AfTan, rivier in het Oosten vau het eiland Ceram Laut. AlFan, dorp op de Oostzijde van het eiland Ceram Laat, aan de gelijknamige rivier. Aga, dorp op Celehes, residentie Manado, in de Minahaiwa, distrikt Tonoea. Aga, dorp op ('clchcs, residentie Manado, in de .Minahas-a, distrikt Kakaskassen. Agal Agal, kaap aan de Westkust van Bornéo's Noordpunt. Agallam, distrikt op Sumatra's Westkust, adsisteut-residentie Bciikoclcu, landschap Ka locma. Agam of Landschap der VI Kota's, eenc op Somatra, onder de residentieder Padang sche Bovenlanden ressorterende en onder het be stuur van eciicn Adsistcnt-Resident staande afdec üng, waartoe behooren de distrikten Danau en Matoea, \ UI Kota's en VU Loera's, Bondjol, Batipoe en X Kota's, — over welke distrik ten Controleurs gesteld zijn.— Het genoemde landschap vertoont zich in de gedaante van eene diepe kom, en ligt, op eene hoogte van ongeveer 2,500 voet boven de oppervlakte der zee. Het is bijna geheel door bergen omge ven; de grond is zimdnohtig. Alen treft er vele onbebouwde landen aan, die naauwclijks voor ontginning vatbaar zijn, doch de rijstvelden le veren in het algemeen cenen tamelijk rijken oogst oj), en aan de helling der bergen groeit de kotlij uitmuntend. Ook ziet. men er aan plantingen van Turkgcoe tarwe, indigo, tabak, kokospahncii, suikerriet,ohiesen katjang. Voorts lever! Al-uu: zwavel, salpeter, aluin, harst, tin, aardolie, steenkolen en timmerhout. l.il hei dierenrijk treft, men er aan: vilde zwijnen, her ten, tijgers, wilde bokken, chinocerossen, tapirs, zoo ook goede koebeettan, buffels en paarden. De hjchtstreek laat niets te weiisehen over. De bevolking wordt op 100,000 zielen geschat; rootate gedeelte van haai verdient den kost mei blaauw-verwen, daar de indigo hier iv roeit. In het midden van dit regentschap ligt het fort de Koek op crue steile hoogte, welke 2,924, of volgens anderen x.J.j I Ifijnl. \oiieii boven de oppervlakte der zee liu-t. Hel Mrckt tot van den Ailsistcnt-liesulcnt. Agam of Batang Agam, rivier op Suma tra's Westkust, residentie Padangsche Boven ~ in het Noord-Oosten. zich met geweld eenen weg door do kalkb. .land te hebben, daar zij zich hier | en doorheen kronkelt. Zij vereenigt zich met de Alahan Pandjang en loopt ouder den naam vau MaMffig BM* "C Zuid- Westkust. Hare bedding is met rolstcciieu op gevuld, die uit de bergen gespoeld zijn. Aan de Agam-rivier Jiijt het fort Paja Komt». Aganonsja, zie: Tanctte. Agar-Agar, berg op .lava, residentie Item bang; afdeeling Toebaa. Agar-Agar, dorp op Java, residentie licm bang, afdeeling BodjoNegoie. Agar-Agar, Maleisohe rrara voor cenc « t van zeewier, do I'nnw Sackmjimt der bo tani.sten, groeijende op de rotsige kusten van vele cilandeu iv den [ndiachen Archipel. l)e agar-agar is een voornaam artikel van uitvoer naar China, liet zoeken naar (Ut- zecprodukt is eene hoofdbron van bestaan voor de bevol king van Billiton. Het wonlt tot eene gelei gekookt en mei graagte gegeten; ook wordt het door de Chinezen als lijm gebruikt. Agel, dorp op Java, resident ir Bezoeki, af deeling Panaroekan, diitrikt Kapongan. Ageng, bowsh op Java, residentie l'ekalon £ran, regentschap Pekalongan,distrikt \\dnosobo. Het levert veel meubel- en Bchrijuwerkershont. Agerlang, dorp op Bumatra, residentie Pa- distrikt Tebing Tinggi, langs den h eg die van Tebing Tinggi door het Blitiache naai Benkoelen loo])t. Jlei, beslaat uil 10 «roningen. Aglee, buitenplaats u[> .lava, residentie Boe rakarta, oj) den verbindingszadel van den tóe rapie en den Merbaboe gelegen, niet ver van belo, zoodal Agl«e veelal leu onregte Belo ge naamd wordt. Er is een zeer vruchtbare groen tetuin, door den kei/.er aan de. lijdelijke Re ridentcn afgestaan es een planken woonhuis met een bloemtuin. De voornaamste groenten die er irroeijen zijn: kool, aardappelen, boereu- Ihiohch, arUsjokken en aardbeziën. Aglik, dorp op Java, residentie Hagelen, regestaobap Amhal, distrikt Wonorotto. Aglik, dorp Op .lava, residentie Bagelen, regentaohap en distiikt Ambal. Agnioton-oilandon. of Tocloc Pan gang, y.\c: Hoorns-eilanden. Agoenie, baai aso de Westkust van Xicuw- Ciuinca. Zij is zeer uitgestrekt en schoon. Agogon, rivier op Celebes, residentie Ma nado, in de Minahassa, afdeeling Tanawangko. Agong, Abang, Goenong Karang Asam ol' Piek van Bali, vuurspuwende berg o, de Oostkust vau liet eiland Bali, rijk Kaiang Asain. Hij is hoogste berg van het eiland en bereikt 10,11(10 I vi j lll. voe ten. ()|> denzelven is een tempel aan dn Goden gewijd. De Balinezen beschouwen den Agong als heilig en zien hem als de woning hunner Goden BSD; daarom durven zij dien AF—AG. 10
vlakte Siemlou, aan het riviertje Lo. Het telt 5 huisgezinnen. De grond is kier bij uitstek vruchtbaar. Basan Alas, dorp op het eiland Bali, rijk KaraiiEr Asam. Basapas, landschap in Bornéo's Zuid- en- Oosterafdeeling, is hel X. \.,n hel rijk Kociei. Basar, dorp op Java, adiutent-residentie Buitenzorg, in het Westen van het disirikt Paronsr. Basarang, dorp in Bornéo's Zuid- en Oos terafdeeling, distrikt Kahaijan Ilir. Basarauw, dorp opdeWestknstvanNiewr- Ghiinea, lecenover het eiland Adi. Basar Radja, dorp op Java, resi', Bataria, op de grens van Bantam. Basawahan, meer op Jara, residentie PreaiiLrcr Regeoschappm, regentsohap Bandong. Het i.s zeer breed eu levert ecu overvloed van TÏsch op. Basia, zie: Manipa, eiland. Basinpolan, eiland in de Molutsche zee, ten Oosten vanCelebe «anggaai-eilanden behoor lentie Ternate. lin<r, rijkje Mampawa, op den refter oever der rivier Mampawa. Da inwoners zijn Cliinezcn, die handel drijven endoor middel van kanaalljes of Blooten gemeenschap hebben. Bassong, dorp op het eiland Banks, distrikt Soengei Slan. Basoekih, dorp op het eiland Bali. Bassan, rivier op Celebes, residentie Ma nado, in de Minahasi Bassap, wrlde rolksstam, d;e op Boi Oostkust, in do bovenlanden van Sambil! t owr der Koeran tol aan K grens bewoont. Di Izame nataurmenschen, die onderscheiden worden i.i p Majang, sterk 800 hnisgezinnen, I ' fa anderen, geheeten naar de riri ■■j wonen. : I aps kan i, intee kenua [i Noord ' tosl Lu-, ran li ir néo, van 11. TOB Dh'.VMi, TtjdtcAr. r. /!,, 1856, Dl. IV, Nieuwe «ene, Dl. I, hl. 453—435. Bassar ara, eilandengroep inden Molukachen Archipel, ten Noorden ran hel eiland Ceram, in de Bvwaat-baaL Bassar, berg in Bornéo'i Zuid- cu-Oostcr ling, rijk Bandjennasin. Bassa Tanah, dorp in Bornéo'a Zuid- en rafdeeling, diatriki Kapoeas Moeroeng. door 30 zielen. Basso, eilandje in den Riouw-Archipel, in d Basso, dorp op Somatra'a Westkust, residentie enlanden, landschap Agam. 1 1 werd in 1822 door den Lultenant-Kolonel Raai , ■ "ii fort. Basso, kaap aan de Oostkust van Bnmatra, Br. Bassoop, dorpje Ld Dorucu'i Wetterafdee- Bassong, dorp in Bornéo'a Zuid- en-Ooster afdeeliag, landschap Tauata Laat. Bastaard-eilanden, groep eilanden in de zee van Java, ten Noorden \ .-ni hel eiland Florcs, in du Donda-baai. '/.} bestaai uit acht eilanden, van welke Grooi Bastaard In-t voor naamste is; bet is hoog en vertooni drie berg toppen op de Zuidkust, liet meesi verwijderde eiland van deze groep wordt Oost-Bastaard genoemd, tóakassaarsfche visschers komen hier wel eens trvpang vangen. Bastala, eilandje liij Sumafcra't Noord- Oostkutt, in de Btraai van Malakka. Bata, riviertje op Juva, in liet Zuid-Wcslcn der icsiilen'ie Bantam. Bata, dorp op hel Achterwals-Aroe-eiland Kree, residentie Banda. De voornaamste op brengsl is vogelnestjes. Bata-al, dorp op het eiland Madura,inhet Zuiden van liet regenisehap Boemanap. Bata Beulah, dotp op Java, residentie Cherijbon, regentschap Koeningan, distrüct Loc rali A.gong. Batabory, stad op de Noord-Westkusi van land 'J'in;(ir, 9° 48' Z. lw. Batadora, dorp op Sumatra, in de ]!atta Landen, koningrijk Simamore. Bel levert ved benzoïn eu kamfer uj>. Batagodej, dorp op de Westkusi van Let . Timor, op 9° S' Z. Br. Batahun, d Bumatra's Westkusii 'i e Tapa ■ ■ i ling Natal, op - ll' i leveri goud, hetwelk de bergliedefl aaar N'atal of Ajer Bangies te koop brenge*' Er is eene reede en bi Ju 1093 hebben zich de opperhoofden »*■ dit dist rikt aau de Nederlandsche Comj verbo Batuhan, rivier op de Westkust van n . mal. i, :, afdeeling Natal. heeft baren des berg (leloc PoeO" koek, in klrin Maudalieling, stroomt ii westelijke rigting door hel distrikl \ naam en ontlast zich ten Zuiden van Natftl'" LO paal mt bevaarbaar. Batahay, itiaai, die bei eiland Mojo "*• de Nooi embawa scheidt. Bataholberg, dorp op 8 atra, in dflß**" ■ ijk Biman Eatalioyi, staat op het Soenda-eüand N»»* BA. 100
Do Umi ja heeft in 1857 gehoorzaamheid aan het Gouvernement beloofd. Batakan, dorp op Java, residentie Batavia, ln het Zuid-Oosten van het Wester Kwartier. Batakanang, kaap aan de Noord-Oostkust va i Sumatra, in de straat van Malakka., op 1 W Z. Br. 104° 53' O. L. Zij is omringd a ° 01 ' klippen, die zich bijna 2 mijlen ver uit s 't'kken en door een groepje booineu kenbaar zijn. Batakariman, eilandje ten Zuiden van U:lll "-s, iv de zee van Java. Het heeft 1 mijl lu (1 <'U omtrek. Batak Banteng, dorp op Java, residentie r^* lBn ' aWeeling Ledok, 1,963 Nederl ellen J " w '" de oppervlakte der zee. Batakh, zie: Batta Landen. Batakhs, zie: Uatta's. dorp op J;ua, adsistent-residentie dist rikt, Banjoewangi. Batalaga, eiland in de Jsn /.ei-, ten Zuid» 'p''' ll van Celebes, tot de Toekanßeai-eilanden g° ol "Mide. liet .i-t ten Zuid-Oosten van liet ~'""'''''s-eiland en West-Zuid-We»t van het gewond. Batalante, zie: Balante, landschap. ia 1 a^n > eiland ten Oosten van (.'elebe?, ''' '<'<■ der tfolukken, beauiden kaapTalabo, bieed 25 ' A ' r '" '" k '' J °" '" "'' " 8 "'"' (I| i 7 uur lang, hoog en boschrijk, doch vau f ), tam , andi » rilan ' l »» (lc Noord-Oostkust «;i. ""K", in de Chinesche zee, tut de öoeloc *2J» beï . en de. zie: Dat ante, eiland. de n arQ °6da, rivier en dorp op Sumatra, in N. ]öj tta L:il op ( AS° 42' O. L. en 1° S' k Us . atam °Qda, eiland nan Suinatra's Oost- de straat van Malakka. Misn i aiïl P°l e ) eilandengroep is den VTageoe cili,,"l! ) rilli l"l. ten Westen van hel Papol Z.'jj'r Wa Beoe, op 130° WO.L.en o° 20' Si|i|! ' aat onder het gebied van den iu 1 ; v:t " Tw kust • To °wa, dorp op Bumati tc a V ri ' M ' lll "-i<' Tapanoeli, afdeeUng Angkolah, WJ"" v;i " Pit i u Krl;i|ir ' °p 1 "" 1 I;; J"- Bat' 1 ' v " ( ' lc '" I " >V 1 :" '''■ irr tekaln ''-''"' '' ia P "P Jun, residentie Jav^.;,' 11 '"'" 1 ' (peawnde ten Noocdan aan de 1 u '" herten aan hel regentsohap Pc- M,.,,'^" 1 tl ' 11 '' 1 ven Ba '"'"'■'lu'i'l 'i'" ' ) "' lr " :i;i " ■' Hei m unit M;, IU ''"'"' eenen Elegenl; ovei da Chiawen ic 3 ji '.'"., a PÏtein. 11 . 1 regentochap beval de ■"""en; Batang, Maeein, Sidajo, Soeba, Kftli Ralak en Keboemen. In ieder distrikt is ecu Dfmaiifj. Het telt 95,600 inwoners. Batang, distrikt op Java, residentie Peka longon, regentschap Batang. Het bevat 21,030 inwonen. Batang, rivier op Java, residentie Peka loogan, regentschap Batang. Zij ontspringt op lu I gebergte Boetal onder den naam van Lo jalian en doorloopt onder dien naam de dis triljen Sidajo en Bataug tot aan het dorp Sambong, waar zij den naam van Sambong eemt tot aan de hoofdplaats, van waai zij let aau zee den naam van Hatan?: draagt. Bij iq is zij 120 voet breed onder de brug. Zij is IS palen lang. Batang, siarljc op Java, residentie Pcka ihiip en distrikt Batang, aan ('m grooten weg, 6 palen van Pi Het is de toofdplaati van het regentschap en miv liet distrikt en cene eenvoudige inlandsche ; do omstreken zijn gering bevolkt. Het hee'fc een pogtstation op 5 palen van Peka . Er is een Controleur gevestigd. Batang, Buikerfabrijk op Java, residentie Pekalongsn, regentschap Batang. Batang, dorg op Java, adsistent-residentie Krawang, distrikt Tjiasem. Batang, dorp op Java, residentie Pasoe roewan, regentschap Bangil. Batang, dorp op Java, residentie Rembang, afdeeling Blora. Batang, distrikt op Sumatra's Westkust, lainl.Ki hap Indtapooa. Batang, dislrikt op Celebes' zuid-we ■ !, (ionvcriieinent van Mfftmenr, land schap Boelekomba. liet bevat 600 bwo i in den landbouw vinden. F.r ia h ii dorp van gelijken naam. Batang, eilandje in de ('liineselie zee, tot de Natoena-eilanden behoorende, ten Zuiden van Qtool Natoena, residentie Riouw. Batang, eiland in de Inrtiaohfl zee, aan de Zuidkust van Java, residentie Kediri. Batang, rivier op Java, residentie Kadoe, .-, distrikt l{eniaineh. üvur dezelve liirt eene stcei.cn boogbntg. Batang, dorp op Java, residentie Kadoe, i tang, distrikt Keniaineli. Batang, zie: Bat tam, eiland. Batang, zie: Batani, dorp. Batang, de woorden die men bij Batang, dal rivier beteekent, niet vindt, zockc men op het ondenoheidingswoord. Batang Ajer Besar, naam door de in ugen aan de rivier van Nu Ad gegi Zie dat «oord. BA, 101
Batang Ajer Kemoomoo, rivier op Su matre'i Westkust, adsistent-residentie Bcnkoe len. Zij is ecu tak der rivier van Bcnkoelcn en onbevaarbaar. Aan deze rivier zijn in 1527 steenkolen ontdekt. Batang Ajer Padang, rivier op de West kust van Sinnatra, residentie Padang. Batang Andang, dorp op Java, residen lantam, afdeeliag Lebak. Batang Asei, of- Assey, landschap op Smnatra's Oostkust, residentie Palembang, Kr liggen vele goudmijnen, waaruit het goud naar u' en Djarnbi wordt ler markt gebr&gt. Batang Asei, rivier en dorp op Snmatra, residentie Palembang, landschap Batang Asei. Batang Balanto, rivier op Sumatra's Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden, in de 111 Kota's. Batang Baroes, dorp op Sumatra's West kust, residentie Padangtche Bovenlanden, afdee i di.strikt Xlll kota's, in de larali Qoe goe. In de omstreken liggen de drie goud i Sfonggoe Tanali, Tambang Gadang en Loeboe Sel&si, welker uitgebreidheid op ?, s ?">, 7,037/2 en 10,210 Rijnlandsche roeden geschat wordt en die berekend worden jaarlijks 6 thail <iji te brengen. Batang Batang, dorp op het eiland Ma dura, afdeeling Soemanap, distrikt Timor Daja. Hier woont het Distriktshoofd. Batang Gadis, koeria <if bondgenootschap natra, residentie Tapanoeli,afdeelingMan ag, distrikt Oeloe. .Men vindt er goud, Batang Gadis, /ie; Qadil, rivier. Batang Goenong Limbo, rivier op Soehda-eüand Nias. Zij ontspringt uit den berg Limbo, en is zelfs tour kleine vaart onbevaarbaar. Batang Gohong, dorp in Bornéo's Zuid •.lceliiiL', distrikt Kahaijan Jlir, aan de rivier Menohing. Batang Hari, vrorerrre benaming van uil-oostelijk gedeelte vanSumatra, dat do rijkeu van Palembang ng*an schijnlijk lladjautr'un), Sillebar i Batang Hari, rivier op Sumatra, in de Lampongsche distrikten. Zij vloei! mei de Boe kadana /amen en vormi de rivier Pagado rivier liggen pepertnioen. Batang Kapas, zie: Bat tang Kapch, Batang Kapoh, baai aan de Zuid-Oost land Ajer Besar, io de Indiaohe ankergiond, doch is voor '/uid-Westcwinden O] Batang Kapeh, dorp op Sumatra's Oost kust, rcsidentio Palembang, aan de rivier Ra was. Batang Landa, naam van de Landaksche rivier, waar zij zich vereeiii<_ r t niet ile Kapoeas, op dn Westkust van Boniéo. Ongeveer drio uren boven de slad Landak neemt zij eene proote rivier op, die dfontjoeke heet en naar de prenzen van Sambai leidt. Batang Lobo, dist rikt op Sumatra, in do Batta Landen, afdeeling Pertibi, landschap Tamboesey. Het beeft eene schoone rivier van gelijken naam. Batang Loepar, gebergte op BornéVi Noordkust, op de zuidelijke grens van liet koningrijk Broenai, Dit gebergte met deszells omstreken wordt door Ibjaks bewoond. Batang Natal, distrikt opSumal ra's West kust, residentie Tapanoeli, afdeeling Mandabe* ling, nut eene oppervlakte van 607 vierk. pa len, verdeeld in de koeria'a of bondgenootschap* pen Ajer Nanali, Moewara Bama, tfoewai* Plampoengan en Singobaja. Batang 00100, boventak der Landaksche rivier in Bornéo'i We»ter-afdeeüng,rijk Landat Batang Onan, dist rikt op Sumatra, in do Batta-Landen, afdeeling Pertibi, landschap Padang Lawas. Bel is bergachtig en bedekt met (iliiiuj i/I,i,i//; de kleine, valleijen tOODCO eenige vruchtbaarheid aan. Batang Onan, dorp op fimnatra, in de Batta-Landen, afdeeling Pertibi, «lisiiikt B»* tang Onan, op ir 88' 30" N. Br., >jt 7' 'M" o. \, Batang Padi, doessoen of dorp vnn <■" Koeboes aan de rivier lhu;i, in de nootf*' iijke binnenlanden van Palembang) °P Bumatra. Batang Pally, eilandengroep in de Gilolo* straal, ten Zuid-WeMrn i;m het, PapoeSCß* . ten i losten van het eü** Gagy. TuMchen dit eiland en Gag; i' |l '" doortogti Batang Rioo, rivier op Bumatra, konü*" rijk Siak, eenige mijlen bezuiden de rivier SW' Zij ontspringi mi den berg Kamoemoeng, r ?T eenigt zich bij Kota Lama met de ri\»' r bajang en storl tioh door Kampar BesM i |l T \ Batang San, dorp op Java, residen ' Kedui, adsisteni resid. en regentschap distrikt Kalangbret. l} Batang si Lasana, vallei op Sl "" :lt ! : ,' l , W, ii.ni. re ;,i«-niie Padangsche Don deselve bopi de nieuwe weg van Bonoj naar Loeboe Bikapping. i s Batang Simpoci, rivier op Suinat'' BA. 102
Westkust, residentie Padaug, die in de Passa 'uan valt. Batang Simpeëi Ketjil, eenc op den p'g Opliir (eiland Sumatra) ontspringende )e «i die zich uitstort in de Batang Sim Batang Singalang, dorp op Somatra'i y estkust, residentie Padang. Het ligt IGSS ■"-ijidandselie voeten boven de zee. Batang Sossa, distrikt op Sumatra, in de atta Landen, afdeeling Pertibi, landschap umboeaey. Batang Taroh, distrikt, opSumatra'sWeit st . residentie Tapanoeli, afaeeling Angkolak le t bestaat uit de koeria's of bondgcnoolsclia|!- P e >» Hoeraba, Tapalan en Merantjan. In het ge- Jflknamige bosch wordt veel kamfer gevonden. 8 Batang Taroh, een dorp in dit distrikt, is Ccn c redoute. ■Batani, Batany of Batang, ilorp op de tusi van het eiland Gilolo. Het is ceuc ' ) ' i '' lu i'n en men heeft (~r eene natuurlijke Cr ' < ie. op ecu landpunt, waarachter vele tuinen * koningen lig dorp op het eiland Bali, ko- Karang A■;,.,,. Batante of Batarnba, een der ■Poesehe eilanden, ten Weiten van het noord* de N'oicreiland van Nieuw-Guinea, door Oh I ' -slraat van Salwati gescheiden, waar- o u J r het behoort, tuasohen 130' 26' en 131' tn -. ] Ll - «u O]) 0" 50' Z. Br. Het is 9 vierkante groot en wordt door 1000 Alfoeren j. ( °°nd. Er u eens baai met goed water. Y^"»"r ( len ( |;t. eiland ligt een uitgestrekt rif, jj h|| iaits-i-if genaamd, en 8 mijlen beoogten hoo ? ''■"' (<u r *" V ' IU ''' <n n:i '""- r 1 '"'" tri-u vr " ( ':-i'r onder den Koning van Tidure, \ ( ,, '' a;ir deze in 1778 een leenman van de den • ""' M '"' Ooft-Indißche Compagnie ge\ror- Bat r ' '"'' IIU aa " ° n ' Gouvernement. rivier Paran K. noordelijkste tak der Keteli ■ • "l> Sumatra'i Oottkut. het ,-i a Poet . dorp op de Zuid-Ooitkugt van fiat '"' ''''"""■• •Uati ar ' ' l '"' |) in i Wertwafdeeling, ■§£ «uimbouw. SeatiaT*' "'' • Sl "" :itr:i ' s Weitkmt,reai- ' |i:i "" 11 '' afdeeling Bibogha, diatrikt Bi rijkj*indong, taBal zie: Batta Saliudong, Batn pc:ii| S( .| iÉ Bsa » op hel cilanil liocro, re- Bat' 1 '' ( ' l;i ''> sl;n " "f ferm* Tiengapd, Seats,.|ï. SKi ,'' "'''""•hl op het eiland EJocro, re- Batat' '''' ;:; ' llSc1 '' •tm of fenna Fraha. ttla . eilandje in den Molukschen Archi- pel, tot de Ambonscho eilanden behoorende, ten Oosten van Manipa. Het wordt door de inlandcrs Noesa Locboc genaamd. Batatan, rivier op Java, residentie Tagal. Zij i 3 70 a 80 voeten breed en beeft ceuc houten brug. Bata Tjina, zie: Batoc Tj ma, landstreek. Batavia, residentie op Java, ten Koorden van Buitcnzorg, ten Oosten v;m Bantam, ten Zuiden van de Java zee en ten Westen van kiiiwang. Zij vormt ecu onregelmatig, lang werpig vierkant, dat 313 vierkante mijlen be slaat, ieder van één uur. De eenige kust dezer residentie, aan de Java zee, is laag, moerassig, ongezond en de verblijfplaats van krokodillen. Benoorden deze kust liggen de Duizend-eilanden. In de rivieren Angké en Anjol kunnen al leen ondiepe vaartuigen ankeren en de rivier van Batavia, die Tjiliwong heet, kan, bij hoog ■water, inlandschc schepen tot wijkplaats ver st rekken. In deze residentie worden geene bergen aan getroffen; naar de Zuidzijde verheft zich de grond idlengskens en maakt den voet van liet gebergte ren Buitensorg uit. Hier en daar treft men plassen en moerassen, rémtt, aan, die goed gTM opleveren. De voornaamst' ri vieren zijn de Tjidocrian of Tjikandi, de Tji ilani of rivier v:m Tangeran, de Angkó, de TjiliwiMiir, du Molenvliet, de Kruknt, de Anjol, de Sonthar, de Marocnda, de Bekasi en de Tjitaroem. Aan het Noordcrstrand is de dampkring vochtig en door de moerassen ongezond. In de drooge moeson is de lucht zuiver en beet, doch niet drukkend; de warmtegraad is door elkander op het midden van den dag SG, S 7 en 88 graden Fahr. De aardbevingen gaan hier somtijds vergezeld van een (waaronder aardiob geluid en Eeeschoddingen. De grond is minder vruchtbaar dan in nn dere streken van Java, hetwelk zoowel aan gebrek aan water, als aan de felle hitte wordt chreven; doch lüj is bijzonder geschikt voor vruchtboomen. In Batavia worden ppene hosschen aange troffen , daar deze sedert langen tijd ter dienste der suikerfahrijken geveld zijn. De kaneelboom van Cejlon es de muskaatboom uit de Molukko's, hier overgepla&t, tieren, even als (!<• kakaiibfidin, uitmuntend. De ko kotboom en de tjaagkoUtkh, van wiens vruch ten kaarsen gemaaki worfen, groeqeri hier voordeelig. Tuingroenten, die overvlot dan in andere streken zijn, worden door (,'hi neschc warmoeziers aangekweekt. Voorts wordt BA. 103
er tabak, Turksche tarwe, een weinig kofGj, thee en peper, betel en cene soort van gerst {iljulï) verbouwd. Verscheurende dieren zijn bier niet, doch er komen in het oostelijke ge deelte der residentie wel eens tijpers uit Kra wang. Paarden en buffels worden van riders aangebragt. Varkens, gevogelte, zee- en rivier visch heeft men in overvloed. De bevolking bedroeg in 18S6 401,563 zielen, waarvan 1.1 I", peanen en daarmede gelijkgestelden, 41,187 Chinezen, 348,604 inlanders, 6,834 Jijfeigcnen en 943 andere vreemde Oosterlingen. De in landsche bevolking dezer residentie, vooral der hoofdplaats, is echter voor een groot gedeelte meer te beschouwen a's eene oorspron kelijk inlandsche, daar zij door toevVicijing \ au inboorlingen uil verschillende streken van den Indischen Archipel, zelfs uit Beogalen, door huwelijksvereeniging met hen en door den handel het eigenaardig volkskarakter heeft verloren; zoo zelfs, dat de taal, door haar ge sproken, hoewel mtt nog velu bestanddeelen uit het Soendaasch en het MaJeisch, door vcr nicngi'jg met andere talen verbasterd is tot het laag Maleisch. De godsdienst is liier de Mohammedaansche, .-lipter dan in de binnenlanden of in :a wordt waargenomen. Batavia is ingedeeld in vier kwartieren: I°. het Xoordcr Kwartier, of de Stad en Voor l, dit kwartier bestaat uit zeven distrik ten, waarvan hel kamp der Chinezen, waar over een Kapitein gesteld is, hel zesde dislrikt ! staan onder inlaml- Kommandanten, die <'p voorstel van den door den Gouverneur benoemd wor den; 2*. hel i 1" ter Kwartier of Djati Nagara, ik 30 zoo ! - kleine partikuliere B*. het West er Kwartier of Tangerang, dat 57 partikuliere landen telt, en 4". lul Zuider Kwartier of Meester Cornelis, landerijen bevat, onder welke vüe jen in deze residentie ren aan landeigenaars; de voornaamste i en de k of inlanders. De partiknliere landen beali e aitgestreltheid van 434,799 bouws 100 vierkante roeden, md cene bevolking len. \ oor de verponding was de ■gen op/19,118,718. d niet te kunnen op- tnvia, Weltevreden, Meester Cornclis en Tand* jong-Ooat naar Buitenzorg. Van Batavia is naar Soerabaja, in het belang der verdedi ging, in ISSJ aan eenen nieuwen groeten weg begonnen, die meer binnen 'slands moei komen te liggen. De vegen zijn niet bestraal maar allen begrind en worden door de bevolking on derhouden. De kleine binnenwegen zijn minder goed en voor rijtuigen liijna onbruikbaar. Nijverheid neemt zoowel (unler de Kurope srhe a's onder de inlandsche bevolking mcci en meer toe. Tot de ondeinetningen van groot belang behooren 1e ■worden genoemd: een iva terzuiveringsetablissemeni; eene fabrijk, alwaar allerlei pompen, dibtilleermachines en vrerktui gen voor suiker'abr ijken enz, wolden gemaakt ; eene stoombrocdhakkerij; 83 kalkbranderijen, die ei hier niel ;ii li-n in werking/.iju ; ü'.l sleen eii pannenhakkerijen, waarvan er l.'i in werking zijn, en 13 .-iKikslokenjen. Voorls zijn er in l!a -lavia rrjtu'gfabrijken, koper- en blikslugi ipeelkaartenfabrijken, leerlooierijen en verwe* rijen. : ,iie Batavia is rijk x\n wi die haar van Noord tol Zuid en van U>( Wes\ doorkruisen. De groote po luopt van Tjikandi, over Tangerang, Ba- .liet Onmiddellijk bestuur der residentie is opgedragen aan eenen Resident, die, behalve b< i ondergeschikt personeel, tol trjne adsietentie hee i een Secretaris, een Adsistent-Resident voor de politie ter hoofdplaats en twee Ad- Bistent-Residenten, respectivelijk belast me* hel bestuur, de ecu in het Zuider- en Oostef Kwartier, de andere in het, Wetter Kwartier. ï.r zijn landraden gevestigd te Batavia, Meesttf Cornelis, Bekari en Tangerang, en op dio* plaatsen wordt door den ommegaande!» in de eerste afdeelüig zitting gehouden. evangenimen in deze residentie zijn vijf in getal, te weten: twee ter hoofdplaats c» drie rOOr de ( 'inmelanilen. In deze residentie zijn 10 partikulicrc ba zars, waar veel vertier is. Batavia, door de inboorlingen Bata*i' emd, hoofdplaats van geheel Nederlandscb en \an de residentie Batavia, gelege" op .lava, in die residentie, aan den n d >^[[ rivier Tjüiwong, op 0" 7' W '/. Br. en l uö BS' Ü. L. Op de puinhoopen van hel (''"'" Jakatra of Djakatra gebouwd, is zij voor o 8" 1 zeer voordeelig gelegen, doch door «° haar omringende moerassen steeds ongi Zij is langwerpig vierkani van gedaante ca strekt, zich van liet Nooiilen naar hel Zuid* en van hel U estes naar bel Oosten -'■'' Rijnlandscbe roeden nit Zij is omringd do« r acht, die door de Tjiliwong £ c ' v id wordt. Vroeger bad zij rijf poorten, weten; de .Nieuwpuurt, tui Zuiden aan ''' BA. 104
