57
"Kom, kom, moeder," zei Christine troostend, "U
weet niet hoe goed de Heer het nog met ons vóór
heeft, - U hebt ons geleerd op God te vertrouwen,
en zou U nu zelf den moed laten zakken?"
De weduwe glimlachte door bare tranen heen.
"Je hebt gelijk, kind I" zei ze. "Bij God zijn alle
dingen mogelijk, indien we Hem bidden .... Het is
al wel laat, maar laten we nog maar aan een brief
voor Jan beginnen, al hebben we minder te vertellen
dan bij I"
Wat na onderling overleg op het papier kwam
laten we bier volgen:

t

I

Beste jongen!
Van avond ontvingen we je eersten brief, en moeder wil bem nu maar dadelijk gaan beantwoorden.
Natuurlijk moet ik nu wel -voor baar schrijven, al
weet ik niet veel nieuws meê te deelen. We zeiên
al tot elkaar: de brief van ons zal wel heel wat
kleiner zijn dan die van Jan, maar hij ziet ook aHemaal vreemde dingen, en wij zitten hier in ons stille
dorpje, waar niets bijzonders gebeurt. Het deed moeder, en mij ook, dan veel genoegen je brief te lezen,
waarnaar we al zoo lang hadden uitgekeken, want
de meester vertelde ons, dat je ook op zee brieven
kunt verzenden. Nu ben jij wel niet zoo erg vlug
met de pen, maar je badt ons vast beloofd zoo gauw
mogelijk wat van je te laten hooren. We hebben nu
uit je brief opgemaakt, dat het je voorloopig nog al
bevalt en dat het je goed gaat, - geve de Heer, dat
dit niet alleen naar 't lichaam, maar ook naar de ziel
zoo zij. Want, beste Jan, het zal je dikwijls heel
moeilijk vallen je in alles te schikken, en als je dan
niet weet dat God voor je zorgt, dan komen er heel
moeilijke oogenblikken. Dan kunnen je ook je vrienden niet helpen, weet je wel? Toch vindt moeder
bet nog al prettig dat je gezelschap gevonden hebt,

or het KITLV,
Deze film is beschikbaar gesteld do
het geheel noch
uitsluitend op voorwaarde dat noch
toestemming
delen worden gereproduceerd zonder
het recht voor
van het KITLV. Dit behoudt zich
reproductie.
een vergoeding te berekenen voor
teursrecht rust,
Indien op het originele materiaal au
den eveneens
dient men voor reproductiedoelein
uders van dit
toestemming te vragen aan de ho
auteursrecht.
dient men
Toestemming voor reproductie
schriftelijk aa n te vragen .

ly on condition
This film is supplied by the KITL V on
ther reproduced
that neither it nor part of it is fur
n of the KI TL V
without first obtaining the permissio
charge for such
which reserves the right to make a
ed is its elf in
reproduction. lf the material film
owners of that
copyright, the permission of the
h reproduction.
copyright will also be required for suc
uce should be
Application for permission to reprod
the proposed
made in writing, giving details of
reproduction.

SIGNATUUR
MICROVORM:
SHELF NUMBER
MICROFORM:
M META 1 2 0 6

..
.

.

"

.
,

.

Î

.

-

'

"

.

.

.

• 1

"

.
.

.

.

"

I

•

.
.

,

.

.

.

,

•

.

,
'

,

. ..

~

,

.

'

I

•

,"

\~

' .'

"'"
• .

...

"

I

I
i

I

""

cIgO.t.J

~

.... . .

~

.. IN VEILI G HAVEN
:
E
DOOB

G. VAN AS.

NIJXERK,

'G. F.

CAL~ENBACH.

C IJo.t]

(:y

,j

r

I.
JAN BRlNXHÀN's JEUGD•

. Toen vader Brinkman nog leefde, was 't met Jan,
zijn zoon, nog al welletJes gegaan, hoewel de jongen
dikwijls »vreemde kuren" had, zooals de menschen
zeiden.
Vader Brinkman was een eerzaam timmerman van
het platteland, die voor een man uit den arbeidersstand goed zijn brood had. De verdiensten waren wel
niet bijzonder groot, doch Brinkman en zijn vrouw
waren niet alleen met weinig tevreden, doch verston.
den een kunst, die velen maar al te zeer missen, n.l.
om de tering naar de nering te zetten.
De verhooring van de bede: nGeef ons heden ons
dagelijksch brood I" was hun genoeg, en zoo leefden
ze bescheidenlijk heen van 't geen Brinkman als
»timmerman voor eigen rekening" verdiende, en van
de opbrengst van een klein stukje grond, dat achter
hun lieve woning gelegen was. De Hemelsche Vader,
die weet wat Zijne kinderen behoeven nog vóór zij
, Hem bidden, liet het hun aan geen ding ontbreken
en vader en moeder Brinkman dankten Hem daarvoor
uit den grond huns harten.

4

Doch ze hadden te àanken voor meer. God had
hun ook twee kinderen geschonken, die hun trots
waren, en op wie ze hunne hope bouwden voor den
ouden dag. Jan en Christine waren tweelingen en een
paar gezonde kinderen, aan wie de zorgen der ouders
niet verspild waren. Beiden groeiden voorspoedig op,
en werden, overeenkomstig de. belofte bij hun Doop '
door vader en moeder afgelegd, opgevoed in de vreeze.
en de vermaning des Heeren.
Hoe hoopten de ouders er op, om, als eenmaal de
avond huns levens zou gekomen zijn, te kunnen rusten
aan den gezelligen huiselijken haard van zoon of dochter,
misschien wel zich mede te kunnen verheugen in den
zegen die God in kinderen on kindskinderen schenkt r
Hoe verheugden zij zich in 't vooruitzicht van een
rustigen ouden dag, waarin geen zorgen des dagelijksehen levens - want die waren er zeker 6ók overgebleven! - meer zouden kwellen, en zij zich gedragen zouden weten door de liefde der kinderen, die nu
hun zorgen nog zoo zeer behoefden.
Maar - de mensch wikt, God beschikt. Al vroeg
bleek, dat het spreekwoord: »De appel valt niet ver
van den boom", ten opzichte van Jan Brinkman, den
jongen, geen wáár woord was.
Dikwijls wordt het gezien, dat vrome, Godvreezende
ouders 't verdriet ondervinden hun kinderen den verke'erden weg te zien opgaan. Helaas, zoo zou 't ook
hier zijn I Jan bezocht evenalsChristine de Christelijke
school in het dorp, maar nam al bitter weinig mee
van hetgeen daar werd verhaald van Gods liefde voor
zondaren. Zonder twijfel leerde hij goed, ja, was hij
een der besten van de klasse, maar aan de Bijbelsche
Geschiedenis had hij een hekel, en liever dan ter
catechisatie te komen, liep hij langs velden en wegen
om met anderen van zijn leeftijd allerlei jongenskwaad
ui~ te voeren, dat niet altijd slecht, maar evenmin
altijd verschoonbaar was. Jan kreeg daardoor in dijn

)

5
omtrek een minder goeden naam, wat zijn ouders
niet weinig verdriet deed. Vader Brinkman poogde
op allerlei wijzen den jongen 't verkeerde van zijn
gedrag onder 't oog te brengen, en er waren werkelijk
oogenblikken, waarin 't scheen alsof het goede woord
op den boozen geest de overhand behouden zou. D:m,
- als vader met Jan 't kleine bovenkamertje bötreden en de deur gesloten had, als hij hem zoo hartelijk
en met liefde gevraagd had, of hij nu toch niet langer
door allerlei ondeugd hem 't hart breken wildo, _
dan, als hij met Jan was neergeknield geweest, om
God in ootmoed vergeving en behoudenis voor den
jongen te smeeken, - dil,n hield Jan zich weer een
paar dagen goed. Doch lang duurde 't niet, of vaders
woorden en vaders gebed, zoo wel als eigen beloften
en goede voornemens waren vergeten, en Jan zwierf
's avonds weer door 't dorp en langs de velden om
hier allerlei kattekwaad te bedrijven, dMr, ildstrikken uit te zetten om een onnoozel konijn te verschalken, maar in beide gevallen om aan de lusten
van het booze hart den teugel te vieren.
Niettemin, - toen Jan op twaalf·jarigen leeftijd
de school verliet had hij daar z66veel geleerd, dat hij
als werkman, gelijk zijn vader was, den weg door 't
dagelijksch leven wel zou kunnen vinden. Hij was,
zooals we zeiden, niet een van de slechtste leerlingen
en had het, bij een weinig goeden wil, wellicht verder
kunnen brengen dan menigeen. Maar Jan scheen weinig
lust te hebben om wat te worden. Zijn vader koos
voor hem - want hij zelf koos nietl, - 't beroep
van timmerman en deed hem in de leer.... bij
zichzelf.
Wat vak·bekwaamheid aangaat kon de oude Brink.
man dat met volle gerustheid doen, doch voor Jan
ware het wellicht beter geweest, indien hij dadelijk
hadde te doen gekregen met een misschien minder
bekwaam, maar gestrenger patroon dan Jan Brinkman

6

I

\

voor zijn zoon ' was. De vader vergat, dat» vreemde
oogen dwingen", en Jan de jongere had heusch strenge
tucht noodig. Moeder bedierf hem ook wel een weinig
thuis, en vader kon niet altijd hard tegen hem zijn.
Een ouderhart is teer, - liever in zachtheid dan in
toorn leert het den jongen de eerste beginselen. Maar
liefde en zachtheid waren aan Jan verspild. Hij werd
met den dag ruwer en was bovendien dikwijls te lui
om geregeld het werk te doen dat hem opgedragen
werd. Noch vaders ernstige woorden, noch moeders
tranen, noch zuster Christine's smeekbeden vermochten
iets op hem. Hij lachte hen uit. Wat zanikten ze
toch? Hij deed toch niets ergers dan anderen van zijn
leeftijd, en werken, dag in dag uit aan de schaafbank
staan, dat kon altijd nog. Een jongen is een jongen,
en die wil wel eens wat hebben, zeide hij.
Twee jaar bleef hij in vaders timmerwerkplaats.
Toen was 't geduld van Brinkman ten einde, en niet.
tegenstaande de smeekingen van moeder ging hij er
op een goeden dag op uit, om in de stad een patroon
voor den jongen te zoeken. Gelukkig slaagde hij nog
al wel, al was 't moeilijk om voor den knaap een
behoorlijk onderkomen te vinden. Met Jans patroon,
een eenvoudige goedhartige man, werd ten laatste
overeengekomen, dat Jan kost en inwoning zou ge.
nieten voor den arbeid dien hij verrichtte, en het pleit
wel voor 's mans goede hart, dat hij geen bezwaar
maakte tegen dat beding, terwijl vader Brinkman toch
niet verzwegen had, dat Jan gedurende de eerste
leerjaren na zijn schooltijd van het timmervak nog
niet veel meer kendl:: dan de eerste beginselen.
Brinkman kwam vrij wat opgeruimder thuis, dan
hij weggegaan was, want hij was overtuigd, dat Jan, ..
nu hij onder vreemden ging, »veranderen" en "verbeteren" zou. Zijn blijdschap werd echter allerminst
gedeeld door zijn vrouw, die in stilte den wensch
gekoesterd bad, dat vader in de,stad niet slagen mocht
.~

.

en zij "haar jongen" dus niet zou behoeven te missen.
Toen ze dus vernam dat Brinkman wèl klaar gekomen
was met een baas voor Jan, stonden de tranen haar
nader dan het lachen, vooral omdat ze niet overtuigd
was dat "de stad" en een vreemde baas den jongon
goed zouden doen. Maar't hielp niet veel of ze beo
zwaren opperde, want ze wist even goed als Brinkman
zelf dat er thuis met Jan "geen land te bezeilen was",
gelijk men zegt. En daar ze toch de trouwe en hulp.
vaardige Christine nog bad, zette zij zich ten slotte
over de onaangename gedachte der naderende scheiding
heen, zich troostende met de wetenschap, dat "de stad"
toch niet zoo heel veraf was, en dat Jan van tijd tot
tijd weer terug zou komen.
Jan ging dus naar de stad. Vader en moeder en
Cbristine te zamen brachten hem, en overlaadden hem
met al de liefde en zorgen die trouwe ouders en een
liefhebbende zuster maar kunnen uitdenken. En al
schreide moeder, toen ze thuis kwam heete tranen,
en al spraken vader en Chris ti ne dien a vond ook heel
weinig - één ding troostte hen - God de Heere is
gebonden aan tijd noch plaats, en in de stad was Jan
evenzeer door Hem bewaard als thuis.
Als nu alles maar goed ging I Er was nogal hoop
op. Jan was met veel lust gegaan, en meende zelf
ook dat 't nu wel beter zou worden. Want z6óveel
begreep hij wel van den loop van zaken, dat niemand
tevreden over hem was. Waarlijk, Jan méénde het,
toen hij zijn vader goedendag zeide aan het station
in de stad en beloofde "dat hij 't nu eens goed pro.
beeren zou." Maar och, met goede voornemens is de
weg naar de hel geplaveid. Het ging in de eerste dagen,
de eerste weken zelfs, uitstekend. Jan werkte met
plezier en zijn baas had werkelijk schik in den jongen.
Maar een stad is voor een jongen van het platte.
land een gevaarlijk ding. Aan alle kanten lokt de ver. leiding, de zonde. Slechte vrienden, de kroeg, het dans-

8

huis, - 't zijn alle slechts schakels in den keten,
waaraan Satan, de aartsverleider, zijn slachtoffers
vastklinkt.
Er waren, behalve Jan, nog drie andere werklieden
op den winkel van baas Schreiners. Een hunner was
getrouwd, en een man op wien niets te zeggen viel.
Hij was stil van aard en bemoeide zich weinig met
de anderen; dan volgden twee jongelieden van even
boven de twintig, die "gezworen" vrienden waren en
wier gezelschap op Jan allerverderfelijkst werkte. Zoo
jong als ze waren, had de kroeghouder aan hen goede
klanten, en 't gebeurde soms wel, dat ze jenever op
't werk brachten. Natuurlijk mocht de baas er niets
van weten, en liever ook de oudste knecht niet
(want deze dronk hoogst zelden iets), maar de vrienden
wisten steeds wel een oogenblikje te vinden, waarin
ze onopgemerkt een "halfje" konden nemen. Dat ging
zooveel beter nu er een jongen gekomen was, die,
als jongste, voor allerlei boodschappen werd gebruikt
en dus, naar ze meenden, ook uitstekend geschikt
was om voor hen jenever te halen. Jan had er de
eerste maal wel een beetje tegen opgezien, want nooit
voor zoover hij wist, was bij vader Brinkman jenever
in huis gekomen, maar hij meende niet te kunnen
weigeren, en haalde den drank. Het spreekt wel van·
zelf dat de knechts het plichtmatig achtten, den jongen
ook eens te laten proeven. Jan had de eerste maal .
den moed om te weigeren, maar moest het duur beo
koopen. In de eerstvolgende dagen was hij herhaal·
delijk het mikpunt. van allerlei plagerijen, waaraan hij
geen weerstand durfde bieden uit vrees bij het twee·
tal in nog slechter blaadje te komen. Dus verdroeg hij
die geduldig, zeide er den oudsten knecht evenmin
iets van als den baas, en weigerde niet weer, toen men
hem, een week later, opnieuw eens wat te proeven
aanbood. Te meer niet, wijl hij nieuwsgierig was hoe
dat goed, waartegen vader en moeder hem .altijd zoo

9

I
f

[
.

,

"

gewaarschuwd hadden, wel smaken zou. Nu, om de
waarheid te zeggen viel de eerste proefneming hem
bitter tegen. Hij zei ronduit dat 't afschuwelijk smaakte
. en dat hij er niets meer van hebben wilde.
"Och kom, - je weet niet wat je zegt I" gaf Jan
de Boer, de oudste van het tweetal hem tot bescheid.
"Als je er eerst den smaak maar van beet hebt, dan
lust je elk oogenblik wel een wippertje. Daar heb je
Klaas hier, - en hij wees op zijn jongeren gezel, hij was vroeger net zoo'n suffert als jij nou bent.
Maar nou lust ie 'm ook wel, wat jij Klaas?"
Klaas van Doorn knikte bevestigend en klapte met
de tong.
"Weet je, 't is het eenige wat een werkman hebben
kan," zeide hij. "We zijn niet als de groote heeren,
die wijn kunnen drinken. Daar verdienen wij niet
, .naar, en we moeten dus maar nemen wat we krijgen
kunnen."
Na een paar keer de proefneming, hoewel half ge·
. dwongen, herhaald te hebben, getuigde Jan, dat 't
, hem nou toch wel wat beter smaakte als in 't eerst,
maar hoe de anderen er zoo veel van drinken konden,
dat begreep hij niet.
Het spreekt haast van zelf, dat een jongen als Jan
van deze ondervindingen niemand uit het ouderlijk
huis deelgenoot maakte. Hij was er zeker van dat 't
hem een moeilijk uur zou berokkenen, en er was
niets, waaraan hij zoo hartgrondig het land had als
aan een "preek" van vader of "gehuil" over dit of
dat, van moeder.
Zoo leerde Jan dus in stilte wat het was een ge·
regeld gebruiker van den drank te worden. Wellicht
ware hij op dien weg niet voortgegaan, - want
doordat hij thuis om de veertien dagen een bezoek
bracht zou er ten slotte wel iets van uitgelekt zijn,
- indien niet een zeer treurige gebeurtenis het gezin
van Br~nkman in diepen rouw hadde gedompeld.

10

Aan het kerkdak in het dorp moesten reparaW\n
worden gedaan. Sinds lang lekte de goot erbarmelijk,
waarvan de sporen op de oude kerkmuren duidelijk
te ziell waren. Het onderzoek door den loodgieter
maakte uit dat een geheel nieuwe goot de oude vet·
sletene zou moeten vervangen, om het gebrek af·
doende te verhelpen, en Brinkman was de aangewezen
man om die zoo hoog noodige verbetering aan te
brengen. Met behulp van twee losse knechts onder·
nam hij het werk. Op een Zaterdag middag - hij zou
er de laatste hand aan leggen, - beklom hij weder
de aanmerkelijke hoogte van het Kerkdak. 't Had ge·
regend en alles was glibberig. Plotseling werden de
beide knechts door een doordringenden kreet opge·
schrikt en bijna op hetzelfde oogellblik hoorden ze
een doffen slag. Op de straatsteen en nabij de kerk
lag vader Brinkman bewusteloos, schijnbaar dood. In
allerijl werd de geneesheer ontboden, die bedenkelijk
het hoofd schudde. Heel voorzichtig werd de bewuste·
looze huiswaarts vervoerd, waar moeder Bl'inkman
en Christine, die door den predikant voorzichtig waren
ingelicht, handenwringend den droeven stoet zagen
naderen.
Helaas, er was geen hoop meer op behoud van het
hun zoo dierbaar leven. Nog voor de nieuwe Sabbath
aanbrak, was vader Brinkman ingegaan in de eeuwige
Sabbathsrust. Slechts een enkel oogenblik, even vó6r
zijnen dood, had hij het bewustzijn herkregen.
In dat oogenblik stamelde hij: "Moeder.... zeg .
aan Jan .... dat ik hem daarboven wacht .... God
zij met je, moeder.... en jou, Christine..... Be·
houden, behouden door het bloed .... van Christus I"

..... ....... ....
En zoo was hij ingesluimerd.

11

H.
HOE HET JAN VERDER GING.

"

.,

Moeielijke dagen kwamen nu aan voor de weduwe
Brinkman. Niet allereerst moeilijk uit stoffelijk oog.
punt, maar 't eerst en 't meest om de diepe wonde,
die het verlies van ' een lief hebbend echtgenoot en
vader in de harten van moeder en kinderen geslagen
had. Met onbeschrijfelijken schrik had Jan de droeve
tijding vernomen, en hij was dadelijk naar huis ge,
gaan, diep terneergeslagen door de onverwachte vreose.
lijke gebeurtenis, die Christine en hem op eenmaal
tot· halve weezen had gemaakt. Bij het lijk van zijnen
vader schreide hij heete tranen, en onophoudelijk verweet hij zich zelf dat hij zijn goeden vader zoo
dikwijls verdriet aangedaan had, en nu niet <3ens de
gelegenheid had gehad hem v6ór zijnen dood nog eenmaal vergeving te vragen.
Tevergeefs trachtte hij moeder en zuster te troosten,
want hoewel de wetenschap, dat vader "wel thuis"
was, hun smart dragelijker maakte, toch vitll het leed
zwaar te torsen.
.
't Was een droeve morgen, toen de baar voor do
gesloten woning werd gebracht, en de dorpelingen in
hun zwarte kleed ij binnenkwamen om hun vriend
naar zijn laatste rustplaats te dragen. Het regende,
de lucht was grauwen somber, somber als het was
in de harten van hen, die achterbleven, alleen met
hun smart. Doch neen, niet alleen I God de Heere,
die een Vader der weezen is, was hun nabij en Zijn
Woord was den rouwdragenden tot vertroosting.
Jan volgde I achter de baar naar het eenvoudige

12

kleine dorpskerkhof, waar de dominee aan de groeve
een kort, eenvoudig gebed deed, weduwe en kinderen
aan de hoede des Almachtigen aanbevelend.
Toen Jan met sidderende. hand een schepje aarde
in de groeve wierp, en de kluitjes hol en zwaar op
de houten kist hoorde neerploffen, dacht hij dit oogen·
. blik nooit te kunnen vergeten, en weder beloofde hij,
in stilte, anders te zullen worden dan vroeger, hij poogde zich op te dringen, dat hij nu niet meer
het zondige leven van voorheen zou kunnen leiden, .
en dat hij nu doen zou, wat zijn vader bij zijn leven
gewild had, dat hij zou doen. En z'oo ging hij huis·
waarts, waar hij, moeder en zuster troostend, zijn
goede voornemens meedeelde. "Misschien," zeide hij,
"wil God mij wel helpen om, nu nog niet, maar
later, vaders plaats te vervullen?"
De dominee had het gezin van den timmerman in
de vriendschap der dorpelingen aanbevolen, meer uit
een gevoel van plicht dan wel omdat het noodig was,
want aan liefde en sympathie ontbrak het der weduwe
niet. Er moest raad geschaft worden om haar voor
gebrek te vrijwaren. Gelukkig was Brinkman een
zorgzaam en zuinig man geweest. Niet alleen had hij
gezorgd, dat na zijn overlijden een klein bedrag aan
zijn weduwe werd uitgekeerd, maar hij had boven·
dien nog een sommetje overgespaard, waarvan in de
eerste behoeften kon worden voorzien.
De hoofdonderwijzer van de Christelijke school, die
als vriend in va.der Brinkman's gezin verkeerd had,
nam op zich om uit te zien naar iets, dat aan de
weduwe blij vende inkomsten kon verstrekken, en
met hulp van den dominee en den notaris slaagde hij
daarin vrij goed. Hij wist te bewerken, dat de weduwe
Brinkman in het dorp een depöt van koffie, thee en
andere dagelijksche behoeften verkreeg, waarvoor ze
geen groot kapitaal noodig bad en, wat bet voor·
naamste was, weinig kans op schade leed. Wel moest

13
zij daarvoor haar huisje, dat op eenigen afstand van
het dorp stond, vaarwel zeggen, maar daarin moest
ze berusten, da.nkbaar dat God haar in deze moeilijke
dagen op deze wijze ter hulpe was.
Zoo was dan, ruim een maand na vader Brinkman's
dood, zijn weduwe winkelierster in het dorp.
En Jan? Jan was naar de stad gegaan en had het
gereedschap weer ter hand genomen. Vaders dood
had op hem grooten indruk gemaakt, doch hij was
van te luchthartigon aard, om dien indruk blijvend
te doen zijn. Niettemin vonden de maats op het werk
hem in de eerste veertien dagen niet meer den zelfde
van vroeger. Meestal zat hij, indien er niets te doen was,
stil in een hoekje, terwijl hij voorheen altijd wat te
praten en te vertellen had, of ook wel luisterde naar
de dikwijls nog al opgeschroefde verhalen van de pret,
die de anderen genoten hadden.
"Zeg ereis, jongen," zei Klaas van Doorn een paar
weken na de boven beschreven gebeurtenis, "denk je
misschien, dat het je wat helpen zal, of je met zoo'n
begrafenisgezicht blijft rondloop en ? Je vader is er
niet meer, en dood is dood, - daar is niks aan te
doen. 'k Zou me er maar een beetje overheen zetten."
. 't Was beter gemeend, dan gevoelig gezegd, zonder
twijfel, - maar Jan gaf niet veel antwoord.
"'t Is jou vader niet I" merkte hij enkel op, alsof
hij zeggen wilde: "Jij kunt er natuurlijk niets van
weten, wat ik voel I"
"Nee, dat weet ik wel, 't is mijn vader niet I Maar
ik heb ook een vader gehad, of dacht je van niet,
zeg? En een moeder ook, en nou zijn ze allebei dood,
maar daar raak je ten slotte wel overheen. Da's 't
wereldsch beloop z66, ten slotte gaje zelf ook 't hoekje
om. Weet je wat ik deed toen mijn moeder, - die een
goeie ziel voor me was, dat moet ik zeggen - d'r
tusschen uit ging? Wel, op de begrafenis was er een
bittertje natuurlijk, en als de anderen er één namen,

14
nam ik er 'twee, en op den duur heb ik zoo mijn
verdriet weggespoeld."
"Ik weet zeker, dat vader niet willen zou, dat ik
jenever gebruikte," zei. Jan, die zich over van Doorn'g
ruwe woorden geërgerd gevoelde, en zich herinnerde
welke beloften hij zichzelf en zijne moeder gedaan
had.
"Och wat I Dood is dood, zeg'k nog eens, - ' en
nou moet je maar om je zelf denken. Een mensch
kan niet eeuwig treuren."
De komst van den baas maakte een einde aan het
geprek, dat Jan niet beviel, maar waarvan niettemin
de laatste woorden hem in de gedachten bleven.
Neen, een mensch kon niet eeuwig treuren, en
- vooral een jongen niet, - dat vond Jan zelf ook.
En bijna drie weken is al een heele tijd. Zeker, hij
zou vader niet vergeten, en 't speet hem nog altijd,
dat hij hem niet meer had mogen spreken voor hij
voor altijd heenging, maar wat was er aan 't ge.
beurde nu te veranderen?
Hij zou dus beproeven weer wat opgeruimder te
kijken, beproeven weer de oude te worden. En helaas,
hij werd weer de oude. Zes weken na Brinkman's
begrafenis ging Jan voor 't eerst mee, met de maats,
naar een "café billard". Hij had nog nooit biljarten
gezien, dan zoo in 't voorbijgaan als de deur van
"de societeit" op 't dorp toevallig eens open stond,
en 't vooruitzicht van nu eens rustig een heelen
avond naar dat afleidende spel met de ballen te
kunnen zien, lachte hem zeer toe. 't Spreekt wel van
zelf, dat hij ook iets gebruikte. Jenever wilde hij,
gedachtig aan vroegere voornemens, niet hebben,
maar een "onschuldig glaasje bier", zeiden de maats,
"dat zou hem geen kwaad doen. Je kon trouwens
niet in zoo'n koffiehuis komen of je moest er wat
gebruiken," beweerden ze. Of hij dan niet wat anders
kon krijgen, koffie misschi.en? Dat vonden de maats

15

al heel onnoozell Iedereen weet tegenwoordig toch
wel, dat je in een koffiehuis maar zelden koffie kunt
krijgen. Boo~e tongen beweren, dat de koffiehuishouders daaraan te weinig verdienen, omdat de g'e bruikers er hun verstand niet bij verliezen, maar aan
die praatjes moet men niet al te veel geloof slaan,
- er zijn nu eenmaal menschen, die 'n ander niets
gunnen, niet waar?
Bovendien brachten de maats Jan in een heel fatsoenlijk koffiehuis, waar men niet anders komen kon
dan fatsoenlijk gekleed, dat wil zeggen: niet in een
arbeiderspak, want dat zou de klandisie, die het
koffiehuis van de "heeren" had, omdat 't er niet duur
was, hebben doen verloopen. 't Was dus zoo'n inrichting met iets tweeslachtigs, voor heeren en
arbeiders tegelijk, mits de laatsten ook maar 'n hoeu
'. opzetten en liefst ook een boordje omdeden. Jan had
er dus zijn Zondagsche plunje bij moeten aantrekken,
en al die omslag, geplard aan de aantrekkelij ' beid
van 't nieuwe, maakte dezen uitgaans-avond voor
hem tot een bijzonder genot.
Terwijl hij met langzame teugen het bier opdronk,
dat hem niet lekker smaakte, volgde hij met belangstellend oog alle bewegingen der biljartspelers, die
met goeçl gemikte stooten de ballen over het groene
laken dedrn rikketikken. Hoewel hij er niets van
begreep, had hij in 't begin geen oogen voor iets
anders in zijn omgeving dan voor den loop van het
spel, en zijn bewondering voor de kundige spelers,
die hun overigens zwijgend spel door hun uitroepen :
Caramböle I vier en twintig I acht en twintig londer·
braken, steeg met iederen balstoot.
-. Dat was nu eens een prettig spel, heel wat anders
dan wat hij vroeger op 't dorp had gedaan met zijn
knikkers. En dan de omgeving zoo gezellig - helder
brandende lichten in een ruim lokaal, met schilderijen
en platen aan de wanden, en dan het mooie, van

16

)

allerlei glaswerll schitterende buffet. Hij las de namen
op de flesschen : Liqueur .... 't woord was niet om
uit te spreken .... Anizette, Port, Vermouth ....
Zou je dat nou allemaal kunnen drinken? Als hij ópslag
kreeg zou hij eens wat uitleggen om van dat alles
eens te proeven. Ja, maar wanneer zou hij opslag
krijgen? Pas, na vaders dood, had de baas hem bóven
inwoning een gulden in de week gegeven - dat 't
meer uit goedhartigheid was, dan wel omdat hij het
verdiende, wist Jan niet, maar dat hij nu alweer
opslag zou krijgen, ook al vroeg hij het, dàt geloofde
hij allerminst.
En nu hij voor zich zelf zorgen moest, voor z'n
overklêeren tenminste, zou er van één gulden in de
week niet veel overblijven voor al dat vreemde met
die mooie namen. Klaas van Doorn wou hem vroeger
nog wel eens een glaasje bier presenteeren, maar toen
Jan een gulden van den baas kreeg had Klaas gezegd:
"Nou kun je mij wel eens vrijhouden \" Dat kostte
ook wat natuurlijk, en 't spreekt van zelf dat Jan
niet weigeren kon. Als Klaas hem nu 't biljarten ook
maar eens wou leeren \
"Hoe gaat dat spel eigenlijk, dat van gisterenavond?"
vroeg hij den volgenden dag onder 't werk.
,,0, heel gemakkelijk I Maar dat kan ik je bier niet
zeggen natuurlijk \ Biljarten moet je leeren aan 't
. biljart \" Dat viel Jan tegen, en nog méér toen hij .
boorde, dat er voor elk "potje" betaald moest worden ·
aan den kastelein. Dan zou er van 't proeven van
Port en zoo wel niet veel komen, want dit stond bij
Jan vast: biljarten wilde hij leeren.
En Jan leerde, ten koste van zijn heele zakgeld
bijna, biljarten \
De weduwe Brinkman wist van dit alles niets.
Jans baas bad de belofte, aan Brinkman Sr. gedaan,
om eens een oogje op den jongen te houden, vergeten
toen de oude man overleden was, en de meesterknecht

17

"

.'