Wc S van Molenvliet, in 1G31; de Rotterdam nierpoort aan de Oostzijde, in 1888; do utrecht sche poort aan de Westzijde, in 1651; de Dies poort aan de Zuid-West zijde, in 1057 en de | ierkantspoort ten Noorden, in 1639 gebouwd. ( ' z e laatste, waardoor ineu van <le zeezijde 111 dn s tad komt, is de cenige die nog aan wezig i s . De grachten waren voorheen van stroomend voorzien, doch ile he\ige aardbeving liij de uitbarsting van t\cn Salak in .Hi'.H) dempte j*gedeeltelijk, hetwelk veel tot, de ongezond heid der stail bijdroeg. Tijdens het bestuur "•o den Baron va» dub Capeüei en ook ' I ' IT , rijn, om Batavia van ongezonde dampen ü piiveren, modderpoelen en grachten gedempt eu "i frissche pleinen herschapen en verscheidene 'ïftten afgebroken, ten einde de doorstrooming er lucht te bevorderen. Langs de grachten ar en vroeger kanarie- en andere bloemdra «Hanen geplant; eenige daarvan hebben den gelenden tand des tijds oog wederetaan, xituvia, daaronder begrepen het later aan gebouwd i mit( , ü ( , c oll(|| , st . l( | ( js iv 25 dijken 1. Spinhuisgraoht; 3. Paear Borong; ' 'kauds werf; 4. Stadhuis; 5. Zuidet Voor '"'■» r >. Antjol; 7. Bonthar; B. Voorburgs r* 0 "! 9. Buitenkerk; LO. Jakatra; 11. Qoe- g n 8 Sarij 18. Weltevreden; LB. Kampong in "*«! M. Parapattan; 15. Koningsplein; !*• Abang ra Kerkhof; 17. tWjswijk; j • «oordwijk; 19. Molenvliet; 20 Prinsen n'o"Ï' 2L Molenvliet-Wesi en Krokot; Zfl.Kam- Sirif ri; 28< K»mpoug Baroe; 24. Kebon Ov'' • en wegenaamd Gtang Holle; BS. Djati. Cr iedere wijk staat een Europeschc wijk- Sn j.,' ! s lraten en gracht en van de oude stnd daar °";'""' < ' r r( '.- llll "li'r en de buizen rijn V e ',.j- °? 'Op een en niet 1 " Zl ' r ondoelmatig gebouwd. De pean l "' u " lln: ' 'Ü ll ( hinezen, daar de Euro ;i: "!' : iilz' L ' ni "'"'"'''''' S '" litr " ie stad Wunen. De Jüii!!|.' J , kst|J B racW » lli;ms nog de Qroote C]l ' l 1"' door de Tjiliwong gevormd wordt, de \u UI)VPr eene fr»aije bouten brug ligt. Aan ' '' s| zijde. dezer gracW woonden weleer (l ( . ü ' ' '"leen Chinezen, doch ba hel opn J" ''' ; » L 740 zijn de meeste in liet ( l.i - :'l«;,',',. '' Tjina) gaan wonen, ï„ h< ioote marktplaats, P« ar Li o ' is - "'■ h " iznl ój«" «Jdaar r,.^,.^'. 11 "'" ei rsig. Langs do gracht staan he-i i ''' '" B e "ouwde handelshuizen, waaronder i^ ..,, ! lllH "' »" de Faktorrj der Nederkmdsohe lucl ''i;wt bc happij. Onder de gehouwen komen in aanmerking: bet nieuwe stadhuis, bezuiden een vierkant plein, het eenige plein van geheel Indië (lat niet sternen belegd is. Hut eerste stadhuis werd in 1052 gebonwd: het was ecu tamelijk (taai gebouw, doch te htag es te k'cin, het wórd om die reden reeds in 706 gedoopt. Hel nieuwe stadhuis, waarvan de houw inliet volgend jaar werd aangevangen, was in 1710 voltooid. Het is een fraai en welgelegen gebouw, niet een ruim portaal. In den gevel van het gebouw prijkt het beeld der geregtigfceid ; ter regter zijde riet men het cijfer der voormalige ver eeuigde Oost-Indische Compagnie, en ter lin kerzijde hel wapen van Batavia, zijnde ecu swaard op een wit veld, mei de punt omhoog en omgeven door eenelauwerkrans. Aan weérs sri-den van hel stadhuis zijn gebouwen, vroeger dienende ï oor den Cipier en de gevangenen, die in de zoogenaamde hocijen zaten, doch later, als te bekrompen en ongezond, vervangen door i ene in 1849 eu 1 V">o op een open veld, nabij i;id gebouwde, gevangenis voor inlanders, waarbij tevens is daargesteld een hospitaal voor ■ ■! en kettinggangers. In 1525 zat Pjjiöékas Dipo Nbooxo inde ; iieijen van het stadhuis gevangen. Men heeft in bet stadhuis de bureaux van bel |i'aatse'iiL bestuur, het ven\ isseliiii:kanloor en de registratie der njfeigeoen. liet plein van hel stadhuis, waarop eene groote pomp Bttót, biedt een fraai gesigt ïian op het lick vm het afgebroken kasteel Kota. Intaa (Ju weelen Sterkte). Dit kasteel stond daar, waar de Nederlanders hun eerste fort hadden in het Noord-Oosten van Batavia, bestreek de beschermde de stad en had vier bolwerken, als: ia, de Parel, de Diamant en de Robijn, en twee poorten, de eerste genaamd de IVa (erpoort naar het Noorden, de tweede of de Landpoorl naar het Zuiden. Men naderde bet ov, r pene iteenea brug, die door eene op haalbrug kon afgesloten worden. Rondom een ze r groot, door tainariiide-booim'H overseha -1 plein, stonden groote gebouwen, dic i ende tol bel houden der vergaderingen van «ge Regering en andere Oollegien, als d ede tot kerk, magazijnen, tuighuizen, gevan garnicoensgehouwen eu een ijzeren Benige pakhuizen, als ook het «bleven, maar overi i |i bevel van den (iouvenieur ht, en werd op die wd het nieuwe kantoor (kantor Baroe), waarvan thans ook geen spoor bestaat. De wist- en oostzijdsche pakhuizen BA. 105
staan aan beide zijden der rivier, zijn hecht, sterk, groot en ruim. Zij dienen tot bewaar plaats der Gouvernements goederen en staan onder het beheer van eencn eersten en twee den algemeenen pakhuismeester. Aan de Noord zijde van genoemd plein vindt men buiten de vuornialiL'c Landpoort de zoogenaamde Pinang poort, die, in het jaar 1011 gebouwd, thans noLr in goeden staat aanwezig is. De Hervormde llollandsche, tevens Maleische kerk, voorheen genaamd de Portogesche Bui tenkerk, en staande bij de Jasenbrug, is een vierkant gebouw zonder toren, maar voorzien Aan een orgel. Aan de Xoonlw e>l hoek er vau staat een klekkenhuisje. !)<■/.(■, kerk werd iv 1788 gebouwd. Besuiden den ingang buiten de Westerdeur ziet men de grafzerk van den Gouverneur-Generaal Zn llbdxkbooï. Het Chiaesche hospitaal, slaande buiten de voor malige I treehtsehe poort, werd in het jaar IGGI opgerigt, en in IS2I verbouwd en aan merkelijk verbeterd, liet ilient ter Verpleging van zieken en krankzinnigen van beiderli slacht uit de Chinesche en andere onohristen natiën vau Batavia en andere plaatsen, en wordt onder liet beheer van het Collegie \ ;ui boedelmeesteren onderhouden uit verschuil van de Chinesche bevolking geheven wordende opbrengsten. Gedurende het jaar 1b55 werden er 30") zieken verpleegd. Het Stadsverbeod is een klein, net gebouw, «■aria tot dwangarbeid veroordeelde en ook andere behoeftige inlanders ten koste vau 's LauiN kas, geneeskundige behandeling en verpleging erlangen, liet werd door den Gou verneur-Generaal VAB DBB CtfXLLXH gesticht. Lu den loop vau 1555 werden er 1009 zieken verpleegd. Het Gereformeerd of het Diakonie-Armhuü np de Spinbuisgraohi is een goed ingerigi ge sticht, waarin gedurende \ s '> : < "»'~ ■>''< behoef wenlcn opgenomen. De Regeni van dit bt wordt door den Gouverneur-Generaal benoemd. De. beurs, die op den Bsten September 1818 is geopend, staat ten Westen van de Bospi iaat in de nabijlicid van de voormalige Diespoort en is een, o|i drie ziiileniTangcu rustend, gebouw mei twee daken, hetwelk zoo ui |e Noord- als ;uiu de Zuidzijde twee , ft, en waarin ook het Assurantie kantoor gevestigd is. jie.-tï men nog in de oude. stad de visehinarki. | aan de Westzijde ilcr rivier, mei een hoog dakwerk, dat op houten stijlen rutt. Lu ten klein huif je woont de Cliincsche visch-afslager, door wien al de visch hij afslag moet worden Verkocht, lu ecu af zonderlijk vertrekje is ecu graf, dat iv eerbied gehouden wordt. Ten Zuid-Westen van de vischmarkt, ten Zui den van de Maleische gracht) heeft men de hoen dennarkl, waarop inlanders cenige hutten heb ben, en hoenders, duiven, eijcren, gedroogden viseh, potten, pannen enz., verkoopen. Do koornmarkt, tegen den Noordkant, der visch markt gelegen, heeft een op houten stijlen rustend dak. De groeimarkt, alwaar Chinezen en iulandcrs groenten, aardvruchten en bloe men verkoopen, ligt bij het Portugesehe bin nenkerkhof. Het kettinggangers-kwartier dient tot ver blijf van tweehonderd lot tweehonderd vijftig tot di: ketting veroordeelde, misdadigers, die alleen voor den kost, doch zonder loon, aan de weireu en openbare wei keu moeten arbeiden. De sehee|istiiiiiiier\verf aan de. rivier dient alleen tot het kidfaleren van ligte vaartuigen. In de nabijheid vooni de Epuipagetneester, die tevens het hoofd der schippers en kouiniandeur van de werf is. De voormalige werf der O. i. Compagnie, voorheen gebruikt tot den aanbouw van op ds re «k gel» :! ui-en, dient thans tot bergplaats van Marine goederen on bevat teven* het kantoor van dm Havenmeester, liet ge bouw is in LB5O verbeterd. De verschillende ioktft of winkels, en de aanzienlijke in de laatste tijden daargestelde gebouwen, waarin de handelshuizen hunne kantoren en magazijnen hebben, bevatten allerlei uit Europa en Amerika aattgebragtt koopgoederen, provisien, meubelen en andere artikelen van weelde. Behoudens Benige weinige uitzonderingen» ilient echter de ouile stail Batavia, die. ttiet meer is wat zij vroeger was, daar gaande Wts veel is afgebroken, tegenwoordig niet meer tot verblijfplaats der Europesche bevolking. P c ongezondheid der oude stad noopte <lc,c <"" zich buiten haar in eene zuiil- /.uid-oostelijk" tigting uil te breiden en alzOO land» aal ts '"' meer vau het. strand verwijderd, deschadeUjk' aitdampingen in zijne nabijheid te verarde* Zoo ijn ontslaan de tegenwoordige buiten* wijken der stad, met. Dame hel Alolem' (l ' Prinsenlaan, Molenvliet-Wesi en Krok"*' Eampojig Doeri, Kebon Sirih, Djati, l f 'J s ' wijk, Noordwrjk, Tanah-Abang, Koningspl»* Parapattan, Weltevreden, Goenong Bari & Kampong Cwitang. In afwijking van» Bo aanleg der oud« stad, waar men de hui** 9 ' BA. 106
verschilden van de inrigtfng, waaraan men in het Moederland gewoon was. Behouden* eenige uitzonderingen werden of worden nog de mecsic huizen hooger uit den grond gebouwd mot slechts cene verdieping, waarschijnlijk wegens het gevaar van instorten bij aardbeving, voor zien van buitengaandcrijen ter bevordering van koelie, met ruime voor- en achtergaanderijen binnenshuis voor liet. gewoon verblijf der huis gezinnen en kamers voor slaapvertrekken, ter wijl keukens, lokalen tot berging van proviaiën als anderzins, badkamers en privaten, als ook de stallingen, meestal te vinden zijn in afzon derlijke bijgebouwen na;isl of aehier het woon huis, ten einde in hetzelve' zoo veel mogelijk cene zuivere lucht te bewaren. ( v n als in Europcsche steden, aan elkander had Bebouwd, hetgeen voor de doorstrooming van verselio fooht zeer hinderlijk was, plaatste men 1" de woningen verder van elkander vcrwij "d er op afzonderlijke erven, wel is waar in grootte zeer versrhillcnde, maar toch genoeg- Zi '" m ' ruimte overlatende, toodat, dewijl de erv <"ii, op verschillende wijzen afgesloten, groo -1 "deels nis tuinen werden aangelegd, en de "iizen ineereiicleols niet aan den rijweg ge 'ouwd zijn, hel geheel het aanzien heeft van eene reeks van aan elkander liggende kleine lllUl 'nplaatsrii. De indruk, dien men bij een <z oek dier buitenwijken in dm beginne i s over het algemeen zeer aangenaam en wordt nig verhoogd door de vrij goed onder gilden Wegen, welke den bezoeker door die 'Jkeii voert; maai langzamerhand begint bet •"''loiiigc meer en meer in liet oog te sprin ".'" V;u| al die witbepleisterde en bijkans zon- I r uitzondering van colonnades voorziene ( |." Z| '". waaronder men te vergeeft zoekt naar . , ""'nigtc van verschillende en rijk nitge- j [( |' ' winkels, die b Europesche'steden, bij drukke gewoel in de straten, zoo veel tot ev endiging en vervrolijking bijdragen. Voegt " '"ei-hij, dat het wijd en rijd verspreid ,| ( ."." "an ren gezellig verkeer weinig he\ or liij ' s ' ( '" (rm ' behoorlijke straatverlichting My'""" I lvr " |i|ls de kostbaarheid, in At-n weg Ijjjj ll slechts hier en daar receptie*! aan- Vlll| '" Peven tot eene schitterende verlichting ito-j- '"' l ' ir ''"ki-le huizen en tol een grootei (),,. ( '"' lijk, en dat, gelijk de meeste j n «sohe bevolkingen, ook hier de inland aan a "l"'"' l:i:ir weinig hiidruchtige vrolijkheid 'neu .',' ** ''- 1 ' ll:ul verkhiarl h-t rich, hue stilte i M ''' s ilu "'"' s ' bij de rrij algemeene ili ( , N ,' UlLrs : ''' wegen cil bij eene duisternis, itiaa m i"' ts gedurende eenige dagen in elke li,],! ( l lla; 'ts maakt voor het, heerlijk inaan k' 1 '! in'"! "'" ll '"i' lrM ' 1 ' klimaat, niet zou den t<j| Tui '(' hoofdplaats onzer bezittingen te zijn; ken, ~ . oVer (1;l - in die oogenblik kaaton ''' r " 1 "" '"''' z ' ( '' MBr ''" n ' ;>ll °' Ci-ri(. ,' p s l""''t, of \;m daar hniswuarls keert, l ; | 1 i "" tl ' drukte of levendigheid langt de pUlüts ./,'■' M<r '' u v '""' ;il IK ' :ir <lc 0Ulli: 1 ,""'' 1 " 1 " 1 w»" 1"" (VI "- 'ooi de Oa w,,,"" 1 ; zr .'-'- wensehelijke luchtigheid, zijn ten |,„■,"'""'' n '" '''' nieuw aangebouwde gédeel- ''] ' l( ' '"" lr : ' l:i(l NII J " ; " doelma ?*deelL <l( ' uirii;< ' woonhuizen, die, te laar hetgeen daarvan nog aanu aar oude prenten van Uatavia, weinig De meest gezoehle kwartieren zijn het verst van de oude stad gelegen gedeelte van het Molenvliet, J<ijswijk, hel Eoniagsplein, Gang Scott, de weg naar Tanah Aliimg, (ioenong bari, Parapattan en Kramat, terwijl het kwartier \\'elte\ n-ileu, behalve eenige. publieke gebouwen, grootendeels de, woningen bevat voor de Officieren van het garnizoen, als ook de kazernen en de citadel I'rins I'rederik. \n de genoemde buitenwijken vindt men ook, be balve de partikuliere woonhuizen, waaronder ettelijke zeer fraaije, eenige publieke gebou wen, zoo als het hoi el van den (iouverneur (icnciaal, gelegen aan de Zuidzijde van Rijs wijk, niet renen vrij grooten luin er achter, dio aan de Noordzijde van het Koningsplein uit komt, liet hotel zelf onderscheidt zich van vclr der fraaiste partikuliere woonhuizen door niets, dan door zijne meerdere grootte, gelijk liet dan ook vroeger eeue partikuliere v is geweest, en BU nog den (iouverneur-(iene raal, die doorgaans zich te Buiteuorg ophoudt, slechts tol tijdelijk xerblijf dient, wanneer dr/r. rich tol afdoening van sskea, tot het verkenen van auilienticn en het, bijwonen van festivitei ten hij plegtigi lieden naar llatavia li. De achter het hotel ;uiu weêrszijde van des tuin geplaatste bijgebouwen, die in LB4B merkelijk zijn verbeterd, dienen gedeeltelijk tot huisvesting van het L'evolg van drnOouv erneur- Qeneraal. Naast het erf, waarop hel hotel staat, ter Westzijde, vindt men de door liet I inruimt in 18é8 aangekochte woning voor den algenieenen Secretaris, terwijl d c Bureau der algemeene Secretarie aan de te genovergestelde of Oost/ijdr naast den tuin van het hotel mei eenen uitgang in de Secre tarie-laan zijn geplaatst. Voorts het gebouw der Sarmonie, be< eerste dat men, van h.t Mokuvlict komende, in het kwartier Rijswijk BA. 107
aantreft. Door den Gouverneur-Generaal Daen- I>kls gesticht, dienen de lokalen in hetzelve, behalve voor eene Sociëteit, ook voor Con certen, hals of andere partijen bij feestelijke gelegenheden. Achter de Harmonie zijn do zalen van het Bataviaaohe Genootschap van Kunsten en Wetenschappen, welks vergaderzaal cene keurige bibliotheek met, kostbare hand schriften en werken bevat, terwijl liet daar aan toegevoegd museum,waarin vele naturalien, oudheden, wapenen en inlandsche sieraden, nel elk jaar in belangrijkheid toeneemt, liet Ge nootschap zelf, dat in April 1778 is opgerigt en destijds zijn ontstaan voornamelijk aan den raad-oxtraordinair van Nederlandsen Indië Mr. .1. ('. M. RasXBKACHXR te danken had, is eenc partiknliere instelling, wier weten schappelijke werkzaamheden en verrigtingen door het (ioiivernenient worden oudersteund. De tijdelijke (.ouvenieiir-tienernal van N'eder landsch-Indië is dan ook gewoonlijk de Be schermheer lier inrigting. Van tijd tot tijd komi een deel uit der verhandelingen van liet Genootschap, dat bovendien sedert eenige jaren do, uitgifte van oen tijdschrift TOOI taal , land en volkenkunde heefl aangevangen. Mi redactie vi •* paar leden van het bestuur, hetwelk in L 857 be stond uit elf loden, waarvan één pi nee-president i*- I» dal lelfde jaar telde hel Ge itschap I.) honoraire leden, II.) Cor responderende leden in Nederland en elders in de landen, voorts ISS gewone en 7 bui tengewone 'eden. vijde van maar neer gelegen dan het hotd van ileu Gouverneur-Generaal, is het, in I'ara: . eene irroolendeiïs door partikuliore bijdragen, maar o.ik door een subsidie D • Is k»s in stand gehouden liefdadigheids-inrigtiiig, onder het toedgi eeaei ■ regentes, met I, waarbij een eersic en eni tweede on.ler. 1 zijn. Op het Koni i en onregelmatig lang werptg vierkant plein, dat eenen omtrek \ im , ren nur gaans, en om hetwelk Wtal fraaije. par'ikn'ion' woonhuizen staan, <<\v ilr, in Is:::, ge l,,,nv. : , waarin de Godsdi ogen der Hervormde on r.utherschi meenten worden gehouden, /ij staal op een ruim plein, prijkt met een koperen koepeldak ■ nl in [843 orgel, in Nederland door de B dia ken, verraai In het noordwestelijk gedeelte van liet po noerod plein, waar tweemaal 's jnars de, wed* loopen der Bataviasohe Wedk>op«sooieteit ge honden worden, staat ter dienste van de. leden diar sociëteit eeae groote loods met de noodige stallingen voor do paarden, die bestemd zijn om naai de prijzen te dingen. Van Uitwijk naar Goetfong Sari, achter het l.wariier Weltevreden, langs tonen zijtak vin de rivier Tjüiwong rijdende, vindt men de paardenposterij; den schouwburg, een liimw, uitwendig van weinig bouwkundige vaarde, in J.s I s opgebouwd van de afbraak vau het spinhotSj waarin door een Fiansch tooaeelgeselsohap \> ij geregeld voorstellingen worden gegeven; hel gevangenhuisj's Gouver hooi in l^l 7 gebouwd i voorts de \ rijnetselaarsloge, genaamd de sier in het Oosten, die in LB3S de loge la Vertueuse heeft vervangen; hel gekkenhuis; de pakhuizen van de Caktorij der Nedeilandsche Handelmaat* Schappij en liet hrnnd-puil we/.en, terwijl teil Zuid-Westen van Weltevreden de. .-lallen der A.rtillei Ju het kwartier Weltevreden zelf, tnsschw hetwelk en lüjswrk en hot. Koningsplein de ( adel Prins Fiederil gelegen is, vindt m» aan hel Wat< rloo-plein, in hei midden waarvan onder den Konini ssui.s-l .meiaal l)i; Bi I D> GmsiONtES, ter herinnering aan den slag va» Waterloo, een gedenkteeken werd geplaatst, de op lasi van d : en Konnnissari.s (leneraal gebouwde on op den Bden November L 829 I ile, aan de maagd .Maria toegewijd* Roonuche keik, vooi welker herstelling <'" verbetering reeds in L 836 eene inschrijving onder de Kuropeselie. bevolking vau NedeT" lnndseli [ndiS moest wolden geopend; I"'' 1 Paleis van Justitie voor do rittingen van het ; egtshof ou den EUad van Justitift ■J-, ook hot groote, reeds in 1809 onder de» Gouverneur-Generaal Daendels aangevango°' doch ra jaren langen stilstand cci t in LBS? onderden Kom.iiissaris-CiMieraal Ui BüS vol' Gouvernements-gebouw, waarin geplaaW* rijn do bureau ran verschillende Gouverne* nieiiis-aila:'iiislratii ; u, zoo als de Direelim : " 1 Qnanoiëu, der prodokteo en civiele magazijn» 0 » Landt middelen en du.nemen, dei kulW' ■ ndi n waterstaat, van dm neene Rekenkamer, |(l Militair- en hel. Marine-Departement, de Landsdrukkerij; « hit in i - ,m, reeda ir weder vernieawde gebouw Conoordia, neude tul eene Soi leleil \uur Offlciei BA. 108
yaarin ook veilingen van boeken worden ge houden. kerkhof bevindt, en Pasar Cransscn op den weg v:m Weltevreden naar Kramat. Nog treft men in Weltevreden, waarvan een aanzienlijk deel is ingenomen door eene menigte J a 'i goed ingerigte offleienwoningen en de kazernen, liet laboratorium aan, a's ook liet pttidmagasdjn en liet om z'jnc uil mui:' nrigtmg zeer geroemde hospitaal. Vaa de reeds Benoemde, van bomvrije kazernen en eenen arte- M * c aen put voorziene Citadel Piina Frederik, de hoofdwaohi is, wvei op den An-ustns 1837 door den broeder des ''.-'■nwodnli-ni Eoningl, l'nns WILLtJi I*'ki: -*wk llkndkik der Nederlanden, die loco xjv? !lls "delborst, mei het, oorlogsfregal da aas, eene reis in Indië niaakle, de eerste ste ''" Belegd. den zoogenaamden weg van Djakatnt, | j' | '" Qoenong Sori naai 'Ie Pitn enlimn tij l "' 1 ( I . viuji men nog een gebouw, dal de JjS ' s gewea i van den Go n ernetu - ; 'as iii;k ]',i;i:\, en digt bij hert welk in . "" Qoogen willen iiiuiMiinir nog aanwezig '''" -rooi,, hlaftuwe steen mei een buT^ teekend ~- A 1"' ;I L 723, waarbg, ter her- Vi ' de mibdaad rtx Pu ikb E ' » wr dood gebra; i als lel boo 'd van een Pot ter vermoording van allo Europi dac!' ll "' sl '"' f"lirir-tt-iK-ii, het ten eeuwigen w,~' Jwbodea werd, daar ter plaatse te boa "i timmeren of planten. Boven hel opschrift " ll ''i een doodshoofd, waardoot eene ij ~ stcv U, en daast hetzelve ligt op dea muux V, 'i'' 1 """ 1 ' ] " ''ij d" i ' "'''''" ( ' I " K11 "' 1 '" WB B xa " l ) j ;i^;ltr:i . C'h' b Hasenlaan, heeft men aan weórszïjdende en, die eene groote ruimte Ln- Hiilii'-'i" ■'"" :i "''" uitl g«fteU«tt bestaan. I (l,. r "' ( '" ten (losten ran di ala , """ 1;i;illl '>'e ( 'hinesebe tempel:;, A i ( . u Bewoonlijii met schrikverwi [raken : trli(.;V I "'''' I '"'■''''■"■ aM urlkl ' tosten ooca Bespaard ïijn. »'!,'. . '' rr Ehuopeanen heefl men ler vliet ''''" w ** ' ll( ' ™ '"' - M(l - rl1 ' -uit,,,,"' I '"' a nah Alian,- roert. Hel moei eene, <H r „'-|"'-"«'"l hebben eau L2ÜO vierkante öieegta '" '"" r l< " l ' LUl ' ""'- 1 "' 1 '!- l ! - Ju | LrniVlll ïijo met tomben versierdi bagjj'' bu <lenwijken trefl men ook v,, °' markten aan, en daaronder I w || ' )| ' llr telfl \.i'i den wi [ oord v;i u (i',^ lr , <; '"'"" n " S; "'- ll:l " ' lr ""•iv.ijilc ilc (j y j ,'; l; "' l*uga Btroomendeii Eenzelfde Jl " won BJ ?»•" Tanah Al K „,, liUl •«& waarop ocb bei De voornaamste logementen te Batavia wa ren in 1857 het, H ~\[arine Hotel", Ma lid i tm ln't Molenvliet schuiM tegenove* defiu inonic. het rHotel der Ntdertaxieii" naast en (en Oosten VBB lift hotel van den (inn\ erheur : al, bet iHolel WUlem II", op den.weg vaa Goenong Sarii voorts nou' liet „llulel '<:<" en bet „Jura //u/el." Behalve de plaatselijke en gewestelijke civiele en militaire autoriteiten en oollegien, üjn te Batavia, als ie hoofdplaats van Nederlandsch lndie BB de zrlel d«S (louwniemcuts, al de ere en lagere oollegien, ad n en departementen van algemeen bestuur vereeaigd. Daaronder kunnen opgenoemd wolden de Baad van Nederlandse!;-Indie, bel Qoog Ge regtshof, het Hoog Militair GeregUho r , de Algemeene Se retarie, de direotiën van lii.an van 's lands middelen en domeinen, der produkten sn eineie. magazijnen en van den waterstaat, de Algemeene Rekenkamer, het kommandemenl van liet leirer mei deo generalen sia r , de directie der genie, d ■ militaire admi nistratie en de i | eneeskandige dieust, waarvan de chef tevens au hel hoofd Maat. van de burgerlijke geneeskundige d'etiat, het kommandemenl der eente nililaire afdeeling op .lava, voorts liet konn I en de ad ministratie der Mai bestuur over do Protestantsche kerken in de hoofdkommia ie ran onderwijs, de diri \au de civiele en militaire pensioen» en wedu wen- en weezenfondsen. Ouder de plaatselijke autoriteiten en Colle* giën, waaronder i e wier werkkring zich niet alleen over Batavia, maar zelfs n\rr een en meer gewesten uitstrekt, kunnen worden gerangschikl: de Resident en de Bei retai is der re i ' de Europesche Wijkmeesters voor de 2é wijken dei stad, de (hideiseliouten van Weltevreden, de Diespoori en <le werf, de Elooi- on de Uk» meester, de twee Keurmeesten ran kalk en steen en van het bestiaal, de generale Braud spuitmeester, dii j""- r ten, het hoof.: i:et biiindspuit wiv.imi, waartoe liehooren Li brandspuiten, ieder onder Brandspuitmeester, geadaisteerd door twee Adjiineleii, de kommissie xoor liet belieer der afplaatsen van Europeanen en daarmede Saven- en Onderhaven ter, de Visiteurs en Meters van schepen, de I.andraad der stad en Voorsteden, hel geregt, de Plaatselijke Kommissie rs BA. 109