"

.. was een te eenzelvig man om zich met anderen te
bemoeien.
nleder moet maar weten hoe hij zijn zaken redt I"
was zijn lijfspreuk.
Als Jan eens een enkelen keer naar huis ging, ver·
telde hij dat hij aardig vooruit kwam. Inderdaad was
dit waar. Hij leerde 't timmeren goed, en had wellicht een uitstekend werkman kunnen worden, indien
hij niet tegelijkertijd zijn zinnen op het spel had
gezet. Hij ondervond, dat het hem heel W[l..t Kostto.
Want hij verloor, vooral in den beginne, heel wat,
en als hij won moest er getracteerd worden. nDat
hoorde zoo I" zei Klaas.
Jan tracteerde dus en dronk mee. Hoe Port en
Vermouth smaakten wist hij nog niet, maar over
den tegenzin tegen jenever en brandewijn was hij,
de zeventien-jarige jongen, al lang heen. In het koffiehuis kreeg hij bovendien meer vrienden, jongelui van
dat halfslachtige soort, in de week loopjongens of
loopknechts, 's Zondags halve heeren. Met hen ging
hij nuit". Hij werd zoo ook Zondagsruiter, d. w. z,
op de fiets, - hij raakte in een tooneelclubje verzeild, besteedde daaraan zijn laatste centen, en toen
hij niet meer had, leende hij. Moeielijke dagen, waarin
hij nog wel eens dacht aan de onbezorgde tijden toen
vader nog leefde, bracht hij door. Zijn kleeren moesten
vernieuwd worden en hU had geen geld, hij moest
zijn vrienden en den kastelein betalen en hij had geen
geld, hij vroeg een voorschot aan zijn baas, maar
deze weigerde en dreigde, als hij nog eens vroeg,
aan Jans moeder te zullen schrijven - hij klaagde
zijn nood aan de kameraads en die lachten hem uit, '
zeiden dat hij 't nooit zoover had moeten laten
en toen was Jan ten einde raad.
komen,

II

'.

18

lIl.
JANS ONDERGANG.

)

"'k ZOU wel graag willen weten waar ik mijn kleine
schaaf gisteren gelaten heb!" zei Jansen de oudste
knecht op een ochtend, eenige dagen na het hier·
boven beschrevene. ,,'k Weet zeker, dat ik het ding
hier neergelegd heb, op déze plank I"
Wanneer Jansen zei, dat hij iets zéker wist, dan
was dat meestal wel zoo, want Jansen was een secure
baas, die niet over één nacht ijs ging.
,,'t Zal in de krullen gevallen zijn I" zei Jan de
Boer. "Heb jij niks gezien bij 't opruimen, jongen?"
"Ik, nee.. .. ik heb gisteren niet geveegd IJ Dat
doet Arie nou I" antwoordde Jan, terwijl hij schuw
van zijn werk opkeek.
"Dat had ik toch niet gezegd, dat Arie 't alle dagen
moest doen!" zeide Jan sen bedaard.
"Nee, - maar Arie is nou toch de jongste; toen
ik pas kwam moest ik 't alleen doen I"
"Ja, dat heb je er van, als werkjongens heeren
willen zijn," merkte Jansen op. "Dan beginnen ze
zich te schamen voor 't krullenwerk I - Dus, jij hebt
m'n schaaf niet gezien?"
"Nee," zei Jan kortaf. "Vraag 't maar 's aan Ariel"
Maar Arie, de nieuwe krullenjongen, was niet op
den winkel, en kon dus geen opheldering geven. Dat
zou hij trouwens toch niet gekund hebben, want de
eenige die opheldering geven kon was vast besloten
over de vermiste schaaf eigener beweging nooit een
woord te spreken.
Toen Arie dan ook thuis kwam moest hij bekennen

19

~

het stuk gereedschap niet in de krullen gevonden te
hebben.
"Heb je gisteren avond nog krullen bezorgd?"
vroeg Jansen.
"Ja, - twee zakken" Eén bij Verheul, in de water·
en vuurwinkel, en een bij mevrouw De Vries."
"Ga dan dadelijk vragen of ze misschien een schaaf
in de krullen gevonden hebben."
Arie kwam onverrichterzake terug.
Bij mevrouw De Vries had hij zelf den heelen zak
leeggeschud - tot groote ergernis van de werkmeid,
die nu opnieuw in de keuken beginnen kon, en in
den water· en vuurwinkel was de helft 's morgens
gebruikt, om het vuur onder den grooten waterketel
aan te maken, en in wat er nog overig was, werd
evenmin een schaaf gevonden als in de krullen van
mevrouw De Vries.
"Dan zal die al wel verbrand zijn I" zei Jan de
Boer. "Dat is een dure dag voor je, Jansen I"
Jansen was uit z'n humeur en gaf geen antwoord.
Het is dan ook geen kleinigheid voor iemand, die
er van zijn verdiensten maar even komen kan, om
op eens een paar gulden voor een nieuwe schaaf te
,moeten uitgeven. Was hij nooit bijzonder spraakzaam,
dien dag hoorde men zijn geluid niet, dan alleen
brommende over "stommiteiten van die jongens."
Klaas van Doorn wist, toen hij op den winkel
kwam, al evenmin iets van de vermiste schaaf als
de anderen, maar was toch van meening, dat zoo'n ding
maar niet verbrand wordt, zonder dat je er iets van
merkt, - en in elk geval moest er toch nog een
stuk ijzer gevonden worden.
"Nou zeg 'k net als jij, weg is wég," merkte .Jan
de Boer op. "Vraag aan Jansen of hij dat mooie stuk
ijzer hebben wil dat jij denkt dat van zijn schaaf
- overgebleven is 1"- En hij lachte hartelijk, evenals
Klaas, tot groote ergernis van Jansen natuurlijk.

20

)

Er werd dien dag over de scbaafniet meer gesproken.
Jansen vond bet niet noodig baas Scbreiners iets van
het voorgevallene te zeggen, - den volgenden dag
kocbt bij een nieuw stuk gereedschap en hij vergat
ten slotte de beele geschiedenis.
Jan Brinkman echter vergat baar niet. Hij was de
eenige die er 't recbte van wist, want bij had het
werktuig met eigen handen, hoewel met angstig klop·
pend hart, weggenomen I
Hij kon niet anders! meende hij. Later zou hij 't
ding wel teruggeven, of het ergens weer neerleggen,
want verkocht had hij 't niet, eenvoudig beleend. Zijn
vrienden, die hem geld hadden voorgeschoten, hadden
hem al dikwijls aangeraden zijn borloge in de lommerd
te brengen als hij geld hebben moest, maar Jan hield
zorgvuldig verborgen, dat bij inplaats van een horloge
een sleuteltje aan den ketting droeg, die op zijn vest
bengelde. Het middel was zeker uitstekend, indien
men maar voorwerpen bezat die der beleening waard
waren.
.
Wilde hij dus geld hebben, - en dat bad hij bepaald noodig om te voldoen wat hij zijn vrinden en
den kastelein schuldig was, dan moest hij er wat op
vinden. En in 't schaft-halfuurtje was zijn oog gevallen op de kleine schaaf van Jansen I Niemand was
in de werkplaats, niemand zag hem I Geen mensch
althans, en aan God dacht Jan nietl Wel klopte zijn
hart onstuimig, toen hij 't stuk gereedschap onder
zijn werkkiel naar boven, naar zijn slaaphokje bracht,
doch bij trachtte zich gerust te stellen met zich op
te dringen, dat hij heelemaal niet van plan was te
stelen j het was hem eenvoudig om beleening te
doen. Later zou hij wel zuinig zijn, - 't geld wel weer
terugbetalen en 't ding ergens neerleggen.
Het stelde hem bitter te leur,' dat hij voor de zoo
kostelijke schaaf nog geen gulden ontving. Men moet
niet vergeten dat Jan nog nooit met een lommerd,

./

21
of een "Bank van Leening", of 'n "huis van verkoop
met recht van wederinkoop" zaken had gedaan en hij
kende dus de daar heerschende gebruiken niet. Niet.
temin, - hij moest genoegen nemen met wat Clen
hem bood. Werktuigelijk nam hij 't geld en 't beo
leenbriefje aan en bracht het eerste bij den kastelein,
die gedreigd had baas Schreiners met de schulden van
zijn jongsten knecht in kennis te stellen. Kasteleins
behooren tot dat eigenaardig slag van menschen, wier
gemoeds'gesteldheid steeds wisselende is. Op het ge·
zicht van klanten en geld verkeeren ze steeds in de
beste stemming, maar 0 wee, wanneer het blijkt dat
klanten geen geld hebben I Zoo kwam het ook dat Jan
nu vrij goed ontvangen werd, en, hoewel hij zijn schuld
niet hf:lelemaal afdeed, de "baas" hem uitnoodigde er
nu eentje op nieuwe rekening te nemen.
Jan echter bedankte en begaf zich naar huis om te
gaan slapen. Maar in den nacht stond hij op, zocht
het beleenbriefje uit zijn vestzak en borg het in 't
uiterste hoekje van zijn koffer.
Toen trachtte hij weer te gaan slapen, maar 't beeld
van zijn vader stond hem gedurig voor de oogen. Wat
zou hij wel gezegd hebben van 't geen Jan nu ge·
daan had? En zijn moeder dan?
Zou hij haar schrijven? Neeu, dat kon niet I Zij
mocht het niet weten! En 't behoefde ook niet want
hij zou zich wel weer redden. Als hij Za.terdag zijn
gulden ontving zou hij 't ding dadelijk inlossen! Maar
dat duurde nog vijf dagen!
Hoe Jan die vijf dagen doormaakte behoeven we
nauwelijks te zeggen. Hij beschuldigde zich voortdurend
een dief te zijn, doch trachtte zich vervolgens weer
diets te maken, dat leenen geen diefstal is! En hij
had immers maar geleend I
Hij haastte zich Zaterdags naar den lommerd met
den pas ontvangen gulden.
. Maar hij was niet weinig verwonderd te hooren

)

22
dat hij nu {l.1O in plaats van een gulden moest beo
talen, en zijn tegenpruttelen hielp niets - hij kon
geld en briefje houden maar de schaaf kreeg hij niet ·
terug.
.
.
Boos en uit zijn doen zocht hij troost in de herberg,
waar hij zijn vrienden vond, en verstrooiïng in het
glas. Van den gulden werd nu natuurlijk een geheel
ander gebruik gemaakt, dan oorspronkelijk de bedoeling
was geweest, en toen Jan laat naar huis ging, - 't
was bijna middernacht, - voelde zijn hoofd zwaar
en zijn portemonn&.ie licht, hij wankelde en zeilde over
de straat, en met veel moeite vond hij 't poortje van
de werkplaats, vanwaar hij ongemerkt naar zijn slaap·
hokje komen kon.
Zijn vrienden gingen naar huis in de overtuiging
dat Jan een "goed kalf van een jongen" was, die wel
wat los liet, alleen nog erg "groen".
Jan had ten slotte, van boosheid in dolle goedge·
humeurdheid overslaande, verbazend gul getracteerd,
en veel meer uitgegeven dan hij betalen kon. Dat
stond hem heel duidelijk voor d9n geest toen hij Zondags
wakker werd, en 't stemde hem allesbehalve prettig.
De kans om de schaaf in te lossen was nu in de
eerste weken geheel verkeken, tenzij hij ergens anders
geld kon krijgen. Hij lleproefde het bij al zijn vrienden,
ten slotte zelfs bij den kastelein, maar overal te ver·
geefs. Deze dreigde zelfs opnieuw met naar Schreiners
te zullen gaan als hij niet spoedig zijn schulden afdeed.
Jan had lust om hem een slag in 't brutaalronde
roode gezicht te geven, maar hij bedacht zich gelukkig
en liep de kroeg uit, zonder te weten waarheen.
Wat zou hij beginnen?
Naar huis - naar zijn moeder, durfde hij niet gaan.
Nooit zou hij haar hebben willen bekennen, hoe ellendig het thans met hem stond.
Hij moest het nog maar eens bij den baas probeeren, dacht hij, - en hopende op eep gunstigen uitslag

23

f
,'

i,.'
\'
'

!

I,

l

/" '

I'
J

I

I,

1,
I

liep hij naar de woning van baas Schreiners.
Doch toen hij thuis kwam, vond hij Schreiners en
zijn vrouw uit; er was niemand thuis dan de half·
. doove meid, die in de keuken zat te dutten, en hem
niet eens hoorde binnenkomen.
Alles scheen hem tegen te loopen. "Was ik maar
,dood I" zei hij hard op, toen hij mistroostig in de
ledige huiskamer zat rond te kijken.
Plotseling viel zijn oog op iets dat op den schoor·
steenmantel lag. Onwillekeurig stond hij op, en nam
een oud zwaar zilveren horloge met ketting in de
handen. Het was een mooi stuk, maar dat niettemin
Zondags op non·activiteit werd gesteld, omdat de
baas dan zijn gouden uurwerk droeg.
'
Het zilveren klokje brandde Jan als 't ware in de
handen. Dàt moest wel wat waard zijn, zoo'n zwaar
' stuk! dacht hij. Wat zou men daarvoor kunnen
krijgen? Toch minstens wel vijf gulden! Dan kon hij
al zijn schulden afdoen. Hij? Maar 't was niet van
hem, wèl? Neen, maar hij had het nu toch in zijn
handen I Wie zou ooit weten dat hij 't had gehad?
Als hij zoo'n ding nu eens beleenen kon, - dan was
hij klaar! En waarom kon dat niet ? Ja, - de baas
zou 't natuurlijk missen, maar niemand wist dat hij
thuis gekomen was, - hij had wel goed gezien dat
Si en in de keuken sliep. Dus .... ?
Hij bekeek het ding nog eens en nog eens .•.•
"Kom," zeide hij halfluid, als om zijn 'geweten gerust
te stellen, "ik kan 't later wel teruggeven immers .... "
En met sidderende hand stak hij het sieraad in zij n
zak. Hij beefde toen hij de kamer sloot, en een oogen·
blik dacht hij er aan om 't horloge weer neer te
leggen waar het gelegen had, maar dan zou hij niets
verder zijn, en nu wel .... 1 Ja .... wél verder! Maar
steeds verder van den goeden weg af.
,,0, de jongen I" mompelde oude SientJe, toen ze
den grendel van 't poortje hoorde afschuiven. "Dat

24

gebeurt niet veel dat hij Zondags thuis is I Kijk, daar
gaat ie al weer I"

.. ... .. .... ......... .. . .

\
/

Jan vloog als een haas over de straat, en bang om
bespied of nagezien te worden, sloeg hij bij voorkeur
de kleine steegjes in van de onaanzienlijke buurt
waarin de Bank van Leening gevestigd was. De "zaak"
was natuurlijk gesloten, maar de eigenaar er van zat
in zijn hemdsmouwen op de stoep een pijp te rooken.
"Meneer!" zei Jan schuchter toen hij vlak voor
den man stond, die hem reeds had zien aankomen,
doch gedaan had alsof hij hem niet zag.
"Wat is er?" vroeg hij toen, zonder op te staan.
" Wou je lossen?"
"Lossen? Wat bedoelt u?" vroeg Jan.
"Nou? Of je vandaag komt om wat terug te halen?
Heb jij geen schaaf bij me staan?"
"Ja," zei Jan die alles behalve op zijn gemak was .
hier buiten op de stoep, in gezelschap van zoo'n lom·
merdbaas. "Maar ik kwam wat brengen I"
,,'t Is Zondag vandaag. :Maar allo, laat 's kijken I
Als er wat te verdienen valt zijn alle dagen gelijk I"
"Vader zou dat nooit gezegd hebbeni" dacht Jan in
stilte, maar dat was slechts een oogenblik, - toen
dacht hij weer aan de reden van zijn komst. Hij nam
het horloge uit den zak en reikte het den man in de
hemdsmouwen over.
"Kijk dit I"
"Oud prul - niet veel waard I" zei de man. "Van
je vader zeker nog?"
"Ja," loog Jan. "Wat geef je er voor?"
"Niks. 'k Beleen het ding niet. Wat geef ik om
zoo'n oud stuk zilver? Je zou 't nooit lossen, -' ik
ken dat, en dan ben ik er zuur aan I Nee - dankje I"
Jan stond als versuft te kijken. Hoe? Dit schijn·
baar kostbare stuk was den lommerdbaas niets waard?
"Maar 't is oud zilver I" stamelde hij.

25

I

! .

.:

.

..

"Jawel, oud zilver. 't Is wat waard voor 'n bank
'k Wil 't koopen van je, maar geld schieten doe ik
er niet op."
Jan aarzelde. 't Verkoopen zou, zoo redeneerde h~,
diefstal zijn. En hij wou toch geen dief worden toen
hij 't wegnam. Zou hij 't maar niet stilletjes weer op
den schoorsteenmantel gaan leggen? Maar als de baas
nu al eens thuis was, wat dan? Dan zou hij zeker
't horloge al gemist hebben, en dan zou Jan 't in
zijn zak dragen. En dan was hij nog verder van huis
Geen geld dan 66k I En hij had zoo veel noodig .. ..
"Verkoopen? Waarom ?" vroeg hij.
"Mijn zaak I" antwoordde de vriendelijke sjacheraar.
"Nou, verkoopen of niet? .ok Heb niet veel zin om
. me voor niks druk te maken I"
"En wat wou u er dan voor geven?"
. "Rijksdaalder, en geen cent meer I"
,,0 nee," zei Jan, "dat doe 'k niet I 't Is veel duurder"
"Geweest ja t Als je niet wilt, - nou, dan g'ndag
Drie gulden, is dat goed?"
,,'k Mag - 'k durf 't eigenlijk niet verkoopen,"
mompelde Jan.
De lommerdbaas stond op en zag Jan scherp in (ÎI'
oogen.
"Màg jij 't niet verkoopen, ventje? En wèl beleenen
Als je 't beleen en mag, dan is 't toch van jou, niet?
Waarom dan niet verkoopen? Heb je 't soms gestolen?"
Jan sidderde. De man met zijn scherpe hoekige ge·
laatstrekken herinnerde hem aan een plaatje, waarop
. hij den duivel eens had afgebeeld gezien. De scherpe
oogen, die nu van een boosaardig genoegen glinsterden,
schenen hem te willen doorboren. Jan werd beurtelings
bleek en rood. "Gestolen?" stamelde hij, - "hoe kom
je er aan?"
"Hoe kom jij er aan?" ging de man voort, en hem
- voorgaande: "Kom eens binnen I"
Jan volgde hem in het donkere portaal.

26

)

"Zeg eeJs," zei de sjacheraar, "'k zie het all Je
hoeft er geen doekjes om te winden. Dat horloge is
evenmin van jouw vader geweest als van den mijne.
Nou zal 'k je de keus laten: Je kunt 't me verkoopen,
en dan zal 'k je op slag vijf gulden geven, Of je
kunt 't houën, maar dan geef ik je aan I en als je
't verkoopt, dan mond dicht, hoor I"
"Hier, neem 't maar 1" fluistert de jongen. "Geef
maar op, en - asjeblieft - zeg er nooit wat van I"
"Kan je begrijpen - dan was 'k er zelf ook bij 1
Hier heb jij je centen, en geluk er mee. Geen
woord er meer van gekikt, hoor I"
Jan beloofde het en stormde met zijn vijf gulden zijn vijf gulden? _ . de deur uit. Jan had zich voorgesteld met de opbrengst heel wat gelukkiger te zullen
zijn dan hij nu ~n werkelijkheid was. Hij durfde niet
naar huis gaan, uit vrees dat de.... d.... ver·
dwijning van het horloge zou bemerkt zijn. Wat had
hem toch gedreven tot die onzalige daad! Zijn schulden
en.. •. de schaaf. En nu had hij zelfs vergeten de
schaaf in te lossen. Dat moest maar eerst uit de
wereld zijn, dacht hij, dan zou hij wel weer verder
zien. En plotseling besloten aanvaardde hij den terugtocht naar den lommerdbaas.
"Heb je je bedacht?" vroeg deze.
"N een, maar 'k vergat de schaaf, die moet ik terug
bebben. Wat krijg je?"
"Nou, twee gulden omdat jij 't bent," zeide de woe·
keraar, - want hij. en de meesten zijner standgenooten
verdienen dien naam ten volle - ntwee gulden, en
een dubbeltje, omdat je me in mijn Zondagsrust stoort."
"Twee guldenI" riep Jan uit. "Maar da's veel te
veel I"
"Zoo? Nou dan hou jij j3 geld en ik de schaaf, hé?
En dan moest ik de politie dat borloge maar eens
laten keuren, vindt je niet?"
Op 't hooreIf' van 't woord politie voer Jan een ril-

,.

..
r-

.1.

27
ling door de leden. Dat de gevolgen van zijn daad
misschien van zoo ver strekkenden aard hadden kunnen
zijn, vermoedde hij tevoren geenszins.
"Kan ik 't horloge nog terug krijgen? - Hier heb
je 't geld dan I" en hij haalde de twee rijksdaaldera
uit zijn beursje.
"Een guldentje winst asjeblieft, jongeheer I Dat mag
ik toch wel hebben voor mijn moeite."
Jan zweeg, hoewel hij had kunnen huilen van woede
en hij den kerel in stilte schold voor afzetter en wat
dies meer zij. Maar dit veranderde niets aan het feit,
dat hij onmogelijk zes gulden kon maken van de vijf
die hij ontvangen had.
,
"Is 't goed als 'k je den gulden morgen breng?"
vroeg hij met een flauwe voorstelling van de moge·
lijkheid dat hij ergens een gulden zou kunnen leenen.
"Dank je wel. 't Is hier alles Jantje contantje, jongeheer I Moet ik de schaaf opzoeken of niet? Hoe langer
je 't ding laat staan, zooveel te hooger wordt de rente."
"Hier I" riep Jan, een rij ksdaalder neerleggend.
"Houd er maar twee gulden af! Maar je zet me
af, en dat vind ik gemeen!"
"Zooals u wilt 1 U moet me anders niet boos maken,
want daar houd ik niet van. Ik heb geen twee '
kwartjes voor je, en jij hebt waarschijnlijk geen
dubbeltje voor 'n dubbele. 1) Hier heb je een kwartje
- de rest krijg je later wel eens."
Bijna schreeuwend van boosheid pakte Jan het geld
en de schaaf op, en het ding in zijn zakdoek knoopende,
zeide hij: ,,'k Zal nooit weer bij jou komen, gauwdief.
. Ik loop er niet meer in, hoor I"
"Dief en diefjesmaat dan, hé?" grinnikte de kerel.
"Nou, bij gelegenheid asjeblieft I"
Er was Maandagmorgen, volgende op dezen Zondag,
I)

"Een dubbele" IH': twee borrela.

;.

28
in baas Schreiners' woning en werkplaats verwondering
over drie dingen.
Ten eerste over het terugvinden van de schaaf van
Jal1sen, ~p dezelfde plek waar die altijd moest gelegen
hebben, - ten tweede over de niet·verschijning van
Jan in huis en op den winkel, en ten derde over de
verdwijning van 't zilveren horloge van den baas.
Geen wonder dat deze drie geheimzinnige dingen
in onderling verband werden beschouwd. Jan de Boer
verzekerde aan Klaas van Doorn, dat hij er alles van
begreep, en Klaas van Doorn vond dat 't zoo duidelijk
als de dag was, terwijl Jansen Diets zeide, maar in
stilte overlegde, wat hij nou met de oude schaaf doen
moest; hij had er, zooals we weten, een nieuwe bijgekocht.
Baas Schreiners was in deze dingen geen man van
weifelen. Nog voor 9 uur 's morgens bevond hij zich
aangekleed en wel aan 't bureau van politie om aangifte te doen van de verdwijning van zijn zilveren
kleinood.
"Hebt u ook verdenking op iemand?" vroeg de
commissaris, nadat Schreiners hem nauwkeurig beschreven had hoe 't horloge er uitzag. Een weegschaaltje stond in de binnenkast gegraveerd met
de letters - J. S, - de voorletters van Schreiners'
vader.
"Wel degelijk I" antwoordde Schreiners. "Want niet
alleen dat mijn horloge weg is, maar mijn jongste
knecht is er ook tusschen uit, hij is tenminste van ·
a : gisterenmiddag niet thuis geweest. Hij woont bij
me in huis, ziet ui"
"Wacht eens I" zeide de commissaris en hij schelde.
"Heb je dien jongen nog in bewaring die van nacht
wegens dronkenschap opgepakt is?"
"Jawel meneer - in cel no. 41" antwoordde de man.
"Weet je hoe hij heet?"
,,'k Heb geen woord uit 'm kunnen krijgen, meneer.