l'ijna niet beklimmen. Pc Zuidelijke hellingen zijn bebouwd en leveren rijst, Turksche tarwe wi katoen op. Eene witte plek doet den bin iieiiiiiuur van den Westelijken krater erkennen, waaruit men somwijlen rook ziet opstijgen. Deze berg is vooral door eene uitbarsting in LBOB bekend geworden. Agong, top van het Goentoer-gebergte op •lava, residentie Preanger Regentschappen, re gentschap Bandong. Hij is ongeveer 5,050 Bijnl. voeten hoog boven de zee. Aha, dorp op de Zuidkust van liet eiland l/eram Laut. Ahilatoe, dorp op het ciknd Ceram, onder oaparoea. Ahinoessa, her- in het Noorden van het eiland Ceram. Voorheen lag het dorp Lissa betta op dezen berg, maar dit heeft zich sedert H>n zeer ver langs het strand uitgebreid. Ahoon, rivier op de Westzijde van het eiland Ceram. Zij loopt in het boorden van hel eiland uit. Ahoesing, dorp op het eiland Amboma, schiereiland l.citimor, afdeeliu- Amboina. Het telde: in 1854 8 Christen-inwonen. Ai, zie: Av, eiland. Aidoema, eiland ten Zuiden van Xicuw -1 •)""">. bij den ingang der Triton-baai, op Aidoema, dorp op het Papocschc eiland Aidoema. Aij, dorp iv Bornéo's Zuid- en Oosteraf deeling, landschap Tanah Laut. Aija, zie: \ ja. Aijo, zijrivier der Jïarito, in BoméVs Zuid en Oosterafdeeling, distrikt Docson llir Zij ontspringt uit den berg Kasale, bij de rivier Karrare neemi vele groote zijrivieren op, doch kan slechts S dagreizen_ ver worden opgevaren, want.verder op heeft zij vele watervalkn. Arelnpel, tenXoord-Xnoid- ; ,^,'' kM ' hlll Gninea, tussche ß L3o° 55' en tussohen 0° 16' en l" A. i: r yr' .l-l..te l ,and,;el..,,A,cuvindt\^rsdu;;;: Aijpoer, zie: Tpoc. Aij Tawa, zie: Ai Tawar, eilandje tcetS' ' S CCU ■ BUUUSCh IVOOnl ' d:it lh:icr be " Aik Bakaroe, rivier op Sumaira, in de Batta Landen. Zij ontspringt in het binnenland vaa Bingkelj op <lc bergen ran Dairi en ontlast zich nan liet Noordelijke einde van liet incerTobah. Aik Daoe, meer op Sumatra, in het Koord westen der Malta-landen. Aingdaki, dorp op het eiland Madura» adsistent-residentie Soemanap. Aingdjaga, dorp op bet eiland Madura, adsistent-iesidcntie Soemanap. Aingpannas, dorp op bet eiland Madura, adnatent-residentie Boemanap, 17 palen West van Soemanap. Er liggen zwaveJbxonnen van 93° bij 82° F. buitenlucht, en modderbronneu van 86° bij 83° i\ buitenlucht. Ai Raras, kaap aan de Noordkust van het eiland Soembawa, in de baai van Soembawa. Ai Tawar, eilandje aan de jN" oord-Westzijde \ati het eiland Soembawa, in straat Alias. Aja, distiikt op Java, residentie Banjoemaas, regentschap Banjoemaas. In het Oostelijk ge deelte vindt men eenige onbelangrijke dorpen, doch overigens is het woestijnachtig en gedu rende de regent ijden zoo moerassig, dat het ontoegankelijk is. Aja, hoofddorp van het gelijknamige distrikt op .lava, residentie Üanjoemaas, regentschap Banjoemaas, Aja, rivier op Java, residentie Banjoemaas. Zij Ontspringt nabij de hoofdplaats Manjoeinaas en stroomt in eene Zuidoostelijke rigting naar zee. Aja, vlakte op Java, residentie Banjoemaas, regentschap Banjoemaas, distrikt Aja. Zij is met aan overstroomingen onderhevig en biedt cenc gesehiite gelegenheid aan voor den land bouw. Aja, dorp op Java, residentie Hagelen, re gentschap Ambal, distrikt Kaning Bollong. Aja, ook Ajon, Auw, dorp iv de resi dentie Manado, aan het Noordentrand van Celebes, 4 mijlen Westwaarts van Boelan, aan eene reede, die op 20 vademen diepte eeneu goeden ankergroud heeft. Aja, rivier in Boßtéo's Wesierafdeelinjr, rijk Sekadouw. Zij vereenigl zich met di Aan hare \erecnignig ligt Uvi (hiiiesehe kamp van dien naam, met vele goudwaascherjjen. Ajam, eilandje in de Chinesehe sec, resi dentie Jüouw, tot de Anambas-eilauden be hoorende. Ajam Bodas, heuvel op Java, residentie Bantam, Zuider Regentschap, btj het dorp Pange raagan, ongeveer i'.'iu Rijnl. voeten boven dezee. A Jang, a, residentießezoeki, afdceling J3omlowosso. De Zuid-Üobtelijkst ge- AG—AJ. 11
neeskuiulig onderzoek ca tocvoorzigt, de Ba taviasehe Wees- en Bocdelkaiuer en het Se questraat, het Collcgie vau boedeliucesteren der Chincsehe eu andere onchristelijke sterfhuizen, de Sub-kommissie van Onderwijs, liet Yeudu departement, het Postkantoor, de I» Waterstaats afdeeling, de Algemccne Ontvanger, de Ont vanger der inkomende- en uitgaande regten, liet Bureau van controle en recherche, de Kollcc tcur van het kleiiKegel en de Ontvanger van het regt van successie en overgang, de plaat selijke Kommandant, en de Kominandant der schutterij, bestaande uit een bataillon van zes kompagniën en uit een eskadron kavallerie. Voorts heeft men te Batavia drie stads en drie partikuliere ecu stads Apo theker, oogerakend de partikuliere Apothekers, en twee stads Vroednieesteressen, vier Nota rissen, es een negental beëedigde Translat en rs, Icrwijl er iv 1557 elf Advokatcn en Proku reurs waren. Voor het onderwijs waren te Batavia drie Gouvernement! lagere scholen, de school vau hel I'arapattim weezengesticht, eeue Christelijke ambaclitssehool, cent; school voor verlaten kin deren to Djati, en een aehttieutal partikuliere Onderwijzers en Onderwijzeressen voor liet lager ondenriji en verschillende vakken. De Engel sche gemeente te Batavia onderhoudt eeneu Zendeling, die kosteloos aan een 34taJ inland sche kinderen onderrigt geeft, voornamelijk niet het duel van evangelisatie, o, ik is er sprake van de oprigting van een gymnasium, waartoe de Ktiuinklijke magtiging bereid» in den aan vang vau Isjs in Indie was ontvangen. Het gymnasium zou strekken tol opleiding van kwee kelingen in de vakken, welke vereischt worden voor liet examen van toelating op 's lauds HoO gesc holen en Akadeniieu. ■chap. li c . Pntestantsohe eorediensi woidi waarge nomen door drie Predikanten van de Hervormde , \an de Luthcrsehc gemeente —en de Etoomsoh-Katholieke door den Apostolischen \" iku: ■•"f te Batavia, benevens erncu tweed, eu cenen Ouder-I'astour. Van godsdienstige en lieHadigheidsgenoot- Bohappeß eu ii.riglingcn vindt men te liatavia het Nederlandsch Oost-Indisch Zendeling- eu Voor de belangen van het onderwijs trefl men ook te Batavia aan, eene vertakking vau de Nederlandse!»- M:.;it -> luipiMJ tot Nut vau 'I leen, terwijl buitendien in de laat.-te jaren nou' i s tot stand gekomen eene Oost-Indische Maatschappij tol Nut van 't Algemeen en cm Nederlandsch Oost-Indisch Onderwqiengenoot- Bijbelgenootschap, de IloofJ- en Sub-Kommissic vau Weldadigheid, de Kommissie tot onder steuning van behoeftige ('liristenen, het reeds gemelde Parapattan weezengesticht, bet Fonds ter aanmoediging en ondersteuning vu di «rapende dienst in Nederland, bet Fonds ter aanmoediging van 's Landt zeedienst en ter ondersteuning van verminkten en van in die dienst nagelaten weduwen en weezen, ver» takkingen van het Instituut voor Doofstom men te Graningen, alsmede van bet [nstituut voor Blinden te Ainsti'nlani, de Spaarbank, het Fonda dea v"redes, de Oostrlndische afdeeling van het Nederlandsch Genootschap tot afschaf- Ing van den sterken drank, ecne Vereenigiug ter bevordering van Christelijke Maleische lec tuur, en het hulpfonds vau den 11. Vineentius da Paula, In liet belang der bevordering vau kunsten en wetenschappen zijn er te Batavia eenige instellingen eu genootschappen, zoo als liet scheikundig laboratorium, het lithographisch etablissement dei- genie-directie, de bibliotheken van den generales staf, vau de genie-directie en van de geneeskundige dienst, het pathologisch* anatomisch kabinet, de geneeskundige ichool lei' Opleiding van Javanen in degcuees- en heelkunde en in de vaccine, de school ter opleiding vaß Javaansohe vroedvrouwen, het reeds vermeldt Bataviasohe Genootschap van Kunsten eu We tenschappen, de natuurkundige Vereenigtng i° Nederlandach [ndië, de geneeskundige vereeni ging, de Nederlandsoh-IndisoheMaatschappij van Nijverheid, de Maatschappij vau Toonkunst. Behalve als de hoofdplaats en de zetel vao het Gouvernement is Batavia ook de belang" rijkste, plaats van iXederlandscli [ndië vv ■ haren handel, l'it de jaarlijksehe handelsv el' slagen van .lava en Madura kan, daar zij sleet*' een nver/.igt geven vau den geheeleu hauib 1 ' van .lava, niet iv bijzonderheden worden opg*" geven, wat, daarvan het deel is der stad B*j tavia, maar hel hlijkl toch daaruit, (lat, ler^'i 1 de inkomende en uitgaande regten, over '' :lïl ' en Ifadura iv L 856 geheven, hebben bedrag' 1 " eene som van /' 8,806,881.87 (daaronder l"'P' n " pen f 2,470.310.80 aan Botive regten, op » :i: ' r Nederland, voor 's Oouvernements rekeniw uitgevoerde produkten, en een bedrag v;l!l /' 1 L2,o] l.:;i VOOr regten, waarvan later rt»* wordt, verleend |, de handel vau *** tavia dccli in hel totaal voor een bedrag y*\ Ook de handebbeweging ll '" ) ', middel der eiitreputs in de drie havens vau .lava wij:.t aan Batavia ( ' rl "', (( 'T ,|, plaats luiu. Daar was iv hel jaar 1856 i" BA. 110
entrepot aangevoerd en opgeslagen voor cene waarde van ƒ 8,758,706 aan diverse goederea c » artikelen, te Samarang slechts ƒ 330,202 en je Soerabaja ƒ L,047,570. Zoo had o<ik door '"'t entrepot de. invoer bedraden te Hatavia / 2 .6!)7,72ü, te Samarang f 261,178, en te Soe rahaja/ 1,275,6 H«" ('« nÜTo«r te liatavia ■f 2.024,943, te Samarang ƒ óC,7öS, en te Soe «w»ja ƒ l,065,8«8. In 1557 behoorden te Batavia te huis: 8 stoomsehepen, metende 1302 lasten. Bschc|icii, , 2405 „ lOiarken, » 2109'/, » 0 blikken, , GSO „ 2 schoeners, ,/ 138 , tez amen 3! vaartuigen, metende 0694/2 lusten. bcndo tjnenia of buitcnpraauwenvcer, nan welke praauweu het privilegie was toegekend van liet vervoer vau personeu eu goederen naai en van de reede. J " datzelfde jaar waren er ir. Batavia 9] par . '"'htc handelshuizen, tokohouders, oommis *nairs, lOll scheepsleveranciers en 3 makelaars, 1 "-'''i'kcuii wclkr, oog de volgende liandcl.-. 'Stingen bestonden, als de Javasche Bank, s c -I'akionj der NeÜerlandsohe lla.iidrlinaat r" a Ppij, de Oost-Indische Zee-en Brand-Assu -2 "■"-.Maat schappij, de Nederlandsch-Indische - , en Brand-A»surantie-MaatBchappij, de Ba dc "a SI; -'" ''"'"'"" ''' : ""''^ ss " i:uil ' r '^ l ' ullsl ' ia i'] |i .i> sH,. ■'.'" '"'■'"■ ' / ' v( '' ''" Brsnd-Astorantie-Maßt j ( ''l'l'ij, de Handels-Societeil de Vereeniging, 2i - Hl Jl bovendien nog Agentsobappen gevestigd V;i n de Phoenix Bire »nd Life [nanraaoe p ai _P' I"yi1 "yi de Eastern Marine-Insoiaace-Com (j u ■' «e Lloyds, de Nederlandsche Lloyd, de de |.""''J' <S| I |l ' Lloyd'sStoomvsari -Maatschappij, Su ". V;i ' tnsnranoe-Company, de I don As l',., "'■ '''• Northern Assnrance Company, de ri;inv" M ' l:iÈ ''""' OrientalSteam-Navigation-Com- ' lr Ajsurantie-Mafttsohappij Elotterdam te * l 'k<.,'-' "' '''' Nederiandsche Algemeene Ver v,„ : te Ticl en de Zee-Assurantie ■ Hvcki;v(.i;si;i, te Elotterdam. Vf oct'. ; " '"'' Xrilril;ui| l- ill <' GouYernemeni hel l' 1 beginsel, om, ter rennijding van alle J k « i diplomatieke verwikkelingen, geene te i ilt slu zi i'"' Overwesche Berittingen toe cc " a-i7't' i'""' 7aarwel -'■ /l -' l . heeft het mei Regaifc 'reemde Staten overeenkomsten aan- ' 1; " Mi \l W:i; "''".i Consnls worden toegelaten als ter. | S ) '.'~ l '" | 'ii Bondereenigdiplomatiek karak tc ]>. H } ten gevolge bevonden rich in is:,7 j*J» «eds Consrds van België, Bremen, !S; 15 ,,,;""' ''nuikrijL, Hamburg, Prnissen en Bug ii'/i'i. I(au "°K wnneM worden de ophef "»» vvv het wdert 1317 bestaan heb- De ligging van Batavia in de nabijheid van straat Soeoda, door welke liet grootste gedeelte der icheepvaart titsteben Europa, Amerika m China plaats grijpt, is zeer gunstig voor den handel, waartoe niet weinig bqdraagj hare mime, ten \V : esten door den hoek. van Java of Ontong Djawa, ten Noorden door de omringende eiland jes en ten Oosten door den hoek van Knnvang beschermde reedc, die, behalve in de WYm moeßOtt, wanneer wel eens m liepen van hunne ankers 'worden geslagen, over bet algemeen als veilig kan worden beschouwd. Zij is verdeeld in binnen- en buitenreede, en op de/e laatste liggen de groote schepen in eene diepte \au vijf tot twaalf vademen water. Alilaaibesta:'.! de grond uit eenen wieken blaauwenmodder,waarin de :uikers al spoedig zoo diep indringen, dat men van tijd tut, tijd vcrpligt is te verankeren, lid is ook alleen op de buitenreeile, dat de schepen, die in ballast komen, voor het inne men eener lading, hunnen ballast mogen uit werpen. Do nadering vau de reede naar de stad niet kleiner vaartuigen en praauwen, geschiedt langs eese vaart tusschen twee in CBC niiLc bragte hoofden, voor wier onderhoud dienen de s*/ 0 additionele regten, welke boven en be halve de inkomende en uitgaande regten van alle goederen worden geheven. .Door het slib, dat met het. rivierwater van boveu afkomt en door de ongenoegzame kracht van den stroom voor de monding blijft liggen en daar cene baar vormt, is men verpligt geweest, ,1,; be doelde hoofden al verder en verder in tee te brengen, ofschoon dit, gelijk Ugtelijk is na te gaan, niet veel meer is dan een tijdelijk pal liatief. Door de vorming van die bank of baar staat gedurende de West-moeson, meestal op liet midden van den dag, wanneer de /icwiml opsteekt, eene /.ware branding voor den ingang der bedoelde vaart, waardoor vooral het bin nenkomen, doOl het gevaar van omslaan, hoogst onraadzaam is. Telkens worden dan de buitën liggende schepen door het bijschen aan wal van de hlaauwc vlag gewaarschuwd teiren bet gevaar van het binnenkomen, dat meestal in t\vn vroegen ochtend en 's avonds minder is of geheel niet bestaat. De bevolking van Batavia wordt, geschat O p ongeveer 56,000 zielen. Volgens het Indisch boekje van 18*8 bedroeg in het vorige jaar het cijfer der Kiiropcanen en daarmede ge lijkgesteldeo (ongerekend de vrouwen en kin- BA. 111
Agam, ten Noorden van het meer Singkara, ten "Westen van Tauah Dalar en daarvan door eenen bergrug gescheiden, ten /uiden vanden Merapi en de VIII Kota's en tenOoslen ran de IV Kota's. Batipoe bevat vele rijst velden, welke door de rivier Soempoer nel hare leen bevochtigd wardea. Deze streek, die zeer vrnehi baar is, levert (jok veel kollij VOO! den handel en liovendieii eenen overvloed van vrachten. Door Baüpoe loopen twee «re gen, de voornaamste leidt naar Tanab Datar eu de andere naar hel meer vau Singkara. 1 te bevolking van Batipoe bewees ons in 1833,87 en 88 gTOOte diensten iv den oorlog, welke in Padang gevoerd werd. Er is een Controleur ge plaatst, die tevens OVd de \ Kola's gesleld is. BatipoO, hoofdplaats van het landschap J!u tipoe, op Snmatra'a Westkust, residentie Pa> dangnuhe Bovenlanden. Zij is de verblijfplaats vau den lu;cnt eu vau den Controleur. Batjan, eiland iv den Molukschen Archipel, residentie lernate, ten Westen vau Gilolo oi llahiiaheira en daarvan gesoheiden door de si iaat l'alienlie en ten Zuiden \au Mak jan, lussehell en 0" 55' Z. Br. Eu touchen 127" ■>■>' en 128° O. L. Het. is cm lang en smal eilanden hoewel het. gewoonlijk ouder ééueu naam \ oor komt, bestaat hel uit de '.wee sehiereilaudeu Oiubatjm en I.aboeha, die te zameu ongeveM ]S mijlen in Omtrek hebben. deren, als ook de militairen tot liet garnizoen behooreude) I,'Jfil zielen. Batavier, batterij op de Oostkust van liet Bandasche eiland Nrira. Batbaboe (Varkenssteen), bergje op de Oostkust van het eiland Boero, Mgentaokap Kajeli. Het ia 600 roeten hoog. Batchian, zie: Bat jan, eiland. Bateik, dorp op Java, residentie Kadoe, regeaisehap distrikt JUdlak, op de zuidelijke grens. Batekami, dorp in liet binnenland van het Boetonsohe eiland Pangasane. Batel, dorp op Java, ailsistcnt-residcntic Patjitan. Bates, dorp op liet eiland Madnra, in bet binnenland van de afdeelblg Socnianap. Batetoika, rivier aan de Noordkusi van hel eiland C'eram. Zij valt in noordelijke strekking ia de straat vau Gilolo. Batha, gehucht op bot Amboniohe eiland Andilaanw. IK-t behoort tol l»t dorp Loemooi. Bati, eilanil tut de Zuid-Wester-eüonden behoowdcj onder de Eloma-groep, residentie ]!anda. Hrl licvat 133 inwonen, Batian, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Ifagelaag. Batian, dorp op Java, residentie Djokjo karta, 0 ])alen van IContÜUL Batie, ac: B»ti, eiland. Batie Poetih, dorp op Celebes' Westkust, rijk Adja Tamparang. Batier, eilai Weitea van Nieav- Ouinea, in de baai Serni, teu Zuiden raa hel Ptpoesohe eiland Samulout. Batikala, berg op Samatra'i Wertknst, aan de baai van TapanoelL liij is ongeveer 100 roeten Batimoorong, dorp op Celebee 1 residentie Makassar, afdeel Batimora, dorp op hel Zuid-Weßter-eiland Damme, residentie Baoda, bewestende W musbaaL Batin, ri\ ii-r op Bumatra'i Zuid-Westkust, in de Lampon fsche distrikten, distriki Sepo /.irli in di ! ofTo.lai Batin, heiir op Sumatra, afdeeling Lampong : kt Samangka. Batin, dorp op Jm, residentie Cheribon, i Koeninpan, distriki Bati Ombo, dorp op Java, reü tang, distrikt Soeba, Batipoo, lai Westkust, residentie i c Bovcnlauden, afdeel ing Op ieder eiland was weleer een Koning, doob au i tiiibai ;n, die zeer veel van de Tido* nv.eu ie lijden had, daar ■/.'<] zijn land ovenie leu, \erhui.sde naar Laboeha met lijne onder danen, die na zijnen dood onderden Vo»1 van Laboeha gekomen zijn, welke daarna alleen den titel vau Sultan van rwienl heeft. ' )[ ' Sultan is zeer gehecht aan I"' 1 ' Gouvernement en heeft dit getoond door rijo* aanwijzing dvr rijkdommen van lijn gebied. liet eiland heeft eene Onregelmatige gedaald l '' is I.') mijlen lang en (i mijlen breed. Hel K bergachtig en beef! een fraai voorkomen. B e ' voornaam I te is dal van Sibela, ' R l welk toppen heeft vau, naar gissi , 600 '" 1,400 Ned. ellen. Voorts heeft' men er de bet" ren 'IV|ioek, Sigaroe, AjnaßS, Semliaki, Seballi'H» r.doe en Sindapa. Aab alle kanten '■'' kiisi.u storten &ich rivieren in zee, waai'V» 0 als de belangrijkste, de Sajoan, Amassin fengi, Ltap, A.wango, Dol et, l' lll ' :l "; Scuibaki en Binga vordienen geuoemd te , beval i enige /v\;n elbronnen, ' |V oper en veel heefl men op eenen afstand van ii,i (l(li . tl vu de hoofdpkate met eene putboring '"* BA. 112
de Ternatn&nsche hulptroepen achterhaald, die hou allen en zelfs hunne- vrouwen en kinderen vermoordden, Den lOden December sloten de; Nederlanden een traktaat van bondgenootschap mei de Koningen van Ternate en Baljan, om, vereenigd, de Spanjaarden en Portugezen te verjagen. Het veroverde fort ontving den naam van Barneveld en eene bezetting van vijftig man, onder den Onderkoopman Adiua.vn van dib Disskn, die alsoo onze eersto Gang voerder op <lit eiland is geweest. In het jaar 1627 weaid de Coning verdacht, van deel te hebben genomen in den aanslag vu den Béng* adji van Laboeha, die het fort wilde overrompe len, de bezetting vermoorden, en die Bterktever volgens den Spanjaarden in handen geven weli einde hij aan den Spaansehen (iouverucur ie Gamma Lama, op Ternate, ondersteuning zon gevraagd hebben. De Nederlandsobe Land voogd Jacob i.i: Kun uk, die dit ie Malajoe, op Ternate, vernam,spoedde zich mei hei schip r De Goede Hoop" naar Batjan en kwam zulks in lijds voor. Vijf der voornaamste verraders, waaronder ook de Seng'adji, Merden gevan kelijk naar Malajoe heen gevoerd en aldaar onthoofd. De Koning bleef zich echter I hei Nederlandaehe gezag verzetten; en in 177') stond hij mei den Sultan van Tidoie in verbond om de Nederlanders uit de Molnkkos te verdrij ven, doeli zijn aanslag mislukte, ei. hij werd met kraehi van wapenen tol onderwerping gebragt. Batjan, hoofdplaats van het eiland Batjan, op de Oostkust, aan de I'atirnlic-r-1 r.iat. />ij ho staal uil 200 huizen, van planken of bami* bouwd en door groote vruchtboomen overscha duwd. Batjan is de zetel van <\m Sultan, die in een sleeneu huis woont. Het fort J'.arne veld wordt behoorlijk in orde gehouden. Er e school en ('hrislenkerk, ilio in 182] door den Predikant \.\N DKS BIHXAARB sticht; de diensi wordt er Zondags door den schoolmeester waargenomen. Er is eene goede ankerpl Batjan, haai aan de Westzijde van het, eiland Batjan, op ir |n' Z, Br. Batjan, si raat in den MnluUi hen Archipel, ,nd Batjan en de eilanden 'I'a wali en Marfgnlang. Met zuidelijk breed en er is op vele plaatsen een goede nn kergrond !n de baaqen of havens aan de kust. van het eiland. Hel getij i* in het X<iorden dei straal teer sterk. Zij is veilig voor schepen. Eatjan-oilandon, eilandengroep in den Moluksclicn Anhipil, waarover de Sultan van l'.atjan leenheer is. Zij zijn Batjan, Mandiolo, Botang Lomao, Ora • 'i. steenkolen eenen aanvang gemaakt Reeds in s -' r ' ls dij werk gestaakt. Chinegohe veroor belden ia» ,1,. Westkust zijn in 15.',.") tewerk ™teld, om te beproeven eene goudmijn op de "'.Ue als op Boroeo te openen. -l-"" bodem is vruchtbaar, rijk nan hoornen, j'"' 1 ' wordi door di' latje bewonen weinig be ()|| wd. S;i._r Oi kokosnoten, rijst, viseh, hoenders, t> . en ' Wilde varkens, knkntoewa's en repiilii'-n J n er in overvloed ; ook wonlt er veel fraai 'oor den scheepsbouw en ebben- en satijn * voor meubelen aangetroffen. Men telde op 1 » in kv> i.iiimi komjboomen. Vn naa»i ''' "'' ««ht-en-vijftig heuvels kruid ,' r 1 "' "> die uitgeroeid, doch later weder op- Bew «ssen zijn. ,, l , ii >( " . w< ",'«-ii op Batjan zijn veelal slecht, doch v-u \" "''' jaren geleden is een weg aangelegd k *BOeha naar Moinhia, alsmede een naar p ~" e ' Poang en ecu \an Xaneri naar il.' straat "rtientie. '- levolking van dit eiland is \au gemengd ('il'i 7'" or tugezen, Spanjaarden, Hollanders lijke ''"' s - Zij is traag en zeer aan ziuiie dr-|- Tl " Overgegeven; haar aantal he- Rroot '"'"' '■ S "° zi '' lr " ( 18B *)' " ;li ' na " i"' l fort ~'''' r 'lle, ten lijdt! der Spanjaarden eu diif-i, "[''''"' liooiiiseh geworden eu gedoopt, 1,.,. r bl 3 '"'n verlrek tot de l'ioleslaiitsehe i ; ,l ~|''.' l ' n:i:| ii is. Tegenwoordig moei In j«ftrliik tenen s ' rrllls ■'"" zil ' lr " bedragen, die l'i,.,i : i n T maal bezocht worden door den J**»?.Ternate. l! r , U| "' ls nier door den Predikant vam nr.N '"'le'i-Vl'" •■ '" ' Cer ' s J e '"'-'''"'J l '- ' )( ' overit'e be zijn |-j ''■' I .i || en de Vtohammedaaneohe leer. Er o- ''■'U'opeanen, militairen en onireu-ir V| ' r| iiii. Ii "' ' );ill "eliuL r eii en ceniirc iidandsehe II "''''ldeii. "'''•'il,,!"''-"' I l ' l ' : "" 1 ln " rl BOg woest zijn met A Vil " ' lr l' l:i;i| sen Laboeha, Uombia, I),. ;'" Vier Resar, Naneri en [ndommoet. **Hntf e ,, One ™ lee Men, volgens hunne overle "••d,,,,?,^ 1 ' 1 "" in l 'M van den roof aan hunne ''.-'' s|l '" kÏ? ' ''' '" Ln " r " '" l:i '-' hunnen '"1i,,,, ""'ui-, ,I|,. j„ fnpg bo Ven dien van de,- \, (i| ■''"'! en de denh- «as onder de Vorsten " ;i Wi* De Portugezen vestigden zich, kori ■"iuvil,,, "" 1M 'n '!'■ Molukko ,:,„,-„ '"zit k °jP "' Oostkust een fort, dat 1. [BOfl ,| IM)r "' det Spanjaarden en op degen in 1 ' ■i s y . t '"' lri ' seevoogd Simom 1 < ' VlT ' l werd. 1),- Koning ran I .''", •'''' Bpanjaarden en burgi *ooi ,j e /l " i| ' te onderwerpen, trachtten sich ""' lr redden, doch werden door BA. 113
Yojo, Embatien, Kassevoeta of Groot Tawali, Batoc Wüi, Wai Apokan, Lintang Ba rat, Lintang Timor, K;ijou, Nanoang, Oevmh, Jïamil beli, Tiwada, Onoh, Tawal roe, S Djüalan, Uang- Alang, Towapien, Klein : i en Goran of jo. Met uitzondering van Baigi zij vroeger alleen tot Bchuilplaataen voor de Batjang, doqi op Sumatra, residentie Pa ; aug, landsobap Pasoemah Lefaar, aan >!<■ Batjau Kabalang, dorp op het eiland Bali, rijk Djembrana. Batjena, d a, residentie Banjoe p Tjilatjap, distriki Ailiicdjo. Batjol Mati, zie: Badjoelmati. Batjong, rivier b Znid-en-Ooster afdeeling, distrikt Kahaijan Oeloe. Batjong, i ii, dorp. Batoa, dorp ü|i Java, residentie Preanger lang. Batoa Ketjil, iie: Fortuin (Klein), eiland. Batoatta, kt het Sandelhout-eiland, S° 30' Z. Br, 120° 32' ü. L. Batoba- Westkusi vanhei I amao. Batoo, woorden die onder dezen naam aiei !.e men op het onderi woord. Batoo, eilandje in den Molukschen Archipel, bij ( t, in lui Zuiden der baai Domini. J: den Sultan Batoo, eiland in de [ndische sec, ten \\ ca ■ ehoo i a n.lcii. Batoc, eiland in >' de Zuid- Batoo, Batoo, eilandje onder den Z il van ler Parelbank. Batoo, eiland in d w, bij de • i bet Batoo, Batoo, ! koepang, aan de rivier Ajer Batoe. E<r wonen 170 Heidenen (LSS2). Batoe, dorp op het eiland Booobswa, ko ningrijk Soembawa, Batoo, zie: Ajcr Batoe, rivier, Batoe, berg op Sumatra's Westkust, resi dentie Padang, afdeeling Nlll Kota's. Hij ifl eer 8,600 Bijnlandsche voeten boog. Batoe, handelsplaats op Sumatra, op ds Oostkusi mui hel koningrijk Aehin. Batoo, dorp op Sumatra, in do Batte Las* den, aan den reëler oever der Solak Troesan. Batoo, berg op hel eiland tianka, distrikt Miinldk. Batoo, kaap aan de Oostkusi pan hel eiland Banka, distrikt Soengei Leat. Batoe, berg op .lava, residentie PreangÖ Regentschappen, regentschap Tjiandjor. Batoe, berg op Java, adsistent-residentis Buitenzorgj in bet /uiden win bet distrikl Tjibaroesa. Batoe, berg op Java, adsisten Buitonzorg, distrikl Djasinga, op 6° 27' /.. Br. Batoo, naam win een gedeelte der noorde* lijke helling van den (lede, op .1 a\ a, rei li Preanger Regentschappen. Batoo, hoek op de Noordkust van Java» leutie Japftra. Batoo, hoek op de Noordkuat van J»** residentie Besoeki. Batoo, kaap op Samatra, aan de Noordku** \an bel koningrijk iohin. Batoe, kaap aan de. Wcslkusl van BillitoOi op r •".:;' /. Br. Batoo, kaap aan Borneo'a Oostkust, ' ;| " I ii.di Boemboe, in de baai Klocmp aU^' Batoo (Solokh-), haai aan de Westk»»" \:ui hel eiland Kaïnhairran. Batoo Ahang, dorp in Borneo's Zuid- ''"' distrikt KahaTan llir, aan (1( ' rivier Menohong, Batoo Aijookh, berg op Bomco'a Oos*" kust, rijk kueiei, landschap Poenan. Hatoo Aisoppan, pü its op J"^ residentie Bantam, W ''''"in iong, onder-distrikt Patoedju, Icn N \an de BaDghijang Koero m. Zij" 6 \ele . Batoo Ampa, rivier op I ''"^ kust, landseliap 'l'anah l'uelili. Zij vali ii a:ui 'i dorp " 120 zielen. . Batoo Ampar, riviei in Borneo's Wes w afdeeling, in bel staatje Koeboe, 3 Batoo Ampar, dorp op hei eiland Ma l '" I afdeeii Itl Batak Laut. BA. 114