J
29

Hij was stoI!ldronken toen we hem hier brachten ,"
"Hij is gefouilleerd, hè? En wat is er op hem ge·
vonden?"
"Wat klein geld, een paar sleutels, en een paar
touwtjes."
"Geen horloge?"
"Neen meneer. Aan z'n ketting zat een sleuteltje."
"Zou bij al uitgeslapen zijn?"
"Best mogelijk, meneer. De commandant dacht hem
om 10 uur te ontslaan."
"Nu, - breng hem maar eens hier."
Een oogenblik later stond Jan Brinkman voor het
hekje, en een paar passen van hem af zat zijn patroon,
die hem met doordringende oogen aanzag. Toen beo
greep hij, dat het mis was I En al had hij dit niet
begrepen, de eerste woorden van den commissaris
maakten hem dit overduidelijk.
"Is dat de jongen, m'neer Schreiners ?"
"Jawel, meneer '" gaf de baas ten antwoord. "Gis·
teren is ie nog thuis geweest, zegt Sien, - gisteren·
middag, maar daarna ....
"Goed, goed!.... En, jij, Brinkman, hebt van je
baas een horloge gestolen?"
Daar wàs het I Nu moest hij spreken I Zou hij beo
kennen? Zou hij alles vertellen en vergiffenis vragen?
Hij keek schuw naar Schreiners, maar diens gelaat
zeide niets, zijn oogen bleven den jongen al maar
aanstaren. Neet\ - dacht Jan, - ze raden er maar
naar, niemand heeft het gezien I Als ik 't zeg stuurt
hij me weg, - en dan ben ik er toch bij I"
"Neen meneerI" gaf hij toen ten antwoord.
"Niet? Zool - Nu, we zullen dat ~ens onderzoe·
ken I" De commissaris sch~lde, - eEln agent verscheen.
"Laat rechercheur Wijnveld hier komen I"
Een man, half heer, half werkman, in wien men
volstrekt geen politieman vermoeden zou, kwam
binnen.
I

,.
,
[.
o

.

'.

30

"Wijnveld," zeide de commissaris, "deze meneer
vermist een oud· zilveren horloge, waarschijnlijk gestolen. Weet je ook of er zoo iets opgespoord is? ..•"
,;Een oud· zilveren horloge - _. - in de binnen·
kast een weegschaaltje met twee letters, J. S?"
"Juist zoo, meneer lil riep Schreiners uit.
"Dan zullen wij 't wel verder uitzoeken, en u krijgt
van ons bericht, mijnheer Schreiners," zeide de com·
missaris. "Wijnveld, laat meneer maar even uit I"
"Maar :leg u me nu toch eens," sprak Schreiners
verwonderd, terwijl Wijnveld hem den weg wees,
"zeg u me nu toch eens, hoe kon u weten, dat er
een weegschaalt~e in de binnenkast staat en de letters?"
"Politiegeheimen, meneer I" fluisterde Wijnveld ge·
heimzinnig, en toen Schreiners op straat stond was
hij nog niet van zijn verbazing bekomen. Hij vertelde
de geschiedenis later altijd indien er ooit iemand twijfel
opperde aan den machtigen invloed der politie.
De zaak was echter vrij eenvoudig. Wijnveld was
een zeer handig speurder met wat men noemt "een
fijnen neus." Hij had in 't bijzonder toezicht op de
pandjeshuizen, omdat de politie weet dat daar niet
altijd zaken worden gedaan, die het daglicht mogen .
zien. Op den bewusten Zondagmiddag nu was hij, als
een eerzaam kruidenier op z'n Zondagsch, met een
helder wit jasje aan, de stadswijk eens doorgewandeld
waarin behalve vele kroegen, andere huizen waren
gevestigd, waarop politietoezicht geen overbodige weelde
mocht heeten. Het bezoek van den knap gekleeden
jongen aan den lommerdhouder had zijn aandacht ge· .
trokken, en zoo had hj~ ook gezien, dat Jan iets, wàt
wist hij niet, ter boleening of te koop aanbood. En
toen hij Jan voor de tweede maal had zien weggaan,
was hij bij den pandjesbaas binnengeloopen, aan wien
hij niet onbekend was, en hem toen gevraagd wat
hij voor dien ring betaald had, dien hij straks van
dien jongen had gekocht.

"

"

,

:'

'

31

De pandjesbaas, hoe geslepen ook, liep er in. ,,'t Is
geen ring," liet hij zich ontvallen, en moest toen na·
, tuurlijk verklaren wat het dan wel was. Hij had het
horloge gezien, het nauwkeurig bekeken en toen den
pandjesbaas bevolen het niet te verkoopen, vóór hij,
Wijn veld, hem bericht had gezonden.
Het spreekt wel van zelf dat het erfstuk een uur
na Schreiner::;' vertrek van het politiebureau, in beslag
genomen en op het bureau aanwezig was. Jan had
. het bureau niet mogen verlaten, en onder verdenking
van diefstal was tegen hem proces-verbaal opgemaakt.
Nog meenende zich wel te zullen kunnen redden, ontkende hij iets van het gestolene te weten, en dien, tengevolge werd hij voorloopig in hechtenis gehouden.
't Was een diep-treurige mededeeling, die de weduwe
Brinkman dien dag ontving, en die haar noodzaakte
den winkel aan Christine over te laten en naar de
stad te gaan. Toen zij op het politiebureau aankwam,
vernam zij eerst daar de geheele toedracht van de
zaak, Jan barstte in hevig snikken uit, toen hij zijne
moeder zag zitten, op een stoel schreiende inéén gezonken.
Hij had nu niet meer den moed zijn misdrijf te ontkennen, - van zijn bekentenis werd natuurlijk nota
genomen en hij werd voorloopig op vrije voeten gesteld. Schreiners wilde "den dier' niet meer in zijn
huis hebben. Jans kleeren en wat meer van hem was,
werd hem gebracht, en met zijn moeder ging hij naaf
't dorpje terug.
Een dorp is te klein dan dat een zoo belangwekkend
voorval verborgen kan blijven. Hoe men er aan kwam
wist noch de weduwe, noch Jan zelf, doch het is een
feit, dat hij een paar dagen later door iedereen aan·
gewezen werd als "de jongen die gestolen had."
Van de rechtszitting zullen wij geen uitvoerige
bijzonderheden mededeelen. De getuigen, Schreiners,
de lommerdbaas en doove Sientje, konden de be-

32

).

kentenis van Jan slechts bevestigen, en Jan werd,
verzachtende omstandigheden nog in aanmerking ge·
nomen, veroordeeld tot één maand gevangenisstraf.
'l'oen Jan in den somberen gevangeniswagen stapte
om zijn straf te ondergaan, zakte de arme moeder op
de hardsteenen trappen van het Gerechtsgebouw bewusteloos ineen.
En Jan? In de cel gevoelde hij wel wroeging over
het leed, zijne moeder aangedaan, doch meer nog haat
tegen Schreinors, die, als hij gewild had, de zaak had
kunnen sussen en vervolging voorkomen. Dit stemde
hem niet beter, en deed hoe langer hoe meer het besef
van de zonde, die hij bedreven had, wegzinken.
Het spreekt wel van zelf, dat, toen hij ontslagen
werd, Schreiners hem niet meer in dienst nemen wilde,
en dàt niet alleen, maar ook de andere timmermansbazen in de stad wilden geen knecht hebben, die nvoor
dief gezeten" had. Dat gaat zoo, - wie eens steelt
is altijd een dief! zegt het spreekwoord.
Niettegenstaande de smeekingen zijner moeder wilde
hij ook niet terugkeeren naar het dorp, waar de
meesten hem trouwens met den vinger !iel.wezen. Hij
bleef in de stad en nam zijn int.rek, van de enkele
stuivers die zijn moeder hem kon afstaan, in een
soort volkslogement, waar lieden van allerlei slag een
onderkomen zochten. Als losse knecht verdiende hij
wel enkele dagen hier en daar wat klein geld, maar
toch was 't meestal armöe lijden, - totdat hij in
kennis kwam met een man die van beroep "ziele·
verkooper" was, - een zeer eigenaardig, maar dikwijls
helaas juist teekenend woord voor 't bedrijf dat hij
uitoefende, het aanwerven van jongelui en in orde
maken der papieren voor hen, die als koloniaal naar '
Indiê wilden. Deze schoot hem geld voor, en wel
zooveel, dat bij Jan ten slotte geheel in zijn macht
had, toen hij bem 't voorsteliJeed om nvoor koloniaal
te gaan." En Jan verzette zich niet. Dàt was een .

33
leventje dat hem aantrok I En misschien kon hij dáár
nog wel eens wat worden, waartoe hij hier geen
kans zag.
, Natuurlijk moest hij de toestemming van zijn moeder
hebben. Zij raadpleegde met den dominee en den
, meester, en toen:' dezen van oordeel waren dat strenge
tucht hem misschien nog redden kon, - toen gaf z~i
met een bloedend hart hare toestemming en ... Jan
werd koloniaal I

' IV.
NAAlJ. INDIË.

Stoomend en puffend rammelde de sneltrein uit
Harderwijk het station te Utrecht binnen. Dikke
. wolken van stoom doften tegen de overkapping, het
licht onderscheppend, dat door de glazen op de drukke
perrons viel, waar een buitengewoon gewoel heerschte,
en een groote menigte, reizigers en wachtenden, dooreenstommelde. Het geratel der goederenwagens, het
gestamp der machines, het fluiten van aankomende of
wegrijdende treinen, het geluid der seinbellen, 't geroep
van conducteurs en reizigers, dat alles was in één
woord oorverdoovend.
Op het tweede perron was het wel het drukst van
menschen, meest mannen en vrouwen, sommigen ook
met kinderen, en de meesten er juist niet op gekleed alsof
ze op reis moesten, en er evenmin uitziende als luidjes
die het in de wereld nog al goed hebben. 't Waren,
, . IA veUige haven
s

34

)

dat kon men hen aanzien , meest manschen uit de
volksklasse, en voor 't overgroote deel ook geen
reizigers - al hadden velen pakjes bij zich - maar
wachtenden. De daar juist binnengekomen Harderwijksche trein is het doel van hun komst op het
perron, of eigenlijk de passagiers van dien trein,
militairen, - "kolonialen", die naar Rotterdam worden
gebracht, waar een stoomschip gereed ligt om hen
naar Oost· Indiê te voeren.
Hoor eens, welk etJn geschreeuw er opstijgt uit de
menigte, en hoeveel uitroepen van herkenning uit
de volgeladen wagens . Het is een geloop en gedraaf
van den eenen waggon naar den anderen, men zoekt,
roept, schreeuwt, sommige vrouwen weenen. Daar gaan
de portieren open, een halfuu r hebben de "kolonialen"
den tijd om afscheid te nemen van hun beminden I
Zien we daar onder de menigte niet een paar bekende
gezichten? Daar bij die rustbank, die weenende en
met de oogen zoekende vrouw, die zich zoo krampachtig aan de bank vastkle mt, - kennen wij haar niet?
Wel zijn de trekken van de weduwe Brinkman in
kort veel verouderd, maar we zien toch wel dat zij
het is, die daar rondkijkt, - in gezelschap van haar
dochter Christine, die er op dit oogenblik ook allesbehal ve vrooJijk uitziet.
Zie, - een oogenblik laat zij de weduwe alleen, en
loopt dan snel de verschill6nde rijtuigen langs, waaruit
de kolonialen, sommigen zingende en schreeuwende,
andere n stil en ernstig te voorschijn komen. Onderzoekend kijkt zij den een na den ander aan, niet
lettend e op de spottende woorden en blikken die haar
worden toegeworpen, - hoe moeilijk is het iemand
te herkennen tusschen al die gelijkgekleeden I Nog is
Jan niet gevonden - want we begrijpen dat
Christine haar broeder zoekt, - en reeds keert ze
terug, opnieuw de wagens langs loopende. Kijk, daar
zitten er nog twee, drie I Dapper stapt ze op d~ trêe-

35

plank om naar binnen te zien, ja waarlijk, daar is
Jan I Maar hij siaapt. - ze schudt hem bij den arm
en roept. Doch Jan hoort niets, totdat een van ziju
kameraads hem ruw dooréén schudt:
"Hé, kerel, kijk eens uit I Je meisje staat je te
wachten I"
"Hé ...• Wat?" ... bromt de slapende, terwijl hij
zijn roode oogen uitwrijft. "Waarvoor laten jullie me
niet liggen?"
"Och .... " en het tweede woord is een verwensching
van den kameraad. Doch Christine laat hem nu niet
los, hoewel ze met smart bemerkt, dat Jan den jenever
weer aangesproken heeft.
"Kom nou even, Jan, - kom nou, jongen. Moeder
zit ginds, - ze wou je nog wat geven I" En met
. ingehouden snik keert ze zich om en wijst naar de
zwarte vrouwengestalte.
Jan is opeens bijkans geheel ontnuchterd.
"Ik wist niet, dat we al hier waren I" zegt hij,
als om zich te verontschuldigen. "Hoe gaat hot,
Christien 1"
"Och, jongen I" snikte het meisje" die zich nu niet
kon goed houden. "Vraag me ' maar niets I"
Wankelend begeeft Jan zich naar de bank, en gaat
stom, zonder spreken, naast zijn moeder en zuster
zitten, die hevig bedroefd, snikkend, bijna geen woord
kunnen uiten.
IIMoeder," zegt Jan, haar hand vattend, "wees nu
niet kwaad meer op me I"
"Kwaad jongen 1" zegt ze, en met een blik vol
moederliefde en zorgzaamheid, half glimlachend door
hare tranen heen, ziet ze den flinken knaap, naast
Jan, leefde je
haar aan. "0, ik ben zoo bedroefd I
vader nog maar I"
"Ja, dan was 't misschien nooit zoover gekomen I"
zeide Jan met gedempte stem, door de verwarring en de
drukke omgeving thans geheel ontnuchterd. "Maar

°

36
't is nu eenmaal z66ver, moeder I Ik heb geprobeerd
om niet al m'n geld uit te geven. De dominee in
Harderwijk heeft een goede tweehonderd gulden van
me bewaard, hij zal ze u sturen. Dan doe ik toch
wat voor u, niet waar?" En pogend haar met zijn lot
te verzoenen, greep hij haar hand en streelde .die.
"Och, spreek liever niet over dat geld I Hadt je
het maar niet behoeven te ontvangen I Hier, - ik
heb een en ander ingepakt voor je.... een paar
boeken ook, mooie nieuwe, en een paar oude van
thuis, . lees die vooral goed I En nog wat meer, dat je
wel gebruiken kunt 1"
"En ik heb je een tabakszakje gebreid, Jan I" zei
Christine. "Ik kou niet meer doen, hoor I"
"Wel .•.. dat .•.. hoefde immers .... nietI" zei
Jan verslagen en met tranen in de oogen. "Je bent
eigenlijk veel te goed voor me I"
De bel luidde alweer, en de meeste kolonialen
stapten in.
Wij zullen niet pogen het afscheid van Jan en zijn
moeder en zuster te schetsen. 'Jan gevoelde nu voor
't eerst hoa erg hij 't gemaakt had, en terwijl hij
herhaaldelijk om vergeving vroeg, verwenschte hij
zichzelf om zijn lafhartig gedrag, dat hem zoo laag
had doen zinken.
Wat de weduwe tot Jan fluisterde in de laatste
omhelzing, vó6r hij instapte, weet God alleen. "Moeder,
bid voor mij I" fluisterde hij. En hartelijk omhelsde
hij nogmaals haar en zijn zuster. Toen was het hoog
tijd. De portieren werden dichtgeslagen, en langs den
geheelen trein klonken de afscheidsroepen. Jan had
het kleine valiesje van zijn moeder aangenomen en
dankte haar nogmaals. Opnieuw luidde de bel, de
conducteur floot, en de locomotief antwoordde. Toen
de eerste schok, - een opgewonden gejoel binnen in
de wagens, en buiten een verwarring van namen en
stemmen. Toen zette de trein zich zuchtend in beo

-.,._

.......

37
weging, nug lang zwaaiden de meeste kolonialen met
mutsen en zakdoeken, en de menigte op het perron
staarde den trein na, totdat er niets meer dan de
achterste wagen in de verte van te zien was.
Langzaam gingen de menschen huiswaarts. Zouden
we hem nog ooit weerzien? Deze vraag leefde in veler
hart, en "God geve hetI" zal bij meer dan een de
stille bede geweest zijn.
Onder hen behoorden de weduwe Brink:nan en
Christine.
Jan zat in den trein eenige oogenblikken ' in gedachten verzonken voor zich uit te staren. Hij hoorde
niets van het regelmatig stooten der wagens op de
rails, nbch van het puffen der machine, - evenmin
de luidruchtige gesprekken en het onbeschaafd, joeligschreeuwerig gezang van zijn makkers. Hij zag, al
voor zich starende, in werkelijkheid niets. Het land·
schap, dat toch waarlijk het zien wel waard was,
vloog voorbij zonder dat hij er acht op sloeg, - het
gestoei zijner reisgenooten, baldadig uit baloorigheid,
trok zijn aandacht niet. Hij dacht aan wat voorbij
was, - thans voorgoed voorbij. In gedachten bevond
hij zich weer in het kleine dorpje, waar hij geboren
en opgevoed was, waar hij onderwijs genoten en zijn
kwa,jongensstreken uitgevoerd bad, waar hij bij vader
aan de schaafbank bad gestaan. Bij vader I En nu
was vader dood, en hij ..•. Jan was, wat vader toch
zoo graag zou ~ezien hebben, geen . timmerman geworden in dezelfde streek, - de stad had hem misleid.
En waartoe was bij gekomen I Hij was een drinker,
een dief geworden I Hij had in de gevangenis gezeten,
en nu was bij koloniaal!
Maar koloniaal I Hoe laag zagen de menschen op
hen neer, op de kolonialen I - Zegt men niet dat zij
zijn het uitvaagsel der maatschappij? En tot dat uitvaagsel behoorde hij nu I

)
/

En wat zou er nu van hem worden? Zou hij in
dienst hoogerop komen? Zou hij geroepen worden om
de wapenen op te nemen in Indiê? Of zou hij, na.
een zes-ja'fig kazerneleven nog even ver zijn als nu?
En . indien er gevochten moest worden, zouden de
pijlen der Inlanders, of hunne kogels, hem treffen?
Zou hij Holland ooit weer zien?
En zoo hoopten de vragen zich op in zjjn verward
brein. Hij kwam eenigszins tot bezinning toen de
trein onderweg even stopte. Het geroep aan het
tusschenstation riep hem als 't ware wakker uit zijn
droomen met open oogen. Hij begon weer aan zijn
omgeving te denken, en vroeg aan zijn buurman waar
ze nu al waren.
"Kan mijn 't schelen I" anti\Toordde deze ruw, en
legde zijn hoofd weder tegen den wand dar coupé,
geen bijzonder zachte rustplaats, maar iemand die in
een roes verkeert, bemerkt daarvan niet veel.
Jan keek naar buiten. De trein had zich al weer
in beweging gezet, zoodat hij juist nog den tijd had
om te zien dat men Gouda voorbijreed. Straks zou
hij in Rotterdam zijn, - een stad die geheel nieuw
voor hem was, - en dan lag daar de stoomer gereed
voor de zeereis.
Met èen gevoel van grooten angst ging hij die
tegemcet. De zee I Dat groote, voor hem geheel vreemde,
- dat bevaren van de zeeen, die hij niet dan bij name
kende, - maakte hem tegelijkertijd bevreesd en nieuwsgierig. Geen wonder dus, dat, toen hij de plaats van
bestemming naderde, de gedachten aan vroeger dagen
plaats maakten voor die aan de omstandigheden waarin
. hij zich thans bevond, en aan de vreemde omgeving
die hem wachtte.
De "jongens", - eerst uitgelaten en dol, waren
thans, voor zoover ze onder den invloed van jenever
Diet in slaap waren gevallen, bedaard geworden en
praatten samen over hun vrienden, sommigen over

39

het ouderlijk huis en over wat ze geweest en uit·
gevoerd hadden, - "twaalf ambachten, dertien onge·
lukken" dikwerf I - anderen, die niet voor de eerste
maal naar Indiê gingen, gaven hoog op van 't leven
daar~ meestal op een wijze~ die den toehoorder geen
groote verwachtingen kon doen koesteren omtrent de
toekomst van de nieuwelingen. Een enkele zat, als
Jan, stil in zijn hoekje, - één had een oud krantje
opgeslagen, en twee rommelden te zamen in een
tascbje, waarin van allerlei opgeborgen bleek: Gel·
dersche worst, sigaren, hand~choenen, en andere dingen,
waarvan de bezitters als Indische soldaten maar heel
weinig gebruik zouden kunnen maken.
Terwijl Jan naar hen keek, dacht hij opeens aan
het kleine valiesje, dat zijn moeder hem te Utrecht
gegeven had. Het stond boven hem in het bagage·
netje. Benieuwd wat het bevatten mocht, nam hij het
er af en opende bet. Bovenop la.g het door Christine
gebreide tabakszakje, dat er werkelijk aardig uitzag,
en daarnaast een ferme zak tabak, die naar Jans
meening, - en hij was een liefhebber van een pijp heerlijk moest zijn I En waarlijk, daar was ook vaders
pijp, - de mooie nooit gebruikte doorrooker, die vader
eens van een vriend cadeau gekregen had, en die in
de huiskamer aan den wand steeds een eere plaat,je
had ingenomen. En terwijl Jan zich voornam er eens
een mooi kleurtje in te brengen, zocht hij verder.
Daar waren nog meer bekenden, - boeken van vader.
Dikke, stevige boeken. »Alexander Comrie" stond op
den rug.
.
»Ba I" mompelde Jan. - »Die vervelende boeken allemaal prêeken I"
Uit zijn humeur, kregel om 't idee dat moeder hem
zulke boeken meêgegeven had, - wat had hij daar
nou aan? - sloeg hjj 't koffertje dicht.
Het was trouwens precies bijtijds. Een langgerekt
gefluit suisde door de lucht, en een oogenblik later

40
stoomde de trein het station te Rotterdam binnen.
Daar opende zich dus voor Jan 't nieuwe leven.
Weer dezelfde drukte op bl3t station als in Utrecht.
Hier eGhter dadelijk na 't uitstappen de korte, krachtige
commando's der officieren, - het in gelid stellen, 't
afgeven der bagage en pakjes, en dadelijk den marsch
naar de aanlegplaats van de booten der .Nederland".
Wat keek Jan vreemd rond op die wandeling door
de drukke straten van de tweede koopstad des Rijks I
Wat een wagens en wat een menschen I Welk een
hoogte van huizen, en wat een beweging op de kaden I
Het was maar goed dat er onder den marsch niet ,
mocht worden gesproken, - Jan zou zijn nieuwe
indrukken niet onder woorden hebben kunnen brengen.
Hij vergat zelfs waarheen hij op 't oogenblik op weg
was, - hij wist alleen dat hij zich de drukte van
zoo'n stad nooit had kunnen voorstellen I En bij de
bekoring die dit nieuwe tafereel op hem uitoefende,
voegde zich nu ook het gevoel van spijt, dat hij dat
nooit eerder gezien had, dat hij dat alles nu niet eens
op zijn gemak bekijken kon, - spijt ook, omdat hij
nu koloniaal was, terwijl hij hier misschien gemakkelijk werk had kunnen vinden. Niet voor de eerste
maal, maar wel voor de eerste maal zoo heftig als
thans, verfoeide hij den zieleverkooper die hem zoo ver
geb!"acht had.
"En moeder ook nog I" bromde hij in zichzelf.
"Waarom hebben ze me dan laten gaan? D'r was
toch nog wel werk te vinden?" Of.... zou men overal
zoo spoedig weten dat hij eens .... gestolen had? ..
Het gezicht der groote driemasters in de havens
gaf aan zijn gedachten weer een andere richting. Dat
alles was nieuw voor hem, en boeide zijn aandacht
in de hoogste mate.
Wie onzer lezers ooit een bezoek aan Amsterdam
of Rotterdam bracht, zal dit begrijpen. Toch, voor
wie steeds in een stad, zij het dan ook van kleiner

...
.

"

41

I
"

l

omvang, hbeft gewoond, is de aanblik van de bedrijvigheid eener handelsstad en van de kolossale afmetingen der aankomende, vertrekkende en lossende
stoomers, niet zulk een groote aantrekkelijkheid als
het dit was voor den jongeling, die wel een paar jaar
in de stad geweest was, maal' wiens plattelandsche
opvoeding toch haar stempel op hem gedrukt had.
Doch er bleef Jan niet heel veel tijd over voor 't
bekijken dier zeekasteel en. Zijn troep marcheerde in
geregelden pas voort naar de haven waar het stoomschip »Nederland" gereed lag om de passagiers te
ontvangen.
Al spoedig werd "halt" gecommandeerd, de bruggen
van den stoomer werden uitgelegd op de kade, en
de inscheping begon. Met kloppend hart betrad Jan
de loopbrug. Dit was dan het einde van zijn leven in
Holland I Straks zou de groote machine, wier stampend
geluid uit het ruim van het schip tot hem doordrong,
zich in beweging zetten, en bij elke schroefwenteling zou
het schip hf:m verder voeren van Holland, verder
van het dorp waar hij geboren was, van zijn moeder
en zijn zuster Christine.
Verwondert het 'u, lezer, dat Jan, toen hij een uur
daarna wat uitgerust van de eerste werkzaa~heden,
over de verschansing stond te leunen en naar de
stad tuurde, een traan uit zijn oogen wegpinkte?
Nu eerst gevoelde hij, dat zijn scheiden ernst was,
voor zes jaren minstens had hij, nu reeds, den Hollandschen bodem verlaten I Moeder en Christine bleven
alleen, en vroeger had hij zich zoo gaarne voorgesteld
voor haar te zullen zorgen als vader er eens niet
meer was. Het troostte hem, nu hij met geheel onbe·
nevelde hersenen dacht aan 't geen gebeurd was in
de laatste maanden - het troostte hem, dat hij
althans 't grootste deel van zijn handgeld voor zijn
moeder had afgegeven, en hij was er den Harderwijkschen predikaI1t, die voor allen zoo recht hartelijk

42
was geweest, dankbaar voor. Die deed toch nog wàt
voor henl
De "Nederland" vertrok eerst den volgenden dag
én de 600 kolonialen brachten den eersten nacht in
hunne kooien door, terwijl ze nog in Rotterdam waren.
Het zal velen wel gegaan zijn als Jan, die in zijn
ongemakkelijke ligplaats bijna geen oog sloot. Dit
was niet alleen de schuld van het voor hem nieuwe
bed, noch van de vermoeienissen van den dag, maar
daarvan, dat gedachten over alles door zijn hoofd
warrelden, en hem den slaap uit de oogen hielden.
Gaarne ware hij opgestaan, maar de duidelijkheid van
het gegeven bevel: niet opstaan voor de reveille,
liet niets te wenschen over. De behoeften des lichaams
zijn ten laatste sterker dan de werking van den geest,
hoe overspannen die ook zij - eindelijk sluimerde
Jan in.
Een paar uren kon hij geslapen hebben toen
het sein weerklonk, dat hem wekte. Thuis, en een
enkele maal bij den baas ook, had hij zich nog eens
omgedraaid als de wekker afliep, of wanneer doove
Sientje op den wand van zijn slaaphokje stond te
bombardeeren.
Doch nu was het dienst. Jan wi;;;t dat hij onmid·
dellijk gehoorzamen moest. Snel kleedde hij zich aan,
en na den ochtendmaaltijd in de eetvertrekken met
honderden anderen te hebben gebruikt, begaf hij zich
op het dek. Ze hadden natuurlijk niets te doen dan
hun klem'en in orde te houden hier aan boord, en
voorts te praten en rond te kijken. Nu, van dat
laatste vooral werd druk gebruik gemaakt. Het ge·
zicht op de ontwakende stad; die als uit een lichten
nevel scheen op te duiken, was schoon genoeg om
veler oog te boeien. Weer stond Jan over de ver·
schansing gebogen, en weer hield hij zijn oogen onaf·
gebroken op de kade gericht.
Daar werd het hoe langer hoe drukker. Groote

43
vrachtwagens werden te voorschijn gebaald uit de
pakhuizen, waarb~ zich natuurlijk tal van arbeiders
ophielden, - aan de kranen begon het lossingswerk,
uit de verte klonk het gefluit der ochtendtreinen,
enkele wandelaars en kijkers liepen langs bet water,
en over dit alles speelden, toen de nevel wat opgetrokken was, blijde, schitterende zonnestralen.
Dit alles zag Jan voor 't eerst en voor 't laatst.
Want reeds werden toebereidselen voor 't vertrek
van" den grooten stoomer gemaakt, en tenvijl die
vorderden werd het ook drukker op de kade. Van
tijd tot tijd bleven groepjes menschen op "de aanlegplaats staan, onderzoekende blikken op het stoomschip
werpende, waarmede hun kennissen, familieleden wel·
licht, straks zouden vertrekken.
Jan wist dat moeder en zuster daar niet zouden
zijn, de reis was te duur. Bovendien had de meester
haar afgeraden dààr afscbeid te nemen, om dit afscheid
niet nog pijnlijker te maken dan 't reeds was. Hoe
gaarne bad Jan, als velen zijner makkers, eens met
zijn zakdoek gewuifd, maar er zou niemand zijn die
zijn groet beantwoordde, hij stond van nu aan alleen I
Mismoedig wendde hij zich af van bet steeds levendiger wordend tooneel op de kade. Ook aan boord
was alles in beweging. De militairen hadden niets te
doen en verdreven den tijd met 1uidrucbtige gesprekken, spelletjes, en opmerkingen over de neerslachtig·
heid van vele der nieuwbakken kolonialen. Want er
waren er velen onder de zeshonderd, die in 't zelfde
geval verkeerden als Jan, en ook zoo gaarne terug
hadden willen gaan, indien dat mogelijk geweest ware I
Ook ging bet verscheidenen hunner als onzen jeugdigen vriend: zij hadden toe te zien, terwijl anderen
hun bekenden, vrienden, ouders, broers en zusters
nog eenmaal konden vaarwel zeggen.
Naast Jan had een flinke, uit de kluiten gewassen
jongen ovex: de verschansing staan leunen, en toen

44

)

Jan zich omkeerde en aanstalten maakte om naar
beneden te gaan, vroeg hij: nVerveelt het je?"
nOch," - was 't antwoord, "'k heb er geen kennissen bij. M'n moeder en zuster konden niet heerheen ~
komen, en omdat me dat spijt, zie ik 't afscheid van
de andere lui liever niet I"
"Ik heb geen moeder en geen zuster, en ook geen
vader meer, die me zouden kunnen vaarwel zeggen,"
zeide de jonge man langzaam en een droevige trek
gleed over zijn welgevormd gelaat, dat van een ruim
twintig·ja,rige.
"Ben je zoo alléén op de wereld?" vroeg Jan, blijde
een gesprek te kunnen aanknoopen. "En waarvoor
ben jij dan hier?"
"Dat zie je," - antwoordde de ander, op zijn
uniform wijzende. "Voor't zelfde als jij zou ik denken."
"Ja, - dàt begrijp ik. Maar 'k meende eigenlijk,
.... dat, .... waarom .... voor je plezier wordt je
toch geen koloniaal, zou 'k zeggen I"
"Neen - voor je plezier zeker niet. Maar als je
geen andere keus hebt, - en niemand wil je helpen,
wat dan?"
"Sta je d'r z66 voor?" riep Jan uit. "Wel, dan schelen '
wij niet veel 1 Ik kon ook nergens terecht ...."
Hij zweeg. Een blos kwam op zijn aangezicht, toen
hij bedacht, dat hij nu misschien de reden zou moeten
zeggeIi, waarom hij nergens terecht kon.
De ander echter scheen niet nieuwsgierig, maar ging,
als in gedachten verzonken, en meer tot zichzelf dan
tot Jan sprekend, voort: "Dat heb je er van, als je
ouwelui je aan je zelf overlaten I Hadden ze me vroeger
maar nooit m'n zin gegeven, .... behalve in dat ééne I"
"Welk ééne?" vroeg Jan, meer om wat te vragen,
dan wel uit nieuwsgierigheid.
"Wèl, kom mee," - en hij nam Jan vertrouwelijk
onder den arm, - "ik geloof dat jij een fatsoenlijke
jongen bent, laten we samen naar de kajuiten gaan;

" -------------- "

. ~.

,

45

hier hebben wij toch niks te maken, en dan praten
we wat. Willen we kameraad zijn? - Dan kunnen
we misschien wat aan elkaar hebben! Zoo op je zelf
is 't geen leven I"
Jan was verrast. Hij had niet verwacht dat de
jonge man, die eerst wat een zei vig scheen, en goede
manieren, zelfs een zekere trotsche houding had, hem
zou vragen vriendschap te sluiten. Doch zijn ver·
rassing was een blijde, en hij antwoordde dan ook
zonder eenige terughouding: "Graag, als u dat wilt I"
"Mijn naam is Paul Therville, en 'k ben uit Am·
sterdam I"
"Ik heet gewoon Jan Brinkman I"
"Nu Jan, - 'k zal je maar bij je voornaam noemen,
- vertel me eens hoe je hier gekomen bent, en dan
zal ik je ook zeggen, hoe ik hier kwam."
Paul Therville had iets in zijne manieren, dat Jan
onwillekeurig achting voor zijn nieuwen vriend in·
boezemde.
"Die reden is nu juist zoo heel mooi nieti" zeide
hij aarzelend.
"Van de meesten niet, die koloniaal worden I" zeide
Therville met een spottend glimlachje. "Van mij ook
niet I" voegde hij er aan toe. "Je kon geen werk
krijgen I Wat was je vak?"
"Ik was timmermansknecht," zei Jan.
"En ik goudsmid, maar ik kende het vak nog maar
half, want 'k deed het niet met mijn zin. Als ze
maar gewild hadden .... Maar toe, vertel jij eerst
maar!"
.
Nog aarzelend, maar toch met meer vertrouwen,
begon J a.n de treurige geschiedenis van de beleende
schaaf, de oorzaak en de ernstige gevolgen ervan.
"En toen 'k daarvoor een maand gezeten had, kon
'k nergens terecht," eindigde Jan. "Iedereen wist het."
"Dat kèn ik," zei Paul Therville. "Ongeveer even·
zoo is 't mij gegaan. Mijn ouders hadden wel een

46

.

duitje om mij, die eenig kind was, te laten leeren.
Vader had de moppen in de goudsmederij verdiend
en ik moest en zou hetzelfde doen. Maar Paul had
daar niot veel zin in, hoor I Ik had van mijn jeugd
af altijd gezeurd om kunstschilder te worden. Naast
ons woonde er een, - een van de knapste Hollandsche schilders.
Die had mij eens zien teekenen, en verzocht vader
om mij les te mogen geven; 'k was er dol mêe inge·
;nomen. Maar vader wilde zijn lievelingsdenkbeeld, mij
eenmaal eigenaar van den goudsmidswinkel te zien,
niet laten varen. Daar mocht niets van komen, van
dat teek enen I Wat zou ik er aan hebben als ik 't
goud vak eenmaal kende? Neen, niets natuurlijk, maar
'k was er volstrekt niet op gesteld om 't goud vak te
leeren. 'k Zei het rondui t, ik weigerde naar mijn
patroon terug te gaan, maar Diets hielp: vader was
onverzettelijk. En misschien zou ik bij moeder op
den duur wel mijn zin doorgedreven hebben, - in
stilte liet ze mij althan s nog teekenlessen geven, als vader niet plotseling al zijn geld in speculatie
verloren, en als gevolg daarvan, door den schrik, een
beroerte gekregen had, die binnen twee dagen een
einde aan zijn leven maakte. Nu kwamen er moeilijke
dagen I Onze familie sprong wel bij, maar voor zoolanJ als 't duurde. Moeder was ziekelijk, er was veel
noodig, en dus moest ik hard werken. Maar ik kende
niets van 't vak, en OUS leden we bijna gebrek. Ook
moeder stierf vrij plotseling, en toen keek naar mij
niemand meer om.
Familie te hebben is heel prettig als je in goeden
doen bent, - anders laten ze je in den steek. En
vrienden, - och, hé, vrienden, die kun je ook gemakkelijk vinden als je een nogal gevulde portemonnaie hebt, maar anders is 't ook mis I Geld is de ziel
van alles I Geloof maar niet dat er nog wat goeds in
de wereld is, dat niet vastgeklonken is aan geld. Er

47

.'

is geen mensch op de wereld die wat op heeft mot
'n ander tenzij uit eigenbelang .... "
"En u dan?" merkte Jan vragend op, niet durvenda
den gemeenzamen toon aannemen, die onder lotgenooten toch niet kwalijk zou te nemen zijn .
• Ik? Jij en ik hebben niets te verliezen, jongen 1
Wij staan daar eigenlijk buiten, zijn er buiten gezet.
Is 't jou schuld dat je een dief geworden bent? Neen
jongen, _ de omstandigheden maakten je zoo 1 Zoo
ging 't mij ook I"
"Ja, maar," zei Jan, "als 'k niet telkens bij 't
biljart had willen zijn, dan .... dan was er misschien
nooit iets van gekomen! ..• van die geschiedenis met
't horloge I"
"Nou ja, - dat denk je nou wel, maar dat is toch
werkelijk anders 1 Ik kwam tot hetzelfde, en voor mij
waren de omstandigheden toch heel anders. Enfin, ik
maakte ook schulden, verloor mijn patroon, kwam
toen op 'n kantoor, en 'k beging de stommiteit om
in de kasboeken te knoeien, - ook al omdat ik geld
noodig had. Natuurlijk kwam 't uit en 'k beb drie
maanden in de gevangenis doorgebracht. Na. diön tijd
keek letterlijk niemand naar me om. 'k Heb wezenlijk gebrek geleden, en mijn laatste toevlucht was
dit," - en hij wees op zijn uniform, - "voor schipbreukelingen als wij is geen ander middel over om
niet geheel te gronde te gaan. Als 'k nou in Atjeh
een kogel in mijn kop krijg, dan verbeeld ik me tenminste voor 't vaderland gestorven te zijn, en misschien is dat ook wel zoo, hoewel niemand om je
heengaan een traan laten zal. Zoo is 't nu eenmaal I"
En met een · bitteren lach eindigde hij het relaas
van zijn wedervaren, dat werkelijk van niet veel
• anders dan van overgroote moedeloosheid, bitterheid
en onverschilligheid getuigde.
"Misschien wordt 't nog wel weer eens goed I"
merkte Jan . op, alsof hij behoefte had om de onaan-

48
dit oogenblik beziggename godachten, die beiden op
st te verdrijven.
hielden, door eenig woord van troos nieuwe vriend.
zei Jan
"Geloof dat maa r nietI"
r aan je den kt en
"Denk maar dat er niemand mee als je kun t. Als
neem er 't leven maa r zoo goed van ben je weg, en
er eenmaal een einde aan komt, dan is."
ter
in 't land waa r geen land meer ach meer, en daarom
n moeder en zuster
"Jij hebt gee
ik wel, en ik weet
zeg je dat I" meende Jan. "Maarover mijn heengaan."
hebben
dat ze heel wat gehuild
drie maanden
"Nou ja, - vrouwentranen lOv er ijft, zal je uit
schr
zijn ze je vergeten, en als jij niet ren I . . .. Maar 'k
Holland ook zooveel niet meer hoo nog eens op 't
we
verveel me hier beneden. Willen pen van de machine
en? Me dun kt, aan 't stam
dek kijk
liggen."
zou je zeggen dat we op vertrekr boven. Inderdaad
begaf zich naa
Het twe etal
aakt. De beman·
werden de laat ste toebereidselen gemte nemen, - de
gen weg
ning was bezig de loopbrug
kolonialen hadden
laatste familieleden van enkele menschen stonden
het schip juis t verlaten. Honderden detachement bij
op de kade om het vertrek van het de bevelen van
ken
te wonen. Boven 't geraas uit, klon duurde nie t lang,
en de officieren, en het
den kapitein
het groote gevaarte
o' de eerste trillende beweging in uit de menigte, en
werd gevoeld. Hoera's stegen op
aten beantwoord,
werden door de bemanning en de sold menig "hoera I"
klonk in
doch van den grooten stoomer
e zich langzaam in
een trillende toon. Het schip zett en stoom vlogen
beweging, dikke wolken van rook ken de tonen van
uit de pijpen, en van den wal klon 't voorgeschreven
't :) Wien Neerlandsch bloed", als meestal vergeten I
volkslied. Ons "Wilhelmus" wordt nd aan den achter·
Jan stond met zijn nieuwen vrie
en kade langzaam
steven. Ze zagen hoe menschen onbestemder vorm
wegdeinden, de huizen een steeds reedde. De muziek
aannamen, en 't vaa rwa ter zich verb

49
nog enkele hoerazweeg, en sl~chts flauw klonken den zwarten klomp
waren uit
roepen. Doch nog lang
erscheiden, die tot
menschen de witte doeken te ondook dat verdween,
afscheid werden gewuifd. Doch werden groot0r en
de golven van den riviermond n de kiel.
wit te schuimkoppen dansten tege n zee I Nieuw was
Daar was de zee, de groote ope
aandacht, lang ge·
dit schouwspel voor velen, en devestigde zich nu op
spannen gehouden op de stad , grauw·grijze golven
de groote vlakte, boven welker gen wiekslag onver·
de wit te zeemeeuwen met vlug
moeid heen en weder vlogen.
langer, en niets
"Dat zie je nu een maand of nog e Paul Therville.
er I" zeid
anders, niets dan lucht en wat
aasd.
"Een maand lang?" vroeg Jan verb doorbrengent
tijd dien hij ·op zee zou
Van den
rstelling gevormd.
had hij zich niet de flauwste voo st je dat nie t?"
"Ja , - 't zal wel langer zijn I Wi
rig wendde Jan
"Heelemaal niet I" en onwillekeuop het land.
zijn blik
zich weer om en vestigde
r I" zeide Paul
"Ja, kijk er nog maar eens goed naa r 't laatstI"
voo
glimlachend. "Misschien zien we 't hij twee, hem zooHet afscheid van Holland, waa r
iet, werd Jan te
innig liefhebbende harten achterl keerde hij zich af
machtig. Met tranen in de oogen hem.
en ging naar· beneden. Paul volgde ging werktuigelijk,
Jan zocht zijn valiesje op, en
om wat te doen te
. zonder aanleiding, doch alleen vond meer dan één
hebben, aan 't uitpakken. Hij e, - sigaren, een
pakje, welks inhoud hem ver rast l onderin nog een
pijpje, nog een paar boeken en hee de hij een por tret
enveloppe. Die openende, aanschouw klaarblijkelijk pas
w,
. zijner moeder met Christine, nieu
vertrok.
. gemaakt vóór hij
Hij liet ze Paul zien.
der en m'n zuster.
"Zie eens, - daar heb je m'n moe vader, - maar
hier is ook een por tret van m'n

. En

In nilig . haven

,

60

dat is een oud, want hij is al een paar jaar dood,
zooals ik je verteld heb."
"Wel, dat ziet er niet kwaad uit '" zei Paul glim·
lachend, terwijl hij de vrouwenportretten bekeek.
Dat zusje van jou moet een lief meisje zijn I Hoe oud
is ze?"
"We zijn tweelingen. Ze is ook negentienI"
"Nu, 'k feliciteer je met zoo'n zuster, 'k mag voor
jou lijden, dat je ze nog terugziet I"
"Ik ook '" zei Jan met een zucht. "Maar ik ben al
vast heel blij, dat ik de portretren heb I"
"Ik heb niets van dien aard," zei Paul. "Ja, een
heel klein familieportretje, dat zal ik je bij gelegen·
heid ook eens laten zÎE.lD. En wat zit er in dM pakje?"
"Dat? - - Dat heb ik nog niet eens gezienI"
En Jan wikkelde het papier van een vierkant pakje,
- het was een Bijbeltje, nieuw, en op het schutblad
stond geschreven:
Aan mijn lieven zoon J A.N BRINKMAN !

Mijn zoon, bewaar het gebod uws vaders en verlalJt
de wet uwer moeder niet . ... Als gij wandelt, :lal dat
u geleiden, als gij nederligt, zal het over u de wacht
houden, als gij wakker wordt, zal het met u spreken.
Spreuken 6 : 20 - 22.

Heb God lief boven alles en uw naaste als uzelven I
Jan was een oogenblik verrast en onder den indruk
van de woorden die daar stonden. Doch terstond kwam
zijn oude onverschilligheid aangaande deze dingen
weer boven, hij klapte het boekje dicht en legde het
weer in 't koffertje.
"Nu, wat heb je?" vroeg Paul Therville, die niet
gezien had wat er in het boekje geschreven stond en

51

,

er evenmin acht op had geslagen welk een boekje
Jan in de handen had.
"Wil je 't zien 1" vroeg Jan, met elm onwillige
. beweging het Bijbeltje weer te voorschijn halend.
Paul Therville schonk blijkbaar meer aandacht aan
het geschenk van Jans moeder dan Jan zelve. Een
oogenblik bladerde bij er in; hier en daar wat lezende,
alsof de inhoud hem boeide.
"Ik heb dáárvan bij mij thuis nooit iets gehoord.
Vader en moeder leefden alleen voor de zaak en voor
zichzelf, natuurlijk ook om mij een positie te geven.
Maar met godsdienst hadden ze niets op."
"Ik ook niet," zei Jan, die meende hier een aanknoopingspunt te hebben.
"Da's toch verkeerd van je", hernam Therville.
"Als ik godsdienstige ouders had gehad, zooals jij,
dan was het misschien heel anders geloopen. Maar 'k
heb bet je al gezegd, een mensch is een product van
de omstandigheden."
"Hoe zoo?" vroeg Jan, die van deze voor hem
vreemde uitdrukking weinig begreep.
,,'k Zal 't je nog duidelijker uitleggen," antwoordde
Paul Therville. "Ik had in Amsterdam een kameraad
die heel godsdienstig was en zich heel gelukkig daarbij
gevoelde. Ik heb er hem wàt dikwijls om benijd ....
Hij heeft alles gedaan wat hij kon om mij ook zoo
t.e maken, 'k ben zelfs nog een poosje bij een dominée
op catech~atie geweest, maar wat die zei was heel
wat anders dan de godsdienst van mijn vriend, veel
te preekerig. En zie je, nu had mijn vrind me misschien wel verder kunnen helpen, maar .... hij stierf
heel plotseling; op een mistigen avond raakte hij in
't water en verdronk. 'k Stond weer alleen, thuis
sprak ik maar niet eens over godsdienst, daarvan
wil~en ze niet hooren. Ware mijn vrind niet verdron·
ken, dan had hij me misschien op den goeden weg
kunnen brengen. Je ziet dus hoe alles maar afhangt

52

)

van de omstandigheden waarin je verkeert."
Een oogenblik- zwegen beiden . Op het dek der boot
werd druk heen en weer geloopen, een bel luidde, en
de kolonialen riepen elkaar toe: "oorlam 1" Pa.ul en
Jan begaven zich naar boven, Paul om zich een weinig
te verzetten, Jan uit nieuwsgierigheid wat die drukte
toch wel beteekenen mocht. Hij werd spoedig ingelicht. Het was de tijd voor 't uitdeelen van den
"oorla m" aan de bemanning, en tot zijn verbazing
zag Jan hoe aan ieder een glas jenever werd uitgereikt. De scherpe alcohollucht prikkelde zijn reukzenuw en, en aarzelend, maar toch begeerig, nam hij
het glas aan dat hem toegereikt werd.
"Kost dat geld 1" vroeg hij Therville.
"Wel neen," antwoordde deze, "dat krijg je van
de Regeering cadeau. In Indie gaat dat ook zoo, heb
'k gehoord."
"Da's een goed leven," zei Jan half lachend. "Ik
wist niet dat we 't zoo goed zouden hebben." En
gretig leegde hij het glas.
Sinds twee dagen had hij geen jenever geproefd,
en misschien had bij 't gebruik er van wel kunnen
afwennen, als hij 't op zee niet gekregen had. 't Is
echter een feit dat hij de volgende dagen steeds
weer verlangde naar 't uur, waarop de "oorlam" word
uitgere ikt, en dat hij die telkens met meer smaak
naar binnen sloeg.
De dagen van de lange reis gingen in de gewone
eentonigheid voorbij. We zullen daarover dus niet
uitweiden, evenmin over de ellendige uren, die hij
doorbracht toen hem de zeeziekte te pakken had,
doch waarbij hem de troost bleef, dat hij niet de
eenige was, die daaraan leed, - ook Paul, en het
meerendeel der kolonialen trouwens, bleef daarvan
niet vrij.
Toen hij weer wat in orde was, begon hij een brief
aan zijn moeder te schrijv en;' men had hem gezegd,

53
dat hij die op zee zou kunnen verzenden. Er kwam
echter niets van, want toen hen een schip passeerde
dat de brieven kon meênemen, was Jans epistel nog
niet klaar, en het kwam ook niet klaar zoolang de
zeereis duurde.

v.
BB.lEli'W.1S8ELING.

Lieve moeder en zuster!
Daar men mij gezegd heeft, dat je va.n hier op het
schip brieven kunt verzenden ben ik maar aan deze
begonnen.
Nu moeder, u zult wel nieuwsgierig zijn hoe of 't
mij gaat. Ik kan er op 't oogenblik niet over klagen,
maar dit is maar een begin, zeggen ze hier aan boord,
de lui die al eens in lndiê geweest zijn, - daar zul
je 't zonnetje anders voelen branden, is zoo'n gelief·
koosde uitdrukking van hen.
Nu moeder en zuster, toen ik weer in den trein
zat in Utrecht, toen gingen we naar Rotterdam recht·
door en we stopten maar één keer. En 'k kan U
zeggen, dat ik er toen heel erg spijt van had dat 't
zoover gekomen was, maar nou ben ik er alweer wat
overheen. Ook heb ik een vriend hier aan boord
gekregen, het is nog al een deftige jongen, zooals je
hoort. Hij is ook koloniaal en 't is hem al net gegaan
als mij. Toen hij ook iets had gehad met de justitie,
zooals hij dat noemt, wouên ze'm nergens meer hebben.

54
ten min ste geweest.
,En hij is toch een meneer, of Christine, toe n vond
En toen hij uw por tret zag met ben we 't koffertje
hij Christine heel knap. Samen heb u wei voor al de
uitgepakt en moeder, ik bedank tretten, die zal ik
geschenken en vooral voor de por , ja iederen dag,
altijd bij me houden. Op den dagjenever, "oorlam"
krijgen we hier aan boord een glas wat bet er dan in
l
zooals ze dat noemen. Ze is hee g er maa r één per
café's. Maar 'k krij
Holland in de
voor me te wezen,
dag, uus U behoeft nie t bang
hoor moeder.
wel drie weken
Ik heb alles wat hierboven staa t al r 'k was net
't schip. Maa
geleden geschreven, op
mer naa r Holland
- zoover gekomen, toen een stoo
.
passeerde, die de brieven meenam r, dus kon die ook
Ik had er nog geen een klaa in de kazerne te
niet meegeven. En nou zit ik hier is dat een heel
schrijven, in Batavia. 0, maar wat r kun t u geen
daa
ander land als Nederland! Neen, hier alles is. De
gen, zoo vreemd als
begrip van krij
dan in Nederland,
kazerne is hier ook heel wat anders en, en heelemaal
te gebouw
hoor. Lang niet zulke groo
veel breed er dan in
niet hoog. De stra ten zijn hier n en in, dat is toch
Hol'and, maar er liggen geen steemaal van die grintzoo'n gek gezicht I Het. zijn allestoepen, maa r langs
wegen. En dan zijn er hier geen n en de weg loopt
de huizen zijn greppels gegrave pels is zink heeneen beetje rond, - en over die grep binnen wil gaan.
gelegd, waarover je loopt als je een huis is toch een heel
Batavia is een Ulooie stad, maar 't en in Holland.
sted
verschil met Utr ech t en andere rin onze kazerne
uw-Batavia, waa
Ik bedoel dan Nie
jk leelijk en smerig.
staat, wan t de oude stad is vreeseli me t veel hutten
stra ten,
Daar zijn maar heel smalle
van bamboe of van
van inlanders, die gebouwd zijn hè? Zoo praten ze
gabba-gabba. Wa t een gek woord,

binnensteel, de nerf
hier allemaal. Gabba·gabba is de
komt. Die moeten
van een blad, dat van de sagopalm verteld dat die
hier veel groeien. Ze hebben me
lang worden, - ik
blaadjes soms wel dertien Meter rville zegt altijd:
kan het haa st niet gelooven. The ziet, - en daarom
Je moet nie t gelooven wat je niet blaren.
geloof ik nie t veel van die groote ik, zoodat we hier
Paul is in dezelfde kazerne als
vind 'k erg prettig,
kameraden kunnen blijven. Dat t. Erg gul ook, al
ven
wan t hij is een aardige
t ons trac tem ent
heeft hij nie t veel te missen, wan noodig, wan t je
veel
is klein. We hebben wel niet en, die kan je in de
alles, behalve ext ra ding
krijgt
oopen ze daa r toch
kan tien krijgen. Maar 't meest verk t, meer dan ééns
jenever. Maak u maar nie t ongerus neem niet meer
ik
per dag kom ik er niet, ten min steenant zegt, dat een
dag. Onze luit
dan één glaasje per
ral in Indië, maar
borrel goed is voor een soldaat, ,voo daar heeft ie ge·
den en
dat men zijn maat moet hou
en 'k hoor, dat 011S
lijk in. Als we te velde gaan, - t.en - dan krijgen
regiment gauw naar Atjeh zal moe groot glas jenever
we iederen dag twee maal over een't hier nie t uit te
voor niemendal. Zonder dat moet dat het Indische
t,
houden zijn. Paul Therville zeg
is.
medicijn
die inlanders. Op
Het is hier een rare boel met zwarten woonden.
school leerden we altijd dat hier de ook, maa r toch
erg
Ze zijn wel donker, en sommige zou er van schrikken
in. En leelijk, - neen moeder, u
bru
zoo leelijk als ze zijn.
ws: meer. Van
Nu lieve moeder, weet ik geen nieuhij ken t u wel
hebben,
Therville moet u de groeten
hij. Wil u ook de
niet, maa r dat hindert niet, zegt dominee? Wees zelt
groeten doen aan den meester en zich noemt
ook hartelijk van mij gegroet, die liefhebbende
Uw
JAN .