Batoo Ampat, eiland in den Molukschen Archipel, tot de Batjan-eiknden behoorende. Batoean, dorp op het eiland Madura, af- Qcch,, R Soemanap, bij do hoofdplaats. •Batooan, dorp op Java, adsistent-resideutie sjawang. Batoo Andjing, kalksteenrots op Sumatm, siaentie Palembang, landschap Ogan, op den «Ver der rivier Ogan, regi over het dorp Batoc ttadja. Batoo Angoos, berg op Celebes, residentie ó j"!'" 1 ?' iv (li; Miniihfttffi. afdeeling Likoepang, ■Batoo Angoes, plaats op de Noord-V £* Va " het eiland Ternate. Zij is aldui j " * I! H gevolge der verwoest intren aldaar de"-'" Iwastrooni aangerigt, welke eioh l>ij f)nti! 1 "'' : " h ' 1 '" u ' l ' ou oaWjgeleB*B vuuxberg g, . 00 Anton, dorp op Java, residentie «S"" regentsohap Poerwokerto, distrikt lb Vang. q Os ., Oo Api, rivier in Borneo's Zuid- en '«deeling, rijk Bandjermasin. Barebron i„ i/!'" 1 '' 1 '" Beekend te liggen op 8*"»"' Z. Br. kiK-rk é" u * v:n ' '''■ Babaris. Zij heeft be ''i)iul! ( J M z 'J die, naannale de regens aan- A, IM|| ;"' " en neerderen. De aanzienlijkste ajn de vo Or ' l P ün>s . de UJanakau bd de Pinang. Zij is 1111 '""''" to ' ;i;l " Kampong Koenii Mi.,.,,1 ■ deze rivier liggen diamant-en dom ' ""'J'"' ll - Aan de Batoe Api ligi een Bato" dm' ""- ll:u -ki °.-A-rimau, berg op Bamatra's v dist,':, '■'■""''■"iie Tapanoeli, afdeeling Sibogha, Bato t "' l " t ' ; " L ''iliiiid C' e Sa ' '''"'P OP den Oosthoek van het ;B ato l "' r ' ll ' I >l'esidonlier.anda,re-enlseli;i|.TolH>. !| e 1 15 .,, °. At ta, kaap op de Noordkust van Baïoe 1 nl:ilul ' I.-iii I|1( Badak, dorp op Sumatra, in de d et s, t ' L " v| "- distrikten, op dm linker i "''■■Mls'-,''' 11 "'■' Ullt r ' lllli/ni r " Ööiawo- Batoe'V'"' '"' '''" Sl '"" 1)|l -' ln - 'lehooren. '■''iiii.l R alo > dorp op de Westkust van hel I)il l'in. ;iuk;i . disirikt, Muulok, aan de rivi.r B ,* Ua Kapalla, berg in Bonieo's oevej ~' '"■': I .;, distriki Melawi, op dm 1 Bato o £ VICT M|! Or| uv s y a , l0 ' È '" ls '" ■''' ruirl ' Katingan, in '"id- en-Oosterafdeeling, distriki Ea j!"U s|< s? x ßand cla, eüandje bij de Noord ie. , a !' '"■' noordelijke schiereiland van ' °P l 40' 20" N Br. Batoo Bandining, dorp op Sumatra's Westkust, residentie Padangsche Bovenlan den, landschap Bondjol, aan de rivier Kocm poelau. Batoo Baning, rots bij Sumatra's West kust, hij don noordelijken uithoek van de bogt Telokh Lalang. Zij is met bosschen bedekt. Batoo Banjak (Veel Bteenen), dorp op Sumatra's Westkust, residentie Padang, afdee ling XIII Kota's, op den voet. van den berg Soelasi. Dit dorp is dezen mam ovi daar er eene menigte kalk- en traehusteenen don weg bedekken, die vaar bovcu naar den Soelasi luidt. Batoo Bara, heuvel in Bornco's Zuid- en- Ooster&fdeeling, distrikt Kahaijan Tengah, be neden het dorp Kawi. Hij is met cenen weel derigen plantengroei bedekt. Batoo Bara, di.striki op Sumatra's Koord- Oostkust, leu NoordaO van Asalian, laags de rivier van dien naam. Hel is ijocd bevolkt; in het binnenland wonen l'.atta's en aan de kusten ilaloijers. De gclieele bcvolkini; be dttagt 5,(1011 zielen. Het staat onder een hoofd, met den titel van Bendhani, die den K \au Siak onderworpen is en vijl' Detofl y.ieh heeft. ])c inwoners bouwen rijst, ,-< hm en peper. Olifanten zijn er in overvloed, maai da inwoners hebben er treen kennis van om ze te. vangen; paarden, geiten i Ite zijn rr ook menigvuldig. De zee vloeit oier \an visch, en de inwoners zijn ook voor I ie £C deelte visscherlieden. Batoe Jïara drijf! zienlijken handel niet I'ocloe l'inanir en Ma lakka: 800 handelsman wen behooren er tehuis. De \ oornaaiuste uit \()<-rart ikt-lcu zijn: rotan, zoute vise l ' , en zijden kleederen. In ie,ler huis vind (getou wen; de .slavinnen weven, spinnen ken van zijde, ■ Batoo Bara, rivier o -oord ast, in het gelijknamige disirikt. Zij is breed, He mon ding is op 8° 18' K. ' V Br. i \ 6 il- de/.elve I derbank. De rivier is kenbaar door d klapperboomen, jen en van verre pgtbfftr zijn. Batoo Bara, hoofddorp \. mige distrikt op Bumati op ongeveer 1 mijl ran de monding der en op baren we "'• Het is 1 vau den Batoo Baroo, punt aan Sumatra's "We t kusi, ■ It het Wes ten i ■ I ai. BA. 8« 115
Batoo Baaoerej, dorp op Sumatrn's West kust, residentie Padangsche Bovenlanden, land schap (lrr VIII Kota'a. Batoe Bedang, eiland ten Zuid-Westen van hel eiland Banka, in de straal Bank*. Batoe Bedindi, dor]) op Sumatra's West kust, in het Oosten rtn de adsistent-residentie Ajei Bangies. Hel Ug4 op eene hoogte ran roeten volgens Eixiot en van 710 voe ten rolgens ' (sthopf. Batoe Bedjandjang, dorp op Sumatia'a Westkust, residentie Padang, nfdeeling XIII Kota's, aan den vod van den berg Soelassi. ]u do nabijheid van dit dorp liggen vier warme bronnen van verschillende grootte. Hei water is bitter-zuur, waarom kan worden veronder steld, dat er ach vele zwaveldeelen in bevin den, wal door den raUcßnigchen aard van den berg bevestigd wordt. Bntoo Belajar, klippen in de Chinesche tee, in den Anandias Archipel, residentie Riouw. Batoo Bolobang, rivier op llorneo's Noord-Oostkust, rijk Bambilioeng. Batoe Belobang (Holle Elots), hoek aan Bornoo's Oostkust, benoorden Aar' zi'nslioek. Batoe Beoekir, vogelnestberg op Borneo's Noord-Oostkust, rijk Boelongan. Batoo Beragoeng, dorp op Sumatra'a Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden, afdeeling XIII en IX. Kota's, distriki Alahan Pandjang. Batoe Boijong, eilandje en kaap aan <\m Zuid-Oosthoek ran Billiton. Batoe Bosi, rivier in Borneo'i Wester nfdeelinir, rijk Matan. Aan hare oevers wonen 10 Chinezen, 50 DajakJccra en 80 laudbou Batoe Besi, dorp in Borneo'a Wester afdeelint', rijk Matan. aan de rivier l'awau. Batoe Besoerat, keure] op Suraatra'a Westkust, resideatM Padangsche Bovenlanden. Hij is 320 metera hoogt Batoe Betoedoeng, dorp op Bumatra, re sidentie Palembang, aan den linker newr der Etavas. Batoe Bisoa, dorp aan de Oostkust tkd bel noordelijk tchiereiland Güolo. BatOO Blah, dorp op .'ava. residentie ( In ribon, regentschap Cheribon, distriki Sindniig Laat. Batoo Blang, dorp in Borneo'i Westet Sangouw, aan de rivier Kspoeas. Hei is bewoond door LB5 Dajaln. Batoe Blat, hemd en punt op Bonieo's Westkust, rijk Bamh ' : ''>' N. B •• L. Batoe Boea, berg op de Oostkust van het eiland Boero. Hij ia 1,830 Ned. ellen hoog. Batoe Boejoek, posfstation op Java, n aidentie Cheribon, regentschap Madja Lengka, distriki Djati Waagi. Batoe Boelan, dorp op het eiland Bali, rijk Gianjar. Batoe Boelo, distriki op Sumatra's West kust, residentie Padangsche Bovenlanden, land schap l.hiiuuw, aan «Ir rh ier Bello. Batoe Boengai, waterval in Borneo'sZuid n Oosterafdeeling, distriki Kapoeas Moeroengi in de rivier Kapoeas MoCTOeng. Batoe Booroo, inham in de baai van Ta paiiocli, aan Sumatra's Westkust. Hier kun nen schoeners en kleinere vaartuigen bescbui tegen Noord-Weste winden liggen. Batoe Boeroo, boek aan Sumatra's West kust, die de Noordzijde dei baai van Tapanoe» bepaalt. Batoo Boesoer, rivier op Sumatra'a West kust, residentie Tapanoeli. Batoo Bootian, dorp in Borneo's Zuid- «'" Oosterafdeeling, rijk Bandjermasin, aan deriviï* Batoe Api. Batoo Boy, klippen aan de Oostkust rt> hel eiland Boero, in de l><>'_'t van Küjcli. Batoo Botongo of Wall er s Bankeßi drie banken ten Westen van Celebes, in ''' straal van tfakassar, op 11 (>' 55' <>. L. ( " i- :;ir /.. Br. Batoe Brah, dorp op Java, residentie BW' joemaas, regentschap Poerwokerto, distrik* Adjibarang, tan de rivier Tadjoem. Batoe Bras, waterval in de rivier k:i|>" { ' :l? Mm -niciitr, in Bonieo's Zuid- en-Oosterafdeel' 11 » 1 ilisiiiki Kapoeas Moeroeiig BatooDongaHai,n>i> in Bonieo's VVest^ 1 afdeeling, distrikt Mclawi, in de rivier Mei»* 1 ' Batoe Dingding, dorp op liel eiland - A|:l ' dura, op de Zuid-Oostzijde van liet rcgentsC"*' Boemanap. Batoo Dingding, eilandje ten Westen '* hel eiland Billiton gelegeu. ftondom dit eil» 1 "" strek! lioh een rif uit. ~ Batoo Djaga, dorp op Juva, «»dsi»' c "j residentie Buitenaorg, i" bel Oosten »•* distrikt Parong, aan de rivier Tjiliwoug' Batoe Djolla, berg in Bonieo'u Zuid- '' erafdeeling, dütrikt Kahaijan Ocloe. Batoo Djotta, rots in Bornoo's l '~" ï j. afdeeling, distrikt Melawi, in de rivier M*** t , BatooDodol,|inslsi;ili(in op Java, mls' B ' residentie Baajoevangi, 83 palen \;in l' ir/ '", i; 1 ISS pabo van Probolinggo en LO pal ol Banjoewangi. BA. 116
Batoe Doelan of Batoc Doelanga, ?°Btelijke arm van de rivier Pagoatta, op Ce ''■'"■n residentie Manado, landschap Pagoatta. We oevers beslaan nit eene irrijze steensoort, daarop zi(.|, lm . t bosch en hoog geboomte Roeide hemelen vaheffen. In de nabijheid " l( 't i,i,. n V( .| ( . goudmijnen die haren naam : poeren. Zij komi nii het Oosten van het ge er gte en ontlast aoh in de Tomini-baai. Batoe Doewa, klip bij de Oostkust van llt !' i'iliinil Amiioina. ■oatoe-oilanden, groep eilanden in dein- JJpne zei', ten Westen van Sumatra, tnsseheo '' W» en '.)'.)' O. L. cv tusseheii 1" 50' N. Br. l '",; j : '■' Z- Br. ,f*J bestaat uit een-en-v ijfl i;_r eilanden, die j, l *an bet Zuid-Zuid-Oosten naar het Noord ' ""nl-\\ ( .j,|,. n aitstrekken. De twee grootste d'" 1 '! 1 ' 11 Zijn Tanah Massa en 'lanah l'.alhi. „ l!; 'loe-eilanden zijn henvelaehi ii.', de heuvels ( | (| ' '■'"'' tyfa bossehen bedekt ; aan de stran- ' s 08 plantengroei weelderig. De voor v|!'l"" sl( ' produkten uit bet pbuttenrijk zijn: Snit !c ' l: lionlsoorten, kamfer, hars, lijst, "uit.""''' Ba B°i inlandsene aardappelen en kokos- M,',,'.'. 1 '"!' 1 "'"' 1 oüeuoidl geperst, en welkarlikel "uk "''^' v " l ' l d- Een artikel \an uitvoer is , ."''''' »M den schildpad, die zich dikwijls ' ophoudt. De risehvangsi s,.| ''oor Maleijers uitgeoefend, die de vis ze,;; ( '""f-' l '" en naar Sninalra vervoeren. De e,, . , ''J" fijk aan sehel]idieren \an de -.chooiisle j j ***Jnste soorten, koraal-dieren en iripang, 2o ( -i ' ev °lking dezer eilanden-groep, ran welke '•iele,'," '"'""ond zijn, 1.,-draa-l rnim 8,000 '"'lijk' Mil '" v:i " '"- 1 grootste gedeelte oorspron zij n \i\ !l ". Nias afstamt, de overige bewoners teel t J' Ts '■" ÜoeL'inezcn, die zich met rijst i-ii (''i- ls ' • ''■'/"'«//- en Aor*/-vangsl generen, ' li ''JV(m' i ""| Z '"' ''''' llr " lialllllll "l 1 ll( ' /( ' eilanden rijst j i ' '"'ofdvoedsel der licwcners is sau'o, '"'"Al,'.' ' ll "' s ''"' "Mdappelen, groenten en var •ir,|| ( ||. ( "" ■"e Batoe-eflanden maken eene '' :ill "" V; '" ( ' ( ' :i dsislenl-residenlie Ajer '"iik?,' Si °l' '"'l eiland l'.aloe is een J'ost- Ce B^6B^' '-•''f il,. " ltv '"- | i.u'c beschrijving dezer eilanden W t l ' M r 1.. lliiiinkr in hel Tijd*ckrifl r. Iggo •*•, | M] ~ j bl. 818—871. In *•* eil", '''' N -hoeiier.|.rik „ Dolfijn" naar 'tellen "'l " - 1 "1" 1 1 ", om er de orde te her ll: "' i'i'iiitV 11 ." ""'~ vi '' y ''' tege " '"■ | lirMi " ll ' l '"' 1 »ele l( '' ''■''" '«slag van den •''liuulc,/1 " a '''' ri: bijzonderheden omtrent die l«,l h : . ' Vsl men i,, | lrl Tijdtchrtfl \ '"•" v - XV, |). ~_ hl sy-<j7. Batoo Gade, Portugesohe bezitting op het eiland Timor, grenzende aan het Nederlandsche distriki Kalanmg. Op 8* 57' 30" /. Br., IW 55' O. L., is goede ankergrond in de Oost moeson, Eoodal ie schepen hier ververschingen kunnen innemen. Batoe Gadjall of Olifant s-rivier,rivier op de "\V*c-tkur-1 van het eiland Ajnboina, schier eiland Leitimor. Zij stort zich met een don derend geluid neder, baant ziek eenen weg duur de raUerjen en ontlast zich in de Amboin;i-baai. Ham" water is zeel' helder. Batoe Gadjah, landgoed op liet eiland Am boina, Bchiereüand Leitimor, ten Weatea van de stad A.mboiua. Dit huidgoed is het buitenverblijf van den Gouverneur der Moluksche eilanden. Hel ligt aan den u>cl \an i'nii'i: liruvrlcn, die hel in eenen halven cirkel omringen, en heefl eenen fraaijen rruchtbaren tuin, gelegen in eeue Bchil derachtige vallei, waarin men onderscheidene soorten ran prachtige boomen aantreft. Deze 1 1 1 11 1 ronni bcb onregelmatig vierkant, en be slaat in den Omtrek een BUI gWHU. Hei landhuis is langwerpig, ruim en in Oosterschen stijl gebouwd, me) ruime gaUerijen en twee sohooae badplaatsen, die haar water ontvangen van de heldere rivier Batoe Gadjah, waaraan hei landgoed zijnen naam ontleent. Man \imlt op dit landgoed een Bteenen ge denkteeken, mei dit opschrift: r Ter gedaehtenia van den Majoor A. .1. Mkijf.u, irekoinmandecrd hebbende de expeditie tegen de muitelingen, o]> Saparoea, zwaar gewond den lSden November IM7, en aan de gevolgen daarvan, alhier den 16den Januarij lMs, in den ouderdoa \au 28 jaren overleden, op last van het Gouver nement is dit gedenkleeken opgerigt." Op eenigen afstand van Batoe Gadjah zijn de watervallen van Batoe Qantong; hier zijn de rotoen te midden van een digi WOud als op , hl, met stalaetiten en struikgewas versierd. DeH ruisen Minnen drie boven el kander liggende kommen, het water mi>h zich van de eene in de andere en VOOTziei de stad Aminima van versch water. Batoe Gadjah, kalksteenroti op E tra, residentie Palembang, landschap i tem, **n den ucvcr dei Ogan, regi over hi* doip Batoe Radja. Batoo Gadjah, dorp \;m il ( ' K< de i via Lekoh, in de noord-westelijke binnen landen van Palcmbang, op hel eiland Sumatra. Batoo Gadjah, Belfttandij Somatra, in hel binnenland van Biak, onder liet bestuur van eenen B BA. 117
Batoo Gaing, dorp op het eiland Bali, koningrijk Tabaoan. Batoo Gantoel, rotsen op Java, residentie Frcanger Regentschappen, regentschap Öoeka distrüt Kendang W'csi. Batoe Gantong (Hangende Stecu), zie bij: Batoe Gadja. Batoo Gapit, zie: Jiatoe Jlapit, berg. Batoe Garoot, dorp en poaUtation residentie Bantam, tussohen Tjiriimin en Lebak, la l /a paal van Lebak, 86 1 /, paal van TjirihL'iii, 13 palen van Serang en S'J'/a p**l vau Anjer. Hot ligt 296 voeten boven de zee. Batoo Garoot, rotskaap op Java, residentie Preangi c B* entßchappen, regenttohap Tjian djor, dib'rikt Palafaoean. Batoo Godé, dorp op Java, adsistent residentie Bnitenzorg, in het Oosten van het distrik t Batoo Godé, ben; op do Xoordkust van het eilend Timor, op L 26" ü. L. Batoe Goola, rolsteenbank in de rivier Mcl;i, Westkust, distrikl Melawi. Batoo Goori, berg in Bomeo'a Zuid- en- Ooeterafdeeling, distriki Eahaqaa Oeloe. Jlij I ronnen der rivier Napoi, Batoo Goetoor, waterval in Bonieo's Zuid fdeeling, distriki Capoeas Uoeroeng, in ilo ii\ iir Kapoeas Moer Batoe Goijang, eiland in de tae Banda. liet is het cuid-vestelijkste der Aroe groep. Batoo Grau, dorp in Borneo'a W i afdeeling, dittrikt Melawi. Batoo Grigi, riviertje op tkosi tra, residentie Tapanoeli, »fdi ■enen i en Bami LI Uj Baroa b sec, ioi tampana de monding, bq eb ï'/i ndem, bij vloei .. Aan den ri< i ' dien Batoe Hadji, dorp op de Weitkuai van liet Riouw-eiland Bal I Batoo Hadji, kaap aan de Noord-Oost- I ineiland. Batoo Hapit, of Qapit, brandende . rijlc Batta halen uil deneelven tijden, wanneer liij niet brandt, de /.ij in hun buskruid gebruiken. Aan zijnen voel li<_'t liet dorp van dien naam. Batoo Hidong, dorp op Java, residentie Tjiringin. Batoo llomotti, klip aan de Oost v:m het eiland Ajnboiua, in (!<• baai van Baguala. Batoo Hollanda, zie : Batoe Wolanda. Batoei, of Mondono, distriki op Celebes' Oostkust, rijk Baiiggaai, residentie Ternate. Het is ecu bloeijend landschap, bewoond doof eene welvarende en ijverige bevolking van 9843 zielen (1852). Het levert, jii'iirlijks veel rijst. De bevolking verbouwt verder sa* po, maïs, suikerriet, indigo en katoen, weeft kleedjes en bouwt praauwen. De buizen zijn op hooge palen gebouwd en worden door meerdere geunnen bewoond. Men heeft er wilde runderen, buffels en geiten. In het dorp Alomlono is, volgens Blmuü Et,eenTernataanscll Hoofd gevestigd met den titel van Secretaris. I" dit distrikt. is eene rivier en een dorp van gelij ';tiu; het laatste bevat6os inwoners ( I Batoei, kaap aan Gelebes' Oostkust op 1° 15' Z.Br. Batoo Imon, eiland in de Chineschi residentie Biouw, lot de Noord-Natoena-eilafl' den behoorende. Batoo Inko, eilandje hij en tefl Oosten van bet eiland Sangir, in de Molukse!"' zee, van ongeveer 1 mijl lengte en l /« "$ breedte. Batoo Isak, dorp iv Borneo's Zuid- e* 1 Oosterafdeeling, distrikt taliaijan Oeloe. Batoo laak, dorp in Bonieo's Zuid-e»' Oosterafdeeling, distrikl Kapoeaa Moeroengi aan de rivier Sinat. Eet beval 1,000 zielen- Batoo Itam, dorp op de Zuid-Westku» 1 van hel eiland Tandjong Pinang, resident" lliouw. Batoo Itam, klip in den Molukschen &' chipel, bij de Oostkust van hei eiland A" r boiiiii. Batoo Kadom, dorp op Suraatra, l(lS ' dentie Palembang, aan den regter oever '' l Batoo Kadjang, rots aan Java's /■'"[ kust, residentie Beaoeki, op 1 13° 30' 40" (l ." Batoo Kaijor, kalkiots op Hou, ast, njl, Qoe g Teboer. Batoo Kapal, kink in do zee vai bea, bij de N( Izijde iran bol eiland l.r" 1 '" J Batoo Kapidoo, dorp op lici Soembiji natoo Kapor, lic; Ajo- Batoo k' ]io r, < 1 cirs>. . Batoo Kapor, berg op Javn, •"l- i: ~ |l ' I|',,.1 | ',,. llu H o *^ \ Aan de iteile belliug van dezen berg ontspr"* -il. Batoo Karang, kaap aan de Oostkus' v van Mtdakka. BA. 118
Batoo Earas, hoek op Java, aan de Zuid 'oatkust van de residentie Preanger Regent schappen. Batoo Karbo, rivier op de Noordkust van tel eüand Madura, in hel Noord-Westen van ' 1( ' afdeeling Soemanap. Zij ontlaat sich mei Cl 'i"fii noordelrjken loop in de Java-zae. Batoo Karoot, dorp op Java, adsisteut t eaidentie Krawang, distrikt. Begala Herang. Batoe Kliang of-Kléang, dorp in bel '"""'i'jiind van hei eiland Lombok. Het is de van eenen Vorst, en is ongeveer — palen van Aiii|ianan vel -wijden!. Batoe Kodok, klip in de Indische zee, Java'B Zuidkust, residentie Bezoeki, op l M° 31' 30" 0. L. Batoo Koobor, dorp op hel eiland Am "" [[!i > "l 1 de Zuid-OosUiide van hei sohier l>lll ""l Eitoe. •Batoo Kooli, dorp in Borneo's Zuid- en «ifdeeling, dStriki Katingan, op den aan de rivier Benamang. ** ls door paalwerk omri ■öatoe Koolit, rif in Borneo's Zuid- en faWeeling, rijk Bandjennasin, in het gelijk gedeelte der rivier Barito. ( li'nt Ut °? Koot Jing» dorp op Bumatra, resi liii'w'. I . '' i "l) a ".-> ii;iu c ' rll '<■.-! '■>■ oever der %j• Koowang, of -Eoewoeng, rivier B a^*> reB^ea tießantam,NoorderEegentBohap. Bat K °P it ' sde: Batoe '' •■ pi * - f r 00 Laja, land op .lava, residentie ,lj ' i ohappen, regentschap Tjian- Bfit "' Stn ' ''" ln i 'n^ndp.r. itl p°o Lajang (Vliegende Bteen), plaats 1 Mn'i" 1 ! 1 "'" U(^lll: ' r ' ll ''' li ».'-". r 'J k Pontianak, "'"'■'li'n Pontianak, op i\m weg ; : . ; " IL Zrj is de begraafplaats der Vorste |' j".' ['<■■_ De Sultan van Pontianak heefi . |"' '"■■• hij eiken vrijdag morgen Bat' ''' '' ' "'"' zu;l "' ''allerij. °o Laki, her- in Borneo's Zuid- en i,.„ rijk Bandjennairin, tot de ke- Batö iln " bohoorendo. hei Ba ?, J . an *^ n S, noordelijkste hoek van i l.t' l: '' 1:i1 " 1 Toewankoe, 'llij is van dei fa | l( . ( ",' :i:i " ( ' r| i top mei zwaai woud bedeki Bij l„, , ITI "- hoogte Mm oiri ,eten Bato T '"' /: ""' ''" de x, uii | nf* va ! eiland in de Banda-see, toi Èanda, ö , tere p an 4«» behoorende, residentie dorp op Java, residentie Bai pTJiandior. Waa of Battolino, eiland de Noordkust van Celebes, in de zee van Cc . op 1" 33' N. Br. Batoo Lingan, rolst een-eiland in de rivier KutiiiL'iui, in Borneo's Zuid- en-Oosterafdecliug, distrikt Katingan. Batoo Litjin, landschap in Borneo's Zuid en-Oo.stenifdccli! oorden aan Boemboe, ten Westen aan Koesan, ten Zuiden aan Pagatan en ten Oosten aan de Btiaat van Poeloe Laut. Het lieeft eene opper vlakte van 5.70 vierk. geographisehe mijlen en is in 1846 aan den Vorsi van Koesao af gestaan. Het is schaars bevolkt door lioeginc zen. Jlrt land in den omtrek ia hemel geheel onbebouwd en bewoond door wilde buffels en koeijen. De voornaamste voortl gelen EJjn Batoe Litjin, rivier in Borneo's Zuid- en- Oosterafdeèling, in liet gelijknamige landschap. Zij ontataai uil de rereeniging der i\. Sila en : leli lau i I sche rigting in de straat van Poeloe Laut. dezer rivier bic :iker plaats aan, zel& < epen. Batoe Litjin, dorp op Borneo, in hi lijknamige land inwom Batoo Litjin, noordwestelijke hoek van bel eiland Bali. Batoolo, dorp op Java, adsistent-residentic tan. Batoo Loban, hoek aan de Xoord-Oost kusl ila. Batoe lioobung, rots op ! Am liuina, schiereiland Eütoe, 1 mijl ten Noorden van Larike, bjj de zee. Zij is zeer hi steil i in deze n tkomt en waarin i J jij hevige storiiH in'loiik, die naar de zij'"> wel eena tol nachtverblijf. Achter dezelve is grootei hol, di ril. Batoo Loebang, druipsteengroi op liet eiland .i heeft door i meenschap i. De i In ,l druip- Batoo Loobang, lijk.' Batoo Loobang, rots op hei eiland ( Me. In deze BA. 119
legen top heet Tjemoro Kendeng en ligt 7552 Rijnl. voelen boven de zee, en tic hoogste Noord-Westelijke top heet Argipoero on ligt 9,")57 llijnl. voeten boven de zee. Dit ge bergte is weinig bebouwd; het is met heuvels doorsneden en bestaat uit kalk. Men vindt, hier en daar enkele kollij tuinen en woningen van inlandera met kleine aanplantingen voor eigen gebruik. Kokosboomen treft men ei al veel aan. Ajon, dorp op het Ambonsche eiland Karka lang. Hel staat onder den Koning van Taboekan en kan honderd ven bare mannen leveren. Ajer, distrikt op Sumatra's Westkust adsis t ent -resident ie Benkoelen, landschap Koengei ïtam. Ajer, zie: Poeloe Ajer, eiland. Ajer, dorp op Java, residentie Batavia, bij de stad I!;i1 Ajer Abit, dorp op het eiland Banka, dis trikt Blinjoe. Ajer Aboe of Ajer (Iran, riviertje op Siiinit ra's Westkust, adsistent-residentie Ben koelen, dist rikt Serampei. Ajer Ambilang, zie: Am bil au ir. Ajer Amie, landschap op Snmatra'a West knst, adsistent-re-i,leiit ie lienkoelcn. liet wordt door twee Mant nes bestuurd. Ajer Amie, rivier op Sumatra'a Weskost, adsistent-residentie Benkoelen, landschap Ajer Amie. Zij is bevaarbaar. Ajer Angat of I'oepoet, afdeeling op het eiland Banka, distrikt Soengei Blan. Zij tel! 16 dorpen. Ajer Anget of Angit, dorp op Sumatra's "Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden, landschap Alalmn Pandjang, aan de rivier Bi djoendjpng. Er ligt ecne minerale bron. welke het gebied der Batta's ligt, alsmede Siak; ten Zuiden aan Padarig en ten Westen aan ie Judisehe zee. Zij ressorteert onder het (iouver netnent van Bumatra'a Westkust. Onder het gezag van den Adsistent-Resideni van Ajerßan giea zijn gesteld ile afdeelingen: Kan, mei eenen Controleur; Loeboe Sikapping, mei eenen Op ziener; Ophir-distrikten, mei eenen Controleur; Batoe-éilanden, met eenen I'ost houder; en Moeara Kiawe niet eenen Opziener. Men heeft in deze residentie twee voorname bergen, de Ophir en de \jer Bain Ajer Ata, dor]) op Bumatra'a Oostkust in lui < tasten v;ui hei rijk Siak. Ajer Aumo, dorp op Sumatra's Oostkust, tijk Loeboe 1 ijambi. Ajer Bagoos, dorp op Sumatra'sWestkust, adsistent-residentie Benkoelen, distrOd Limauw. Ajer Baloe, dist rikt op Sumatra's West kust. Hd grens! ten Noorden aan hei distrikt Palampoeang, ten Noord-Westen aan Ajer Ban rrics, ten Zuiden aan Passamaa en ten Oosten aan Bondjol. Ajer Baloe, dorp op Bnmatn's Westkust, distrikt Ajer Baloe, aan de rivier Ampalo. Ajer Bangies, eigenlek Ajer l!anL r i, op de Westkust van Bu inatra, evon ten Xoonleil van de e.ennailil lijn, palende ten Noorden aan de rivier Tapoes, ten Oosten aan de hooge bergketen, achter Met, den rijst bouw gaal liet er niet voor deelig, hetgeen is toe te Bcnrijven aan de schaar- Bche en tevens vadsige bevolking. De peperkojtuui is er ook sedert, eenige jaren ingcl rokken. Ajer Bangies, distrikt op Sumatra's AVest kust, adsistent-residentie Ajer Bangies. liet is zeei- goed gelegen voor des handel met Rau. liet is i-ijk in peper, goud, kamfer en L-issia. Ajer Bangios, eigenlijk Ajer Bangi, hoofdplaats van de Ailsisienl-resideiitie en van het distrikt van gelijken naam, op Sumatra's Westkust. Zij is de zetel van tien Adsisteni Resident, heelt eene göp&e haven, waarin de schepen <>|i eenen afstand van 4 Eng. mijlen achter Poeloe Pandjang veilig tegen alle win den kunnen liggen, terwy] «-ene wijde, bevaar bare rivier van denzelfden naam deze stad tot. opene marki voor.de bergbewoners maakt, die er goud, kamfer en peper eerkoop'ea. De bemng der inkomende en uitgaande regten is opgedragen aan eenen Koiiiiuies-ontvaiiL-er. Alen beefl er goed drinkwater. De bewoners vinden bun bestaan in den land bouw, eu worden door eenen boofdregent en drie mindere hoofden bestuurd, Zij staan sedert 1698 onder het Nederlandsche gezag. IK: weg win deze plaats naar het forl Sevenhoven m Verder naar Mandaheling is zeer moeijelijk en loopt over de kiuiu van liet gebergte, (l;it 3000 tot 40Q0 voeten hooi: is. Aan de monding der rivier biv.il ten wij een Portie, op 0° ll' \Br en 99° 9' 50" o. 1,. Hier is de u gym den Ailsist.'ni Resident, alsmede een bospitaaj, dat in aanmerkelijk verbeterd werd. Ajer Bangios, rivier op Sumatra's West kust; residentie Ajei Bangies. Deze rivier, waaraan de hoofdplaats en de residentie bunnen naam ontleenen, wordi door de tnb» prlingen Ajer Bangi genaamd, naar :le roode aarde, Urnah bangi, die uien bij hare oevers vindt. Zij is 10 .'eemijleii \er met Inlandsche vaartuigen bevaarbaar. Vóót den mond ligt eene zandbank waarop bij laag water slechts 3 voet water staat. AJ. 12