56

)

r het Bijbeltje,
n'En nu staa t er geen woord in ove uit, toen haa r
an
Christien I" riep de weduwe Brinkmten brief geêindigd
rlezing van Jan s eers
dochter de voo
had.
istine. nHij pra at
nDat is hoolemaal Ján I" zei Chr boel onbeduidende
le
over alles en nóg wat, over een hee ng is vergeet hij I"
maar wat van 't grootste bela
dingen,
r hem," zei de
nOordeel nu maar nie t zoo har d ove nu heeft ...•
n hij
weduwe. nAls ik denk hoe'n naa r leve komen: ik bid
zal nog wel eens tot inkeer
Och, hij
hem ,.... wie weet,
God alle dagen om zegen voor . op een verborgen
vin dt een goed woord nog eens
plekje een goede plaats I"
minder luchtig
nNu, dan zal hIj toch eer st wat is," meende
eurd
moeten denken over hetgeen geb brief niets I"
nEn daarvan blijkt uit zijn
Christine.
nals Jan zichzelf nu
nWel," zei moeder Brinkman,
dan is het voor hem
nie t een beetje weet te troosten, is maar een vriend,
heelemaal geen doen. Een vriend in gezelschap vau
en hij zal God eer vinden als hij ."
zichzelf is dan in dat van anderenzoo luchthartig over
al
nVooral als die vrienden ook
jnt te doen I"
dingen denken als die Therville schi
die
hernam Christine.
els," verontschuldigde
n 't Zijn jonge, onervaren scheps
otspraak van jongens in
de weduwe. "En dan die gro
daar in dat land wel
dienst, - gunst ... . Hè, ik zou .... De Heer wee t
eens om een hoekje willen kij ken weerzien I" voegde
of we den jongen wel ooit zullenze hen nu naar Atj eh
ze er weemoedig bij. nVooral als
'k hem nie t zoo
sturen. Als ik dát geweten had, zou
I"
gemakkelijk hebben laten gaan
t hier hebben kun nen
nU zou hem toch ook nie
aan een lijntje te
houden. Jan is geen jongen om gebeurd is I"
er
houden, en dan .... U wee t wat gebleven dan war e
n
nWa s je vader maa r in leve
in orde gekomen I"
alles misschien nog

57
"Kom, kom, moeder," zei Christine troostend, "U
weet niet hoe goed de Heer het nog met ons vóór
heeft, - U hebt ons geleerd op God te vertrouwen,
en zou U nu zelf den moed laten zakken?"
De weduwe glimlachte door bare tranen heen.
"Je hebt gelijk, kind I" zei ze. "Bij God zijn alle
dingen mogelijk, indien we Hem bidden .... Het is
al wel laat, maar laten we nog maar aan een brief
voor Jan beginnen, al hebben we minder te vertellen
dan bij I"
Wat na onderling overleg op het papier kwam
laten we bier volgen:

t

I

Beste jongen!
Van avond ontvingen we je eersten brief, en moeder wil bem nu maar dadelijk gaan beantwoorden.
Natuurlijk moet ik nu wel -voor baar schrijven, al
weet ik niet veel nieuws meê te deelen. We zeiên
al tot elkaar: de brief van ons zal wel heel wat
kleiner zijn dan die van Jan, maar hij ziet ook aHemaal vreemde dingen, en wij zitten hier in ons stille
dorpje, waar niets bijzonders gebeurt. Het deed moeder, en mij ook, dan veel genoegen je brief te lezen,
waarnaar we al zoo lang hadden uitgekeken, want
de meester vertelde ons, dat je ook op zee brieven
kunt verzenden. Nu ben jij wel niet zoo erg vlug
met de pen, maar je badt ons vast beloofd zoo gauw
mogelijk wat van je te laten hooren. We hebben nu
uit je brief opgemaakt, dat het je voorloopig nog al
bevalt en dat het je goed gaat, - geve de Heer, dat
dit niet alleen naar 't lichaam, maar ook naar de ziel
zoo zij. Want, beste Jan, het zal je dikwijls heel
moeilijk vallen je in alles te schikken, en als je dan
niet weet dat God voor je zorgt, dan komen er heel
moeilijke oogenblikken. Dan kunnen je ook je vrienden niet helpen, weet je wel? Toch vindt moeder
bet nog al prettig dat je gezelschap gevonden hebt,

58

,
/

je tot je vrienden
maar je mo et goed toezien wie slechte vrienden je
ben
kif.st, wan t in Nederland heb
olpen. In moeilijk.
ook een heel eind in de ellende geh t, - zooals jo
wan
heden is de Hee r de beste helper,
Bijbeltje lezen kunt, in je
agen,
. . .. de Hee r betoont Zijn welbeh
d'rig naa r Hem vragen.
aan hen, die nee
ervonden, jongen I
Wij hebben dat hier ook zoo ond tijden voor ons
de
Wa nt je kun t wel begrijpen dat t dat de winkel nog
ilijk waren. Je wee
eerst heel moe
net zoo'n winkel op
maar nie t bes t ging, doordat er
Janselaar. Wij verkochten baa st
het dorp was, van
dagen. Maar toen
niets en we beleefden moeilijke
uit Harderwijk, dat
kwam 't geld van den dominee Dank je wel, hoor
t.
jij hem voor ons gegeven heb l nut geweest. We
geld is ons van vee
jongen, - dat
in 't dorp nemen,
konden een and er huisje midden begonnen de klanaan, en toen
en wat mee r goed insl
Wa s eerst suk kelen
ten ook wat har der te loop en. 't wel, hé? Maar nu
je
en erg bekrimpen, dat begrijp
orden, ook al door
is 't langzamerhand al beter gew sela ar nu een dag
het ongeluk dat den kruidenier Jan Midden in den
ft.
of vee rtie n geleden getroffen hee r de brandklok, en
eschrikt doo
nacht werden we opg
idenier I Het werd
jawel, 't was 't huis van den kru e man ston d er
de 'arm
heelemaal in de asch gelegd,
was niet verzekerd,
schreiênd en jammerend bij . Hij r alles wat hij veren krij gt dus geen cent teru g voo l. Wa nt er werden
loren hee ft, en dat is veel, heel vee van den winkel
en
slechts een paa r meubelj es gered, s zijn eigendom, en
was ook 't hui
niets. Bovendien
opgebouwd worden.
dat mo et heelemaal opnieuw
voor. Hij is hier in den
Jan sela ar hee ft er geen geld
en heeft zelfs een
eersten nood wel wat geholpen, opnieuw beginnen
r
paar dagen bij ons gegeten, maa jd helpt, zelfs in
hij niet . Gelukkig, dat God alti
kan

59
ft in de stad een
den bitt erst en nood I Janselaar hee r. Hij kan daar
este
betrekking gekregen als pakhuisme ft toch een heelen
wel goed van komen, maar hij hee wel het eenige in
t
slag gehad. Zijn huis - je weegeveltje, is voor af·
t dat ouderwetsche
ons dorp me
braak verkocht.
was ? Natuurlijk
Maar wa t er nu 't gevolg van r zoover ze niet
voo
kregen wij Janselaar's klanten, 'n paa r uitg ezonderd,
de stad gingen, en dan nog
naar
chelarij Janselaar
die meenden dat wij uit pure hui op zijn klandisie.
oog
bij ons gevraagd hadden, met het enblik aan dachten.
t, dat we daar geen oog
God wee
dt voor de brand·
Wonder, dat men ons ook niet hou mij, Christien).
van
stichters I (Dat is een gedachte 'k dat zei. Maar 'k
was er boos over, toen
Moeder
hen zulke slechte
kon 't nie t helpen, '- als de 'mensc alti jd vriendelijk
t
gedachten hebben, dan kan ik nie we dan nu nog al
denken. En zoo zitt en
over hen
ts geen klagen. God
wel in de klanten, en hebben nie
heeft alles voor ons wèl gemaakt! voor jou ook zoo
Nu, bes te Jan, - dat moge s bij je, en eIken
wezen. Onze gedachten zijn dagelijk sparen moge, en
je
dag bidden we tot God, dat Hij en moge Hem te
en, maar dat Hij te gev
dat niet alle
troo st in leven en
leeren ken nen als den eenigen
,sterven I
, dat, als we je
Jan, de dominee hier heeft gezegd om de Militaire
je aanraden
schreven, dan moesten we
je kun t toch vooral.
Tehuizen te bezoeken. Doe dat alsndelijk en hartelijk
Dominee zegt, ze zullen je vrie voorlichting vinden
ontvangen, en je kunt er raad en
in moeilijkheden.
groeten hebben,
Vau den meester moet je ook de cht zal komen,
f nie t tere
hij is ech ter bang, dat de brie
boeknummer op te
omdat je vergeten hebt je stam me r daar, zegt hij.
geven. Jelu i hebt allemaal een numwel terecht komt,
ls dat zoo, Jan ? Als de brief nu

60
wij uit de onge·
schrijf 't dan maar gauw, dan zijn
111stheid.
orden, hè? Nu, ik .
Wa t is het nu nog een stu k gewdig gehad. Hou je
uur op noo
heb er ook een paar
goed, Jan I Vertrouw op God. .
Uw liefh. Moeder en Zuster,
MAN.
Wed. J. BRI NK1 lAN en CHR. BRINK
Java, - nat uur De brie f ging van Holland naar r daar kwam hij
lijk, en kwam in Batavia aan . Maa ie, waarbij Jan
nter
nie t terecht, want de bataljons infa Atjeh vertrokken,
reeds naar
behoorde, waren vandaar
den. De reis van
waa r hun diensten gevorderd werd dus wat langer.
het epistel uit het moederland wer op de enveloppe,
Al ont bra k het stamboeknummercbt in handen van
de brief kwam toch eindelijk tere Jan al beel wat
den geadresseerde. Maar toen was we omgeving, van
veranderd . De bekoring van de nieu hem verloren ger
de Indische natuur, was reeds voo Indiê vertoefde.
bijna zes maanden in
gaan nu bij
en beiden meêge·
Jan Brinkman en Therville war van het Indische
en sleurgang
. dreven in dien ellendig
lonialen" zoo nood·
soldatenleven, die den meesten "ko t voor hun har t,
lnch
lottig is. Ze kenden geen toev
voor niets mee r
wan nee r bet gevoel, dat ze. eigenlijk ere toevlucht aland
deugden, hen bekroop, - geen was in overvloed te
den drank, - en die
tha ns dan
wist. En dien weg
krijgen, als men den weg maar die langer in Indiê
leerden ze wel van kameraden,
waren dan zij.
17e bataljon, een
Beiden waren ingedeeld bij het rs bestond, doch
nde
afdeeling die hoofdzakelijk uit Inla n waren geplaatst.
een honderdtal Europeane
waarbij ook
mdelingen, en
Voor Jan en Paul waren het vree ze meer aan
begrijpelijk dat
het is dus eenigszins
de boot en kor t na
elk äar hechtten dan vroeger, op

was . Therville·
de aankomst te Batavia, het gevalellige en joviale
gez
toonde zich voor Jan altijd een st het toeliet waren
kameraad. Voor zoo ver de dienkazerne, 't zij in de
ze meestal samen, 't zij in de spel in de Indische
cantine, waar ze met het gewone en.
cantines, het kaarten, den tijd slet l; we hebben het
Jan hield nu eenmaal van spe hem zoo'n noodop
vroeger gezien toen het biljartenwaren het de kaarten
invloed oefende, - nil
lottigen
en.
die hem naar de cantine drevrten, jenever, eu andere
hij spelers, kaa
Daar vond
verschaften . Als hij
"genoegens", die hem afleiding met de grappon der
te hij zich
niet speelde, vermaak
n zij zeI ven het,
ouderen. Althans "grappen" noemde naar het hoofd
kommen
als ze elkaar drinkglazen en
zelden het gevolg
wierpen, waarvan vechtpartijen niet anderen, als bij
waren. Hij vermaakte zich met de de buffetchef of
zulk een gelegonheid de mandoer, vergeefsche pOCl'ingen
gen, kastelein, zouden wij 7.eg
- en niet heel
deed om de vechtenden te scheiden, den en tierden
, raas
lang duurde het, of ze deden meê oegen in eens een
, en vonden er een bijzonder gen
kloppartijtje te houden.
tandigheden en
Ge begrijpt, dat Jan onder deze oms het vierkante
r dacht aan
in deze omgeving niet mee
lagen goed opge··
pakje in zijn koffertje. De portretten ze nog had, hij
hij
borgen, en al wist hij wel, dat daar neer te zetten,
vond het belachelijk om ze hier of tot spot aanleiding
wat in de kazerne trouwens enkel
zou gegeven hebben.
mocht hij zich
Het ruwe leven had hem ingepakt, en ook al eens
in stille oogenblikken
in den eersten tijd
baas in de stad toch
bekennen, dat zijn hokje bij dendan zijn verblijf hier,
nog verkieselijker geweest was ten aan Holland ver·
- weldra waren oOK die gedach die hem eerst nog '
dwenen, de brief van zijn moeder, ord, en er kwam.
. al verblijd had, bleef onbeantwo

62
heelemaal niets meer van, toen hij opnieuw verplaatst
"Rerd. Zoo gingen er meer dan vijf jaren voorbij.

VI.
DE ZIIiVEBEN RING.

't Is een echt tropisch zonnetje, dat de roode dakpannen van het Militaire Tehuis te Kotta·R,adjah, en
trouwens de geheele omgeving van het vriendelijke
gebouW beschijnt.
Stil is het in den omtrek; op 't warmst van den
dag worden de werkzaamheden gestaakt, daar de zon
zich in al hare kracht doet gevoelen. 't Is het uurtje
van rust en stilte, en wie 't eenigszins doon kan,
gaat in de schaduw van een kokospalm of onder de
galerij van de Indische woning kalmpjes zitten uitblazen. in de lange waranda, die langs de groote zaal
Ook
van hot Tehuis loopt, vinden we twee mannen in
rustig gesprek bijeen. Den een herkennen wij al spoe·
dig. Al is ook zijn gelaat heel wat verbruind sedert
we hem de laatste maal ontmoetten, al heeft zijn
knevel aan dikte en donkere kleur gewonnen, al is
.ook zijn gewone uniform in die van een korporaal
veranderd, we zhm toch dadelijk dat we Paul TherviUe
voor ons hebben. En die ander is dan zeker ....
Raadt maar niet, want tien tegen een dat ge mis·
raadt. Dat zult ge wel bemerken uit den loop van 't
gesprek, als we dat even afluisteren.
. "Dus je denkt dat na den dood alles afgeloopen is?"
"Ja meneer, - ik heb 't nooit anders geloofd. Men

63
zal mij trouwens het tegendeel moeten bewijzen als
ik 't gelooven moet I"

:

"Hoe zal iemand je dat bewijs leveren?"
"Dat weet ik niet. ~ .. en daarom geloof ik 't niet.
Wat ik niet kan zien, daar geloof ik niet aan, dat is
er niet I"
"Heb je misschien wel eens gehoord van Esser,
den Haagschen straatprediker?"
"Neen. Heeft die 't bewijs geleverd?" vroeg Paul
spottend.
De ander verloor zijn bedaardheid niet.
"Dat niet I" a.ntwoordde hij. "Maar hij heeft eenmaal
iemand, die vroeg wat jij vraagt, een zeer bevredi·
gend antwoord gegeven. De man vroeg tenminste niet
meer."
"En wat was dat dan?"
"Wel, er werd aan Esser gevraagd of hij 't bewijs
kon leveren voor 't bestaan van 's menschen ziel. En
. toen Esser antwoordde, dat hij dit bewijs niet z66
geven kon, dat hij een ziel aan den vrager kon too·
nen, hernam deze: Dan is er ook geen t Wa.t ik niet
zien kan, daaraan behoef ik niet te gelooven. Ei, vatte Esser zijn vrager weer bij zijn antwoord, - ik
heb uw verstand nooit gezien, en u kunt het me ook
niet laten zien, - dus moet ik aannemen, dat gij
geen verstand hebt? - De vrager gaf geen antwoord
meer, maar ging besch"amd weg."
Een oogenblik zwegen beide mannen. Paul Therville
draaide peinzend aan zijn knevel. Eindelijk hernam
hij: "Dat was een ander geval I Ik zeg niet dat de
mensch geen ziel heeft ...."
"Dat heb je toch wèl gezegd ...."
"Nu ja .•.. maar dat was meer. . .. enfin, ik geloof
wèl dat de mensch een ziel heeft. Maar waarom zou
ik aannemen dat die onsterfelijk is?"
"Waarom zou je 't tegendeel aannemen? Wat ge·
beurt er als je sterft? Dan staakt het hart zijn arbeid.

64
Dan weigert het geheele lichaam verder zijn dienst.
Alles wat geschiedt is lichamelijk. Maar je ziel is dit
niet I Is het nu aannemelijk dat die ziel tegelijk en
even als het lichaam zou gedoemd zijn om te sterven?" "Ik weet het niet. Misschien .... het is niet onmogelijk dat u gelijk hebt. En als dat zoo was .... nu,
dan zou een mensch niet veel rust hebben ...."
"Juist niet.... En die onrust moet ons, mij en
jou, drijven naar Hem, die g@zegd heeft: Komt allen
tot Mij, die vermoeid en belast zijt, en Ik zal u ruste
geven!"
"Ik zal er eens over denken.... Ik weet wel, dat
'k niet graag zó6, zoo als ik nou ben, zou sterven .•..
Ik zou niet graag in plaats van dien armen jongen
zijn, in 't hospitaal. Zou hij sterven, denkt u?"
"Brinkman is ernstig ge'wond," antwoordde de
Evangelist, de huisvader uit het Militair Tehuis. "Ik
heb al meer slachtoffers gezien van Atjehsche pijlen ....
Ze vergiftigen de punten, en die geraakt wordt komt
er niet licht van op .... "
"Dus zou u denken dat hij er meê heengaat?"
"Ik vrees van ja . . .. de dokter denkt het ten minste.
Hij werd trouwens voor dood opgenomen."
Paul Therville wendde zich zonder spreken om, en
veegde met zijn mouw langs de oogen. Toen, zich
weer herstellende, vroeg hij: "En wat zou u van
hem denken als hij eens stierf?"
"Daarover mogen wij niet oordeelen I "Oordeelt niet,
opdat gij niet geoordeeld wordt," zegt de Schrift,"
"Zoudt u hem nog niet eens opzoeken?"
"Dat is mijn plan. Van avond, na de samenkomst,
zal ik naar het hospitaal gaan."
"Dan ga ik met u mee, als u voor mij verlof kunt
krijgen. Want, naar ik hoor, moeten we weer naar
Batavia terug voor garnizoensdiensten, - en dus blijf
ik graag tot 't laatste bij hem. Hij was een goede,
trouwe jongdn. We kwamen :samen in dienst. 'k

Dacht niet, dat hij nog eer gaan zou dan ik .. . ."
"Kom, Therville, loop God niet vooruit," zeide de
ander, "gij weet niet wat er nog gebeuren kan!"
De huisva der had met Paul Therville, die een der
samenkomsten in het Tehuis was gaan bijwonen met
het doel daar eens "den boel in 't honderd te gooien",
doch onder den indruk van 't gesprokene heel rustig
was blijven luisteren, - reeds menig gesprek gehad.
Paul Thervi lle had in de vijf jaren van zijn verblij f
in Indiê, evenal s Jan, er ruw op los geleefd. Goddelijke
wetten bestonden voor hen niet meer, en als ze aan
de menschelijke nog gehoorzaamden, dan was dit alleen
uit vrees voor de straf, die op de overtreding onmid·
dellijk volgen zou, en trouwens reeds meer dan eens
gevolgd was, zoodat hun register allesbehalve blank
kon genoemd worden. Een jaar geleden was Paul
echter met het voornemen bij Jan Brinkman gekome n
om er nu "met dat beestenleven eens uit te scheide n."
"Hoor eens, Jan," had hij gezegd, "ik weet niet
hoe 't komt, maar 'k heb zoo 't-gevo el, dat we aardig
op weg zijn 0I!s heelemaal naar den kelder te helpen.
Jij weet zoo goed als ik, dat wij allesbehalve gunstig
aangeschreven staan hij de chefs, dat verscheidene lul
ons met den nek aankijken. We moeste n eens probeeren
weer fatsoenlijke kerels te worden ,"
Jan Brinkm an had zijn vriend harteli jk uitgelachen.
."Loop heen, - wat begin je nou 1" riep hij uit.
"Dat w eet ik niet precies, wat ik begin!" ant·
woordde Pau!. "Maar waarmee we eindigen moeten
is me heel helder. Met drinken, weet je. We wouên
allebei wat worden in dienst, - we dachten nog wel
voor iets goed te zijn, toen we in Batavia pas aan·
kwamen, niet? En wat zijn we nou? Dronkelappen,
en de verschoppelingen van 't bataljon I"
"Jongen, jongen, wat bang jij den vrome uit I"
spotte Jan.
"Neen, Jan, neen 1 Ik wil a.llesbehalve den vrome
In TeW,. haven

15

66
,uithangen, ik wil niet 'vroom zijn ook, maar er zijn
ook onder de niet·vromen fatsoen lijke lui en bij hen
zou ik me gaarne voegen."
nIk hou je niet vastt" zei Jan. nMaar wat mij betreft ga je maar alleen t Ik heb geen lust in wat anders,
en ik geloof ook niet dat we voor wat, anders
dan verschoppelingen bestemd zijn I"
Tevergeefs had Therville beproefd zijn kameraad
tot andere gedachten te brengen. Hij zelf nam echter
het kloek besluit met het oude leven te breken. en
voorta an standvastig voor den jenever te bedanken.
, Maar .... Paul Therville kende niet den machtigen
invloed van den alcohol op zijn dienaren, en bovenal,
Paul Therville kende dien Eénen niet, die alleen kracht
geeft om moedig en beslist met de zonde te breken.
In eigen kracht wilde hij den nieuwen weg bewandelen,
en al gelukte dit aanvankelijk wel, zoo zelfs dat zijn
supérieuren wellicht om hem aan te moedigen, hem
bevorderden - hij ondervond dat het gaan op dien
nieuwen weg zonder stel:ln dan eigen wil, struikelen
doet.
En Paul, de korporaal, struikelde van tijd tot tijd.
Hij hield den jeneve r tot vriend bij enkele gelegen·
heden, en al was hij niet meer neen der verschoppelingen van het bataljo n", toch kwamen er opnieuw
uren, waarin men Paul weer kon zien als vroeger,
zich overgevend aan den drank en aan allerlei zingenot.
In een van deze uren was het, dat hij op het onzalig
denkbeeld kwam een der bijeenkomsten in het Militair
Tehuis te verstoren. Doch suf en half ontnuchterd
bleef hij zitten, ook toen de anderen weggingen.
n Wil je niet even binnenkomen?" had de huisvader
hem toen vriendelijk gevraagd.
En toen was hij overrompeld. Hij had toen een lang
gesprek gehad met den huisvader, een gesprek, dat
hem al spoedig geheel uit zijn beneveling ontwaken
deed, waarin hij 0nwillig en boos allen goeden raad

I

I
I

j

I

.1

l\

"
I,

I
\
I

i

I
I

67

-.

:

.

rd den spot dreef, maar
verwierp en met elk goed wooe dagen zijn gezegende
volgend
dat niet ualiet in de
uitwerking te doen gevoelen. er voor het hierboven
Dit was een maand ongeve
medegedeelde gesprek.
bevordering meer
Jan Brinkman had zich na PaurlsPauls vriendenhll.rt
en meer van hem afgekeerd, maaen. Nu was er voor
vergat hem niet, gelijk we zag ere reden.
zijn bp.langstelling ook een bijzond pje, waarbij Paul
Eenige dagen te voren was een troeing uitgetrokken
en Brinkman behoorden, op verkenn tseling was het
naar een der Atjehsche kampongs. Plo ge overmacht
troepje overvallen door een zoo geweldi h onder hen ,
Doc
dat het in allerijl vluchten moest. overval, behoorde
taan bij den
die vooraan hadden ges
g ter hulp op·
Jan Brinkman, en toen een afdeelin dood, in een
meende
daagde vond men Jan, naar men gezonden troep had
boschje liggen. De op verkenning bemerkt, omdat men
zijn vermissing niet zoo spoedig
geloofde dat hij gevlucht was. dood, doch tengevolge
Jan was gelukkig echter niet verwondingen vcr·
van de hem toegebrachte zwarewekkenden toestantl.
keerde hij niettemin in deernis toen hij de wonden
,
De officier van gezondheid hadfä geschud en het ver·
enkelijk het hoo
onderzocht, bed
spoedig volgen
moeden uitgesproken, dat de dood wel
zou.
t en bezorgd.
Paul Therville was daarover ongerus het er voor
orden, dat
Reeds was het hem duidelijk gew kman waarschijnlijk
hen, die heengingen als Jan Brin e des grafs slecht
been zou gaan, aan de andere zijd
uitzag.
dat hij zichzelf of
Er was echter geen sprake van,wilde doen - zijn
den huisvader deze bekentenis n, zijn niets·meertrotsche hart was nog niet gebroke schen had nog
men
willen-verwachten van God en ts gemaakt. ~aar 'n
oelens plaa
niet voor betere gev

68

)

onbestemd gevoel van onveiligheid omving hem èn
voor zichzelf en nu vooral voor Jan Brinkman. Want
diens toestand - de dokter had het immers gezegd, was hoogst ernstig.
Arme jongen t Alleen, verlaten van iedereen, te
sterven in een vreemd land, ver van het moederland,
ver van het. ouderlijk huis, - welk een diep treurige
gedachte I Dáár, in Holland, wachtte een oude, trouwe
moeder, een beminnelijke zuster op tijding van zoon
en broeder, en die tijding zou nu een doodsbericht
zijn! In hoe langen tijd had Jan al niet geschreven I
Na den eersten brief was er, voor zoo ver Paul wist,
nog één weggegaan, van Atjeh, maar het scheen wel
dat die niet terechtgekomen was, er was tenminste
geen antwoord gekomen. 't Gebeurt wel eens meer,
dat brieven, die per zeepost komen moeten, wegraken I
Jan wist dus niet eens of zijn moeder nog leefde,
of Christine haar nog ter hulpe was 1 Hoeveel kan
er in vijf jaar tijds niet gebeuren I .... Dat waren
de gedachten die Paul bestormden. Meer dan om eigen onrust, dacht hij aan Jans toestand ... , Wie
zou, als hij, Paul, naar Batavia ging, voor 't bericht
aan Jans moeder zorgen,' wie zou Jans erfenisje, het valiesje, de portretten en het Bijbeltje, - in
ontvangst nemen? 't Gouvernement zeker, en 't zou
bij den grooten hoop gaan, als 't adres van de nabe·
staanden niet of niet gemakkelijk gevonden werd en
niemand zou er meer naar omzien ....
't Bijbeltje! Als Paul dàt nu eens lezen kon, daar zou wel meer instaan over wat hij met den huisvader besproken had. Maar hij kon hém ook wel een
Bijbel vragen! "'k Zou je danken I" mompelde Paul
halfluid, _ ,,'k wil er geen praats over hebben. Als
'k nu stil dat van Jan krijgen kon 1 Maar dat zal
niet gaan, of hij moest 't me geven I Nu, - waarom
niet? Als hij toch dood gaat zal hij 't wel willen
In elk geval kan ik 't probeeren I"
missen I

69
Dien avonj bezocht hil met den huisvader Jan in
het hospitaal. Onze vriend verkeerde werkelijk in
hopeloo zen toestand, en de dokter had gezegd, dat
hij, tenzij er een wonder gebeurde, zeker geen week
meer leven zou. Doodsbleek lag hij, met de oogen
gesloten, in de verbanden! Ternauwernood bemerkte
bij, dat zijn vriend met den heer Kremers aan zijn
bed stond.
Paul stootte hem zachtjes aan den arm.
"Ken je me nog, Jan 'r'
"Jawel Paull" klonk heel zwak 't antwoord, terwijl de zieke de oogen even opende.
"Hier is mijnheer Kremers ook, van 't Tehuis, bij kwam eens naar je kijken."
Geen antwoord.
Blijkbaar was de zieke niet in een toestand om
een geregeld gesprek te kunnen voeren. De dokter
ried dan ook af om verder te gaan.
"Kom morgenochtend maar eens terug, ge kunt
van mij een bewijs van toegang krijgen," zeide hij
tot Paul, toen hij zag hoe teleurgesteld deze hem
aankeek. graag, dokter," antwoordde Paul Therville.
"Heel
"En voor u is de toegang altijd vrij, zooals u
weet," zeide de dokter tot den heer Kremers.
"Daar ben ik dankbaar voor, dokter 1" antwoordde
de heer Kremers. "Maar morgenochtend zal ik er geen
gebruik van kunnen maken I"~
Voor het oogenblik liet het tweetal den zieke dus
alleen. Hij bemerkte blijkbaar hun vertrek niet
eens. Avonds kwam voor Paul Therville de lang · ver's
wachte order: voor garnizoensdiensten terug naar
Batavia. Therville en Brinkman behoorden tot hetzelfde bataljon, maar er was natuurlijk geen denken
aan, dat de laatste mee kon. Therville bedacht, dat
Brinkman wel spoedig een andere reis aanvaarden

70

\
)

n sprake, en het
zou, waarbij van terugkeeren gee zijn I
zou
aankomen onzeker en onbestemd
toch ste llig 't
't? Mijnheer Kremers verzekerde in den hemel
Zou
men, 't zij dan
tegendeel. Aankomen deed
er niet. Zoo had
of in de hel, een tusschending was ger ook ove r ge·
zijn Amsterdamsche vriend er vroeden, - wa t was
sproken I Wa t was dat al jare n gele veel bedorven,
wat
er veel voorgevallen na dien tijd, viel I Pauls geheele
t meer te herstellen
waaraau nie
ns schuld wr. s't?
leven, - tot op dit oogenblik I Wie aan zijn ouders,
consciêntievraag
Paul dac ht bij die
te beschuldigen. En
maar hij had niet den moed hen n verwoest!
leve
toch had hun opvoeding zijn
sde, in de stil te
Toen hij dezen avond daarover pein
bespied, weende
and
van het nachtelijk uur, door niem
l Therville.
Pau
jaar misschien,
Straks, na een week, een maand, een n, dan zou hij
kma
- zou 't hem gaan als .Tan Brin dood. En dan zou
rliggen, worstelende me t den
ook nee
hij verliezen en heengaan!
ag: Wá árh een ?
En weer drong die onverbiddelijke vra bad onbewust,
. Hij
zich op aan zijn ziel. En hij bad I"
toen hij uitriep: "0, God, help mij
alleen naa r het
Den volgenden ochtend ging hij zeer goeden toe·
schijnbaar
hospitaal. Hij vond Jan in
e zonder pijn, al·
stand, opgewekt en naar hij zeidlaatste dagen. Hij
thans zonder de hevige pijnen der die veel stil ler was
sprak vrij vroolijk met Therville,
dan de zieke zelf.
kman op eens.
"W aar treu r jij over?" vroeg Brin l me nie t zoo·
'k Voe
nOch kerel, - weet ik het!
t rustig, zoo onbe·
als 'k wel wou dat ik was! Nie har t!"
vredigd, 't is zoo leeg hier, in mijn
nHoe kom je aan zulk en onzin I" hier zoo ernstig
je
"Onzin? Zeg jij dat, Jan , terwijl ngaat?"
jij nu waa r je hee
ziek ligt ? We et

..... .......... ....... ..

71
"Als 'k oeter ben naar Batavia, net alsjij, denk ik I"
"Maar als je nu eens niet beter werd?"
"Wie zegt dat?"
"Dat zegt niemand, maar 't kon toch \"
,,0, alles kan I Nou ja, dood is dood, "7 dat heb
jij zelf me altijd voorgepreektI"
"Ja, da's waar. Maar 'k denk er nu toch een beetje
anders over I" Dat heeft je die Kremers zeker aan"Och kom?
gelepeldis een man, die 't goed met ons meent, Jan I"
"Hij 1"
"Een zeur, een zemelaar op zijn best, als 't geen
huichelaar is. Houd je met dien onzin niet op I"
"Dat moet je niet van hem zeggen, Jan. Hij houdt
van ons, van jou ook. Ernstig heeft hij over je ge·
sproken, en over ie toekomst. 'k Hoop dat hij zelf
nog eens komt .... '
"Laat hem maar wegblij ven I Wat heb ik er aan?"
"Ja, dat je onverschillig bent, kan ik je niet ver·
wijten. Ik heb 't je zelf geleerd, maar 'k wou dat ik
nou anders was, dat we wat meer in jou Bijbeltje
badden gekeken dan in 't jeneverglas ...."
"Als je dominé wilt worden, kan je dat Bijbeltje
voor mijn part als studieboek krijgen .... Ik .... heb
er toch niks aan \"
,,'k Had het je willen vragen, Jan, - als een
souvenir. Als we elkaar niet meer zien, wat heel
waarschijnlijk is, dan hoop ik het aan je moeder
terug te brengen."
"Mij wel, maar ik ben er zoo zeker niet van, dat
ik je nog niet weer eens ontmoeten zal. ·Ik ben taai,
boor. Daarom, voor wat hoort wat I Wat krijg ik er
voor van jou 1"
"Ik heb niet veel.... Maar wacht ... , hier, neem
dezen ring dan in ruil. Voor een paar weken, bij
dien eersten overval, hebben we nog al wat buit
gemaakt. Ik heb de lui bun gang laten gaan, en een

72
hunner gaf mij dat ding. Je ziet, veel waarde heeft
't niet, 't is gewoon zilver, maar op Inlandsche manier
bewerkt, wat nog al merkwaardig is."
"Och, om de waarde is 't me niet te doen, 't is
maar een aardigheid. Dankje, 'k zal hem tot aan m'n
dood bij me dragen, hoor I Als je nou den oppasser
roepen wilt, dan kan die uit m'n valies het Bijbeltje
geven."
. Zoo geschiedde het. De ruil had plaats, en Therville
verliet, na van zijn vriend voor goed afscheid te hebben
genomen, het hospitaal.
In de galerij ontmoette hij den officier van ge·
zondheid.
"Is Jan Brinkman niet heel wat beter vandaag,
dokter ?" vroeg hij, het militair saluut makende.
"Ik vrees dat het de laatste opflikkering is, korpo·
raal !'.' antwoordde de dokter welwillend. "De jongen
heeft een heele knauw gehad. Met 'n paar dagen
zal 't wel gedaan zijn I"
"Dank u dokter !" stamelde Therville. "Arme
jongen I"
Voor hij weggin g bezocht hij den heer Kremers tot
afscheid. Over het Bijbeltje sprak hij niet, alleen ver·
zocht hij hem nog eens naar Jan te gaan zien en
. voor zijn nalaten schap te willen zorgen als hij stierf.
De huisvader beloofde dit, en nam van Therville
hartelijk afscheid.
Paul vortrok met zijn regiment naar Batavia, in 't
bezit van Brinkman's bijna nieuw, ongebruikt BijbeltJe.
Een half jaar was verloopen. Van Brinkman noch
van den heer Kremers had Therville iets vernomen.
Voor hem zelf was de tijd gekomen om zich te beo
denken of hij al of niet bijteek enen zou. Hij was.wel
voornemens dit te doen, maar had nog geen besluit
genomen, toen hij op zekeren dag op het bureau van
zijn kapitein geroepen werd, en uit diens handen een

73
groot, verzegeld couvert van een advocaat uit Amsterdam, ontving, hetwelk tot Therville's groote verbazing het bericht inhield, dat zijn oom George,
aldaar kinderloos overleden, bem tot erfgenaam had
gemaakt van diens goudsmidszaak, huis en goederen,
benevens van een kapitaaltje in geld.
Therville stond als van den bliksem getroffen. Dát
had hij geen oogenblik verwacht, - want tijdens zjjn
leven had die oom zich van Paul nooit iets aangetrokken. Maar hoe ook, - Pauls besluit was nu
genomen, hij teek ende niet bij, en ging na afloop
van zijn diensttijd in burgerkleeding naar Holland terug.

•
VII.

m

HOLLAND TERUG.

Het stoomschip "Burgemeester den Tex" naderde
de Nederlandsche kust. De vuurtorens van IJmuiden
waren in 't zicht, en in · 't blijde vooruitzicht binnen
eenige uren voet aan wal te zetten, hoopten de
passagiers op den grooten stoom er bijeen, in blijde
verwachting starend naar 't geliefde land, waar "hun
wieg eens stond", - wat althans ·van 't grootste
deel der passagiers kon worden gezegd. Slechts enkelen
waren er, die in lndiê geboren, Hollands duin en
en Hollands vlakke land nog nooit hadden aanschouwd, .
en die van Holland alleen iets wisten uit de gesprekken in lndiê en op de booten, en door 't geen ze
over het Moederland hadden gelezen..

,

74

-

,

hoog gespannen
Hunne verwachting was nie t minder
de Hollanders. En toch, 't
dan die der terugkeeren
hts teleurstelling
was wa_~rschijnlijk, dat hun slec r de natuur één
waa
wachtte. Komende uit een land, rd in den nat ten
rlijkheid is, waar, uitgezonde plantengroei bijna
hee
moeson (regentijd) zonneschijn en waa r men geen
een aardsch Paradijs scheppen, als hier, moet de
steden me t kazernehuizen ken t
nvallen.
kennismaking met Holland wel tege uitzien naar het
't zij, - verlangend
Maar hoe
splaats, doen allen.
einde der reis, naar de landing
hun ner beteekent "voet aan
Wa nt voor de meesten
n en vrienden.
'wal zet ten ": wederzie.p van geliefderug tegen de verden
Helaas nie t voor alren. Met
ken zat Paul Therschansing en de handen in de zak , druk-pratende
lijke
ville te kijken naar de bewege vreemde, verwarde
zigers. Hij was in een
mederei
tormden hem, toe n
stemming. Allerlei gedachten bes maakte tusschen
hij onwillekeurig een vergelijking terugkomst op dit
zijn vert rek uit Nederland en zijn
oo~enblik.
nialen soldaat,
Toen in de uniform van den kolo lang soldateneen
met geen ander vooruitzicht dan rijken, misschien
leven, of een spoedigen, misschien roem eden dat tege n
verl
gansch roemloozen dood, en een als andere pas saigde. Nu in burgerkleeding
hem getu
een sinds jaren goed
giers, eigenaa r van een zaak, die hts wachtte op den
bekenden naam had en die slec van een kapitaaltje,
rechtmatigen eigenaar, bez itte r dus schooner geworden
en een ver led en. ... dat, ja, nie t nu met al zijn zonwas in Indischen dienst, maa r dat e en smaad, uitgeden en vlekken, met al zijn schand in het bloed van
wischt en schoongewasschen was reinigt. Wa nt in
Jezus Christus, dat van alle zonden nde en zoekende
leze
de eenzaamheid van zijn kaj uit, le vergeving zijn er
s Woord, had Paul Thervil
in God
Kruises I
zonden gevonden door het bloed des

.
,

75
Hoe ze~ende hij nu het oogenblik waarop de heer
Kremers hem voor het eerst over den weg tot behoud
gesproken had. En hoezeer betreurde hij het, dat hij
niet met Jan van hart tot hart over deze dingen had
kunnen spreken. Ja, vooral met Jan I Want Paul ver·
gat niet hoeveel hij te danken had aan diens Bijbeltje I
Eenerzijds betreurde hij het, dat hij Jan van dien
grooten troost had beroofd door hem de ruiling met
den ring voor te stellen, aan de andere zijde erkende
bij daarin Gods genadige leiding, die hem, den ver·
latene, den eenzame van hart, dit boekske had willen
doen kennen, hem had willen bepalen bij het eeuwig
en waarachtig Woord des Vredes en van verzoening.
Ja, hij had voor deze bestiering God den Heere uit
den grond zijns harten gedankt, toen hij, na moeilijke
en droeve dagen, dagen van vertwijfeling en wanhoop,
eindelijk de rust voor zijn ziel gevonden had, eindelijk
de hoop in zijn hart had voelen worden tot zekerheid,
dat de Heiland ook voor hem was gestorven I
Vreemd en wonderlijk nog was hem die nieuwe
toestand, en hij voelde grootelijks behoefte aan dezul·
ken, die meer wisten dan hij van het nieuwe leven,
dat in hem was geopenbaard. Maar hoe zou hij die
aan boord vinden? Daarom verlangde ook hij naar
Holland, naar de weinige bekenden, die hij nog had,
en naar de onbekenden, die hij zoeken wilde. . .. J ans
moeder en zuster. Want hij begreep, dat zij, die haar
zoon zulk een heerlijk geschenk bij het droevig afscheid
medegegeven had, ook zelve den Troost des eeuwigen
,
levens moest deelachtig zijn I
En denkende aan haar, bepaalden zijn gedachten
zich bij de taak die hij op zich genomen had. Hij
zou Jans moeder tijding van haar zoon brengen I
Maar welke tijding I Dat Jan doodziek, bijna stervende,
neerlag toen hij hem, nu eenige maanden geleden,
verliet? En wat kon hij anders zeggen? Hij had,
hoewel hij vóór zijn vertrek nog inlichtingen g~vraagd

76

)

had, - die niet meer bekomen I Mocht hij de moeder
vleien met de hoop, dat haar zoon nog in leven was,
waar hij zelf er van overtuigd was, dat Jan reeds
lang het tijdelijke met het eeuwige verwisseld had?
Het was voor Paul Therville een moeilijk geval.
Maar dan bedacht hij weer, dat de moeder, indien
Jan gestorven was, daarvan wel bericht zou hebben
ontvangen, en in elk geval zou 't voor hem het bestezijn haar te bezoeken om te hooren of zij er meer
van wist dan hij.
Hoe - 't zij .... hij wist nu, op dit oogenblik, dat
niemand hem verwelkomen zou. Zijn oude bekenden
uit Amsterdam? Van geen hunner had ttij ooit weer
gehoord, na zijn vertrek naar Indiê. Wisten zij dat
hij terug kwam, wisten zij waarom en hoe? Immers
neen I Hij behoefde op geen welkom bij het betreden
van den vaderlandschen bodem te hopen.
Daarom hield hij zich achteraf. Maar eindelijk, toen
de groote menigte wachtenden reeds te onderscheiden
was, werd de verzoeking om ook te kijken, hem te
. sterk. Hij stond op, ging naar zijn kajuit om zijn
kleine koffertje, waarin zich zijn weinige bezittingen,
o. a. het Bijbeltje, bevonden, te halen, en voegde zich
toen bij de andere passagiers. De stoomer naderde de
aanlegplaats. Steeds langzamer ging de machine om
de vaart te verminderen. Eindelijk lag het- gevaarte
voor den steiger. Een hoera ging op uit de menigte,
gewuif en geroep van passagiers en van wachtenden,
blijde uitroepen van herkenning.
De passagiers gingen, na den kapitein en de bemanning gegroet en enkele bevelen voor de bezorging
van hun goed aan de sjouwers gegeven te hebben,
over de loopbrug aan wal. Paul pakte zijn koffertje
op en verliet eveteens het schip, waar hij den grootsten schat gevonden had.
Met de eerstvolgende gelegenheid begaf hij zich naar
Amsterdam I Hoe vreemd kwam hem de stad voor,

77

"

met zijn aanbouwen zijn verbouwde huizen. Toch
wist hij den weg nog wel, want de hoofdstad was
Pauls geboorteplaats, en hij had er ongeveer twintig
jaren van zijn leven doorgebracht. Na voor logies
gezorgd te hebben bezocht hij allereerst den notaris
op de Keizersgracht, die hem geschreven had over de
erfenis van oom George.
Gelukkig vond hij dezen op zijn kantoor, en in een
. zeer welwillende stemming, zoodat hij Paul al heel
spoedig op streek hielp. Een zijner bedienden verge·
zeIde Paul naar aet gesloten huis van zijnen oom,
om een en ander in oogenschouw te nemen. De zaak
van wijlen den heer George Therville was ge·
vestigd in een der oude straten, hoewel niet in een
hoofdstraat, en was na den dood van den eigenaar
sinds eenige maanden gesloten geweest. In het oude,
maar vriendelijke huis, hing een onaangename lucht,
't gevolg van in lang niet geopende ramen en deuren.
De bediende vertelde Therville, dat een en ander
vooreerst in denzelfden toestand moest blijven, totdat
enkele formaliteiten vervuld waren, waarna de over·
dracht aan den rechtmatigen eigenaar zou kunnen
plaats hebben.
"Hoelang kan dat nog duren, mijnheer?" vroeg Pau!.
"Op z'n minst nog een dag of veertien, mijnheer
Therville", zeide de bediende beleefd.
Paul had er al lang over nagedacht, wat hij eigen·
lijk zou moeten doen als hij eenmaal stond voor het
feit zijne erfenis te moeten aanvaarden, doch tot een
vast besluit was hij nog niet gekomen. Toch had hij
wel een plannetje gemaakt, dat naar hij noopte, slagen
zou. Hij had, zooals we weten, in het goudsmidsvak
zich slechts half bekwaamd, en in Indiê had hij veel
van het geleerde vergeten. Hij begreep dus, dat hij
niet zelf de leiding der zaak, die hij wenschte voort
te zetten, hebben kon, en vroeg daarom: "Weet u ook,
met welk ·personeel mijn oom werkte?"

78
"Eén chef, zoo'n soort meesterknecht, en twee an·
dere knechts. Mijnheer zelf was meest in den winkel."
"En waar zijn die menschen nu?"
"Ze hebben, meen ik, werk gevonden bij een juwe·
lier op den Nieuwendijk. Van Zalingen, de chef·meester·
knecht, is er niet beter op geworden, hij moest het
handwerk als knecht voortzetten."
"Hoe oud is hij?"
'
"Een man van een goede dertig jaar, denk ik."
"U ~oudt me een genoegen doen met mij 't adres
van dien juwelier even te geven."
De bediende voldeed aan dit verzoek, en nadat ze
het gesloten huis verlaten hadden, begaf Paul zich
naar den Nieuwendijk. Hij vond daar gelegenheid met
van Zalingen kennis te maken,' inderdaad een ge·
schikte, flinke man, die hem goed te woord stond, en
niet weinig ophoorde, toen hij vernam, dat hij met
den neef en erfgenaam van zijn vroegeren patroon
sprak.
"Ik kwam u vragen," zeide Therville, "of gij ge)
negen zoudt zijn uw oude betrekking weer op te vatten
als ik de zaak in handen heb. Hebt ge er zin in, dan
bespreken we later, van avond of morgen, zooals ge
wilt, de voorwaarden."
Het is te begrijpen, dat. van Zalingen geen oogen·
blik aarzelde, ook al kende hij zijn nieuwen patroon
nog niet. Hij was een rechtschapen man en bemerkte
spoedig, dat hij met een eerlijk, maar onkundig vakman te doen had. Over de voorwaarden werden ze
het dien avond nog eens, en in dit opzicht goed ge·
slaagd, blijmoedig ~estemd, begaf Paul zich in zijn
logement , ter ruste, na God te hebben gedankt voor
de hulp en de goedheid t hem ook dezen dag weer bewezen.

I

79

VIII.
DROEVIGE EN BLIJDE DAGEN. i

\.

Het was heerlijk weder, toen Paul Therville den
volgenden dag naar het Centraal·station wandelde om
den trein naar Utrecht te nemen. Amsterdam baadde
zich in vroolijk zonlicht en leverde een onbeschrijflijk
schoonen aanblik, met zijn tallooze torenspit.'ien, die
zilver-schitterend boven de hooge huizen-rijen uitstaken.
De menschen liepen met blije gezichten naar hun
werk, de vogels tjilpten op de daken en witte meeuwen
schoten over het IJ·vlak. De drukte op de kaden en
aan het groote water achter het Station lokte uit om
er naar te kijken.
Maar Paul had op dit oogenblik weinig oog voor de
bekoorlijkheid van de groote stad in het zonlicht. Zij
was nu zijn woonplaats weer, nog lang kon hij van
haar schoon genieten. Voor 't oogenblik waren zijne
gedachten meer dan ooit vervuld van 't doel zij ner
reis. Hij wenschte hoe eer hoe liever kennis te maken
met Jan's moeder, in wie hij een vriendin en eon
goede raadgeefster op den pas door hem ingeslagen
weg hoopte te vinden. Vandaar dat hij zulk een haast
maakte om haar te bezoeken. Even goed had hij dat
een dag of acht of nog langer kunnen uitstellen, maar
zijn hart liet hem geen rust. Het Bijbeltje, dat hij
door den ruil van den geroofden ring had verkregen,
kwam hem, zoo meende hij thans, eigenlijk niet toe,
't was het eigendom der moeder, die dezen gids haren
zoon had meêgegeven, en aan haar wilde hij haar
eigendom teruggeven. Paul bezat de middelen om

80
zichzelf ee;I exemplaar aan te schaffen van het heerlijke Boek, waarin de Woorden des Levens waren.
Het Bijbeltje droeg hij in een taschje, dat nog
enkele reisbenoodigdheden bevatte, en, klein als het
was, nam het maar weinig plaats in. Paul was
half blijde, half droevig gestemd, en dit laatste
vooral als hij dacht aan den armen jongen, dien hij
st~rvende op Sumatra had achtergelaten, en aan de
moeder, wie hij de droeve tijding brengen of bevestigen
moest. Doch het gezicht op het heerlijke landschap
dat, in den trein gezeten, aan zijne oogen voorbijgleed,
vaagde die droevige gedachtell weer weg.
"Hoe schoon is toch de aarde I" dacht hij. "En hoe
groot moet toch wel haar Schepper zijn, de Schepper
niet alleen van die aarde, maar van de gansche
wereld, van zon, maan, sterren. En welk een vreeselijke gedachte, dat door de zonde die geheele aarde
ligt onder den vloek Godsl Maar Gode zij dank, er
was, - hij had het ervaren, - ontkoming aan dien
vloek. "Het bloed van Jezus Christus, Gods Zoon",
) herhaalde hij in stilte, "reinigt van alle zonden." En
zijn oogen glansden, toen hij weer gevoelde die blijde
verzekerdheid, dat ook zijn hart vernieuwd en een
tempel des Heiligen .Geestes geworden was.
Ongestoord kon hij zich aan deze gelukk,ig makende
gedachten overgeven, want hij was de eenige rei7.iger
in dezell coupé, en hoewel hij in Nieuwersluis gezelschap kreeg, was dit toch niet zoo luidruchtig als
men het nog al eens in spoorwagens aantreft, en dat
dikwijls al het genot van een reisje vergallen kan.
Te Utrecht aangekomen informeerde hij, geheel
onbekend met de streek, naar den kortsten weg naar
D. Men hielp hem spoedig terecht, en een half uur
later zat hij in de tram, die hem naar ' Z. bracht,
vanwaar uit hij te voet of per rijtuig D. gemakkelijk
bereiken kon.
Hij besloot den verderen 'Yeg te voet af te leggen.
r

81
Het was prachtig weer, dat tot een wandeling uitlokte. En Paul was zoowel een liefhebber van wandelen als van de natuur. Met schaamte bekende hij
zichzelf thans, dat hij in ons schoone Indiê aan de
heerlijkheid der Oostersche natuur maar weinig aandacht geschonken, ja, die dikwijls zelfs met anderen
door ruwe dronkemanstooneelen ontwijd had.
Doch, Gode zij dank, dit alles was voorbij. Hij was
een nieuw leven ingetreden, geestelijk zoo wel als
maatschappelijk. Hij mocht weder verkeeren onder
de menschen, zonder dat zijn verleden en zijn positie
hem afstootten, - en, wat méér beteekende, hij
wist, dat hij niet alleen bij dO menschen, maar ook
e
bij God een geopenden weg vinden zou, en bij Hem
kon klagen allen nood van lichaam en ziel.
Onder dergelijke opwekkende en vertroostende
gedachten vervolgde hij zijnen weg. Het was nog
een aardige wandeling, doch Paul was in den Indi·
schen dienst aan vermoeiende marschen gewend.
Doch eindelijk, na een goede anderhalf uur, zag
hij de spits van een kerktoren boven het geboomte
uitsteken.
"Van welk dorp is die toren?" vroeg Paul aan een
tuinman, die, op zijn schop geleund, in een der tuinen
van de vele aan den weg gebouwde villa's naar den
voorbijganger keek.
"Van D., om u te dienen I" zei de man bl'lleefd,
terwijl hij aan zijn pet tikte. "Nog een stief ketierke I"
"Dank je weIl" zeide Paul, den man een sigaar
aanbiedend.
"Verplicht, meneer I" hernam de tuinman en ging
weer aan zijn werk, terwijl Paul doorstapte.
"Het "stief ketierke" werd nog een klein halfuurtje,
maar toen ook bevond Paul zich midden in het lief·
gelegen plaatsje. De vrij lange dorpsstraat maakte
een prettigen indruk, afgebroken als de rij winkels
hier en daar werd door een kleine, met een tuintje
ID veilige baveD

, 6

82
omgeven villa, en het nette Raadhuis met postkantoor
in het midden.
Hier moest dus de weduwe Brinkman wonen. Hij
zou dezen of genen maar eens naar haar vragen.
Wacht eens, - zij had een kruidenierswinkel, zooals
ze voor eenige jaren aan Jan geschreven had. Hoewel, in een paar jaar tijds kan er veel veranderen.
"Toch kon ik eerst wel eens zoeken zonder naar hen
te vragen, dat geeft in een dorp zoo licht opspraak,"
dacht Paul, en begon de omgeving eens wat nauw·
ke~riger op te nemen. Hij had nog geen vijftig passen
gedaan toen zijn aandacht viel op een sierlijk ijzeren
uithangbord:

1) E ~ G E1) E TC GGp.
Wed. J. BRINK MAN.

)

Paul was dus terecht .
Hij keek het nette, blijkbaar voor een paar jaren
pas gebouwde huisje eens aan. De kruidenierszaak
"De Goede Hoop" was ontegenzeggelijk een der netste
winkels van 't dorp. Wel had zij geen spiegelruiten
zooals de naastaangelegen manufactuur-affaire, maar
toch, in de heldere door geen spatten bemorste vier·
kante ruiten, had men zich met een beetje goeden wil
wel kunnen spiegelen, evenals in de flesschen en
tromm els, die in de uitstalling stonden achter de twee
ramen aan de eene zij de van de deur j aan den anderen
kant was één raam, waarvoor helderwitte gordijnen
in strakk e plooitjes neerhingen, en even zoo zag het
kleine venste r in den schuin oploopenden gevel er uit.
"Wat een aardig huisje I" dacht Paul. "Doch met
er v66r te blijven staan kom ik niet verder. Ik zal
maar eens binnen gaan."