op de Noord-Oogtzijde van hel koningrijk Boni. Batoe Mansorah, rots in Borneo'a Zuid en-Oosterafdeeliug, rijk Bandjermnsin, op den regter er der Tewej. Batoo Marhoeta, berg op Sum&tra's West kost, residentie Tapaaodi, afdeelmg Bibogha, distriki Sftid Nahocta. Batoo Masighit of -Messigit, rogel qestklip u]i Jars, op de Westzijde Jcr resi dentie Bantam bij lu-t Pajoug-gebergte, distrikt Tjibiliongj onderdistrikt Patoedjs, Batoo Matjoeah, mts m Borneo's Zuid en-Oosterafdeeling, rijk Bandjemmsin, aan ds rivier Tewej. rots zijn onderscheidene holes naar de teezijde door de natuur gevormd, waarin zich vele slangen ophouden. Batoe Loebang, rivier op do Oostkust van liet eiland Boeio. /.ij valt met eene oos telijke rigting i» zir. Batoe Loenan, dorp in Bornoo's Wester afdceling, in liei Noorden van lici lijk Matan. Batoo Loepar, gebergte op Borneo, ten Zuiden van liet rijk van Broenai, of Borneo Proper. Batoe Lolo, dorp op Java, residentie Pa goeroevan, in het Zuid-Westen van het regent schap Magelang. Batoo Lolo, dorp op de Zuidkust van het eiland Ombaay. Batoo Lombo, eiland in den Molukselien Archipel, 7 mijlen bewesten Gilolo, digt aan de kust van Batjan, Batoe Loming, dorp op den Oosthoek van hel eiland Ceram, residentie Banda, radja selüip Kilmoeri. Hel wordt bestuurd door eenen Regent mei den titel van Majoor. Batoo Lompo, klip in den tfolukschen Ar chipel, liij de Oostkust van liet eiland Amboina. Batoe Lowang, kalkgrol op liet eiland Amboina, in liet fcalkgebergte Soja, op 1 uur afrtands van Amboina. In dit hol nestelen zeer veel vledermuizen. Batoe Lowi, dorp op den Oosthoek van het eiland Ceram, residentie Banda. Batoe Maliko, berg in Borneo'a Zuid- en- Oosterafdeeling, dist rikt Siang Moei Batoo Mama, hoek aan Sumatra'a West kust. Hij bepaali de Zuidzijde van de baai \an Tapanoeli. Batoe Mana, dorp en punt op de Noord kuM \;m hel eiland I'loics. Batoe Mandamcj, hoek aan Sumatra's Westkust, residentie Padang. Batoe Mandi, punt aan Borneo'a Xoonl kuït, omstreeks 6 Eng. mijlen ten /.uiden van Tandjong Bampanmangio. Het heefi een rif, gedeeltelijk boven Maler. Batoe Mandi, klip aan Bonieo's Noord- Westkust, ten Noorden van Sala Nama. Zij steekt met vier verschillende kruinen boven water. Batoe Mandi, klip in de Moluksche ree, . van Celebes, aan de Zuid-Oosteijde der residentie Manado, op 0" 26' N. Br. Batoe Mandi, dorp op Sumatra's Oost landschap Langkat, met 20 huizen. Batoo Mandoo, dorp op Sumatra's West kust, adsi: Bangies. Batoo Mane, dorp op Celebe 'Wt Ikust, Batoe Meauw, Rat om o jouw of Ba* toemejawoh, distrikt op de Oostkust v;m hel Zuid-Wester-eüand Letti, residentie Band». liet benii --'.ihhi imv irs. Batoo Meauw, hoofdplaats van het gelijk namige distrikt, op de- Oostzijde van liet Zuid- Wester-eüand 1 „ei ti. Er is eene Christenge raeenté met eene kerk. Dit dorp is door eenen muur omringd eu men treft er de vrij utoolo mine van een Nederlandsen fort aan. Batoe Mekelleh, een der Batoc-eilnnden in de [ndische ree, bij de Noordzijde van bc* Batoe-eiland Massi. Batoe Menjambong, rif in Borneo'sZuid en-Oosterafdeeling, rijk Bundjcrmastn, in de ri' rièr Barito. Batoo Menjooloo, dorp op Sumatraii Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden landschap der XX Kota's, Jïij hetzelve word' koper- en ijzererts gevonden. Batoe Morah,ilistriki op het Zuid-Wester eiland Daninie. residentie Banda. liet teil I. MI() inwoners, en beeft eene hoofdplaats van gclfl' ken naam. Batoe Morah, dorp op het Zuid-Wester* eiland Seroea, residentie Banda. Batoe Merah, <l<>r|> op Celebes, resident* 6 Mmiiihlii, in de Minahftssa, afdeeling en diMN» 1 Tondano. Batoo Morah, dorp op hel eiland A.mboiJ* schiereiland Leitimor, afdeeling Amboina. I' l teil 357 Mohammedanen onder eencn Regen*' mei den titel ran Radja i L8Ö8). Er bestaai hier een instituul voor inlandse" ondel rijïcrs, aan welks l»>ofil ecu Zendeling "| hel Nederlandsche Zendelinggenootßchap i ' bijgestaan door eenen inlandschen ondcrvrijïj 1 ' Ir w dldt aldaar onderrigi gegeven o* 0 i den, bestemd om eenmaal in de dorp te onderwijzen en de Christelyi 6 r e meente 11 de kerken roor te gaan. Batoo Morah, rivier op hel eiland BA. 120
bornii, schiereiland Leitimor. Zij scheidi liet •alandsche gedeelte van de stad Amboisa van <1( ' Moorsche wijk af. Batoe Merah, kaap op liet eiland Amboina, aan het schiereiland Leitimor. Batoe Merah, kaap aan de Noordkust van '"■' Sandelhout-eiland. Batoe Merah, hoek aan de Westkust van llut eiland Tijnor. Batoe Merong, rif in Bonteo'i Zuid- cn jtosterafdeeling, rijk Bandjermasin, in de Ban ll J'T-rivicr. Batoe Mian of Batamian, dorp op de "" s van hel eiland Tilnor. Batoe Modeng, dorp op Java, residentie regentschap Galoe, distrikt Tjiamies. Batoe Moendan, distrikt op Bumatra's residentie Tapanoeli, afdeeling Natal, l" 1 ' 1 eene l>e\olkinL' van 8,000 zieli ader hei mui eeueii Radja. l>oor dit distrikt "Ml eene rivier van gelijken naam. Batoe Moengga, dorp op de Zuid-West j?*' het Noord-Pagei-eiland, eea der j, eil ' a wei-eilanden groep, liet telt 50 inwonen, 'and is laag, levert sago, kokosnoten, yams, ''" v '"-ken s op. v . at °e Moerong, zie: .Ma ros (Meer Batoe Moestika, dorp op de Oostkust \W eiland Boero. «atoe Mole, hei- op de Westkust van het Boero. Batoe Moto, rots op de Noord-Westkusi ' l ;'"'t eiland Baleijer. lMiM tOe Nadoen ' k " rri - L "l' Sttnmt»'» West " j. • residentie Tapanoeli, afdeeling Angkolah, "' nkt Angkolah Djoeloe. iic, toe Nai «as, eiland ten Westen van Bor ■' '" de Noord-Anambas-eilandeii behoorende, Riouw. ij (^ toe Nantei of -Nantej, dorp in di«flJ?°' ' / ' nHi ' en-Oosterafdeeling, rijk I3an •' ril| asin. o n .rj atoe Naroi, waterval in Borneo's Zuid de .j . teraH eeling, distriki tahaijan Oeloe, aan 3j?« Kahaijan. trean Nogara ' ''"'l' "I' '&va, residentie iliiii, r ~ (l "*Bentèchappen, regentschap Soema r. (s ;,| °. e NengOOl, dorp op .'ava, adsisleut- Bato"' Kr '' wa "-' distriki Kali DjatL rivjj ° en g> dorp op Java, in hel Zuiden der 3 ' "' "ezocki. ■ifd,.,.!;. 06 rots in Borneo's Wester hij ,':-'. disirikt Melawi, in de rivier Melawi, OOrp Sermvai. Batoo Njowo, waterval in Borneo's Zuid en-Oosterafdeeling, distrikt Kahaijan Oclue, in de ri\ ier Kahaijan. Batoe Noengkap, dorp in Borneo's Znid en-Ooaterafdeeling, distriki Kaiin<. r an, op den linker oever dei Senamang. Jlet bestaai uit slechts één diep en lang gebouw. Batoe Oedik, Ih-itr op J;iv;i, residentie Kediri, regentschap Trengalek. Batoe Oedjong, heuvel op .Sumatra, in de: Batta Landen, landschap Simpang Sinoen dang, op den regier oever der rivier Simpang Kaiuii. tegenover hei dorp SimarL Batoe Ombar, heek op Snmatra, readentia Padangsohe Bovenlanden, landschap der 1- Ko ta's, liet pad van lift luit Veltman naar Pang galan Kota Baroe loopi door deze heek. Batoe Paggar, dorp en kaap <i|i Borneo's Noord-Oostkust, rijk Bambilioeng, bezuiden den Aarl Gijzeushoek. Batoe Pahoetoes, rif in de rivier Barito, in Borneo's Zuid- en-Oosterafileeling. Hel door snijdt den stroom ovei zijne geheele breedte, helet hij laag water de doorvaart van groote BChepen, en hij boog water l)renL. r t hel hoven zulke geweldige draaikolken te weeg, dat het niet raadzaam is zich nabij dit ril' te begeven. Bij middelbaren stand des waters kan men het zelve zonder gevaar voorbijgaan. Batoo Pajong, dorp op Java, residentie Pekalongan, regentaobap Pekalongan, distrikt Bandar (roeniwang. Batoe Pajong, dorp op Sumatra'a West kust, residentie Padangsehe Bovenlanden, be oosten de rivier Sinamang, tegen de helling van den berg Gaboes. Batoe Pandjang, eiland in de Banda-zee, tot de Ziinl-W esier-i ilamleii lielidoreiule, resi dentie Banda, op ~< J W Z. ISr. Batoo Pantjee, dorp op Sumatra, resi dentie Palembang, di«trikl Anipat Lawang. Batoe Pata, berg <>i) Sumatru's Westkust, residentie I'adaiiL'selie lioveiiliimlen, landschap Tanab Datar. Batoe Pogge, eilandje in <\n) Uolukschen Archipel, op 8' 51' /.. |;V., L 26' 37' 0. L. Batoe Peloopoe, beuvel op Samataa's Westkust, residentie Padangscbe Bovenlanden, ufdceling Ag«m. Batoe Penda Blawan, waterval in de rivier kaliaijan, in Borneo'i Zuid- en-Ooster afdeeling, distiikt Kaliaijan Ten Batoe Peti, kaap aan de \\ estkiist van Sumatra, residentie J'adaiiL', even lie/.uiden de boofdplaats Padang. Zij bepaali hel uoordelijk elte der Brandewijn-baai. BA. 121
Batoe Poegi, bcrc: op het eiland Madura, distrikt Bangkalang. Batoe Poeloe Mati, naam van den lioord-wrstelijken hoek van hrt lïanila-eiland Jü'ini. Batoo Poetih ("Witte Steen), dorp en kaap o]) hel eiland Timor, rijk Anuu Batoo Poetih, dorp op hel eiland ïimor, rijk Koepang, aan de baai win Coepang. Batoe Pootih, klip hij do Oostkust van hel eiland i van Baguala. Batoe Poetih, eiland in de Java-zee, ten Zuid-Oosten 'an Bomatra. Sei behoort tot de Zul pbeosche eilanden-groep. Batoe Poetih, dorp op Somatra's Zuid kust, in de Lampongsche dlstrikten, aan de rii ier Toelang Bawang. Batoe Poetih, k iomatra'a Noord kust, aan de Noordzijde van hel rijk Achin. Batoe Poetih, rivier op Borneo'i Noord nat, rijk Sambilioeng. Aan hare oevers uuur fa en li.t hel gelijknamige dorp, '/.] ontlast zich in de gelijknamige baai. Batoe Poetih, dorp op Java, reaid Soerabaja, l>ij de Btad Boen Batoe Pootih, berg en dorp op bei eiland Madura, afdeeliug Soemanap, in hel Noorden. Batoo Pootih, eil&udje in den Molukschen Aichi ten Nieuw-Guinea, L 32' ü. L., ■ ' Z. Br. Batoo Poetih, i 'ij de Oostkust ei niHinlclijk schiereiland van d op 1° 84' 35" N. Br. Batoe Pootih, eilandje aan de Noordknsi van : Soembawa, in de baai ran Bima. Batoer, eiland in den Moluka ben Archipel, ten ' {ieuw-Gninea. liet levert timmerhont, kolcosaoten, kanarie, inland lardappelen, pUaag, rijst en boontje». De i vee\ \ isch aan de stranden. Batoer of Bator, muwpuwende berg op md i'.ali, n Bangli, 5 minuten s van den berg igong. Hij ia 6,168 altijd uit de i lijkc helling, ( bevindt. Batoer of Bator, dorp op hei eiland Bali, op den berg Batoer. Er ■■■ aangetroffen, inlan ieo eruptiekegel ben It als heilig beschouwd. Batoor, dist rikt - «rordi vooi hei Gouver oeii veel tabak re vooi inlandach gebruik, Eu- rojicsrln: groenten, als kool, groote boonen, dop crwtcn, snijboonen, saring, aardappelen, knof look enz. Batoer bestaai uit hellende vlakten, waarop men vroeger theeheesters geplant beeft, die nu geheel verlaten en mei onkruid bc -1 zijn. llrl terrein is door vele kanalen doorsneden. Dit distrikt bevat L 3 dorpen en 5,763 zielen. Het ligt 5,035 EUjnlandsche voe ten boven de zee. Batoer, hoofdplaats van het distrikt Batoer op Java, residentie Banjoemaas, adsistent-reai dentie en regentschap Bandjar Negara, aan den zuidelijken voet \:ni den berg l'elai ;in-aii, op 5,183 Hijnl. voeten lio\en ile /cc, ;!J paleß van Bandjar Negara, 59 van Banjoemai van Poerwokerto, 56 1 /, van Poerbi van Tjilaija]) en 38 van Pekalongan. Hel ia een m-ij grool dorp, regelmatig gebouwd ra . De huizen zijn VBO planken, staan op palen, hebben mei bladeren el bedekte daken en vormen eenige straat jes. De bevolking bestaai grootendeels uit Chinezen, die buizen dra [en, gei oerd mél schapenvacht, daar de koude hier zeer vinnig is. Zij drijven er eenen si ei ken handel in tabak. De overij e inwonen zijn Javanen. T« Batoer is een Buropeesch ambl ilaatol woon! een Wedono. Aan de W estzijde is eene markt, die de voornaamste van de om liggende Btreken is, en druk bezoohi wordt. De voornaamste artikelen die er verkoehl «orden, zijn:aardappelen, kool, rleesch, Turksche tnnw, bloemen en kli'edinu'stukken. Batoer beefl een« iggrahan. De omstreken zijn dor, men ziel er slechts eenige velden mei Turkwh" in tabak. Batoor, rivier op Java, in bel Wcnlcm vn» i. Zij ontlast zich in '' (: !' 'tuijo. Batoer, dorp op Java, residentie Sam afdeeling Salatiga, distriki Ajubarawa. |1(1 teil 3i < Jai aansche inwoners. Batoor of Batoor, berg op Java, op l ' l ' Moord-Westkuai der reaidentie Bantam, lllJ bolaaS] I. Mij vrrliHÏ . 0 lüj"' landsche voeten boven de /cc Batoor, dorp op Java, residentie D Bandjar Negara, distri»* ar. Batoor, dorp op Java, residentie Pn itschappen, b ip [Tjiandjor, distri» Tjidamar. Batoor, dorp op Java, residentie Pn 11 '''t' oendjaja, -.'I palen van ' 1,650 Rijnlondsctc voet* a boven di BA. 122
bon™, 27/3 van Cheribon ra 42 van Indramajoe. Batoo Roeroeroekan, eilandje bij Lel Etod-weetdqk schiereiland van Celebes" vlak vuur den mond der rivier Tdlo. Batoe Roossak, dorp op de Oostkust van het eiland Banka, zijnde de hoofdplaats van hei distriki Marawang. Hier is eene redoute aan de rivier Marawang aangelegd, die buiten de Gouvemeineutshuizen van Maiawaog cenc in firmerie bevat, waarin de zieken van ile/.e be zetting en ilie \nu Soengei Slan, Pangkal I'i nang.SoengeiLeal en Blinjoe verpleegd,worden. Daar de levensbehoeften hier nioeijelijk te ver krijiren zijn en er slechts ééne pul is, die goed v.ater oplevert, ZOO heeft dezu plaats niet \ ccl geschiktheid voor zulk een hospitaal. De bezet ting is 87 man sterk, waarvan de helft ' o /.ijn, en een Officier van Gezondheid. Deze piaata is door eenen aarden wal ei :ik en >.i Leal ligi Marawang, hel schoonste Chi nesche dorp van Banka. U;itue Roessak telt 129 inwoners. Batoer, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang, in het Noord-Oosten ilu hit distriki Probolinggo. Een gelijknamig dorp Ug( qqJj O p ( | ( . gjgjjg v;ul ,l ;i | distrikt met Heniaini'h. Batoer, dorp op Java, residentie Probo •ittggo, afilrelinir es dist rikt Kraksan. Batoo Radja, dorp op Sumatra, residentie Palembang, landschap Ogan. Bel iseeneschoone ■ hel verblijf ran hel Eoofd rao het land schap Ogan en twee indigofal)rijken bevattende. 11 '' ni omtrek zijn velekalkrotsen, zoodat hier '.' u dienste ran hel Gouvernemenl kalkbrande ri Jen zijn opgerigt. Ben dier rotsen beval eene "Ogelklip, waaruil ?ele vogelnesijes versameld * or d«a. Er wordi zijde l. In LBB9 men er mei ieromei enyoawteali proe- t 6O .- ri 'ii. Kegl over dit dorp ligi aan I " oever der rivier Ogan eene kalksteenrots Vft " dien naam. -üatoe Radja, dorp op Sumatra, residentie . : "'" lli: <i':-':, distrikt Ampal Lawang, aan de rivil> >- Moesi. Batoo Radja, dorp op Sumatra, residentie awmbang, landschap Pasoemah Lebar. ■Batoe Radja, dorp op Sumatra, in de , distrikten, 4 uur, 87 minuten Kaans v ,„ Toelang Bawang. d(H- atooran ' " ( ' [ °P lll:l ( ' i1 '"" 1 • Mllllui "'. •* l l( ' Boemanap, bij Boemanap. De Sultan !J ( ' r eene voortreffelijke badiurigting. Tf, | Ranggoo, dorp op Java, reed Pamalang, distrikt Mandi atoo Ranijo, dorp op Java, residentie lia^ On » aöeeling Madja Lengka, distriki Pa k| «atoo Rantjing, dorp op Bumatra'» West jf^ 1 Waistenl residentie Benkoelen, distriki ] 1( , ( a : t °° Roal, kaap aan de Oostkusl VBB ,l. lt ' ( ' ll: "" 1 Boero. V66t de/e kaap Ligi cm rif, "■ L l /, mij] in omtrek heeft. Opdil diea e ''- 1 '"'' l: '"' 1 ten Noorden l, ten Zui- Zi,i,i' ''" ""■'■'■ naaj tee ten Noorden Ben ten Bat Va ' ln " "''"• tekaJonf! '^■ Om P O '' t ' dorp op .lava, residentie Scrtoi li: 'l' l ' c ' k -'' l ' l '-'ii. distrikt ' 'uid-Wesi ykb de hoofdplaats Djati ■ Rid J al . dorp op Bumatra'i < Bat' '"'ba-ui, aan de rivier [ndragiri Sintaat 001 ''"'!' "!' Borneo ' l Westkust, rijk Bate :i '"' ' i( ' '' uiir K:!h t : e ( | |( ,° | l{ood .iouk, dorp op Java, residen ' '""> ? palen bcOOi ten K:.ianir Nun- Batoo Roossak, rivier op de. Oostkust na lm ciiainl Banks* Zij is de schen Pangkal Pinang ca Batoe ELoesaak. Batoo Rombi, dorp op Sumati kust, residentie Tapanoeli. Batoo Sabar, dorp op hal eiland Banka, in liet Noord-Westen na l u-t distrikt Kot*. Batoe Saheng, berg op Java, reeidi Cheribon, regentschap Koeningan, distriki Kadoe bezuiden Kado : Batoo Sakotong, rivier opSamatra's< landschap Bangko. Zij ontlast och mdc Rakan. Batoo Sampong, berg op Borneo, op 113° O. L, bb 0* V N. 15r. Hij behoort tut lift Kaminting Batoo Sampong, dorp in /.uiil en-Oosterafdeeling, cli>niki Capoeaa Moeroeng. l[ r i i, inwonen. Batoo Sampong, dorp "|i Buxnai kn-t. residentie Padangsche Bovenlanden,aMee . ilisirikt Si,lj.,i Batoo Sangkar, dorp op Sumal kust, inden, niet va vtta des MerapL ' fort van ilcr Capelleu. Batoo Sawang, heek aan Jara'j N kiihi, residi baja» Batoo Sendi, dorp op hel traan, (liMiikl W Batoo Sikaboo, hoek aan Sumatra'a West kust, ni de Branden BA. 123
Batoe Sinoeë Woeë, klip ten Westen van Siiinatni, in de hidisclic zee, Noord-West-ten- Westen van bel eiland Sikaladi. /.ij is altijd zigtbaai en ligi in L 9 vademen water. Batoe Sirap, partflralier distrikl op Java, op de /.uiil-\\ estzrjde van deadsistent-residentie Kra wang, mei eene bevolking van eerlO,6oo zielen. Tol hetzelve behooren de landen Denamba en Eandang Bapi. De hoofdplaats i> Tjimlak. Batoe Sitrah, dorp op de Noord-Oostzijde van hei Batoc-eilaud Bigata. Men kan er in 11 \ ademen water ankeren. Batoe Soeli, rota in Borneo'i Zuid- en- Oosterafdeeling, distriki Eahaijan Oeloe. Zij heefi den vorm van een driekant met afgeronde hoeken en 'a van Innen plat. Batoe Soeloe, distriki opdeOostkasi van Celebes, lijk Tomboekoe. liet heef) eeue rivier van gelijken naani. Batoe Soembang, dorp op Sumatra, in latta l.aniU'ii, laniUi'liap l'akpak, aan ilen oever der Simpang SoelambL Batoe Soerat, op Bumatra'a West kust, residentie Padang, ten Oosten \an i\c, hoofdplaats Padaug. De hoogste top ligl 983 Uijnlandsche Muien boven hei vlak der zee. Batoe Soesoen, mts op Java, residentie ui-r Regentschappen, regentschap Ban dong, di.-trikt Elongga, aan de noordelijke lul - lini; van den berg Boeloet. Sultan van 'I'cviiaic. De kusten worden ilnor Maleijen en de binnenlanden door AJfoeron be woond. Uit hei dierenrijk vinilt men buffels, ossen, wilde zwijnen, geiten, herten, schildpad den en vi.seli. De grond ia er vruchtbaar en brengi sago, boomvrachten, Idapp'ers, een weinig lijst en uitmuntende pisang voort. De uitroer bestaat in goud, paaiiinner, Bcllildpftd, trijMng, vogelnestjes, Bpecerijen, sago en vruchten. Boe gmezen, Papoeën en Chinecen drijven op Batoe Tjina handel. l>e invoer bestaat voornamelijk iv Chinesohe vruchten, katoenen itoffen en opium. De Nederlandsche <-u Indische koop lieden voeren ei ij/n- en kramerrjen in. Batoo Tjina, rivier op de \Vest kust van hel cilanil (iilulo. Batoo Tjina, landschap op Sumatra, op de Oostkust van bel koningrijk A.chin. Batoo Tjina, buurt op Java, residentie Batavia, Batavia, iv de wijk Gang Petjo nongan. Batoo Tjipoor Besar, zie: Batoc Tje per Bei (t (, dorp. Batootoo, dorp op Sumatra, residentie Pa* lembang, ten Noorden der stail Palembang. Batoe Toelis (Beschreven Steen), dorp op Java, iulsistent-resiileniie Buitenzorg, op de hel ling van den liegamendong, beoosten Buiten- BOrg. Br slaat een l.esrlu v\ in .steen, ilie doW den inlander mei eerbied beschouwd wordt. 1" de nabijheid ran dien .steen ajn eenige ruwe stee iicn beelden. Nid ver van hier vutdi men een zeez grooten bollen M aringinl m, welks ouder dom dooi de Javanen op ongeveer 2,000 jaren geschat wordt. Batoe Tahatong, dorp ï i • Bonieo's Zuid cn-Oosterafdeeling, distrikt Katingan, op den linker cicmt der rivier K'iitiniraii. Batoe Takoi, zie: Hampellas. Batoe Tampattoeng, gebergte op Bot neo's Noord-Oostkust, op de zuidelijke gram \;m hei rijk Sambflioeng. Batoe Tara, /ie: K ba, eiland. Batoe Tette, zie: Talabo, kaap, Batoo Tiga, dorp op Somatra's Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden, landschap der \\ Kota's, <>|i één paal afttarafa ran den er der Ombilin, ten Noorden van den berg Siboemboen Djanteii. Men beefl hier kopererts gerondea, doch na gedaan onderzoek loegzame hoeveelheid vom- eene be hoorojke exploitatie. Batoo Tinagat, hoek aan de Oostkust \nu Borneo, op l' 81' N. Br, Batoe Titi, cihindje l»j Borneo's vFeatkust, in il. n Karimata, op 8" 5' /.. Br. Batoe Tjopèr Besar, dorp oji Java, re sidentie B losten fan Tan gerang, 1." , paal op den «e 1 -' naar Bantam. Batoe Tjina, landstreek op de \\e>iku.-t I Gilolo. /.ij lithouri aan den ( — , Batoo Toolis, berg op Java, residentie Cheribon, regentschap Qaloe, diMrikt Rantja- Hij ontleen 1 ! zijnen naam aan eenen grootcfl beschreven steen, welken men daar vindt. Batoo Toelis, marktplaats op bet cil;n"' Boero, regentschap Kfassareteh. Batoo Toelis of Tandjong Ma| goei, kaap aan de Zuidkust van het cilan» Boero, regentschap Massareteh. Batoo Toonggal, dorp opSumatra's Wesv kust, residentie ïapanoeli. Batoe Toetoha, eilandje in de Moluks**» zee, liij Celebes' Oostkrut, behoorende onde* Tomboakoe. liet is onbewoond, doch leven veel tripong op. Batoo Tootooi, po i itatdon op Jaya» " sistent-residentie Banjoewangi, op den lijken roei reu den 'l.ljeii. Hel is hel :>l .'' poststation \cn Noorden i:m Banjoewa*B Batoo Totoong, dorp op Sumatra, * ningryk Achin, op t 33' N. Br. Bel b« TI BA. 124
wn.fi uitmuntende haven, die «rroot genoeg is, "m eene vlimi tegen alle winden te beveiligen, ( ' IL oie wel den naam van baai verdient. Batoewan, dorp op het eiland Mailurn, af oeeling Soemanap, ongeveer 8 palen van den *raton te Soemanap. De Adsist i'iit - liesiilrni 'eert bier een zeer fraai buitenverblijf. Batoewang, liaai aan de Oostkust van lll ' l . bewesten Sumatra liggend, eiland Ajer l'esar. /,,j j s ),. cl |, ( . n V1> ,,,. \\ Ystewinden, iloeh ) "' l ' l i" eene middelmatige diepte goeden au ■tergrond aan. Batoe Wangi, distrikt op Java, residentie 'eaiiLrci- Regentsohappen, regentschap Soeka &***• Het is bewoond door 8,500 Javanen, '" «eeft onder reien een dorp van gelijken "uva». s -1 O 0 "Wangi, berg en dorp op Java, w wentie Preanger Regentschappen, regentschap diatrikt Tradjoe, \*n dm voel des '''-' s staal ecu klein vierkant oll'erliiiisje, waarin ee wge ~|I UI, z jj n geplaatst. Batoo Wolanda (Hollandsehe Klip), klip . i Zl 'e van lianda, aan het Westelijk uil '"l'' 1 ' hei eiland Orool Banda, j, " '''■ vroegste tijden onzer vestiging op ijip namelijk in L 619, wierpen zich eenige '"iders, door eene overmaat van l'.andane i n *ar de. hoogte gedreven en sich met wil ,, (i ov *rgeven, op deze klip te pletter, om j °8 ijsselijker (lood te ontkomen. (■ ~ *> tegelvonnige berg op Java, residen ,l r '''"'''"euan, regentschap Pasoeroewan, bij v 5- r "'ns v;lll Probolinggo, benoorden den ï rber K Kio ||, j ii 7000 roeten hoog. 'i 'i kin, dorp in Bonieo's Zuid- en-Oos- Srf 11 "»! rijk liandjennasin. r '"'ent ° n f' - ( ' 1 ""' 1 " "I 1 '"'' '■ il: 1 " 1 l '""'"' Bab\ stam of tenna \\ ahamian. ''umi g ' ''"'l' "l 1 Bumatra, ia de Batta «Paari Niinamore. l.r zijn mijnen *>iii, i|'" ""'"' ""-1 " 11 1 vvordl, en er groeit veel ■g l '£ W hen/.oïii. d,. n^ Ong ' '"■'■'- r op Borneo's Westkust, op Bat '' IJ ' U ' ""'"'" s fan '"' ''•i'" ■'•taß. ~. l(| ' ( °°ng, rivier op Bumatra's Westkust, /,; '■'''"■ Tapanoeli, afdeeling Mamlaheiinir. Bat Zich '" ' l( ' hi| tooraro, dorp op Celebes 1 Westkust.in fc"" «-au hei rijk Mandhar. Bat 01 Bat o er. de w,°, rang ' ''"'T op Cclebes 1 Westkust, op Batot' V:1 " '"'' njk Nl:u " llmr ' nado i„ ? la ' ''"'l' "I 1 Celebes, residentie Ma bij ,|',. ,"" Rebied van den Radja van ïabali, '"-'* na Kaj.-li. Batoto, dorp op het eiland Kuis. Batou, zie: lint oe. Batsjan, «e: Batjan, eiland, cm. Batt, baai aan de Zuid-Oostkust ran Java, in de Indi-ehe zee. Batta Batta, dorp op ('elehes' Westkust, residentie en afdeeling Makassar. Battahan, «e: Batahan. Battal, dorp op Java, residentie Bezoeki, afdeeling Panaroekan, dist rikt Pradjekan. liatta Landon, of Gebied der Bat ta's, landstreek in hel Noorden van Sumatra, in dal gedeelte 'twelk gelegen is tusschen den evenaar en 2° 50* N, lir., nel uitzondering vau eenige tfaleische volkplantingen aan den mond der rivieren op de Uost- en WeMkust. De ltciizi-ii i.ijn ten Nminl- \\ olen Aeliin, eu ten Zuid-Oosten Etau <'n Menangkabo. De Batta Lauden hebben zich in aan Nederland onderworpen. Zij zijn in verschei dene distrikten verdeeld, waarvan Angkolali, MandalieliiiL', Tnliali, lïiierueinun, Pertilii, l'a dang Lawas, Tamboesei, Hocmbang Sinambila, Palampoengan, Loeboa en lianambtng de voor oaamsten zijn. De Batta Landen zijn tevens in drie ko ningrijken verdeeld, als: Simamme, Batta Saliii dong en Boetar. De oppervlakte wordt geschat op 213 vier kante mijlen en de bevolking op 311,860 zie len. Hei Knul is ilucir onderscheidene rivieren doorsneden. Omtrent in liet midden lL r i hel schoone meer Tobab, aan welks oeven de volkrijkste distiikten gelegen zijn. De bergen zijn niet hoog, de hoogste bedragen 1,000 tut !i,.vio voeten boven de oppervlakte der zee. De voortbrengselen mui liet tand zijn: rijsi, kamfer, henzoin, katoen, indigo, gambir, Va< si;i. zwiivel en gOttd. D« zoci'_'en;i;unde batta paarden zijn zeer getocht. De uitvoer van paarden is echter zeer gering, daar hun vleescli door de Batta'a gegeten wordt Om te berijden worden zij niet gebruikt. Zie over de bevol ■/wv.t liet artikel l!;it t u's. De benaming Batta werd in vroegere tijden gebezigd voor lui noordelijk gedeelte van Sn matra, hetwelk de lijken mui Aihin, l'i-dir. I'a sei, &aahan en Delli bevatte. Battam, eiland in den Riouw-Arohipel, door de rtraai EUoum ran het eüaad van dien ruuun gescheiden, op I" N. Br. ''" 104" o. |~ A;ni de Westzijde strekt zii li eene groote trita eilandjes uit. liet land is arm en «reinig be boawd. De ißboorlingen beb ■en tot ten stam, Sabimba gebeetcn. De o bewonei rijn ' : BA. 125