83
Hij opende de winkeldeur en trad binnen. Op het
geluid van de schel kwam uit de zijkamer, kl aar·
blijkelijk die, welke met het eene raam op de straa.t
uitzag, een jong meisje in stemmig zwarte kleeding
te voorschijn, dat eenigszins onthutst den bezoeker
aankeek j het was duidelijk dat ze aan dergelijke
winkelklanten niet gewoon was.
Paul herkende onmiddellijk Jans zuster Christine,
want hij herinnerde zich haar portret nog zoo duide·
lijk, alsof hij het gisteren gezien had. Wat was zij
weinig veranderd I Nog datzelfde vriendelijke, welbesneden gelaat met die sprekende oogen. Doch Paul
had niet veel gelegenheid om dergelijke bespiegelingen
voort te zetten, want hij moest antwoord"geven op
haar vraag: "Wat blieft u, meneer?"
.
"Ik. ..• ik.... U is zeker juffrouw Brinkman,
juffrouw?" stamelde .hij.
"Ja, mijnheert" antwoordde het meisje verwonderd
over de eenigszins vreemde vraag van haar nieu wen
klant.
"Is uw moeder, de weduwe Brinkman, ook te
spreken?"
"Kan ik u niet helpen, meneer? Moeder is vandaag
juist naar Utrecht."
"Dat spijt me geducht," hernam Pau!. "Nu, dan zal
ik toch moeten zeggen wie ik ben. Mijn naam is Paul
Therville I"
"Paul Therville I" . riep Christine uit. "Paul Tber·
ville, de vrind van Jan?"
"Ja, die ben ik t Hij heeft vroeger eens over mij
geschreven t"
"Ja ééns. En zegt u eens, - leeft hij nog? Hebt
u, - ben u er bij geweest toen ..•• och, meneer, wij
hebben een doodsbericht van hem, maar moeder wil
het maar niet gelooven t Daarom vroeg ik zoo '
vreemdi" - - .Het meisje barstte in snikken uit.
Paul kon in 't eerst geen woorden vinden om baar

I

•

)

84
te troosten, doch eindelijk stamelde hij: "Nu juf. frouw .... toen ik hem 't laatst gezien heb . . . . toen
leefde hij nog I"
.
Dat ';vas zeker geen afdoende troostgrond, maar het
had toch tengevolge dat Christine wat bedaarde, en
hem toen uitnoodigde binnen te komen.
"Dat zal ik graag doen I Dan kan ik u rustig en
ongestoord, voordat uw moeder thuis komt, zeggen
wat ik van Jan weet, en u kunt mij zeggen wat u
weet!"
.
"Och meneer," zeide Christine, toen Paul tegenover
haar in de kleine, gezellige huiskamer zat, "wij hebben
zulk een droevigen tijd doorleefd. Ik ben er zeker van
dat we Ján nooit meer zullen zien, maar moeder wil
er niet van hooren. Ze zegt, dat we dan wel zekerheid zouden gekregen hebben .... "
,
"Wat hebt u dan eigenlijk gehoord 1" vroeg Paul,
die 't raadzamer vond zelf eerst te onderzoeken welke
tijding hier aangekomen was, dan dadelijk voor den
dag te komen met wat hij wist, wat trouwens al
heel weinig was.
.
Christine zocht in een lade van de mahoniehouten
kast, die als een spiegel glom, en haalde een oude
courant, een Handelsblad van ongeveer acht maanden
geleden te voorschijn.
.
: r.Ziet u eens! Dat is hetgeen we gehoord hebben."
En zij wees het volgend bericht aan:
ATJEH.

Bij een verkenning in de VII 'Moekims werd
de troep onder bevel van den luitenant • • •
door een groote meerderheid Atjehers uit een benting in de nabijheid overvallen. Een verwoed
gevecht volgde, waarin van den vijand ondorscheidene dooden vielen. Aan onze zijde sneu velde
een Inlandsch fuselier, stamboeknummer 35681;
en een · Europeaan, stamboeknummer 29156, {hij

85
word voor dood in het hospitaal opgenomen),
e
drie minderen werden lichter gewond.
Dat is Jans stamboeknummer. Hij zelf heeft het
ons nooit geschreven, maar voor een paar jaar heeft
de meester op verzoek van moeder eens naar den
Minister geschreven, en toen kregen we na een paar
maanden het antwoord dat aan het Ministerie van
Koloniën omtrent den fuselier Jan Brinkman, stam·
boeknummer 29156, niets naders bekend was, dan dat
hij was ingedeeld bij een der. • .. ik weet niet meer
welk bataljon, te Padang I"
,
"Ja, daar waren , we samen I" viel Paul het jonge
meisje in de rede.
"En toen kwam op eens dat vreeselijke nieuws in
de krant I 0, 't was een slag voor moeder, dat kunt
u begrijpen, hoewel de dominee ons heel voorzichtig
voorbereidde. Maar er was weinig te twijfelen, dunkt
mij .... "
"Nu, juffronw.... zoo heel zeker staat er in dat
bericht toch niet, dat Jan dood is .... hij werd
voor dood opgenomen.... staat er. En dat is de
waarheid, want zooals ik u zei leefde hij nog, toen
ik van Kotta-Radjah naar Batavia terugkeeren moest.
Echter, ik mag u niet de minste hoop geven: Ik geloof dat Jan toen stervende was .... en dat was ook de
meening van den dokter. Hij was inderdaad doodelijk
gekwetst, hoewel hij dit zichzelf niet bewust was hij meende dat 't zoo erg niet was .... "
"En toen .... hebt u toen niets meer van Jan gehoord?" vroeg Christine in spanning. '
:,Neen, ik schreef nog ééns, van uit Batavia aan
den huisvader ,van het Militaire Tehuis te Kotta·Radjah,
dje zich zeer voor hem - voor alle militairen trouwens
- interesseerde, maar ik heb van dezen geen antwoord
gehad. Zoo gaarne had ik iets.... ik had zoo graag
u iets goeds willen zeggen omtrent zijn toestand,. -

86

.

.

)

niet wat zijn lichaam betreft , maar zijn ziel, maar
.ik vrees .... Wie weet? Ik had zoo vee) hoop op den
heer Kremers, van het Militair Tehuis, die zulk een
gezege nJ werk daar doet. Door Gods genade heeft hij
mij op mijn zondigen weg tegengehouden, en ben ik
nu die ik ben. Jans Bijbeltje, juffrouw Christine, dat ik bij me heb, om het uw moeder terug te geven
als haar eigendom, is daarna mijn gids op den weg
ten leven geweest. Heerlijke uren heb ik aan boord
doorgebracht, als ik daarin lezen kOD, en het mij
duidelijk werd hoe groote genade God aan zondaren
bewijzen wilde, aan zondaren zooals ik ......
Christine had zwijgend, met een droevigen trek op
haar schoon gelaat, toegeluisterd.
"Dat is nog het ergste van alles, mijnheer Therville,"
zeide ze weemoedig, "te denken dat Jan heengegaan
is zonder de hope des eeuwigen levens. 0, wat zal dat
moeder een bittere smart zijn 1"
"Laat ons God niet vooruitloopen, juffrouw Christine 1
Als Jan gestorven is, dan weten we immers nog niet
of God niet ter elfder ure zijne oogen geopend heeft.
Hij is immers de Vrijmachtige, die zelfs bij het naderen
van den dood volkomen uitkom st geven kan 1"
"Waar de zonde meerder geworden is, daar is de
genade overvloediger 1" sprak Christine, zacht, als voor
zict.zelf.
"Laat dat ook de troost voor uwe moeder zijn I"
hernam Paul, die haar woorden opgevangen had.
"Wanneer kan zij terug zijn?" vroeg hij verder.
"Dat kan wel tegen den avond worden, mijnheer
Therville. Moeder is bestellingen doen, en dan blijft ze
meestal wat lang weg I"
"Ik had gaarne met haar kennis gemaakt, maar
ik zal dat nu niet kunnen doen. Mag ik u dan Jans
Bijbeltje afgeven 7"
"Heeft hij u dat verzocht?" vroeg Christine.
"Neen. Ik verzuimde 't u te vertellen. Ik: zou

'.,

87

.'.

misschien kunnen zeggen, dat het Bijbeltje nu van
mij is, maar 'k wil het niet houden, het komt veeleer
uw moeder toe." En nu vertelde Paul, dat hij 't
Bijbeltje geruild bad en wat hem daartoe had bewogen.
"Maar dan moogt u 't ook houden I" meende
Cbristine.
"Neen, al mocht ik 't ook, ik zou uw moeder niet
van zulk een herinnering willen berooven. Het moge
haar tot blijdschap strekken, dat het althans één ziel
ten zegen geweest is. Mag ik 't weergeven?"
"Maar mijnheer, waarom zoudt u nu vertrekken ?
U kunt toch evengoed hier blijven en op haar wachton?"
"Ik moet weer naar Amsterdam terug, juffrouw
Christine." En hij vertelde haar op welk een bijzondere wijze God hem gezegend had.
"In elk geval is u toch niet zoo gehaast, - sinds
een paar .maanden hebben we een kamertje gereed
staan voor Jan.... indien hij terug mocht komen.
Maar nu er iemand komt, die zijn beste vrind was
in het verre land, waarom zou die het niet voor een
enkelen keer betrekken?" Zij glimlachte terwijl niette ·
min de tranen haar in de oogen stonden.
Paul ging op het vriendelijk aanbod niet dadelijk
in. Hij praatte over zijn nieuwe omgeving in Amster·
dam, over het leven in Indiê, over alles en nog wat,
maar zorgvuldig vermeed hij toespelingen op Jans
wedervaren.
"U hebt het goed getroffen," zei Christine, toen hij
verteld had dat hij nu weer in het goudvak wilde
gaan.
"Zeker beter dan ik verdiende of ooit had durven
hopen," antwoordde hij. "En toch is het me zoo vreemd,
zoo erg vreemd, - net alsof het niet zoo moest wezen,
eigenlijk ofik verdwaald ben in die omgeving. 's Avonds,
als ik in de bOtel·kamer zit, en ik denk er dan aan '.
dat ik over een korte poos zoo in mijn eigen huis
zitten zal, ·alleen en ongezellig, dan ...• dan wensch

88
ik wel eens, dat .... ik weet eigenlijk niet wat. Maar
bevredigd ben ik niet I"
"We zullen het hier op aarde wel nooit krijgen precies
zooals we 't hebben moeten naar 6nzen zin, - en
dat is maar goed ook, want we hebben hier ng een
blijvende plaats", zooals de Apostel Paulus zegt."
Ze had onderwijl gezorgd dat hij kon blijven eten,
en hij had beloofd te zullen blijven tot haar moeder
thuiskwam.
Gelukkig duurde dat niet zoo heel lang, en toen
ze kwam vond ze den maaltijd klaar. Maar die bleef
bijna' onaangeroerd staan. Want, gelijk begrijpelijk is,
was zij buitengewoon verrast, toen zij in haar anders
zoo stille woning een gast vond, en nog meer, toen
die aan baar bekend gemaakt werd als Paul Therville,
de vriend van Jan. Zij overstelpte hem met vragen,
waarop 'rherville echter niet meer kon mededeel en
dan wat hij aan Christine reeds verteld had, doch dat
wekte bij de weduwe nieuwe hoop.
nO, neen," riep ze uit, nik kan nu nog minder dan
ooit gelooven, dat ik mijn jongen voor goed verloren
) zou hebben. Want zie eens als hij nu toch werkelijk
weggenomen was, zou u er dan niets van gehoord
hebben, heelemaal niets? En kan dat nummer geen
vergissing zijn, mijnheer Therville?' En zouden ze '
in Den Haag dan zoo slordig zijn, dat ze ons geen
bericht zouden sturen als bij dood was? 0, neen, ik
geloof er niets van, niets I"
"'t Is natuurlijk wel mogelijk, dat u gelijk bebt,
juffrouw I" zeide Therville. "Maar ik geloof toch dat
we ons daarop niet al te veel moeten verlaten 1 Hoe
't ook zij, 't is Gods weg, waarin we zijn, en .... wat
God doet, dat is wèlgedaan!
, "Goddank, ja. Gelukkig dat wij menschen ons eigen
lot niet in handen hebben I" antwoordde de weduwe.
"Hoe zouden we 't zonder Hem gesteld hebben, nu
al meer dan zes jaren lang, na vaders dood I - Maar

89

I

nu zal ik in elk geval nog eens i]lformeeren. De meestor
wil dat wel voor ons doen, denk ik I 0, ik ben blij, dat
u gekomen is. We zijn dus niet heelemaal vergeten I"
nMijnheer kwam" - Paul had over het Bijbeltjo
nog niet gesproken - nom U iets dat aan Jan beo
hoord heeft, terug te geven," - merkte Christine nu op.
nJa, juffrouw, maar bovendien wilde ik toch gaarne
met u kennismaken. 't Is Jans Bijbeltje, dat u hem
medegegeven hebt. Ik ruilde met Jan voor een zilver
ringetje, toen .... toen .... ik meende, - en de dokter
ook zei, dat Jan sterven ging. Ik had toen behoefto
aan meerdere kennis, aan meer licht, en dat meende
ik in dat Bijbeltje te zullen vinden. En och, - er
wordt, als men als soldaat sterft, met wat men nalaat,
zoo raar omgesprongen, dat ik meende geen kwaad
te doen met het hem te vragen. Ik kon niet anders
denken, dan dat Jan heen zou gaan. Waarlijk, ik hob
er licht en vertroosting in gevonden, maar ik zie nu
in, dat ik verkeerd deed met alleen aan mij zelf te
denken en niet aan hem, voor wien, wellicht, het
Bijbeltje toch ook nog een woord van troost worden
kon .... Hier is het, u zi~t dat het, helaas! - niet
al te veel is gebruikt I"
Op het zien van het haar zoo welbekende boekje
barstte de moeder, die in de eerste oogenblikken van
spanning en opwinding nieuwe hoop gekoesterd had,
in tranen uit. "M'n arme jongen I" snikte ze. nAls het
toch eens wáár was, dat hij was heengegaan, en dan
zonder God I"
nLieve moeder," zei Christine, haar hand op heur
moeders schouder leggende, "ik geloof dat het God
verzoeken zou zijn, nu nog te blijven gelooven dat
Jan in leven is. Dat zou u later- opnieuw bittere
teleurstelling geven. Maar kan God, die toch zoo dik- werf dàn het meest nabij is, als de dood nadert, kan
God Jan nog niet op het laatste oogenblik: de oogen
hebben geopend?"

90
' De weduwe antwoordde niet. Met het Bijbeltje in
de handen staarde ze naar buiten.
"Ja", zeide ze eindelijk. nJe hebt gelijk, Christien,
God kan dat, maar we blijven toch in onzekerheid
achter. En juist dat is zoo pijnlijk I"
"Gods wegen zijn voor ons verborgen I" merkte
Therville op. "We kunnen beproeven of we nog iets
te weten komen. We zijn het in elk geval verplicht."
Op uitnoodiging van de weduwe bleef Pa.ul dien
nacht in D. 's Avonds werd gevraagd of de meester
niet even zou kunnen komen, en toen deze gehoord
had, 'wat Paul van Jan wist, verklaarde hij zich
gaarne bereid om nog eens naar het Ministerie te
schrijven.
nIk vrees echter dat het niet veel geven zal, juf·
frouw I" zeide hij bij 't afscheidnemen.
. nGelooft u werkelijk dat Jan dood is?" vroeg de
moeder, die hem uitliet.
nIk kan wel niet anders denken I" gaf hij ten ante
woord. "Nu, welterusten juffrouw Brinkman. God
trooste u I"
Paul was weer naar Amsterdam terug gegaan, na in
D. twee voor hem buitengewoon verkwikkende dagen
doorgebracht te hebben. Nog nooit had hij de behaaglij kheid van een gezin, waarin de vreeze des Heeren
woont, leeren kennen, en nu voelde hij zich hier
buitengewoon gelukkig. Hij kon dan ook, bij het af·
scheid, niet nalaten te beloven spoedig terug te komen.
"Kom bij ons uw Zondagen doorbrengen," noodigde
de weduwe toen hij afscheid nam. "Dan hebt u toch
niets te doeD, en ge kunt Zaterdags nog laat naar
hier." Die gulle uitnoodiging had Therville gaarne aan·
genomen. Het was hem een heerlijke gedachte een
huis te kennen waar hij steeds welkom zou wezen,
en met verlangen zag hij den komenden Zondag steeds
.
tegemoet.

",

91

,

'

In Amsterdam huurde hij, het advies van zijn
nieuwe kennissen opvolgende, een eenvoudige kamer,
en liet, voorloopig, zijn meesterknecht Van Zalingen,
met diens kleine gezin, het winkelhuis bewonen, om·
dat het te veel waarde bevatte, om het 's nachts
zonder bewaking te laten. 's Zaterdagsmiddags liet hij
de heele zaak aan Van Zalingen over, wat dezen
best toevertrouwd was, en begaf hij zich naar D.
Zijn verblijf aldaar gaf hem rust en verademing v n
de vermoeienissen der week. Want zijn nieuwe bezigheden boden hem druk en lastig werk, zooveel te
moeilijker, waar hij er zich grootendeels weer geheel
nieuw inwerken moest. De Zaterdagmiddag was hem
dan ook steeds een aangenaam vooruitzicht.
Nu ging hij reeds voor de zesde maal naar D. om
er den Zondag door te brengen, en meer dan ooit
verlangde hij naar zijn vrienden, en niet het minst
na.ar Christine, die hij telkens meer had leeren hoog·
achten om haar degelijk, Christelijk karakter, haar
vast vertrouwen op God, en de onbeschrijfelijk hartelijke liefde, die zij voor hare moeder koesterde.
Als hij dacht aan de ongezelligheid van zijn een·
zame kamer, benijdde hij die in de huiskamer van
den D.-schen kruidenierswinkel, en in stilte koesterde
hij reeds den wensch die naar zijn "tehuis" te kunnen
overpla nten. Om de waarheid te zeggen had hij daar·
voor ook reeds een middel gevonden, welks uitvoering
echter afhing van ééne omstandigheid, de moeilï kste
van het heele geval, die n.1. of Christine bereid zou
zijn tot de verwezenlijking ervan mee te werken.
Want, al was de kennismaking ook van niet zeer
langen duur, Paul Therville had zijn jaren en zijn
verstand, en al spoedig had hij zichzelf bekend, dat
als één zijn huishouding besturen zou als vrouw, dat
die éénige dan Christine zou moeten zijn.
Een steeds sterker wordende, innige genegenheid
voor de dochter van de weduwe had hij in zijn hart

92
voelen opkomen, en het was slechts een wel verklaarbare schroomvalligheid, die hem er van terug
hield aan zijn gevoelens jegens haar uiting te geven.
Wel was hij er zeker van dat Christine hem gaarne .
'zag komen, maar hij wist niet of hij dit aan de haar
eigene vriend elijkheid jegens iedereen of aan een
bijzondere geneger.heid voor hem moest toeschrijven.
Er waren nu ongeveer twee maanden na hun eerste
kennismaking verloopen, en Paul gevoelde zich bij
de weduwe als kind in huis. Zij van haar kant beo
toonde hem zooveel liefde en vriendschap als hij niet
had kunnen hopen ooit nog te zullen genieten. Het
was ook daarom, dat hij vreesde, door een verklaring
,van zijn zijde dezen vl'iendelijken omgang te verstoren.
Niettemin zou deze verklaring eerder komen dan hij
zelf zich had voorgesteld. Laat in den avond van
Zaterdag bereikte hij ,D. en trad als huisgenoot en
bekende den winkel binnen, waar Christine bezig was
de klanten te helpen. Het bevreemdde hem dat hij de
weduwe niet zag, terwijl zij meestal Zaterdagsavonds
present was, en het scheen hem bovendien toe, dat
Christine er zeer terneergeslagen uitzag.
"Ga maar naar binnen, Paull" zeide zij vriendelijk.
"Ik kom straks wel, als ik even k~n I"
De weduwe Brinkman zat in vaders· armstoel, en
tuurde, met den bril voor de oogen op een gedrukt
papier, blijkbaar uit de enveloppe die op de tafel lag,
en waarvan het stempel: "Ministerie van Koloniên"
de herkomst verried. Zij bemerkte Paul niet voor hij
haar goeden avond wenschte, en haar vroeg hoe 't
'
ging.
Met betraande oog en zag ze op en antwoordde:
"Niet al te best, mijn jongen. Lees maar eens, en
zeg dan of me dit niet droevig stemmen moet." Mèt
reikte zij hem het papier over, en Paullas het gewone
berichtenformulier van "Koloniên", waarop medegedeeld werd, dat omtrent den fuselier Jan Brinkman;

93
van het Leger in Ned. Oost-Indië, stumbo eknum Wf
29156, gerapporteerd was, dat hij bij een verkenning
op. ..• 18 .... nabij Kotta-Radjah doodelijk gewond
en in het hospitaal overleden was. Paul las het
droevige bericht met ontsteltenis. Hij had wel niet
veel anders verwacht, maar de zekerh eij va.n Jans
dood trof hem vooral omdat hij begreep, dat deze
tijding aan de verwachtingen der weduwe wel op
eenmaal den bodem zou inslaan.
nEr blijft dus nu voor ons niets te hopen over,
juffrouw I" zeide hij.
"Neen, jongen ... . tenzij er een vergissing mocht
begaan zijn!" antwoordde zij, zich vastklemmende aan
de meest vage verwachting, als een drenkeling aan
.
een strooh alm.
"Maar . . .. juffrouw I" kon Pa.ul niet nalaten te
zeggen. "Dat is toch niet te denken. Ik geloof, dat
we nu moeten berusten in wat de wil Gods schij nt
te zijn. Wat God doet, dat is welged aan ... .. zegt gij
zelf. En al had ik, 0 zoo gaarne, vernomen, dat \\"e
Jan nog eens zouden kunnen ontmoeten, nu het niet
zoo is, nu .. ,.
".Ja, ja, - Paul," snikte de weduwe, "je hebt gelijk,
ik weet het. Maar met al die troostgronden heb ik
mijn jongen niet terug I"
. "Neen, dát is wáá!', Maar als de Heer hem nu niot
had weggenomen, waart gij er dan wel zoo zeker van
gewee st of hij ooit nog terugk eer en zou? Nu blijft
ons nog de hoop te denken, dat God misschien den
invloed van meneer Kremers heeft willen gebruik en
om hem, in 't aangezicht van den dood, den weg
der bekeering te wijzen,"
De weduw e zweeg. "Ik had er over gedacht," ging
. Paul voort, "dat was althan s vast mijn plan toen ik
de vorige week van hier ging, om aan den heer
Kreme rs te schrijven, wijl het antwoord van den
doch zie, hoe wonderl~k
Minister zoo lang uitbleef,

94
is toch God& raad, - juist heden ochtend las ik in
een courant dat wegens het overlijden van den heer
Kremers, huisvader van het Militair Tehuis te Kotta·
Radjah een plaatsv ervang er voor hem benoemd is.
God snijdt ons dus verder den weg af om meer te
weten, dan Hij ons zeggen wil. Dunkt u .dat geene
aanwijzing om in den weg Gods te berusten?"
"Ja. Ik weet wel dat dit alles waar is, maar het
is zwaar. Een verloren leven, en een verloren ziel
mis&chien. Had ik hem maar hier gehouden ...."
"Ik dank God," zeide Paul ernstig, "dat ge dit niet
hebt gedaan. Nooit zou ik, menschelijkerwijs gesproken,
den weg des levens hebben leeren kennen, ware Jans
Bijbeltje mij niet ten gids geweest. En ..•• ja, gij hebt
een zoon verloren, - maar als ge wilt, - laat mij
dan zijn plaats innemen. Ik wil voor u zorgen, zooals
een goed zoon voor zij n moeder zorgen kan. Is dat
goed .... moeder?" En vriendelijk legde hij zijn hand
op haar schouder.
"Ik had u reeds lief in Jans plaats I" zeide zij.
"Weln u, God geve mij te berusten, en Hij zegene u
voor uwe liefde. Maar ik weet niet of ik wel zou
mogen aanvaarden wat gij mij aanbiedt, en me niet
toekomt."
"Moeder," zeide hij fluisterend, "mijn aanbod - geen
aanbod eigenlijk maar een verzoek - is minder on·
baatzuchtig dan 't u toeschijnt. Ik bedoelde u moeder
te mogen noemen in werkelijkheid. Ik.... ik heb
Christine lief, - ik verlang er naar haar en u in
mijn woning te kunne n opnemen .... "
Het groote woerd was gesproken, misschien eerder
dan hij zelf wel gewild had. Want plotseling zweeg
hij, en staarde haar in het vriendelijk gelaat, thans,
door de tranen van zooeven heen, door een glimlach
verhelderd.
"Ik heb wel goed gezien, mijn jongen I" antwoordde
zij toen, terwijl ze zijn hand greep. "Ik heb Christine

95

reeds gezegd, dat ik het verwachtte. Maar zij •..• zeide,
dat ik over onwaarschijnl~ke dingen praatte, en dat
ik daarover toch niet denken moest, want dat gij er
nooit toe komen zoudt ...• gij die een zaak hebt , en
u heel en al redden kunt ...."
"Maar, wat zou ze er van denken?" vroeg Paul.
"Vraag het haar zelf!" antwoordde de weduwe,
want Christine trad juist binnen.
Toen Paul 's avonds voor zijn bed op het logeerkamertje de knieën boog dankte hij God voor een zogen
te meer boven alle andere zegeningen, wijl hij wist
dat daar beneden een liefhebbend hart voor hem klopte,
dat Christine haar lot aan het zijne verbinden wilde.
Twee maanden later werd de winkel "De goede
hoop" te D. aan een anderen eigenaar overgedaan,
het huwelijk van Paul Therville en Christine Brinkman
werd in allen eenvoud voltrokken, en de weduwe n m
" haar intrek in het gezellige Amsterdamsche huis achter
het magijn der firma. nGeorge Therville".