Battam, straat, in den Riouw-Archipol, (Vesten vra hel eiland Battam es ten (tosten van het eiland Bint Battam Loemang, zie: Po tang Lo nian, eiland. Battante, rie: ?>i>t unie, eiland. Batta Oenang, distrikt op Bumatnt, in de Batta Landen. Het bevai LO.OOO inwoners. Batta's of Batakht, volk dal hel noor delijk gedeelte van Bumatra eu vooral de Batta int. Zij houden zich voor hel eerste volk dal ach op Snmatrt heeft. />ij zijn zonderlin aan hunne lafhartigheid toe te schrijven is, ten opragte van ongelukkigen en nu ten verloochenen zij deze deugd meerma len, en zij leggen dan di e wreedheid aan den ■ j als de ruwste en wildste van al de bewoners van Bumatra kunnen worden aangemerkt, die tot nog toe bruiken huniier ( oorvade ren aankleven, en zelfs ; mensohen ! i eten, ofechoon dat in de laatst) door de bemoeijingen Aan 's Gouvemi ambtenaren, zoo niei geheel heefl opgehouden, dan toch merkelijk is verminderd. Ook bepaalt zich het mensoheneten enkel tol mannen (vrouwen worden nimmei o dan nog alleen moordenaars, en en echtbreken, die eerst, tegen een paal gebonden, dood worden gestoken, en daarna o. aan de beleedigde partij, die er naar n vallen hel beste deel van afsnijdt. rijst proeit in de Batta Landen in grooten overvloed en de obi wordt voornamelijk op de bellingen der bergen gepoot. Tabak en rirü worden in geringe hoeveelheid als artikelen van builen eelde aangekweekt. Jll kunsten hebben zij weinig vorderingen gemaakt; lui rtrvaardigen en verwen van stoffen komt, geheel op de vrouwen neder. Jn du nabijheid van het meer Tobah wordt cene vrij goede soort ?an wit aardewerk wr vaardigd. 1.1/.er wordt ruw bewerkt tol hak» messen, groote messen, punten ran wapens, en/.. (Jok worden er nette nemden roor den hals. de armen en de ooien vervaardigd uit goud, koper, gzei of zeeschelpen. De Batta's wonen is houten, met atap ge dekte huizen. Hunne dorpen zijn versterkt, door aarden wallen en beschuttingen \an bam boe-1 iel. Di mannen houden zich veel met de ja.-t béng, zijn viin middelbari sterk en welgemaakt. Zij zijn licht bruin \au kleur en l uitstekende ge i betrefl vooral den neus). Zij en op bel hoofd be en /'ju zij onzindelijk, el op hunne kleedereu als op hunne wo :. Hun I len alleen raikens, buffels, . Ite, en nuk wel ran 11, katten, ■ n i ledermuizen. |), \\ 'c echten :, ZOO /.ij hunne m bijna niei durren rei uden kwellen. De . j de roort sij /ij door , De De regering is, ui naam, in handen van ilric koningen, die van Simamore, Uatu Salindong en Boetar. Ui' Battaache taal heefl veel overeenkomst met de Maleische, Eoodat zij tooi een dialekt van denzelfden oorsprong word! geh hu. Zij i ui de laatste jaren op laai ran bel Neder landse]] Bijbelgenootschap ijverig beoefend dooi den beet EL Nïubbokteb tab LTrrox,dw zi( li daartoe eenige jaren op Somatra beefl op gehouden, en 1 hans bezig i.s een uitgebreid Woordenboek <Ut Battasohe taal in lui licht I en. Men zir ook. I U hem cru opstel over ichrift en uitspraak der Tobasche taal (eflfl ilcr tongvallen van bet Battasoh), in di ilnii/rn tot ili Taal-, i I olkenk. i Ind., ïijilxchrifl niii hit Kun. histit. VOOT Tadfi Land- m Foiitni. v. N«d, Ind., D. IV, M* L—64 De Batta's bobben een eigen, zeer merk' waard hrift, dal /.ij doorgaans op 4i ■ii sohrijveni en wt& ran ondel naar boven» wijl dil nut den aard ran bun schrijf hei best overeenkomt. Wanner men I" schrevene bij bel lezen borisontaa] voor ■ dijk mei .n,|,i hei sohn" ran de linker- naar Af regterhand. De \»<""' taan, even als in bel Javaansch, all< elkander. < (ver de rervaardiging ran liattascb' typen In Nederland, de men een berij i i" '"' /. /„-/, Jaarg. \\ lil. D. "' bl. I De meo Ie sti l ' : ' l ' ll '''| l .'i' «relko ten 1 deele komen '' Hoofden, i ,jn, welke deze '""'''^ l.ij uanli ■ ' ° BA. 126
de opgelegde boete te voldoen, wordt de sehul ilood gebragt. Een man m ag zooveel vrouwen hebben als "Ü ziek kim aanschaffen, hetgeen gesohiedt, "oor het betalen van eenen bruidschat, be st:l:tl "le. ilit dei bulVels voor de dochter \an lr " der Hoofden en uit vijf voor een meisje ' ul ' de mindere klasse. Echter heef! ieder man Gewoonlijk twee vrouwen, die als zijne ! rll iii'schdiiwil worden rn den man door l '" m arbeid i sten onderhouden. Daar de ing zeer lui is, wordt de, handel op """"' landen niet \ lug I ile schc l"' ll moeten gewoonlijk twee of drie maan ((u ' blij\en liggen, eer zij liniinc lading niet .len van het land verruild l" '"■"> of /ij verzeilen, na de oitlevi ' handelswaren, om op een bepaald lijd j 1'1 !' terug ie kirren. Sommieren verkoopen .""""' lading op een half ol' I rlieel !«« orediet. ■oatta Salindong, rijkje op Sumatra, in de Tl ""''"■ '''' Staal onder eenen /, Batta Taroh, zie: Batang Tarah. ■Battang Kapoh, hmdsohap op Banu ook bekend onder den naan Y Pan Kota. Mei eene bevolking van ".non p U Bta&i het onder hel geOßg VBB ■';.") ZSweloet, waarvan I Voorname enSl mindere. ~;j j *• dorp op den Oosthoek nud hei In, , Ceram, residentie Banda. Br wonen scli i n > dorp op Sumatra, lade L:nn])ong- "strikten. Tii l ' ( 'i' : 'inlie ten Nooiden \:in het eiland kij"" 1 '; "I' 9° Ui' z. Br. Be! is een klein OÜand, 3 of ■'■' , mul van de knst en üoiiiiijd;, overvloedig in schud fiatt 0 Lin °' /i( ' : Batoe l; - ll;l ' -' < | dorp in Borneo'a Zuid- en-< los [l.j 1 ".-'. distriki Doeson Ilir, aan de ri het T ' lr inwoners \ inden hm bi itaan in mar e 1 rota* , </'/ -ljat!j at! ii in Am iij.llionw. 11 *? waterval in Borneo'a Zuid- en .,'ng, eel disiriki Kap, ■ ■Bav! "fdeeli, a "' '""'' '" li " nir "' s Zuid-en iii Baun i'' nU Si:i " 'üaad 'v' 'I' '" b.el binnenland van hei Saw""' B ' r " "> t p 8 atra n idei Aan treki meer, hetwelk lll( ' «landjes bevat, dia mei - oed bouwland bent zijn, waardoor de bewoners van don omtrek een goed middel van bestaan \ inden. Bauwal of licndez-vous-Eiland, ei landje aan den Zuid-Westhoek Aan Borneo, in de straal ran Karimata, op 2 J in' z. ]\r. en 110° 10* O. h. Bava, eilandje ton "Westen van Siimatra, in de Indische zee, ten Zuiden van Xias. Baviaan, zie: Bawean, eiland. Bavy, eiland in do Bands ccc ten Westen der Aroe-eilanden, op ü J 33' Z. Br. en 132° 86' o. 1,. Bawa, dorp in Bomeo'a Zuid- en-Ooster afdeeling, diMrikt Bekompai, in het Btro bied der Karrau. liet teil 80 inwol Bawahasam, dorp in Borneo's Zuid- en- Oosterafdeeling, distriki Doeeon Jlir. liet is dooi omtreni iii(i Doijaka bewoond. Bawal, zie: Bauwal, eiland. Bawana, eiland in den MoliiLselien Ar chipel, lot de Soela-eilanilen liehoorende. liet staal oiuler het gebied van den Boltan ran Tel Mate. Bawang, dorp op Java, residentie Banjoe maas, regentschap Bandjai ?\i ■fllullW. Bawang, dorp op Java, residentie Bage lcn, regentschap Ceboemen. Bawang, dorp op .lava, residentie I. adsistent-n Treo galek, distriki Qoenong Lor. Bawang, dorp op Java, residentie Ki : ehap M; kt Bando aan >!<■ H\ ier Tjilapar. Bawang, dorp op -i ■ regentschap distriki Ballak. Bawang, gebergte in hel landt kut, ter ran Bonteo, riji Bawang, rijtak der ii\icr \:m Fontiorak, in Borneo'a M i n^ r - Bawang, beek op Sumatra's Zuidkust] in de I. ■■ '/-ij ontlast rich in de L 'i. Bawang, berg op Java, residentie i 11 vin-! \;m cm , zich cru waterval ia eemen i md. Bawang, dorp o] <\u>\, tijk Samba*, au di Bawang, hi disirilst Bingkel. Bawangan, dorp Hel Bawangan, dorp op de Koord-Oostkust BA. 127
rijsl. op, doch dii is op verre na niet toerei kend (mi in de behoefte der bevolking te roorzien, zoodal oog jaarlijks van Java en andere eilanden, 7"<<> ik s| io koj&nga moeten worden aangeroerd. 1 11 den geheelen Archipel il ei geen eiland dal soo rijk aan apen is als dii; voorts oju er oivetkatten, die op Java /.eer gesooht zijn, {•ene soori van zwijnen en wilde varkens. Men teil er 4.SQO itttkl lioorn\ee en 1,600 paarden. Op Bawaua zijn vijf wanne bronnen, wier water /-eer lieil/.aain tegen huidziekten is. Hij liet dorp Kalompec worden steenkolen gevonden, maar tot dusver is het DOg lot geene ontginning er van gekomen. Aan de Oostkust ligi de klip NOCH) die jaarlijks veel vogelaeßtjea oplevert. Bawean is in drie dirtrikten verdeeld, als: Saugkapocra, Koeion Negeri en Wètan Neperi, die te samen i s dorpen tellen mei 29,121 zielen, als 27,344 Baweaneri, 88 Europeanen) 50 Chinezen, lif'i Maleijen en l,:;'.i:i Mandba re/.rii en l>oe;^'inezen. van Borneo, landschap Muloedoe, aan de baai Maloedoe. Bawangan Koeion, dorp op Java, resi dentie Samarang, afdeeling Salatiga, distrikt Tengarou. Hel is bewoond dom- 29 Javanen. Bawangan Wótan, dorp op Java, resi dentie Samarang, afileeÜng Balatiga, distriki Tengarou. liet is bewoond door kS Javanen. Bawang Gattal, klein kanaal op Bi i tra, in de Lampongache distrikten, liij de rivier Rarem, dal in de Oostmoeson droog loopt. Bawang Hoeron Tandjong, dorp in Borneo's Zuid- en-Oosterafdecliug, distriki Kahnijan Tcngah. Bei beval 3 huizen en im inwonen i ! Bawa Niregeh, dorp op bel Batoe-eiland SinKi. liet wordt bewoond duin- in Niassers. Bawa Sidero, dorp op bel Batoe-eiland Signta. Hei is bewoond duur ?o Piassen. Bawa Tabara, dorp op Int Batoe-eiland Tello, mei eene bevolking van LBO Niassers. Bawau, dorp in Borneo'a Zuid- en-Oos terafdeeling, dist rikt Kabaijan Tengali. liet beval 1 huizen iiut lihi inwoners (1853). Bawean, Loebak, Lobak of Baviaan, eiland in de Java z<i-, ten Noorden van lul eiland Madura, op 5° 19' /.. Br. en H- )J 14' O. L. liet maakt eene afdeelini: nit van de residentie Soerabsja, op Java, en staat onder liet bestuur van eenen Adsistent-ILesideiit, die in de hoofdplaats van dit eiland zijn verblijf houdt; voorts is er een Rogenl en een Hoofd priester imir de lalanilsehe bevolking, een ; der Cliinezen en een Hoofd voor andere vreemde natiën, een agentschap van de Soera bajasche WCes- en Boedelkamer. Het eiland resßorteeri onder het regtagebied van den raad van Justitie te Soerabaja en van den omme gaandeo regter in de 4de afdeeling op Java. De grootte van Bawean i- vierkante geo graphische mijlen ..f vierkante palen. De nadering tol dit eiland is aan de Zuid- en Oostzijde moeijelijk en zelfs gevaarlijk door de \ele riffen en klippen die Int omgeven, liet land is vulkanisch en bergachtig; slecht zee vindt men eeoigC vlakten, docfa de bergen oog, De hoogste berg verheft gich 8000 Voel boven de oppervlakte der zee. Hel lachtgestel is er warm, de thi-rinomeler van V viiukmu I I lijst er tol i De grond is vruchtbaar, de voortbrengselen zijn: io, kokosno urdappelen, boom- ra aanlv ruchtcn. De rijstkulhiur levert jaarlijks 693 Icojangs Kr i.s ara bavenkantoor, een «ratverkoopi drie gevangenissen, een in L 836, ecu in l s| " en ecu Lu L 854 gebouwd, eene lagere schoot eene afdeeling uilandsche schutterij en ee> Officier van Gez., die tevens de oiviele genee»" kiiinliue dienst « narneemt. Gedurende de drooge moeaon kinnen er een aantal \.iii 60 a 70 sloepen van Madura, ,-'" laden mei rijst en gcdroog" 8 risch, waartegen puioug innemen. Van |j laatst der maand September tot hei begin ;l " Deoember kinnen liier vele Makaasaren ''" üncL'ine/.en, ilie liijn/iiff en rij>t kinnen iin"'" Leo te -en matwerkeu. ()|i dit eiland worden de ilaapmatten v:l " hei leger gemaakt. IJ winili een belangrijke handel in wnj*" steenen, inniliiTen en kleedjes • iil i '" ' de twee eerste artikelen worden j-'i"""". deels in liet dorp Telokh Dalam vervaardig* Onder de inWOUen vindt men eenitre f?° U Iversmeden; de ijxenmeden zijn viel »°f" reikend hui aan de behoefte der inwoner* voldoen. Er wordt in verscheidene knik gebrand en te Disallani worden I" ' if gebakken, welke echter slecht aijn. . *^ r . ancr munt uit in liet snijden «M ' > '" M .. \ 661 ieder Imi.s op Bawean staat ecu bouw, in welks boveuvcrdicpiug f" 1 xl ' r geborgen, terwijl het ondcrMc -ede" Ijruikt wordt tot het weven v;"> L ' l ' l '' \ Icc'litoi van mandjes en nat«ei I. BA. 128
'J De uitvoer bestaat in mat- en vlechtwerken, paarden, viseh, hipunij, ;;///««//-nolen, yumhir 1:11 Mae soort, van touw (l/ili mmé). ■Ue Baweaners Btammen waarschijnlijk van "'' Maduresen af, welker taal door hen, niet BDige wijzigingen gesproken wordt. Zij zijn j*er lui, onverdiagelijk trotseli en dweepach 'n; in;uir tot hunne eer moet. men EBggen, *t men zelden van moord, diefstal of aan «wing op den publieken weg hoort. Zij be "niieii het zeeleveu hovenal eu diiJM'u :uvn ''ilijkeii handel niet .lava, de LampoagSOhe j. ""ktcn van Bumatra, Kiouw, Singapoeraen v aill| j<;nnasin, waartoe zij 800 groote handel» £**. ™igen bezitten, behalve ongeveer aohthon lll ' v uscherspraau'wen. v j ( ' Wouwen honden zich bezig met het. .' ''" Van rijstmaudjes, .sloeleiuiialleii, enz. I ' irl Weven van kleedjes. sim ."' sl " M| l Bawean ouder Mataram, doch j.:'' onder de Nederlandsche Oost hel 'el" Com P a p iß " ln KM' werd "*"« aangedaan door Illanosche zeeroovers, Eïoot j 1 makende \:m het tijdstip, dal een '' der inaiinclijke bevolking met hunne U( | "''" '''" handel uil waren, aan de Noord \, '■'■' l ' landden eu na de plundering en "ting van eenige kampöngi en hel ple »iet Midere geweldenarijen, vertrokken Üeri ■"enigte van inwoners als gen iii, z J. WBttr van echter later een gedeelte door Baw '"'" weder bevrijd werd. rc k , o|| , ® n > dorp op Java, residentie Samaranir, Wen v ''. S;ihll '-' i| . distrikt Ambarawa, 8 r, ; j , |r |'"' 29 palen van Bamarangen '10rj,,',,'" Wl " Poerwodadl Het is een klein Ej jj "ii'i'vcc,- ioo Javaansohe inwoners. 'ii M . '" ' %ll| lijpakhuis van liet (iouverueiuent, rahan en een logement dat is •ïag ,|,.' s Btaal is - Dit dorp ligt aan de split :,„ ,|," ( '^ s ''" Wordt, daarom OOk wd eens ' u <ll ' ir a " 1 "" 1 Benaamd. ')anj> rr io, 4 0r p op ,| avilj residentie Rem i,wóo' Ba /U ' : Bawen . llnr l' l 'i'tiu r ' ''"'l' "1' JsWI " idenlie i a AVok i ' l > re.r r| ' "I 1 '»va, resident;,. Cheri- A Küii[j_''~ < '" lK «-!i:ip Koeningan, distrikt Loerah '"''"""■«•nü' ""'"'"'""i'd eiland tot de Kei eilanden ','■' pader Klein kei, residentie Banda, ]b (I( 'lah. vj l l"^ 1 'I]1''] Op liet eiland Madura, SaaaV '"■'> IIH '■""'• ' ""'i'-'dL.tnkt op Java, adi residentie Buitencorg, distaikt Batteszorg. Het telt ruim 2,800 delen. Bazar Koebang, dorp op Sumatra's West kust, residentie Padangiohe Bovenlanden. Boadjoe of Biadjoe (O rang-). Zoo noemt men, naai do rivier Beadjoe of de Kleine. Dajak, ren deel der Dajaksclie bevol kini: van het eiland liorneo, dat zich dooi voorkomen en gebruiken eenigmnate van de „..,1 _j . i ._ t\_i_i__ .1 i..; Ji ï. j. _ Bazar Koebang, dorp op Sumatra's West kust, residentie Padangaohe Bovenlanden. Boadjoe of Biadjoe (Orang-). Zoo noemt men, naar de rivier Beadjoe of de Kleine Dsjak, een deel der Dajaksohe bevol king van het eiland Borneo, dat zich door voorkomen en gebruiken eenigermate van de andere stammen der Dajaki onderscheidt, echter niet zoo zeer dat zij hier eene afzonderlijke be- Bchryving vereischen. De Beadjoe'a bewonen voornamelijk de gewesten die tot het rijk van Bandjermagin behooren en zoo het schijnt, ook een gedeelte wm Matan. /ij zijn opzettelijk beschieten door dm Heer M. H. BLuißwtb in de Verhandelingen van hel Batavuiasch Ot schii}!, 1)1. XIII, hl. 289 enz., maar ook wat de. lleeieii Seil u AXF.K, Km,. MULLER CU BbCXEB, de eerste in ojn werk Bonto, ituttj/vitig mm hel Slnomgehicil Baritt enz., de tweede in de Rtii M hel Zuidelijk gedeelte. MM B opgenomen in der VerktmdtUngmk over <le Nat. OeieMed. • '. Overnacht Bezittingen, afdeeling Land- en FolitnhmJs, bL 831 — 146, de laatste in twee artikelen in liet Inditeh Ar chief, ]M.), Dl. I, hl. :UB— 330 en -I-.M — l?:i, over de Dajaki in Uorneo's zuidelijk deel lic rigten, heef) voornamelijk tot de Beadjoe'* be trekking. .Men zie \erder liet art. Dajaks. tien waohte bob wm met de B • ver warren de Orang Badjo», een onderdeel dei Orang-lamt, Ortmg-Bqjöi of ■oogenaamdi , die Celebea en de omliggende eilanden u eu waarover zie het art. 1! aj at Beadjoe of Kleine Da jak, rivier n Borneo'a Zuid- en-Oosterafdeeling, distrikt Be kniupai. Hare oevers zijn talrijk bc. Beang, berg in Borneo'a VYesterafdei laudsi'hap Sekadiiuw. Boankeli, eiland in den Wageoe-ld Archipel, liet siaat, onder den Sultan van Tidore. Beas, berg op Java, reeidentie Bantam, Zoi« der Regentschap, afdeeling Lebak. Hij Ter- In ft zii-li 8,830 Kijnlamloche Voelen boTCS de zee. Beba, dorp op Celebes 1 Wectkost, residentie Uakassar, daar waar vroeger hei rijk Goa In LBH had zich Aicr. BaXAB in dit gevestigd, als Opperhoofd van ;!,<> ll(| gewa inuiteliniren; hij werd door den Kolonel Dl i,\ .INK, die met 890 man uit bet terdatn aanrukte, aangevallen en verj Bobakoongan, ririer op Borni kust, rijk i 'ii. Zij valt in zee. BA-BE. 129
Ajer Bangios, berg op Sumatra's West kust, residentie Ajé* Bwtgies. Hij ligt Noord waarts in de hoogê bcrgkc.tcn eu geeft aan eenige rivieren haten oorsprong. Ajer Bangies, eigenlijk Ajer Bangi, baai aan Bmriatra'a Westkust) 5 fi 0 mijlen ten Zuid-Oosten van het eiland Tamong, op 0° 11' N. Br. en M* 17' 20" O. L. Open ten Zuiden en Zuid-Weßten, doch overigens gedekt door de eilandjes Tello, Tamian, Pangkal en Pagaga, biedt deze baai, die zeer diep is, vooral achter Poeloe Pandjang of het Lage eiland, retfs voor groote aéhepen eène veilige' ligplaats en goeden ankergrond aan, ofschoon de vele banken, die men er aantreft en waarop ver- Bcheidene schepen zijn vergaan, de incest moge lijke Voorzigtigheid noodzakelijk maken. Ajer Bara, dorp op het eiland Buuku, dis trikt Koba, Ajer Batoe, rivier op Celebes, residentie Manado, in de Minahassa, distrikt Likoepang. Ajer Batoe Kapor, dorp op Java, adsistent residënüe ftrawang, 1,099 Kijnlandsehc voeten boven de oppervlakte der zee. Ajer Batoe Rakit, rivier pp de Westkust van het eiland Banka, distrikt Muntok. Ajer Bedidi, ook Ajer M edidih, dorp op Celebes, residentie -Manado, ia de Mina hagga, 1* iV \2" N. Br. der Wahaai, regentschap llutti. Il ft is bewoond door 45 Heidenen. Ajer Daroe, dorp op Sumatra's West knt, adsistent-residefitie Benkoelen, rijkje Anak Socngci. Ajer Deles, dorp op het eiland Banka, distrikt Tuboali. Ajer Dikit, cicronlijk Ajer Sidikit, land schap op de Westkust van Sumat ra. adsistent regidentle Benkoelen, rijkje Anak Soengei. Het is rijk aan peper eu wordt door twee Mantries bestuurd. Ajer Dikit, rivier op de Westkust van Sinnatra, adsistent-reêtdentie Benkoelen, rijkje Anak Boengei, landschap Ajer Dikit. 'Zij is niet bevaarbaar. Vóór de monding liert ceue bank. Ben schip kan buiten de monding in 8 of 10 vadem ankeren. Ajer Dikit, hoek aan de Westkust van Suniatra, adsistent-residentic Benkoelen, op 3° 2' 80" Z. Br. Ajer Dingien, rivier op Sumatra's Zuid- Oostkust, residentie Palembang. Ajer Djeroek, dorp op Java, residentie Bantam, regentschap Tjiringin. Ajer Doorin, dorp op liet eiland Banka, distrikt Boengei Leat. V.r is eene tinmijn. Ajer Gitti-Gitti, waterval aan den Zuid hoek van Bpeeimans-baai op Nieuw-Gninea. Ajer Gegas, dor]) op de Oostkust van het eiland Banka, di>trikt Tuboali, ten Zuid-Westen fan den berg Pading. Ajor Belo, dorp op de Noord-Westkusi van het eiland Banka, distrikt Muntok, ten Zuid-Oosten van den berg Menoembing. Ajer Besar, eilandje in de [ndisehe *cc, bewesten Snmatra, op 1" 24' Z. Br. liet is do verblijfplaats van een Maleisch opperhoofd. Op dit eiland verheft zich een ronde heuvel. Ajer Besar, dorp op het Molukschc eiland Baljan, residentie Ternate. Ajer Besi, distriki op Sumnira's Westkust, adsistent-reaideatie Benkoelen, landschap Socngci Lamauw. Ajer Betang, zir: Indragiri, rivier. Ajer Betomba, dorp op Sumatra's West kust, resident ie Padangsohe Bovenlanden, dis trikt Lintouw. Ajer Boegiea, rivier op de Westkust van het eiland Banka, distrikt Muntok. Ajer Boegies, dorp op de Westkuai van hel eiland Banka, distrikt Mjmtok, bezuiden de liiioi;i|ilaais Mnntok. Kr is een detachement militairen geplaatst, om de zecrooverijen tegen te gaan. Ajer Boelok Klakka Baroe, dor)) op hel eiland lüllitim, distrikt Boedïng. Het l)e -staat uit slechts 2 huizen. Ajer Botti, dorp op het eiland Ccram, ou- Ajer Goelo, dorp op Sumatra, residentie Palembang, distrikt Atap»t La-wang. Ajer Goenoe, negen eilandjes ten AVesten van Nieinv-duinea, in liet Zuiden der golf van Maccluer. Zij behooren onder Misool. Ajer Goeroe Goeroe (Donderend Water), rivier Op liet eiland Ainboinn, seliierei land llitne. Zij stort ten Oosten van Toehoe- sema niet eenen bruiseiuien waterval in zee. liet water is zeer helder en goed. Ajer Gran, zie: Ajer Aboc, riviertje. Ajer Hadji, distrikt op Sumatra's West kust, in de: Zuidelijke afdeeling der residentie Padang, tusschen Sapoeloeh Boa Bsndat en Iniliapoera. ]Iet rukte zich in 1682 van Indrapoera los; drie jaren later werd er eentï militaire bezetting geplaatst, die er tot aan het begin dezer eeuw gevestigd bleef. Het wordt door eenen Rad ja en acht Panghoeloes bestuurd. Er is mede een Posthouder gepl Ajer Hadji, hoofddorp van liet distrikt van dien naam, op Suniafia's Westkust, resi.! Padang. Tot hetzelve behooren nog 1 1 dorpen. Ajer Hadji, rivier op Sumatru's Westkust, AJ. 13