IX.
NA VIJF JAREN.

Het was een koude, stormachtige avond op het
einde van November. Een gure snerpende wind joeg
van tijd tot tijd met kletterend geraas de grimm ige
jachtsneeuw tegen de vensterruiten van de vele win·

96

kels in de hoofdstad. Hij gierde langs de telefoon·
draden, fluitend hoog in de lucht, en sneed dan weer,
op eens, op den hoek van een plein of een straat,
de menschen in 't gezicht met nijdige scherpte. Die
trokken hun dikste jass~n aan, en zetten de kragen
op . tot aan de ooren, terwijl de hoeden ver over het
gelaat getrokken, de oogen zoo veel mogelijk bescherm·
den. Wie niet strikt noodig had op straat bleefthuiR .
De meeste straten waren dan ook stil en verlaten.
Het ging trouwens reeds tegen het sluitingsuur van
de winkels . Hier en daar zakte een jalouzie of gordijn
met i-itsend geluid naar beneden, en de lichtstroom,
die zooeven nog naar buiten op de witbeplekte straat
viel, was verdw('nen.
Ineengedoken zaten hier en daar in een nis, of bij
de inspringende deur van een pakhuis, donkere ge·
stalten, met de armen vast tegen het dun bekleed
lichaam gedrukt - armen en ellendigen uit de groote
hoofdstad, zonder in- en onderkomen, van tijd tot tijd
opgejaagd door een politieman.
Met loomen tred, blijkbaar onverschillig voor de
barbaarschheid van het weder, schreed in een der
hoofdstraten een magere gestalte voort. Zijn plunje
bestond uit armoedige, versleten zeemanskleeding, en
de leeren pet op hét hoofd gaf aan het aangezicht,
donker en ba:.lrdig, niet de minste beschutting.
Hij bleef staan voor de spiegelruiten van een groot
restaurant, waarachter welgekleede mannen zaten te
schertsen, en zich te goed deden aan een fijn souper.
De man balde de vuisten. "Wateenellendigewereldl"
mompelde hij.
"Hier, wil je een sigaar?" zei er binnen een tot
den stumper, een sigaar omhoog houdend. Doch met
een gebaar van verachting keerde de arme den vrager
den rug toe en liep door. "Een sigaar, - als je van
honger bijna niet meer voort kunt. 't Zijn ellendelingen. Nergens helpen ze je. Overal snauwen ze je

97
ma ar
nie t meer zoeken, en
af. - - Ik zal ma ar ar ze me morgenochtend dood
ergens gaan zitt€.n, waaf!"
vinden. Dan ben 'k er n zijstraatje in, en ze tte zich
schut
Hij liep doelloos ee
ort, waar hij althans be
in den hoek van een po nd en de jachtsneeuw. Van
wi
was voor den guren kon hij de drukte op den Dam
uilplaats
ui t zijn sch
gen, de menschen.
zien, de trams, de rijtui illeerde voor de poort, liep
Een politieagent surve een of andere gelegenheid
De
hem telkens voorbij. n. Nu, wat zou 't? Hi j zou
hij hem wel zie
hien
_moest
n brachten ze 'm missc
h laten oppakken I Da n was hij toch onder dak.
zic
da
na ar de Schans, ma ar
je 'm all
t
Daar had
hier, hoor I" klonk he
om, niet blijven zit ten der wet. De ma n stond
"K
man
ui t den mond van den- r wil je me heen he bb en ?"
llig op. "W aa
ha lf onwi
vroeg hij norsch.
hier?"
I,Heb je geen ko sth uis
"Neen I"
"Geen familie?"
sterdam."
"Hier niet. Niet in Am
"Waar dan?"
"In D."
n niet heen?"
"Waarom ga je da ar da or I"
"Ik heb er geen geld vo"
" W at wou je da n no u?l zoeken. Ik vind wel ergens
"Ik zal m'n fortuin we
et je
een plaatsje."
ar niet hier, anders mo
"Nou, vooruit dan, ma
mee naar meneertje." j begreep niet wie "meneertje"
De man stond op. Hi l te vatten, da t hij na ar 't
we
was, maar scheen te n. En niettegenstaande hij
moete
itt e 't
politiebureau zou
hans gesproken had, stu
straks zelf over de Sc . Hij liep dus doelloos voort,
hem nu tegen de borst in zijne zakken.
nd
en woelde met zijn ha
7
In vellige haveR

98
"Geen cent meer I" mompelde hij. "Hoe kom ik
aan geld vOl)r de reis naar D.? Hoe kom ik aan een
nachtverblijf? Ik· heb niks meer. Zou ik dtlt er maar
aan wagen?" En hij bekeek zijn ruwe hand, aan een
der vingers waarvan een zilveren ringetJe zat.
"Wat zou 't waard zijn? Een gulden misschien?
Dan had ik nog niet genoeg, maar dan zou ik ten·
minste fatsoenlijk kunnen slapen van nacht. - Kom, vooruit, 'k zal 't maar eens probeeren I"
. Hij verhaastte zijn tred en stak de straat over
naar den goudwinkel, waarvan de gordijnen juist
waren neergelaten en alleen in het midden een vlam
van de gaskroon nog licht verspreidde. Voor de glazen
deur hing de gordijn met het woord "gesloten" naar
beneden, en daarachter was blijkbaar, naar de schaduw
op de gordijn te oordeelen, juist iemand bezig om met ·
een ijzeren hekwerk de glazen deur te beveiligen.
De arme zwerver morrelde aan de knop, - de deur
. was gesloten. Hij tikte tegen 't glas, - nu moest hij
maar doorzetten en 't uiterste beproeven. Er volgde
geen antwoord. Hij draaide nogma.als de knop om,
juist toen de deur van binnen voorzichtig geopend
werd.
"Wel?" vroeg een mannenstem. "Wat is er nog
zoo laat?"
Wat was het dat den zwerver zoo verschrikt bijna·
deed opzien? Waren de woorden zoo barsch en on·
vriendelijk gesproken wellicht? Geenszins. Maar in den
toon der stem was iets wat den zwerveling verraste,
- waar had hij dien meer gehoord .••• ? Maar hij moest
antwoorden.
"Ik wou .... " zaide hij aarzelend, - "ik heb geen
nachtverblijf en geen geld, en nou wou ik dit ....
verkcopen I" En hij trok het zilveren ringetje van
zijn grove hand.
"Je bent vrij laat, vriend I" zeide de winkelier, die
hoewel niet onvriendelijk, de storing toch niet zeer

1YP.

t . C.

CAI..I,.l ....CH .. ~K"UC..

99
aangenaam vond. Maar de man zag er zoo treurig uit,
dat men wel een hart van steen moest hebben, om
hem weer henen te zenden zooals hij gekomen was,
in het ruwe weer daar buiten, en dan zonder uitzicht
op een rustig bed 1
"Kom er maar even in I" vervolgde hij. "Hoe heet
je? We moeten een register bijhouden van onze inkoopen, daar is 't voor, weet je?"
De man keek hem opnieuw aan, en draalde met
het antwoord. 'Veer dat bekende in die stem 1....
De winkelier had ondertusschen het ringetj e bij het
licht der lamp bekeken. Plotseling verbleekte hij, en
verrast zag hij zijn laten bezoeker opmerkzaam aan.
"Kom eens mee 1" zei hij met beving in zijn stem,
niet verder op antwoo rd aandringend. "Kom eens
mee I In 't atelier kan ik beter zien wat 't waard is I"
En terwijl hij den langen gang doorging, riep hij,
tot de personen die blijkbaar in de huiskamer zaten:
,;Vrouw, doe 't licht in den winkel even uit! Ik
moet nog achter zijn I"
In het atelier bood hij zijn bezoeker een stoel, juist
zoo dat het volle licht op 's mans gelaat viel. Het
was verwilderd en ingevallen, de slordige baard maakte
het uiterlijk niet aangenamer. Nogmaals bekeek hij
den ring met a.andacht, en legde hem toen neer.
"Jan Brinkman," zeide hij toen ernstig , "ken je
Paul Therville niet meer? "
De man sprong op alsof een electriscbe schok hem
door de leden voer. Met schrik en ontzet ting staarde
hij den goudsmid aan. "Ja, - ja", stamelde hij toen,
"ik had het wel goed - jij bent het I"
En toen - vermoeienis, honger, schrik, werkten te
zamen daartoe mede, - viel hij in zijn stoel terug en
bleef als een doode liggen. Hij was blijkbaar bewusteloos.
De goudsmid zelf was evenzeer ontstel d als zijn
bezoeker, doch begreep niettemin dat er gehandeld

100

glas wat er en begaf
. moest worden. Hij dronk een zijn vrouw Christine,
r
zich toen naar binnen, waa
jaa r of drie, vier,
me t een aanvallig jongske van een
op den schoot zat.
e? Nu, geef hem
"Ja ntje nog niet naa r bed, Christin even helpen.
- jij moet me
moeder dan maar even
ier flauw gevallen.
Een arme stumper is in het atel de war mte heeft
en
Hongerig en doodmoe kwa m hij, eau de cologne mee J"
hem zeker bevangen I Breng wat g op den schoot der
Eer nog Christine haa r lievelin
naast het haardvuur
oude vrouw met grijze lokken dierville reeds weder in
l The
zat, had geplaatst, was Pau
uw op.
de gang. Daar wachtte hij zijne vro Ik heb een groote
, zeide hij, "schrik niet.
"Christine"
Hoe dikwijls hebben.
verrassing voor je en voor moeder. s te wonderlijk is?
voor God niet
we nie t ervaren dat
dood wanen .... "
Hij geeft ons zelfs terug die wij
hem bij den arm.
Sidderend greep zijn vrouw
"Ja n .... " stamelde zij.
"Ja n is achter in 't atelier J"
verloren zoon,
Het duurde geruimen tijd eer de zijn bewustzijn
bracht was,
maa r die weder terugge
en op in de vreemde
herkreeg. Wa t zette hij grooto oog , zonder te spreken,
ngs
omgeving J Schuw zag hij beurteli
.
Paul Therville en Christine aan. met eau de cologne
zijn voorhoofd
Deze verfrischte
niet meer? Ken
en fluisterde: "Jan, Jan, ken je me
t?"
je je zuster Christine nie
e man het hoofd
Als eenig antwoord boog de gebaard nde.
en wee
op den schouder van zijn zuster
vrouw J" sprak
"W e moeten moeder inlichten,
Therville.
. "Ze leeft dus
"Moeder?" vroeg de teruggekomene
nog?"
uit. ,,0, wat zal
"Goddank, ja, ja I" riep zijn zuster
zij jubelen over zooveel geluk I"
r alles z~gen,"
"Maar niet op eens, niet op eens baa

101

-

\

vermaande Paul. "Dat zou wellicht te veel voor haal'
zijn. Blijf jij hier, Christine, ik zal haar zachtkens
voorbereiden \"
Uiterlijk zoo kalm mogelijk, begaf hij zich naar de
huiskamer, t!'lnvijl Christine haar broeder onderwijl
het beste voorzette, wat ze in de keuken voorhanden
hadden. De hongerige at eerst, van ontroering versuft,
met veel moeite, doch de natuur had haar rechten,
en een weinig hersteld, bleek het brood en de melk
hem best te smaken.
"Hoe is 't met den man?" vroeg de weduwe Brinkman, toen haar schoonzoon binnentrad.
"Beter dan ooit, geloof ik moeder I" antwoordde hij.
"Christine is nog bezig hem van brood en vleesch te
voorzien. De stumper heeft in lang niet gegeten en is
dooJvermoeid. Hij was op weg naar huis '"
"Waar woont hij?"
"Ja, hij heeft, geloof ik, geen vaste woonplaats,
maar zocht zijn fa.milie, u moet hem misschien wel
kennen, - 't is een jongen die in D. grootgebracht
werd I"oude vrouw zag hem opmerkzaam aan. "Wie
De
kan dat zijn?" zei ze als tot zichzelf. "Ik weet el'
niets van, dat er jongens uit D. zoover van huis gegaan
zijn. Mijn Jan was de eenige .... en hij is nooit teruggekomen' Was het mijn jongen maar, - maar God
nam hem weg I"
"U hebt het nooit geloofd '" zei Paul.
"Neen, - dat heb ik niet. In mijn hart niet,
hoewel ik weet dat alle hoop tevergeefs is ,"
"Misschien niet. Onze vriend echter weet el' meer
van I" bedoel je Paul? Wat bedoel je toch?" vroeg
"Wat
de weduwe, die onrustig was opgestaan, na haar kleinzoontje in zijn bed gelegd te hebben.
"Ik bedoel, moeder, .... dat .... God .... zelfs on'"
mogelijke .... voor ons onmogelijke dingen -doet, vol-

102
brengt. Jan, - we dachten immers dat ,bij al lang
dood was, en ...."
De weduwe had bet begrepen.
"Hij leeft, en hij is achter \" riep ze uit. "Nietwaar?"
"Ja' moeder \" zei Pau!.
De oude vrouw was de kamer al uit. Zoo snel als
baar beenen haar vennochten te dragen, liep ze naar
het atelier. Naast Cnristine zat Jan, de teruggekeerde.
"Jan, Jan, mijn jongen!" riep de moeder uit, en
viel den armoedigen man snikkend om den hals. Ze
bad bern dadelijk herkend, en bij baar .... Jan sprak
niet, bij snikte slecbts.

x.
JAN BRINlO4AN'S LOTGEVALLD.

De ruwe winterstormen waren voorbij. Kerstfeest
en Nieuwjaar waren reeds gevierd, 'de eerste maand
w"n een nieuwen jaarkring was reeds verloopen, en
enkele dagen, zoo schoon alsof de lente voor de deur
stond, vervroolijkten het meestal nog somber aange·
zicbt der Februari·maand.
In eon der ruimste kamers van bet groote huis
achter den goudwinkel der firma Therville vinden we
den verloren, maar weergevonden zoon op zijn ziekbed.
Nog altijd is hij de gevolgen van de doorgestane
ellende en vermoeienissen niet geheel te boven, hij is
nog doodzwak, maar de' dokter beeft nu toch de ver·
wacbting uitgesproken dat hij Jan over een maand of

103

'.

anderhalf zal kunnen vergunnen de buitenlucht weer
in te gaan.
Sedert den gedenkwaardigen avond, beschreven in
het vorig hoofdstuk, is Jan niet weder buiten de
deur geweest. Een ernstige ziekte hield hem aan zij n
legerstede gekluisterd, een ziekte, waartegen de kostelijke verpleging van moeder en zuster en de beste
medicijnen eerst niet schenen te baten.
De eerst zoo innig gelukkige weduwe had, in vreeze
van haar pas hervonden jongen weer te zullen moeten
verliezen, angstige dagen doorgebracht, dagen van lijden
en hopen, dagen waarin zij "bad zonder ophouden".
Doch God is een God van goedertierenheid en liefde,
een God die wondt, maar ook heelt, die Zijn kinderen
kastijdt, maar omdat Hij ze lief heeft. En nu blonk
het heerlijk schijnsel dier liefde ook in de ziekenkamer,
en 't was alsof de vriendelijke zonnestralen die door
de ruiten vielen op de rein witte lakens, van die liefde
de blijde boden waren.
Jan Brinkman's gelaat is heel wat veranderd. De
verwilderde baard is met zorg geknipt en zijn gelaat
heeft niet meer die bruine tint van voor eenige maan·
den, toen hij als een arme zwerver in den. sneeuwstorm voortgejaagd werd. Moeder, zuster en broeder,
- want een broeder had niet trouwer en liefderijker
zich voor Jan kunnen betoon en dan Paul Therville verkeerden nog altijd in de onzekerheid over de lot·
gevallen, die Jan hadden getroffen in de meer dan
vijf jaren die verloopen waren sedert het bericht van
zijn dood hen bereikte.
De dokter had uitdrukkelijk verboden den zieke
door vragen te vermoeien, en da enkele woorden, die
hij zoo nu en dan over het gebeurde zich had laten
ontglippen, hadden hen slechts kunnen doen gissen
naar sommige dingen, die voor hen nog duister waren.
Manigmaal had de vraag hun op da lippen gebrand:
"Hoe ben je toch hier gekomen? Wat is 'ar toch in

104:
al dien tijd met je gebeurd?" - doch de liefde was
sterker dan de nieuwsgierigheid, al werd die laatste
op een harde proef gesteld.
»Moeder," - had Jan dezen morgen gezegd tot
zijn grijze verpleegster, die met onuitputtelijk geduld
en liefderijke zorg voor hem waakte, "moeder, nu
gevoel ik me zoo wel, z66 gerust, - en ik ben bijna
beter. Zoudt u nu niet eens willen luisteren, - ik
zou nu gaarne alles vertellen. Ik heb vroeger dikwijls
met God gespot, maar nu begin ik toch te gelooven,
dat als Hij mij niet bewaard had, ik zeker hier niet
zou .geweest zijn. En .... soms is het net, alsof alles
maar een droom is, alsof ik ijl, alsof ik u en Christine
en Paul zie in mijn verbeelding, en het is toch alles
werkelijkheid, niet waar?"
"Zeker mijn jongen! Maar vermoei je nu maar
niet, - spreek maar niet te veel als het je hindert I"
"Neen moeder, ik voel me heusch heel goed. Is
Christine beneden? En Paul?"
»Wil ik ze roepen?"
»Ja, ze mogen 't ook hooren, - hoe vreemd ik
gedwaald heb, en hoe ik nu weer thuis gebracht ben!"
En de zieke ging rechtop zitten, terwijl de weduwe
hem met een paar kussens in den rug steunde.
Paul en Christine kwamen op zjjn verlangen boven, en
toen verhaalde de zieke, tusschenbeiden even rustende:
"Zooals je weet, Paul, dacht de dokter in Kotta·
Radjah niet, dat ik er van opkomen zou, van die
vreeselijke wonden, die ik bekomen had,.... maar
ik zelf geloofde niet dat ik dood zou gaan. Toch was
't maar op 't kantje af, geloof ik nu.... Ik heb,
nadat jij weggegaan was, nog een paar weken zoo
gelegen, bijna dood. Ik wist eigenlijk niet wat er om
me heen gebeurde. Mijnheer Kremers kwam een paar
maal, en sprak tot me, maar· ik herinner me alleen
nog maar, dat ik geen antwoord gaf. Op een nacht ....
'k was den geheelen dag rustig geweest, .... sc~ijn

105

ik in koorts uit het hospitaal weggeloopen te zijn.
De hospitalen in Indiê, moeder, zijn anders dal1
hier, 't is niet alles zoo gesloten, en niet zooveal
bewakers als hier.... hoe 't zij, - ik ben er, hoe
weet ik zelf niet, - uitgekomen, en weggegaan j ik
verbeeldde me dat de vijand er was, en dat ik die
. verjagen moest. Zooal8 ik later begreep, werd ik door
Atjehers gevonden, ver van ons kamp, en natuurlijk
gevangen gehouden. Doch de menschen behandelden
mij buiten verwachting niet slecht, zelfs verzorgden
ze mijn nog niet geheelde wonden zoo goed, dat jk
beter en vlugger genas, dan anders in 't hospitaal
misschien het geval zou geweest zijn. U moet weten
dat de inlanders uit kruiden allerlei geneesmiddelen
weten te bereiden die aan de blanken onbekend zijn.
Wat zij eigenlijk met mij voor hadden heb ik nooit
goed begrepen, waarschijnlijk hebben ze van mij ge~
bruik willen maken om de kameraads in een val te
lokken. Doch toen ik wat op streek kwam, voelde
ik me tusschen al die vijanden allesbehalve veilig.
Ik beduidde hun, dat ik hun den weg zou willen
wijzen naar ons kamp, en ik nam me voor, onderweg
zoo spoedig mogelijk te ontsnappen, om dan onze
mannen weer op te zoeken. Doch zelf wist ik op
geen stukken na den weg. Echter, de menschen
schenen mij te vertrouwen, en op een goeden dag
ging ik met vier inlanders weg, - de rest zou een
dag later volgen.
Voor de eerste maal zou ik '8 nachts bij 't vuur
de wacht houden. De inlanders, van den reeds afge·
legden weg vermoeid, vielen, op mij vertrouwend in
slaap, en daarvan maakte ik gebruik om hun geweren
onbruikbaar te maken, terwijl ik hun krissen in een
riviertje wierp. Mijn eigen wapen behield ik, ik pakte
mondkost mee zooveel ik kon, en verliet hen in alle
stilte. Een vreeselijk vermoeienden tocht heb ik toen
gemaakt, een tocht van dagen lang, terwijl ik bijna.

106
niet anders dan vruchten at. Er scheen geen einde
aan den weg te komen, - nergens zag ik een spoor
van onze troepen, zelfs vond ik maar op een enkele
plaats inlandershutten, die ik steeds zooveel mogelijk
uit den 'weg bleef. Het werd me eindelijk duidelijk
dat ik verdwaald was. Langs moeilijk begaanbare
wegen vond ik eindelijk een uitweg, maar waarheen ...• dat wist ik niet I Nachten en dagen bracht
ik echter in het bosch door voor het zoover kwam,
en toen ik eindelijk water zag, zag ik ook dat de
oever met hutten van inboorlingen was bebouwd.
Weer moest ik een omweg maken. Ik wist niet
meer wat te doen. Ik begreep dat ik mijn kameraden
niet weervinden zou, en een onverklaarbaar gevoel
deed me wenschen, ze ook niet meer te ontmoeten. ·
Ik weet niet wat me dreef, maar nu wilde ik ver
weg zijn. Het was alsof zich een nieuw leven voor
mij opende; ik was weer gezond, ik was nog jong,
ik wilde avonturen hebben. Nu, moeder, - ik heb ze
gehad!
Ik bleef aan het strand slechts een halven dag, om uit
te rusten, verscholen in een soort grot van zandachtige
rots. In de verte zag ik een prauw, dat is een klein
vaartuig van inlanders, meestal uit een of meer boomstammen vervaardigd, liggen, en ik nam mij voor, mij
die toe te eigenen. 't Was ternauwernood licht, den
volgenden dag, toen ik me naar het kleine vaartuig
. begaf, dat vrij gemakkelijk was, en me er in neerzette. Waarheen? Ik wist het niet. Ik wist zelfs niet
op welk water ik me bevond, of het een rivier of
dat het de zee was! Ik stak er mijn hand in en
proefde. . .. het was zout. Ik dreef de zee op, of
minstens een gedeelte van den Oceaan. Wonderlijk is
het, als ik er nu aan denk, dat ik toen zonder vrees
zulk een waagstuk volbracht heb. Want had ik de
Amerikaansche bark niet ontmoet, die .... Maar laat
ik geregeld voortgaan. Nauwelijks was ik ~en mijl

107
van het strand afgeroeid of ik zag dat de dieM·al beo
merkt was. Groote troepen van iulanders stonden,
allerlei gebaren makende, onder luid geschreeuw aa.n
den oever. Ik zag dat andere prau wen uitgezet werelen,
en een vervolging begon. Men zou mij zeker heb bon
ingehaald, had ik mijn geweer niet bij mij gehad. Het
eerste schot miste door hun snelle bewegingen, maar
. 't tweede was raak en bracht hen in verwarring.
Hals over kop vlogen de aan wal staanden hun hutten
in, en de vervolging in de andere prauwen werd
gestaakt. Ik was gered.
Maar toen? Gelukkig had ik nog wat proviand, en
sterk door mijn zucht naar veranderingen roeide ik
den heelen dag flink door. Nergens deed zich land op ;
ik bevond mij alleen op de groote vlakte in een zwak
yaartuig. Wat was ik begonnen? De nacht viel, ik
kreeg slaap doch durfde mij niét neerleggen. Niettemin
moest ik eindelijk de roeiriemen laten rusten, ik was
me zelf niet meer. Ik denk dat ik een uur of vier,
vijf geslapen heb, maar 't kan evengoed langer ge·
weest zijn.
Een stoot, die mijn prauw kreeg, - t.enminste zoo
scheen het mij toe, maakte mij wakker. Ik zag rond,
nog nergens eenig spoor van een kust I En steeds
dreef het vaartuigje naar het Noorden. Doch plotseling
draaide de wind, het hielp niet of ik naar de roei·
spanen greep, - ik werd Zuidwaarts gedrevell, een
geheelen dag lang. Ik was in volle zee en vermocht
niets tegen de sterke strooming. Weer viel de avond.
Ik gebruikte de rest van mijn proviand; water had
ik niet meer. Met het duister viel ook een sterke
wind op de groote watervlakte neer. Mijn vaartuigje
danste op de golven, ik werd gedurig heen en weer
ge.c;chud en verloor mijn roeispanen, - vermoeidheid
en daarna honger maakten den nacht voor mij tot een
dubbel lijden, en toen tegen den ochtend een. storm
opstak, lag ik bewusteloos in de prauw.

108

Tenminste, ik werd bewusteloos gevonden door de
manschappen van de Amerikaansche bark "NorthStar", die mij op'pikte. Toen ik ontwaakte, lag ik in
een goede scheepskooi onder behoorlijk beddegoed, en
aan mijn bed stonden twee mannen, waarvan er een
in een vreemde taal - ik bemerkte later dat het
Engelsch was - iets aan mij vroeg. .
"De dokter vraagt waar je vandaan komt I" verklaarde de tweede, die de hofmeester bleek te zijn.
Ik gaf geen antwoord, want ik wist niet, of ik goed
zou doen met te vertellen vanwaar ik kwam.
;,Kom, verzwijg het maar niet," zei de hofmeester,
"ik heb aan je ondergoed en aan je geweer wel
gezien, dat je een weggeloopen Hollander bent, - is
't niet zoo?"
"Ik ben een Hollander, maar niet weggeloopen I"
zeide ik.
"What?" vroeg de dokter. De hofmeester vertaalde
mijn antwoord, en met diens hulp ',erd bet gesprek
voortgezet. Ik verhaalde wat mij overkomen was, en
de hofmee~ter zeide: "Nu, dit schip is een Amerikaansche bark. We gaan eerst naar Singapore, en
zullen je daar aan wal zetten. Zoo wil het de kapitein.
Maar je zult je passagiersgeld moeten betalen! Geld
heb je niet, maar armen wel. Kun je werken?"
"Ik was vóór ik in dienst ging timmerman !" zeide ik.
"Dat treft I" zei de hofmeester. Twee weken geleden
is onze timmerman over boord geslagen. Pak jij dan
zijn werk maar aan, en als 't je bevalt, - wel, dan
zou je er in Singapore ook niet af behoeven te gaan."
U kunt begrijpen moeder, - dat deze voorslag mij
leek. Kort en goed, ik bleef op de "North·Star", tot
die weer in New-York terugkeerde. Ik kreeg de gereedschappen van mijn voorganger, die John Knowies
bleek geheeten te hebben, en in zijn koffertje vond
ik zijn papieren verborgen.
In New·York ~on ik op de "North·Star" blijven of

109

heengaan. Maar ik wilde weer naar Holland terug on
verkoos dus te gaan. Ik zocht en vond een plaats op
een Duitsch schip, dat op zijn reis naar Hamburg
Rotterdam zou aandoen. 't Was toen anderhalf jaar
na mijn vlucht van Sumatra, - binnen drie maanden
dacht ik hier te zijn met een klein kapitaalL e, dat
j
ik door zuinigheid op de "North-Star" bespaard had.
Alles ging goed aan boord van de "Germania" gedurende twee dagen na de afvaart. M
aa.r toen, 0
moeder, ik vergeet de verschrikkingen van dien nacht
nooit I - toen kregen we brand aan boord, in een
lading katoenbalen, geloof ik. Met vijftien man ont·
kwamen we aan de schipbreuk. Het heele schip werd
uit elkaar geslagen, en - passagiers waren er niet
. op - bijna de helft der bemanning vond zijn dood
in de golven. Onze boot werd gelukkig opgemerkt
door een Noorweegsche graanbark, en we werden in
New-York weer aan land gezet. Vreeselijk heb ik
daar moeten armoe-lijden. Mijn klein kapitaaltje was
verloren, en tevergeefs zocht ik een nieuwe plaats
aan boord. Ik werkte twee·en·een·halfjaar voor weinig
geld op een knoopelJfabriek in New·York, ik span.rde
weer een kleinigheid om een zeemanspak te koopen
dat dragelijk was, en werd eindelijk, nu een maand
of twee geleden, als sjouwer op een groote Engelsche
boot voor den overtocht naar Europa aangenomen.
Zoo kwam ik in Londen. Daar verkocht ik mijn plunje
en nam een plaats op een der booten naar Holland.
Zonder geld kwam ik hier aan, ik wilde naar D., ik
had niets; ik leed koude en honger, - eindelijk zou
ik 't Indische ringetje verkoopen, en zie .... toen
vond ik u, en Christine, en Pau!. Ik was gered,
gered I"
"God doe je nu ook den besten Vriend, den Redder
uit allen nood vinden, Jan I" zeide de weduwe met
tranen in de oogen. "Ik bid er Hem allen dág om.!"
"Amen I" fluisterde Christine.

110

Paul stonà voor het venster, de zon scheen naar
binnen, 't straalde in de kamer van licht en leven ..•.
En de verloren zoon weende .... maar 66k van
blijdschap omdat de veilige haven in 't zicht was,
waar zijn, levens-scheepje rustig ankeren zou.
,

,"

:

I N HOU D.
Hoofdet.

D1adz.

I. Jan Brinkman's jeugd

Il. Hoe het Jan verder ging.

.

3
11

lIl. Jans ondergang

18

)V. Naar Indiê .

33

V. Briefwisseling .

..

53

. VI. De zilveren ring.

62

VII. In Holland terug.

73

VIII. Droevige en blijde .d agen.
IX. ' Na. vljf jaren .

.

.

X. Jan Brinkman's lotgevallen.

79
95

.102

/