Bebang, hoek aan de Noord-Oostkust van het eiland üaijan. Bebangkir, dorp op Java, residentie Chc ribon, afdccling en distrikt Indramnjoc. Bebangkir, dorp op Java, residentie Chc ribon, partikulicr laad liulrauiajoc, distrikt Lobener. Bobangkoeng Telokh Ippol, hoofd plaats van liet riviergebied Betajm, op i'orneo's Noord-Oostkust, landstreek Tidi Bebaran, dorp op .lava, residentie Cheri bon, regentaéhap Madja Lcnska, distrikt Pali ïiiaiiaiiir, op do oostelijke gren3. Bebauw, zie: Babao. Bebbor, distrikt en dorp op de Noordzijde van het Zuid-AVester-eiland Daniiuo, residentie I disirikt. bevat circa 1,200 inwoners. Bebber, zie: Uabber, eiland. Bobedahan, dorp op .lava, residentie Pre anger Etagentoohappeaj afdeeüng Soeiruxfamg. Bebei, zie: Beber, di^t rikt. Bebol, rivier op Java, residentie Pekalon trnn, regentschap Pekalongan, distrikten Pc kadjangaa en Wiradesea. '/.ij ontlast zich in de Java-xee. Een bosch van geleken bet distrikt Wwadesaa» Bcbong, rivier op Java, residentie Kadoe, ehap (listrikt licinaincli. Bebengan, dorp op Jwa, residentie Kadoc, _', distrikt Minoreh. Bobengan, dorp op .lava, residentie Kadoc, regen' :, distriki iro. Bebongan, dorp op Java, residentie Kadoe, schap Magelang, op de Westgrens ?an man. Bobor, distrikt op Java, residentie ('heri bon, regentschap Cheribon, mei L 3, De hoofdplaats is Tjilimoes. Lu dii distriki ligt ook een dorp Bi Bobor, dorp op .lava, residentie Cheribon, p Madja Lengka, distrikt Djati Bebor, dorp op Java, residentie Cheribon, [ndramajoe, distrikt i Beboelah, rivier op hel e las 1 Banks, distril Boboolak, dir.p opJava,adsistent-resi ;likt I'aront:, aau de ri\ii Bcboolan, rivier in Bon craf lawi, op den n Bebokan, dorp o]> Ji ba ja, Boboki. ;> liet eiland Tim6r, ten Lgeesche enclai e OM Zij behoort aau hptjN'nlrilaiulscMioiivoincmciïl ■ Bedaauw, kaap aan de Westkust van In eiland Banks, ilistrikt Soengei Leat, in de straal Banka. Bedadong, rivier op Noe» ]>:iron. Bedadong, rivier op Java, residentie Be zocki, aüdeeüng Bondotvosso, distriki Pi Bodadong, dorp op Java, residentie Be zoeki, afdeeling Boadowoseo, distrikt Djemberi ;i:im de vi\Let /Ldjoag. Bedagrs, dorp op Java, residentie Ban joemaas, regentschap Bandjar Negara, 17 paleD van Bandjar Negara, ':' palen van Po linggo, 24 palen van Poerwokerto, 25 palw van Tjilatjap en 60 1 /, paal van Pel Bedageh, landschap ci]i de Oostkust v«ó Sumatra. Het is eene onderitoorigheid van Siaki beval 5,000 zielen en «rordi bestuurd door »s* Hoofd mei den titel ran Ora*g Kaja. ''' voomaanste voortbrengselen zijn rotan, rij f en peulvruchten. Eene gelijknamige \lneii door hetzelve in de an Malakks- Bedageh Mati, rivier op Sumatra's Oost' kust, landschap Batoë Bara. Er wonen :i:1 " deze ririei 50 inwoners, die rijsi lunr. «ras Inzamelen. Bedahan, dorp op Ji mtie S»' ;l baja, ! ( i palen van Gristtee, 51 palen van I)C ' rahaja, Si palen van .Mmljn Kerto en 82 p^* 1 van Elembang. Bedahan, dorp op Java, residentie Batij? . ia, distr' ar. Bodahan, dorp op Java, residentie I {C) bang, regentschap Bodjo Negoro. Bodahan, dorp op Java, resideni gentschap demb ■im'êfi Bedahan, rdwa eras) op Java, r '""' l'^,,; Cheribon, partiknlier land en distriki Kan<' 1 \nnnl- Weslen. Bedaka, dorp op Java, residentie ■ hap Kendal, distriki Belokaton, :1 l 1" Znid-Zaid-Oosl van A-man. itn?*' Bedakan, ! i iva's Zuid aan de Zuidzijde der i "'"' igi. Bodako, terrein met theei n ineii «'•' '_'~.,. teeling Ledok, "' '' llijlll . r Bedalam, dorp op i Bodali, dorp op .lava, residentie wan, !■ i Mul n;, gu- Bodang of Batoe Bed matra, residentie Paleml '_~. tfoesi. Hel be taai nil L 0 woawf BE. 130
Bodanton, dorp op Java, residentie Soc raliaja, regentschap Bidajo, aan de rhier Ben gawan. Het ia de algemeene balkenstapel van ooerabaja, waarover ren Opziener gesteld is. Er is een tolliuis voor den afvoer, door eenen Europeaan bediend. Bedaon, berg op bet eiland Billiton, dis -I''ikt Linggang. Bedara, dorp op Bumatra, residentie Pa ig, aan de rivier Lempoejang. . Bedawangan of Fraboe Karta, dorp lu Borneo's Zuid- en-Oosterafdeeling, land- Koesan. JIH bevat 4 huizen eu 25 mv ' (incrs. Bedawedan, dorp op .lava, residentie en '''■J-'e.utscliap Pekalongan, distrikl Wiradessa. Bedeh, dorp op Java, residentie Banjoe regentschap Tjilatjap, distrikt, Adiredjo, de rivier Dji Bedelloe of Foeloe Tengah, eiland in c Indische yn-, loi ilc Batoe-eilandei behoo rei "le, ten Westen \;m Simiatra. ■°eden, dorp op .lava, residentie Bagelen, i hap Poerworedjo, dislnki Li ..-Bedhoijo, dorp op .lava, residentie J)jok •°karta, .'(."j palen van Djokdjokarta. .-"ödil, kaa|> aan de ,\ uonlk u:,l VtLV !irl Billiton, op 34' Z. Br., 107 3 68' * O. |~ -oedil, berg op .lava, residentie en regent '"'l l Pekalongan, op de Euid-westelijke " "el dist rikt Sawangan. berg op Java, adsiatent-retidentie "'•'■iKiir-, ilislriki Pjaiil nie: Qeti l )a e< iingin, dorp op Java, residentie Rem entschap Rembang, !i:i palen van de 1 l; "l, 97 palen van Toeban, 71 palen van '']<> Negoro en 25, paal ran Pati. ji it dorp op bel eiland Bahka, J l ** Toboali. r K Q( iiri, distrikt op Bumataa'a Westkust, jj'" 1 ' 11 Tapanoeli, afdeeling Bibi ?wi, ruicr op Bumatra's Westkust, re : ' i ;li, afdeeling Sibogha. Zij ont -2 H ;■? "P de oi rena der afdeelL " lv :i ver voor kleine praauwen bi jj'eri'- "ntlasi ziili in de baai \an Tapanoeli. \a n | a ndjang, berg op de Noor Jj . ( ''' : "nl Criint Karin I ie lüiinw. ' a Jaton, dorp op Java, residentie Bama ap Balati) a, di itrüd Balatiga. ( J 07 1) dorp op .lava, residentie K ,] S( *P Tem distrikl Lempn ' : ftvier i Bedji, poststation op Java, residentie Pro bolinggo, afdecliug ProDolinggo, distrikt Tongas. Bedji, dorj) op Java, ic--i:leutie Pasoeroe wan, afdeeling Malang, 9 1 /, paal van Ma lang, 42'/ ; paal van Pasoeroewan. Bedji, dorp op Java, residentie Kediri, af deeling Ngrowo, distrikt ïocloncr Agoag. Bodji, dorp op Java, resident ie Kadoe, re gentschap Magelang, distrikl Bandongan. Bedji, twee dorpen op Java, residentie Ka doc, regentschap .Mairclanrr, distrikt Minoreli, liet een in bet Westen en het andere in het Noord-Oosten. Bedji, dorj) op Java, residentie Kadoe, re ohap Temanggong, distrikt Kadoe. Bedji, dorp op Java, residentie Fekalon gan, regentschap Batang, distrikt Soeba, huur land Simbang, aan de rivier Simbang. Bedji, dorp op Java, residentie Banjoemaas, regentschap en distrikt Probolinggo. Bedji, dorp op Java, residentie Banjoei afdeeling Bandjat Negara, distrikl Karang Kobar. Bedji, dorp op Java, residentie regentschap Koeto Ardjo, distrikt Eemiri. Bodji, dorp op Java, residentie Soeiakarta, regentsohap Soekowati. Bodji, dorp op Java, residentie Tagal, af deeling Pamalang, distrikl Tjiomal Kidoel. Bodji, dorp op Java, residentie Tagal, afde en distrikl Pamalang, aan den grooten po Bedji, zoetwatervel op Java, re identie Bagelen, i p Aihlkil, distrikl Ei Bollong, in de i ogelnestgn • Bodji Koeion, dorp op J Sb :., distrikt Ten garon. Br wonen 53 Javanen. Bedji Metoel, dorp Samai tiga. Hel is bevoond door 9 r.< Jw Bodjing, dorp dj» Java, n Eadoe, Jen van Uagelang, 43 palen van Peka len van Poi Bedji Wótan, dorp op J Samai Ten- Bel is bewoond do< Bedjojo, dorp op < hap Poerworedjo, diatrii Bodjowinangon, dorp op lentie Kediri, bap Tren nong Lor. BedOOk, dorp (i]> Java, residentie Madioen, diatrü I Bedook, dorp op Java, Bedook, dorp op Java, residentie en n schap Tagal, distrikt Pangkah. V BE. 131
Bodoelan, zie: Pahiton, kaap. Bedoengan, dorp in Borneo's Weater afdeeling, rijk Sintaiig, aan do rivier Balong KajoiiL'. Bedogan, dorp op Java, residentie Kadoc, regentschap Mairelan:;, distrikt Probolinggo, aan de rivier Kroning. Bedoijo, post en dorp op Jara, reeidentie Socrakarta, afdeeling Goenoug Kidoel, aan het Zuiderstrand. Bedoijo, dorp on Java, residentie Djokdjo karta, regentschap Kidoel, op den voet nn den Merapi, 19 palen van Djokdjokarta en 2'J pa len van W«gAi»wg. Bedok, rivier op Java, residentie Djokdjo karta, afdeeling Jlutaram. Zij ontlast zieli in de I'rogo. Bedok, berg op het eiland Socmbawa, ko ninkrijk Soembawa. Bedokan, rivier op .lava, residentie m regentschap Cheribon, dist rikt Gegiuik. Bodoio, eilandje ten Wetten \nn hd i Billiton, in de Stolzc-straat, op 3° 3' Z. Br. Bedolo, dorp op het eiland Buli, rijk jar. Bodong, berg op het eiland Groot Natocna, ■1° 2' 40" N. Hr., 118" 1-'' -1" ü. L. Bedonga, doqi op Java, residentie Sama rauLT, regentschap Demak, distrikt Hangar. Bedono, dorp op Java, residentie, Banjoe maas, regentschap Bandju Negara, dist rikt. Ifftnmg Kobar. Bedono, dorp op Java, residentie Nunaram.', regentschap Salatiga, distrikt Ambarawa. l.r wonen J'ji Jaranen. Bedrogs-oiland, de: Enc;ano. Boga, dorp on ('clebes' .VuDrdknst, resi . rijk Bolang Ifogondo. Boga, dorp oj) het eiland Boela Beai, resi- Bogadja, dorp op Java, residentie Sama regentschap Salatiga, distrikt Oengaran. Bogaga, eiland ten AVesten v:ni Sninatra, in de Indi bij liet eiland l'antrka. llc-t is langwerpig, laag en met kokoepalmen be ! : ran hetzelve ligi i es i l Begaloo, ii\ier op Java, in liet Oosten ran mts. hap Ledok, dis trikt I Bogangbara, berg op ! " ' ;la1 " 1 Manado. Hij il met iwau ge- Begaron of Bigaron, be >■■ re ttachap -M ] strikt tli. Begawat, dorp op Java, residentie Tagal, afdeeling lirebes', dist rikt Lebaksioc. Begel, rivier op Java, tendentie Socrakarta. Zij ontlast zioh met cene oostwaartschc ri,*j;t intr in de Solo-rivier. Begendeng, dorp op Java, residentie Kc diri, regentschap Berbek, distrikt Lengkong. Begendoe, rivier op .l.va, residentie Soe rakarta. Zij valt met ecuc oostelijke strekking in de Sol<)-ri\ ier. Begindn, berg op den Znid-Westhoek van het eiland Billiton, distriki Blantoe. Bogoelan, dorp op Java, residentie Kadoc, regentschap ]\lairelantr, distrikt Bandongan. Begon, eilandje ten Westen van Sumatro, in de Indische ccc, l>ij de. Westzijde der Pagei eilanden. Begondangan, poststation op Java, resi dentie Pekalongan, regentschap Batang, dislrikt Soeba, buurland Simbang. Behoh, dorp in l'.oineii's Znid- en-Ooster* afdeeling, distrikt Kahaijau Oeloe, aan de rivier Roengan. Beheh, rivier in Borneo's Westerafdeelingi rijk Lamlak, aan den regter oever der Djamboe. Behelo, gehuchi op het Ambonsche eiland Anibla.-iuw. Het behoort tol het dorp Elara. Bohimpo, kaap aan de Zuidkust \an bet eiland Boero, regentschapMassareteh. Zijvorm* de scheiding tusschen de. fenna's Moei en M»* 1 Baai. Behio, dorp in Borneo's Znid- en-Ooster* afdeeling, distrikt Eahaqan Oeloe, Behoudon Passage of Prinsen-si i kanaal tnsselu-n hel l'riusen-eilaiid en den WeS" ter«al \au ,la\a. Bet is de kleine Znider doof" togt in straat Soeuda. Wi-leer «enl hel dr" bezoelit en als ili' beste doortogt a.inlieM'le"» om de straat in zoowel als uit, te gaan. Teg B "" woofdig wordt echter de voorkeur gegeven **" de gTOOte straat tussehen het l'rinsen eiland 6» Krakatao, of wel aan die, Inssehen KrakatftO *■ liet Tatnariiidr edaud. Beilan Beilan, eiland in den Moluks** 6 * Archipel, tot de Obi-eiknden behoorende, r 8 dentie Ternate. U l I I • I l tl Illttll ■ Bejahoi, dorp in Borneo's Zuid- afdeeling, distrikt Eahaijan Uir, aan de '' |V 1 Tando Het is versterkl door eene wksn»- Bojangay, dorp in Borneo's Znid en- 1 . terafiieeling, distrikt Eahaijan Oeloe ■ i; " 1 ( ' r rivier Kahaijan. Hel is door eeue IchaM vl sterkt i ] |i; , Bejarou ut' Biaro , eilandje, ten N""" van Celebes 1 Noord Oosthoek, tol de B**J» eilauden behoorende, op I V 80" N. Br. BE. 132
bestaat uit cenigo digt aan elkander gelegen eilandjes; is van middelbare hoogte en onbe woond. Het wordt enkele malen door Sollok- Wue zecroovers aangedaan. Het kanaal tussehen «ejaren en Banka is ■! of 5 mijlen wijd en voor groote schepen veilig. Bejookoi, rivier in Borneo's Zuid- en-Oos terafdeeling, distrikt Katingan, op dcv regter oerer der rivier Sampa. Bejoengei, zijrivier der Katingan, in Bor «co's Zuid- en-Ooßteraöeeling, distrikt Katin- B**; Zij is bewoond door ongeveer 18 huis- Rezbnen. •Bejoso, dorp op Java, residentie Socrabaja, *«wding Modjo Certo. Bokaboe, dorp op het eiland Madura, in c ' Noorden van do afdeeling Soemanap. l>erg op het Rionw-eiland Sugec. ■"©kakak, dorp <'p Java, residentie Sama '!">. regentschap Salatiga, distrikt Oengaran. J '- r Woueu 188 zielen. dorp op Bumatra's Oostkust, aan Boï zijiak der Langkat-ririer. Et wonen Batta's, die ouder Langkat staan. , dorp op het eiland Banka, dist rikt ' n Jne. dorp op Java, residenlie Ba -1 ang, regentschap Salatiga, distrikt Oengaran. telt, w, inwoners. on f P a i» mondingsanD der rivier Koctci, p Ji|| nie(,'s Oostkust, rijk EoeteL g o e karangan, doqi b Borneo's Zuid- en ( |. sli(l| '' i ifileeii nL r ) landschap Coesan. Jm- liggen r,j. rivier op .lava, residentie. Batavia. ,J C °°Pt naar het. Noorden en valt beoosteu Zee" Batavia met twee armen iv de Java 'Xistc ' l "1 1 "'* ' I: ' Kl ' n ' Ml ' ni( ''' Bfiaria, is ( o '' r kwartier, waarvan het de hoofdplaats j;! l|lL '!'. '''■" weg naar Erawang, BS 1 /, paal nm Er is een Schout, een rii'lliank van 1 landraad en eene in I B l s gebouwde k(t fv lUï ' ' )( ' ' " <<" Ijnilenant-ChiiKveu \::i\ öolf S '' T '' v " ; '"'' 1 '' Z 'J" ' l ' l ' l ' L'evesligd. op j' asi -on-Soowing, voornaam landgoed uu,,' '? :i> "" identie Batavia, Oostet Kwartier '' iv " r Bekasi. Men heeft er suiker iV[,|. ( l, .''". molens. De rijst, steeld '"■si,.',' s '" den handel bekend ab eene der Bek U;iM '"' ''•'■'■ | s - rtni "" <ici,ij, ( asi -Oost, saiker&brqk op .lava, ren -0 ' i' Pasoeroewa iel eenen A. v.\ N |/ :i " '" %) '~ bouws, waarvan de Boeren B o k " I!l| kkn & Zajrm de ondernemen zijn. at ' dorp i v Borneo*i Westerafdeeliug, in liet staatje Tajan. liet is door 500 Dajuks bewoond. Bokel, dorp op Java, residentie Pasoeroe wan, regentschap Malanir, bij Lawaug. Bekoeko, dorp op Java, residentie Bage len, regentschap en distrikt Kebocmcn. Bokokko, berg op Sumatra's Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden, landschap der XX Kota'a. Bekompai, distrikt op de Zuid-Oostkust van Bomeo, ten Westen vau Baadjennaam. liet strekt zich ten Noorden uit tot de Kam pong Baroe, ten Westen tot aan de benedenste munding der rivier Mjankatip en ten Zuiden tot cene beek benoorden Poeloe Anje. In bet Noord-Oosten is bet land koog Ba vruchtbaar, doch overigena bestaat, dit distrikt uit lage moeraslamlon. 1)ü voornaamste voortbrengselen rijn: rijst, rota», honig, was, timmerhout, k c " droogde viscli, dnmar, eenigc vogelnestjes en een weinig goud. De woningen der inboor lingen staau langs den rivierkant of drijven op vlotten. De bevolking bestaat uit 10,825 zie len, die bijna allen do Mohammedaaii'-elie leer belijden. Zij zijn onstandvastig vau karakter, en houden veel van stelen en liegen. Zij doen Weinig aan den landbouw, alleen planten zij rijst, groenten n Trachten. Bekompai, dorp in Borneo's Znid- en- Oosterafdeeling, distrikt Bekompai, nabij de mondblg der Marabnhan. Bekti, ne: Boekti, badplaats. Belaboohan Amok, inham aan de Oost kust van het eiland Bali, aan de Zuid-Oostzijde van Karante Asam. Bolah, dorp op Java, op de Zuid-Westzijde der adi jitan. Belakan Kidool, dorp op Java, residentie Soerabaja, aan de rivier Pegiroan. Belakau Lor, dorp op Java, residentie Soerabaja, bij de stad Soerabaja. Belalang, dorp op Celebes 1 Noordkust, re siilenlie Mauailo, rijk Bolug tiogOüdo. Bolalin, rivier op de Oostkust van het eiland lianka. Belamboö, bogt aan de Noordkut van hel eiland Soeinbawa, iSanirar, in de baai van Bangar. Bolang, afdeeling op Celebes, residentie Manado, in (1c Minahassa. Zij liestaat, uit de hoofdplaat m de drie distrikten Pono ■akan, EUtahaa en Paasan, te Hanen bevolkt il ■ 4,781 Kielen. Zij staat onder renen Op ziener en op tle. hoofdplaats is een I'akbuis meester. Bolang, hoofdplaats vau de afdeeting van BE. 133
dien naam en van het distrikt Ponosakan, op Celebes, residentie- Matiado, in de Minahasua, aan liet strand. J)c weg derwaarts is doOT liet klimmen en dalen zeer mueijelijk. De bevolking vindt haai bestaan in goud graven en de visch plaats is ongezond; daarom heeft de Opziener die over Belang gesteld is, en \ roeger hier woonde, zich elders gevestigd. Er veilige haven. Belang, eiland in den Moluksehcn Archipel, ten Noord-Westen van het eiland obi, op 1° 23' Z. Br. en 127° 32' ü. L. Het behoort onder Batjan. Belang, eiland ten Westen ren hel eiland Soembawa, in de straat Alias. Belang, riviertje op Java, residentie I'a soeroewan. Het stort zich aan de Noordkust in de straat van Madura. Belang, dorp op Java, residentie Ei tang, distrikt Bandoi Belantoo, zie: Blantoe. Belaseh, gehnchi op hel Ajnbonsche i . 1111 behoort tot bet dorp < : Belateh, gehuehl op hel &jnbonsche eiland Amblaauw. Bel behoort tot het dorp Salate. Belatong, westelijke arm van de rivier Barito, op Borneo. Zij vi ch, na drie. Ven znidfl roomd te hebben, op OMG' N. Br. en Ll3" 58' 0. L. met de Moera Belau, zie: Amblaauw, eiland. Belawai, dorp op Java, residentie Proanger Belawang, plaats bij de I 'bang, aan de Zuidkust van Borneo. Belawaug, rivier op Ban»t»'s Oostkust, '.at. Belega, zie: Baleg», rivier en dorp, Boleling, zie: Bolélêag. Belongisan, eiland aan Borneo's Oosi belioorcmlc' onder Goenong Tebber, aan welks elegen is. Belongscl, eiland in den Molukschen Ar i de Oost G blo. Eel onder den Sultan van Tidore. Belentian, dorp in Bomeo Hce : .. - or Chinezen uit het mijn : Mandoi bewerki wordt. Belet, knap aan Cel< ia de . op I)J 84' Z. Br. Belgica, f«i »nd \cira. Hel lij i op de Zuidzijde n bel fort te, op i Z. Br. en LS b. Hel heefl vijf en is door cencn muur met kleim omringd, [n L6ll m dit fort ouder den Gott verneur-Generaa] Pixtxb Both gebouwd, in 1018 door een kasteel vervangen, dal in 1750 geheel vernieuwd is. Hel wordi goed onderhouden en is van gesohut voorzien. ïr ligt cono bezetting. Belian, dorp op de Noordkust van bet ltiiiua-eiland Battam. Bolida, zie : 151 it i. Boliling, zie : Bolélêi g. Belimbing, zie: Blimbing. Belindi (Boekit), bergpas op Sunn U estkust, residentie Tapanoeli, landsobap M;ui (lalicliiiL', ;V.)7 meiers Innen de zee. Belingkat, berg op Borneo's Noord-Oost kust, landschap Bambilloeng. Bolintang, dorp op Bnmatra'a Oostkust, aan een zijtak dei Langkat-rivier. Hel " bewoond door 1,600 Batta's, die aan La onderhoorig zijn. Belirang, berg oi> Java, residentie Soera karta, I mijl ten '/.uiden van den Merbaboe. Beliti, zie: l!li ti. Bellah, rivier op Java, residentie Samarang- Bollando, eilandje in den Molukschen Ar* cliipcl, beoosteii het eiland Sangir, residenti* Manado. Aan de Noordzijde van hetzelve lig' gen drie kleine eilandjes. Bellanipa, rivier op Celebes 1 Westkust rijk Mandhar. Bolliqueux-rif, zie: Noord-ei huid. Bello, dorp op het eiland Soembawa, k"' nlngrijk Bima. Er wordt veel zoul i maakt. Bellook, dorp op het eiland Madnr de N dijde ran <lr afdeeling Soemanapi Bellok, dorp op Java, residentie Pasi van, regentschap Batang, distriki Massin. 8010, dorp i land Banka, diatri»' Muntok, ten Zuid-Oosten van do lioofd] Muntok. lid ie bewoond dooi 82 Bank: en Kin Chinezen. Er is een < Ihineesch ét» 0 "* Bemer i. waarvan men I"'' nog ilc: bouwvallen Biet. ~ 8010 of Behlo, landstreek op de '/■""' Oostkual van hst eiland Timor. '/■<) ( door onderscheidene Hadjrft bestuurd, bergen van Belo rijn bijzonder rijk aan f '\ , r iul; hel wordt, even nis hei was, dal » overvloedig Eb de bosschen wordi ronden, door V i iran I lillj opgek?' ' Mm vimli er i-in di i ' ,' |( ~ moedelijk worden naar deze landstreek "' wonen ran Timors oostelijke helft I''' o "' ' genoemd. Zie da( artikel. „~( 8010 of Pandjani aan de "«" BE. 134
kunt van liet eilaud Socmbawa, in de straat Alias. Beloa, landschap aan den Zuidkant van "et eiland Engano, met ongeveer C3O zielen o >uler eeneii //,/-//,/ (1864). Beloeba, zie: Jiilba, dorp. Beloeka, dorp op bet eiland Jïali, rijk %-Hibruua. Beloembang, rivier op de Oostkust van '"'' «land Banka, Beloesa, dorp in Borneó'a WesterafdeeÜßg, r 'jk Sangjo ttTj dislrikt Mantowrie. JLei is be- w °ond door 3ÜÜ Dajaks. Beloot, dorp op Java, residentie Soarabaja, ll WiitM-l i:i |, Soeratoja. Belokan, dorp op Java, residentie I'robo- Un '~'~<\ afdeeliag en distrikt ProboJü^go. -Belolong, dorp op het eiland I'lores, resi t| 'tie Timor, landschap Larantoeka. Belo Manna Koini, landschap op de ' [ Oostkust van liet, eiland Bngano, met °| ev eer 150 zielen ler eenen Uadjo Q o -"elouozon [Erna Wek»), volksstin die de stelijke helft van het eiland 'l'iinor bewoont, •,, 1 T *D de bewoner-; ilcr uc-lrlijkc helft of ' V/ ni, meer .looi Ideeding en nrapennu «■n tongval, dan door kleur of lig v ' l ' lii| sli(Miw si-liijni te verschillen. Zij zouden >lo afkomstig zijn. ■ Beloneache landschappen, die i : '"'i eigenlijke Timor gieuzen, erkennen aag v .- h ii den Lio-Mai of Keizer yan lici"^ 11 '" li ' li>l ''' '' u ' een '' Igenooi ia *an Rel Gouvernement. De verder oostu :i Belonesche gewei <HÄ« I'ortu- ( i( " v lftg in erkennen hel oppergezag van den i van Dilly. In de verschil] '"'" worden zeer uiteendoopende dialekten l, (^ l ' I '"''- l 'n. o.' bevolking staat mei de meer ''jkc:" :i " westelijk Timor op ongeveer ge- g l 'rap van beschaving. \V< oll ß> dorp op Java, residentie üatavia, kwartier. I,- 01 °okpahu, dorp op het eiland Bali,rnk " Os ok, dorp op Java, residentie en re fifvi ' a P fasoeroowan. k aul l 0 T ali Koko, landaohap van den Oost het hvi ( ' 1; ""' l>;il - :l: " > - '" L 864 telde de s 1 Vod °ro, klip l,i', hei eiland Bank v,i'. ! ;i:il Qasp Mj op o- i 3' z. Br. Zij i 6 tol L 0 roeten Bel'""' Zw:nll ' Mts hoven water. IWat i, z,e. Bolen Bern.be, onbewoond eiland, behoorendc tot Salcijcr. Bembira, landschap op de Noordkust van hel Nuulelhout-ciland. Bembira of Bambora, bergen op de Koordkust van liet eilaud Florcs. Iv deze bcreen heeft men marmer gevonden. Bomoe, rivier op het eiland (,'eram Laut. Bemoewang, dorp op Java, residentie Bantam, Zuider Regentschap, bij den heuvel Loeloemb&og. Bemora Kidoel en Bemora Lor, twee dorpen op .lava, residentie Tagal, afdeeling es, distrikt Losari. Bona, dorp op Celebes' Westkust, koning rijk Boni. Benana, eilandje in de Indische zee, ten Westen van Siunatik, tot do liatoe-eilauden behooreade. Benanga, rivier op de Westkust van Ce lebes. Na cenen westelijken loop vult zij in de straat van ]Uaka>-ar. Bonangen, rivier in Bonieo's Zuid- en- Oosterafdeeling, rijk Bandjermasin. Zij ont ■pTÏngi op den berg Eatem, stroomt oosti naai den regteroever der Teweh en vereenigt Rota mei dia rivier. Zij is cenige dagreizen \er bei aarbaar. Bcnar, ri\ier in Bomo's Zuid- cn-Ooster afdeeüng, rijk Bandjelrmaain. Zij valt saeeoen zuidelijken loop iii zee. Benara Karang, dorp in Bonieo's Was terafdeeling, dJßtrikt Mak), aan de rivier Malo. Benares, dorp op Celebes, resident ie Ma nado, in de Minahassn, distrikt Sarongson'-T. Benawa, durp op Sumatra, residentie Pa- Lembang, diatrüd Pagagan Ocdik. Benawa, durp op Java, residentie Djok djokarta. Benawang, zie: Sol o-rivier. Bonda, dorp op Java, residentie Cheribon, afdeeliog Indramajoe, dütrikl Kaïang Ampel Bonda, dorp op Java, I Cheribon, reu'cnlselia|i Kcieninu'an, dislrikt Loeiab AgOßg. Benda, dorp Op Java, residentie Batavia, 'm hel We>ier Kwartier, aau de rivier 'i'ji doerifin. Bonda, dorp op .lava, residentie Cheribon, regentschap Koeningan, distriki Loeiah Agong. Bondan, dorp op Java, reaideatle I'eka longan, regentschap en distrikt Fdcakmgaja, a ile stad. Bendar Sampoi, doij op Sumaha's üost landsohap Boeloe 'Ijina, op beide ~ der ri '■' is <l (1 verblijfplaats van den sinA-f), .",0 of BE. 135
60 huizen. Tiet is de voornaamste handelsplaats van Boeloe Tjina. Bendawal, rivier in Bornco's "Westcraf deeling, tijk Matan. Aan hare oevers wonen 70 ])ajaks.' Bondé, dorp op Java, residentie Socrakarta, ttschap Sockowati. Bendeng, heuvel op Java, adsistent-resi deiiiie Buitanaorg, bij en boven de boofdpkata ijuitciizmir. Hij verheft zich 3,949 Rijnlandx lic roeten boren de zee. Hier licit een landgoed. Bendor, dorp op Java, tendentie 9ama rang, regentschap Salatiga, dütrikt Oengaran, met 117 zielen. Bondo, dorp op Java, residentie Kediri, tent-residentie en regentschap A'grovo, di.strikt Kalanührct. Bondo, dorp op Java, residentie Kediri, .•idMsient-residentie Ngrowo, recent scha]) Tren galek, dist rikt Ngacmas. Bondo, dorp op Java, residentie en regent schap Cheribon, Bendo, dorp op Java, residentie Ifsdioen, regentschap Soemo Jioto. Bendo, dorp op Java, sdsistent-residentie Patjitan. Bendo, dorp op Java, residentie en regent schap Boerabaja. Bendo, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap dist rikt Banameh. Bondo, rivier op Java, residentie Pasoeroe «;ni, regentschap Malaiii;. Zij ontspringt aan den voet van i\r.n heuxel loenggOfl] Kono, ligl zich met de Madirdo, lny.nidc vang, en stroomt rereenigd onder den naam VSJI W'clani: of I'aras naar hel licnnlenland van Pasoeroewsn. Bondo Aroin, dorp op Java, residentie ski, afdeeling Bondowosso, distrikt Wi rosari. Bendoe Moonggal, dorp op Java, reai dcntie Boenbaja, l>ij de hoofdplaats Soerabsja. Bendoe Moenggal, doip op Java, resi dentie Kciiiri, adsistent-residentie en n schap Ngro-wo, distriki Kahagbrai Bendoong, dorp <i)i Java, residentie Ban tdi t Regentschap, distriki Tansxa, en Tanara en Tjikandi, aan ie rivier Tjidoerian, - J i» palen ran Beraog, Vnjcr, 53'/i )' iUl ' v u l Lcliak, en i;s palen v;m Tjiringin. Bondoengan, dorp "i 1 Jara, adsisteni Kravang, distriki Ki.li pjati. Bendoongan, dorp "|' Java, residentie p Salatiga, distriki Bah lICII. Bondoengan, dorp op Java, residentie Pasoeroew&n, regentschap en distrikt Pasoeroe wan, l palen van de hoofdstad en ."7 palen van M;damr. Bendoengan, dorp op Java, residentie Cheribon, distrikt Binduig Laat, aan don groo ten postwi■'.'. Bendoeng Asam, dorp op Java, residentie Bezoeki, regentschap Beaoeki. Bondoler, dorp op Java, residentie Soera bajii, afdeeling Modjo Kcrto. Bendolo, dorp <ip Java, residentie Kediri, regentschap Berbek, distriki Bnralan. Bendong, sic: Bendoeng, dorp, Bendo Roto, dorp op Java, residentif Kediri, adsistent-residentie Ngrewo, regent* schap Trengalek, dist rikt Soembreng. Bendo Sari, dorp op Jara, residentie K1 1 diri, adsistent-residentie en regentschap JNirru ■\\o, distrikt, Calangbret. Bondschar, /.iu: Bandjer Ifasin, ko" nijiL'iijk, enz. Bonee, dorp op Celsbes 1 Westkust, in W Oosten ran hel koningrijk Boni. Benei, dorp op Java, adsistenl resident!' Banjoewangi, distrikt Banjomvangi Benclan, dorp op Java, adi istent-residentis Banjoewangi, distrikt Etogo DjampL Bener, dorp op Java, residentie Samarangl afdeeling Balatiga, dist rikt, Tengaren. Er «oh" ',):!:2 Javanen. Eeneresep, dorp op het eiland Madurfc liüeeüng Soemanap, ten Zuid vFesten van SoO" mana|i. Bongadong, dorp b Bonieo's W afdeeling, tijk Malan, aan de Katapan, dat" den zuidelijken mond der Pawan-rivier, )"'"_ ei-n uur boTeo liarr uil u airriiiLC. \;iaf '''" rivier wordt liei dorp dikwijls Katapnugenoe" 1 * lid teil 294 inwonen, als 60 Boegineaieii, '" Maleijers, LS Chinezen en overigens Dajak* , Bongaysche-oilanden, /.ie: Bangg*^ Bongala, handelsplaats op Bumatra, "I' Oostknal van lui koningrjjk Aehin. . Bengal», twee dorpen op Javi li-W 1 ' 11 residentie Knwang, distrikt Kali Djati. Bongalingan, dorp op Java, adsi»* 8 " residnntie Banjoewangi, dislrikt BanjoewWß Bongalis-straat, tic: Mam par. ( Bongaloon, «tr»ek op Borneo's |lu: '"' ( . r aan de N 'd/iide VKD Kuelei. Men *"" -~ rogelnestholen. D« bewoners dezer streel " m "' fAev Bongarus, rivier in Borneo's Westers lint.', rijk .Malan. Aan BW >""'" ' BE. 136
Bengawan Djoro, distrikt op Java, resi dentie Soerabajs, adwstent-reaidentie Grissee, "Agentschap La ugan. Het bevat 106 dorpen *•* 18,896 inwoners. Bengawan Djero, distrikt op Java, resi aentie Soerabaja, adsbtefrt-residentie en regent «top Grissee. Het bevat 129 dorpen met '"• lr >o inwoners. •Bengawangan, dorp op Java, residentie «alongan, regentwhap Pekalongan, distrikt op de Znid-Weatgrens. .Benga wan Madion, zie: Madiocn, (Rlv 'w van). Bengawan Solo, zie: Solo-rivier. Korß Sbrang ' '"''" " p ' lava ' ri - l|Ltiri>rean ' sill ' ■'«■««■ntscli.-ippcn, ten Zuiden van den l'atoeha. _, en gkalingan, dor]) en poststetion op Isiatent-residentie Banjoewangi, is pa- Vil| i Banjoewangi, 75 palen van liezoeki J" palen van ProboHnggo. re» en^'la t. dorp op .lava, residentie Bagelen, ww«ohap Poerworedjo. joe en^a *» ( ' 01 ' l( °l' Java, residentie Ban '|, '"■' : i s, regentschap Bandjar Negara, distrikt "'jar. l, )]|r> eil Skat, dorp op Java, residentie Peka g* n . fegentsohap Batang, dUtriki Keboemen. i ( . r .,. n Bkol, dorp in Borneo's Zuid- en tel! n ''■""' distrikt Killl '"J' l » Tcn-ali. Het j ' ünroners, rerdeeld in 6 huizen (1858). rie: Benkoelen. ;,,. U| | n Bkoolon, dorp op bel eiland Bali, •g "'' Noorder si rand van bet rijk ISulelini,' .S. Ul|| Q Skoonat, haai aan <lc Westkust van «tent. ' ;i ' ;ia " de van de sdsi- Zij i s r !' sil|l '" lv ' Benkoelen, op 5' 85' Z. Br. )„jjj ' "'zaanl uu-l, klippen, dieziclilnl op eene Vi uir\ v .' Ul i iuiit uitstrekken, dooh er is cru UöjJj u ""' I ten ofligtevaartuigen,digt Ben ' k " M ' ""' : ' w " irl " w - ltcr ' illls 'Mi-i i Oonat ' ''"'ï' "i 1 Siunatra' \\ Bstknst, dien u ." " r '" sl< l<""t ie Benkoelen, aan de baai van fc' r <H'ii(. u "' "'' ' s : ' : '" ' Nl " oaderwOTpen. Sr t; nn ~ ok ' l)l '<~ op Java, rendentie Ban- Ben i" 1 "'' 1 '' 1 ' Übak< r ! °> dorp op Java, residentie Bama- Salatiga, distrikt Oenganu. Ben I '"""iiers. .p *i dorp op .lava, residentie en regent- Be n ~ Wll ' (lis "'iki, Doekoe Wringin. dentic f, o ', ''"'l' op Celebes 1 Weetlnut, '"■"•■"' Noorder Wstrikten. dorp op .lava, residmlir fiauï entschap l ekalonguu, di triki w °*niWßß Boniclan, dorp op Java, residentie Bczoeki, afdeeling en distrikt Bondowosso. Bening, rivier op Java. Zij ontspringt op den vlakken middenrug der residentie Kadoe, 5 palen noordwaarts van Magelang. Bening, meer op Java, residentie Kediri, regentschap Berbek, distrikt Lengkong. in dit meer wordt veel viseh gevangen, Aan des zclfs Oostzijde wordt kalk gebrand. Beningan, dorp op Java, residentie Ba tavia, üoster Kwartier, 2'/-> paal van zee. Benjaai, dorp op Bumatra, residentie l'a lembang, aan de rivier Moesi, bezuiden Pocloc Fongooig. Benjioor, kampong op liet rivier-eilandje Tatai op Borneo, in de rivier van Bandjema sin, belioorcnde tot de hoofdplaats Bandjcr matin. Benkajang, dorp op Borneo'a AVYstkust, afdeelini: Montrado. Er is een Üllieier nu Ge/.. ïde Hnimn gevestigd. Benjoar, zie: Jianjoan, eiland. Benkoelen, door de inlanders. Jiatii/hthoeloe geooemdi adsisteut-residentie op de Westkust van Bumatm, grenaende ten Noorden aau Jndrajioera, Bemapd en Korintji, tin OoetCO aan I 'alinilkuilt, ten Zniilen aau de J-aniixniL'- Bche disliikteii en ten Woten aau de ludiseho zie. Zij beefl sent oppervlakte van 465,6 vier kante geognphUcbe mijlen, en had op ultimo L 853 eene bevolking vau 111,307 zielen, als 170 Europeanen, Chine/.en en 110,636 inlan ilirs, slaven, paodelingeo en vreemde ooster lingen. Op ultimo L 856 bedroeg de bevolking: L 10,776 zielen, waaronder LB9 Kuro|ieauen en daarmede gelqkgntdden, l"il'} ( 'hiiHv.cn, en 'J 2 Arabieren en andere vreemde Oosterlingen. Benkoelen is verdeeld in Benkoelen, de hoofdplaats, en de landschappen Moko Moko, l..u>, Ommelanden, tx-lucma, Kauer en Kioi ; . De Inlaiideis hebban Benkoelen in verseliei denc distrikten verdeeld als: i'iaiiu'ka Hoeloe, Boengei Lamouw, Soengei [tam, DoevaUas di Dal al, 'la]iie Ajer, Nllebar, Lamlia Salapan, .Moko .Moko, Saloanah, .Manna, Laïi en Kauer, 1 bier later ook eenige Moesi-distrikten zijn In i 1 It i ,n handen van eenen Adsistent lent, ilie ouder noh heeft een eenten Koniiiiii-s, ten Vendumeester en Ainlitrnaar van ilen l;ur_'erlijken stand, hreeden Kommies tevens Poatkommies, Col lecteur vaa I» i Dein Zegel, Land , Taxateur, en eenen Ontvanger der inkomende en uitgaande regtcn, levens Haven- eu Tak- BE. 137
huismeester; terwijl met het bestuur buiten de hoofdplaats belast zijn een Controleur voor de Ommelanden van Jk'ukoelen, cm l'osthou ilcr tooi liet landschap Laïs, een Geeaghebbet voor het landschap Moko Mok o, een C'oniro leur voor het landschap Sclocma, een Gezagbeb ber voor het landschap Manna, een Eosthottder voor ht't landschap Kamr, eu ecu Controleur voor het landschap Kroë. Yaninlandscheho men aan (vncn Regent \ si La. mouw en Oilue Benkoelënj eenen Begeni tob ei ham, eenen Kegeniran Moko Moko, eu eeoeo /' ; i Sillebar, al Divisie-en Diatrikthoofden van Andalus, Kuen gei l.amouw en van Boengd [tam. [eder dor]) heeft zijn Hoofd, dat. door ile dorpelingen uit de oudsten van hut dorp ge kozen wordt llri regtswezeo deser adsistent-iegidentie, die i ot bet regtsgebied behoort van den Raad van Justitie I '> is opge aen Residentie-Raad en i l'an. iM-au—l(:uul, van beide welke Colli istent-Regideni \ ooraitter is. (Jok. hei I I 'ocdcl kamcr in dii gewest een Agentschap. Voor de geneeskundig men den ospitaal en i De aard der inlanden is lui en onvewobil . jagen /ij vermaken na; zij zijn nuieiji'lijk te regeren, daar zij eenen van wederspannigheid en onafhankelijkheid be zitten. De kusten zijn door .\lahijer-. bew< keren zijn niet verau ouden zich met het peperplanteo bezig. De Europe anen, slechts klein in getal, bestaan uit amb i. Het klimaat van Ben koelen wordt voor gehouden. De invloed ran den Zuidenvind, op Javt welkom en voor zoo gezond gehouden, wordt iwel als de geringste bl ie zon, al- lelijk geaoht. li,. frieten van Benkoele lebar, de B :nkoelen, de Boengei [tam en uiiw. t\icc eersi genoemde, ■ ■-topt, zijn t landwaarts in VOOI kleine vaari haar. of het Buikcnrbiood, :,.„, en de «eogenaainde berg nui ,s hoogte Monh gesteld op 8,16] Kijnl. vi v oor ■ : in orde gehouden. Jlet land is niet zeer vruchtbaar en de kust klippig. llr zijn vele boeschen, waarvan het hout hij/ouder geschikt i.s voor den liuisbouw en hel, maken van vaartuigen. De bevolking plant de meeste rijst op droogc velden, of op moerasgroaden, daar /ij te lui is, om voor de sawaA's de noodige waterleidingen ie graven» In de afdeeling Moko .Moko beeft men eehier natte velden. Het produkt van den rijstbouw is slechts voldoende voor cigcu ge bruik; alleen Moko Moko levert jaarlijks omstreeks 6ÖO ]>ikols voor den uitvoer. In het jaar 17'js zijn alhier de eerste mus kaatnoten en nagelen oyergebragt, waarvan men iv hel. jaar LBOB dr eerste vruobten zag- Door de volhardende pogingen der Engel" schen en bet irrootc kapitaal dat /ij er in pc stoken hebben is deze, aankweeking in der lijd vrij goed gelukt. Tot de intrekking \ :l " 'sLands Bpecerijtuin te Permattam Balam ' s in L 864 een voorstel gedaan, daar de op* irlijka vermindert. In LBSS levcrdu hij slechts 847/B 47 /, M pikols notenmuskaat, M / 1M pi' kols i'oelie. In de landschappen Laïs en Kroë is <' c sedert IStö veryaüene koffijkultuur in LBSS weder beproefd. Verder wordt dom- de bevol* king aangekweeki : turkscb koren, ga* hir, suikerriet, Itoko te' hak, katoen, obft eu katjemg. Ex is «*• van Amcnkaaiischc. maïs ingevoerd, betwel» betere vruchten geefi dan de Lnheemsche ijf gong. De peperkultutn lever! jaarlijks gevoi"-' ruim 8,000 pikols op. [ndigO en kutoC» lieren in Benkoelen goed, doch worden zeer** ia% dom- den inlauder gekultiveerd, De ia" 11 in, ofschoon hier weelderig op jende, is teer schaaisrh, waardoor de Mi" iroxdi ingi \ oerd. ™ kamfer is in Benkoelen leer zeldzaam. De sperciijcn van Benkoelen kunnen i i derlandsohe bezittingen op de '?'' kust, van Sumatra en Ie Batavia \iij \aii lU ' komende regten worden ingevoerd. De muuleii ,-ijii gehjk aan die van 1 •:il ;|Vl '^ Voor het meien van drooge waren dien * . kojang van siim Deze maai D^ lonlijk 8,400 oude ponden, boewei ' ix gebruikt worden, die 6,000 pond $ wigi hebben. De inhoudsmaat voor natte *j ren i w, gelijk aan L 8 a 19, Met bandi is de bahar, gelijk : >'^ 160 pikol of wel 562'/, oude P o^ den. Hel gewigi voor goud en «ih '.: d 16 maoe, gelijk aan 830 Holl. De veeteelt is vooi de bevolking een u ' BE. 138
naam middel van beslaan. Men telt in Ben koelen ruim L 6.000 buffels, waarvan jaarlijks eene menigte naar Palembang wordt uitgevoerd. Runderen en varkens rijn ei schaancn, dooh «shapen en geiten beeft men er 'm overvloed, terwijl de paardenfokkerij bijna* geheel verval ' eu ia. 1 >i- paarden dk biei in gebruik zijn, worden van Natal en elders aangevoerd. Van Ptaungediette wordt, door de bevolking veel w erk gemaakt. Visch is er overvloedig; in de vinden vele huisgezinnen bun &an. trof, Beide njn binnen liet fort Marlborough begraven. i ka Gouvcrncincnts-bureaiix, raad/aal en sfli.it kiiuiiT zijn in ecu aeei goed gebouw vereeuigd, welks front nuar het Gouveniementó-huis ge ket'nl is. liet fort Marlbötough, jrelcgen aau het zce strand, is door eene graclii omgpven, tan steen gebpawd, ra fcaa «el 72 stuk gesehut verde digd worden. Van dit fort loopt een zeer fraaije en 12 mijl lange weg naar Pcarmattam üalani. -^ c huizen der inlandschc bevolking zijn ms boog uil i 1, op kleine af in van elka 'iiud. /.ij zijn mei ' "l> of eene andere soort van riet gedekt. I't L 686 vestigden zich de ESngelsohen. onder van zekeren heer Oud in Benkoe !'"' ondanks de verbindtesissen welke de Ke rn 1, den Regent hadden aangegaan, de Franschen onder den Graaf d'Kstum; y~ '''• Engelsche faktorijen langs Bums rs tkiist vernielden en Benkoelen aan de. in ruil afstonden. (>;> bet einde rd liet echter weder door ben in be/.it genomen. Docw bet _\,'7 lu " totaal van II .Maart, L 824 kwam *»d weder in liet bezii van Benkoelen, sèd eene fesidentie werd Terheven; dooh c '.'' L 826 is bel onder eenen dedsistent- j d «at gesteld geworden. j [ , i en koelon, hoofdplaats der adsjstent-reri ,,,.' "' Be .'..„ in,, op de Wèßtknsi van Su ,°P 108° 80' O. U, 3° 'I- Br. Me,'. 1 J ls , ll ' llli aangelegd, oawan van (,„ . "' bout, omheind dom' specerijtuinen, b o ' i" 1 ' 11 , voorzien van poorten en barrières. b ÜOI UIZl 'n der Buropcëra zijn met aiop of i J zij zijn niet digi bij elkander ' V( ', en liggen besloten achter wille nm ll'| J " «roeten hoi in hel midden van i W(> iiii'i!'l ■' ! ' i :' rll , is Bene Eraaije Inc (;, llu '~' l!l1 twee verdiep liet niidil^"" 1 ' is zrri ' llrl ' ' n luit Wier's )' U> - "" .- I l- 1 ' 11 ; oii de boven <>\,.,. , "''''' men een Bohoon gezigi naar zee, ' '''''de, liet Uat -eiland e <nii- ' ); "t aan />■>■ Igi bel onde Qonver tci- r jjj.' S " lls - Vddr het/. , i zeer lnis vai|\""" v; M 1 geplaatst, kei rtenis elsohen Resideni ( r ' '''""' de inhiulers vermoord is, alsmede A(| s ; s](i| ll;i '-" r d;i „ ,1,.,, Nederland 'n-i,,, eni Kxin.ia.i:, wien een i IMMI later een even on: elnkkig lot Hel kerkje, dat vroeger zeer fraai was en een orgel heeft, is door de aardbeving van LM' November \is'.V.\ gescheurd en vervallen. De Hervormde gemeente is zeer klein. Zij beef) ratten Predikant, maar wordt van tijd tut tijd bezoekt door den Predikant vanPadang. ])e school lelt vele leerlingen en trant uit door orde en zindelijkheid. Te Mon is een liefdadigheidsge sticht, hetwelk dient tot verpleging van per die aan besmettelijke ziekten lijdeu of niet in hun onderhoud kunnen voorzien. De Chinesche kamp ligt in hut noord westelijke gedeelte ran hel établissement; liet • \y, maar meesi botrwvalli armoedige huizen. De meeste Chinezen zijn ma; zij zijn tusschen de 600 ik 700 ', en ataan als landloopew en boosaardig volk be kend. De beêtet) van hen houden zirh met den landbouw en den kltinbude] bezig en br< liimiiu varen op de groenmaikt. De gehdele bevolking bedroeg op ultimo 6,550 zielen, waaronder Europeanen, Chinezen, Bengalezen, , enz. De bevolking vind!, haar bestaan in dm land boaw en den handel. De rceclc tran Benkoelen lii-'t zes mijlen uit den wal en is zeer oped e;i blootgesteld aa-i de Noord-Weste-wniden, die hier kevig kunnen liedea leggen in de Noord Wet tmoesou hunne i de kanalen bij eens droogte, ügt aan liet Rat- I, TOOT anker, I BB van BC vertuid. I 11 of L 9 rademen wmter. Van de i ; ■ kt de stad Benkoelen de witte muren harer hui»en en hè) (at\ rertooning. lv haveo is voor hl. , \ urn- het jaar 1714, /es : de ongezondheid dea hem * rtrplaai er hut furt I k» b b i "iijnt dat de ligging nop BE. 139
residentie Padang, distrikt Ajer lladji. Zij is voor groote vaartuigen l>cv;i:ul)aiir. Ajer Hatoe, rivier op hel eiland Anil)oina, schiereiland llitoc. Zij scheidt zich in dlie groote lakken. Ajer Herba, rivier op Sumatra's Westkust, residentie Padang. Zij ontlast zieli in de In dische zee. Haar mond is door eene zandbank verstopt, en daarom is zij slechts voor kleine vaartuigen bevaarbaar. Ajer Herba, dorp op Sumatra's Westkust, residentie Padang, aan den mond van de gelijk namige rivier. Er wordt red gehandeld in peper, goud, ivoor en was. Si is een fort, dat denzelfden naam draagt. Ajer Itam, straat in den Archipel van Itiouw. Zij scheidt de Kariniata-cilandcn van de eilanden onder den wal van Sumatra. Ajer Itam, rivier op Snmatra's Oostkust, koningrijk Aeliin, diatrikt Delhi. Ajer Itam, dorp op Sumatra's Oostkust, residentie Palembang, aan een kleinen linker zijtak der Moesi. Ajer Itam, distrikt in Bornéo's Wesjter afdeeling, rijk Matan, landschap Kandawangan, aan ile oevers der rivier Ajer Itam. Er wonen 400 Dajaks. Ajer Itam, rivier in Bornéo's Westerafdee linir, rijk -Matan, landschap Kandawangan. Aan deze rivier wordt veel ijzer gevonden. Ajor Itam, baai aan Boméo'a Zuid-West kust, rijk Matan, landschap Kandawangan, op 3° Z. Br. 110° 30' ü. L. Ajor Itam, dorp op de Oostkust van het eiland Banka, distrikt Pangkal Pinang, benoor den de hoofdplaats Pangkal Pinang. Ajer Kapor, zie: Ajer Jiatoc Kapor, dorp. Ajor Ketjil, eilandje bewesten sumatra,ten Zuiden van het eilandje Ajer l'.esar. liet is onbewoond. Uit dit eiland steekt cene rots achtige phuil vooruit. Ajer Ketjil, ns: Haarlem, eiland. Ajer Koening, dorp op het eiland Bali, koningrijk Djembrana. Ajer Laboe, dorp op de Noord-Oostkust van .Suinatra, koningrijk Achin, distrikt Sala manga. Ajer Laha, rivier op liet eiland Aniboina, schiereiland ffitoe. Ajer Laha, dorp op het eiland Amhoina, refland llitoc, aan de gelijknamige ri vier Ajer Landjoek, dorp op Bornéo's West kust, rijk Matan, landschap Xandawangan, aan de rivier Kandawangan. Ajerlang, dorp op Sumatra, residentie Pa lembang, dist rikt Ampat Lawang. AjorMadidi, of M edidik, dorp op Celebes, residentie Manado, in de Kfinahassa, afdeeling Kenia, distriki Toncea. liet bevat6sChristen-in woners en Ls2Heidenen(lBs4). Er bestaat eene. dorpsschool. Hel is den LOden Februari] 1797 geheel overstroomd; dqords.l eene aardbeving de golven der zee de rivieren liet biuucnloopcu; vele Imi/eu zijn toen weggespoeld. Ajor Mangkok Boeloo, tinmijn op liet eiland Banka, diMrikt Pangkal Pinang. Ajer Mangries, dorp op het eiland Banka, distriki Jeboes. Ajer Manies, dorp op Sumatra's Westkust, residentie Padang, landschap der NI II kota's, aan /.ee gelegen. VdÓI hetzelve ligt het eilandje Pisang Ketjil. Ajer Masin, rivier Op hel eiland C'ennn. Zij loop! op den Noord-Oosthoek van dal eiland in den Oceaan. Langs hare oevers staan vele kasuaris hoornen. Ajor Mata, twee bronnen op liet eiland Madura, koningrijk Madura, te Arosbaja, onder aan eenen hemel. Zij aijn, volgens aloude over leveringen, ontslaan door de tranen van eenen man, wiens bruid door den Satan was weg iald. Ajer Mato, dorp in Bornéo's Westeraf deeling, rijk Maïnpawa, Ajer Mauwon, riviertje op het eiland Ceram. Ajer Merra (Bood Water), dorp op de Oostkust van het eiland Banka, distrikt Pangkal Pinang. Er wordi een weinig goud gevonden. Ajer Merra (Rood Water), rivier op het eiland Ceram. /ij ziet zeer rood in de West moesson, doob wanneer hel droog weder is, is baar water bijzonder helder. Zie ook: \l o or de n aars ri \ ier. Ajor Morra, dorp op de Westkust van het eiland Ceram. Ajor Nabara, distriki in het Noorden van Suinalra, in de l!alta-landeii, ftfdeeling I'i-rtihi, landschap lioeroemon. Het beVai I dorpen en 1 ID huisgezinnen. Ajer Nalaló of Xanali, dorp op Bumatra, in de Hal la-landen, afdeeling Maudahelilii;, l,ÜOü Uijnl. voelen boven de /.ee. AJ6i NiOO, dorp op hel eiland Banka, dis- Irikt MiintoL, benoorden Ajer Belo. Ajer Oedang, rivier op hel, eiland l'.anka, distriki Muntok, aan iWw vod van den berg Pandjang, In hare nabijheid heefl men een heuvel ontdekt, welke bijna geheel uit kubiek gekristalliseerd en gezwaveld ijzer bestaat, en AJ. 14
minstens acht mijlen zuidelijker moest vrezen, daar bij deze plaats vele ravijnen en laagten liggen, in welke het water zich vergadert, zon der te kunnen iregrlodjen, waardoor k-wade en ongezonde dampen veroorzaakt worden. Benkoelen, rivier op Kumatra's Westkust, :idMslenl-residentie Benkoelen, distrikt Boengei Lamouw. Zij is vijftig ellen breed en één en ceue halve el die]). Aan de monding 13 zij op gestopt, maar dieper landwaarts in voor kleine vaart oigen bevaarbaar. Benkoelen (Baai van), baai aan de Westkust van Snmatra, adsisfeiit-resiilenl ii: Bcukoelcn. In deze baai ligt het eiland Rat, waarbij eenc droogte, waar de meeste zee lieden in de Noord-Westmoeson ten anker komen. Benkoelen (Borg van), ook bekend on der den naam van berg van Indrapocr, berg op Snmatra's AVoM kust, adsist ent -resident ie Benkoelen, op :> J W Z. Br. Hij wordt op eane hoogte van 8,181 Kijnl. voeten geaohat. Benjar Masson, zie: Bandj e rmasin, koningtqk, ens. Benkoenat, zie: Bengkocnat, baai en dorp. Bonkoera, landsehapje op de Westkust van Sumatra, adsistent-residentic lïeukoelcn, afdeeling Kroë. Benkol, dorp op Celebes, residentie Ma nado, in d<: Minahassi, afdeeling Manado, distrikt Bantik. liet is bewuund door 3G3 Heidenen (1552). Benkong, dorp op Java, Nmbntie Sama ranir, regentschap Samarani;, di^tlikt Buigen Lor. Bennejattan, beek op Bnmatn'i Zuidkust, in de LuipOUgtobe «list rikten. Zij ontlast zich in da Samanirka-liaai. Bennor, dorp op .lava, residentie Bagclen, schap en distriki Amnal. Beno, durp op het eiland Timor, rijk So nefaait. Bcnoa, gegraven kanaal in I Zuid u', distriki Doom» llir. Benoa, dorp in Borneo*! Zuid- en-Ootter afdecliiif.', distrikt Doeson Oclue, aan do rivier Alantalat. Bonoa, kaap aan den Zuid-Oosthoek van het eiland P.ali, op 8" I-V Z. Jfr. Benoa Asam, dorp in Eknmeo'i Zuiil- an rüd Doeton llir. Ebt wordi i Dajaka bewoond, liet beeft «■en vrolijk \ Diirkomeii en is L'ocl oinleiliu . palen tv zijn dour vruchtbüoiiicn omgevi Bcnoa Lima, benaming van een gedeelte der Yorstenlanden van liandjennasin op Borneo. Benoa Paring, dorp in Bonieo's Zuid en-Oosterafdeeling, distrikt Docson Ocloe, aan de rivier MJantalat. Bonoas, waterrat in de rivier Katingaßj in Borneo's Zuid- en-Oostcrafdecliug, distrikt Kfttingan. Benoe, plaats op hot eiland Timor, gelegen ongeveer 25 palen tcu Oosten van (Coepang- Benoea, dorp op liet Batoc-ciland Het is bewoond door 5C Niassers. Benoe Agong, dorp op Sumatra, reside»- Ue Pslembeng, distrikt Ampat L&waug. B<* bevat 10 ■woningen. Benoea Lawas, dorp in Borneo's Zuid en-Oosterafdeeling, landstreek Tanah Boemboft rijkje Bampanahan. Benoedjong, dorp in Borneo's Wester* afdeeling, diitrikt Mulo, aan de rivier .Mal»' Benooi, eiland in de, Moluksche zee, l>ij l * c Oostknal na Celeba. Eet staat onder M gebied van den Sultan van Trrnatr. Bonoosan, rivii-r en dorp op het eilW* BCaduim, afdeeling Boemanap, distriki Kot» Benoerdo, dorp op Java, residentie Soe* rabaja, regentschap Boerabaja, L2»/ 4 paal v* l Boerêbaja, In 1 ., paal na Qriasee en 40'/» paal \an Modjo Kcrto. Benoist, betg op de Noordkust van Nie«*J Guinea, in de landstreek Coeramba, op M)' O. L. Bononga, dorp op de Westkust van Nico*" (iuiiica, tegenover het eiland Adi. Bonoot, dorp op Java, residentie P*** roewan, regentschap Ualang. Benor, dorp op Java, residentie Banjoei ischap 'Ijilaijap, diitrikt Madjei aan de rivier Tjilo Padang. Bonorong, dorp op .lava, residentie joemaai, regentschap Bandjar Negara. Benorong, dorp op Java, resident' 0 C regentschap Boerabaja, i ( . Bentaijang, dorp op Bumatra, tl " > "' I .' ll |S Palembang, aan de rivier Moesi, 9 |||ir ll "' 1 -' c , n , van de stad Palembang. Br staan LO woning Bontalu, dorp op Java, residentie l' l '"' l "},. |i Poerbolinggo, distrikt J-J jana. j. Bontang (Pasir), bergtop op Ja» 8" i Regentschappen, regen* 9 Tjiandjor, distrikt Djampang SFètan, "l 1 greoi van Buiteu«org. Bontang Battang, dorp in |; ' : We ii i afdeelingi rijk Bangouw, aan deK.'l" ür wonen 160 Dajaks. BE. 140
-Bontoma, zie: Bentenant*, eilanden. Bentenang, distrikt op Celebes, residentio in de Minahassa. Bentonang of Benteina, eilanden aan O o Oostkust van Celebes, nabij Belang, op sil r ' wor( l cn meermalen door 'ollokseho zceroovers aangedaan, die zich van , aar iit, met hunne kleine, pnauwen naar het **nd van Palamba begeven, alwaar zij drink ' atcr innemen en niet zelden de aldaar met en vissehen bezig zijnde bewoners p ( ' (: dist rikt en Langowang, Batahan en :^ ;l » «vervallen. Zi ' i en * On S» gegraven kanaal in liornco's " '" ''h Oosterafdeeling, distrikt Doeeon Ilir. K'i7? ntong Mati > booMpkats van lul eiland u&ngan, resideutia Banjoemaas, regentschap 1 >l-'n!l J:il> " ' /a] np den W( ' s(ll0(lk vau het g ( ' n heeft eene militaire sterkte. Ka»» r ' ''"'l' "I 1 '' :^11 ' residentie I'reanger g" Usi ''i:ippen, regentschap Boekapoera. i n^ ail (Orang), volksstam op Borneo, v ail 'T. '""oinicn der rivier Teweh, ten Wi l arc *wteL Zij bestaai uit voorname hande ' '' u: hunne produkten als was, honig, l ;i , 1( | " '■" wapens van eigen maaksel en in w,- Uir „ tleederen naar de Teueh bri ♦«tjnjuj '■'■ artikelen aan de Bekompaijera l,(.| U|| . Ul tegen zout, tabak, tjumbir en andere lOring, dorp op Sumatra, adsislent r hi IT ' l'i'iikorlcu, aan den linker oewrder Bent ' ! '""' ■ Lj;: ' : '" s Wl " Benkoelen. ''•i;if ( j, n 8» dorp iv Borneo'a Zuid- en-Oos f-'chij,,! l ' ls(r '' sl Bekompei, in bel Karrau- s enf ' 1( '" sl( ' cllts ls inwoners. Op r. , , n gPola, ilistrikt van het rijk W'ailjo, \ Jan, bewoond eiland En den Moluk- ! ""' 1 ' l Mi,i<-* ll ' l>tl * '"' ' lr Cteeariiji-eilanden bc '>!-'() Jl r'| '' c>r l' °l' Jsn, residentie Probo mL? Hee 'ü>g Lamadjang, distrikt Kam» '''i'lii,,, •' Ookoi . do.p in Borneo'a Westeraf ■^ 6 u'f" ' i:il| dak, aan de gelijknamige rivier rivier in Bonteo's Westeraf ' n J k Landak. Zij ontspring! op di 18 a 11,,!,," S; ""'«i-, uil den berg Toengal //. har V "" r ' s ' l '" lt ' i: bevaarbaar '"ti),,. ' ''" °cv« l "i een dorp van geüjkei i ut ' l! Ba ° l "l °P • l;i^'i ' fcdsistent-resi fivin-'s,","""' 1 - ' ll: " ikl 1; " v" Pi"npi.aai tentoon i > wriachapje op de Westkust nu Snniaira, adsistcnt-residentie Bcnkoclen, dist rikt. Kauer. Bentoeang, bmr in Borneo's Weatenf deeling, op de oostelijke grens van het rijk. Landak. Bentoengan Tinggi, laüdscliap op Su matxa'a Westkuit, mei eeosa. Badja, w» Pang hoeloJt, v\\ ecne beroUring van 200 zielen. Bentong, berg op Java, residentie Tbgal, Noord-West van den Slainat. Bentroekan, dorp op .lava, residentie lvuloc, regentsclinp BCagelang, dislrikt Pio boliuggo. Bonzoard, eiland bij de "Westkust van vet eiland Tinior. Benzoïn, benzoë, bejuin of welrie kende assa, is eene hanachtige gom, welke verkregen wordt van den boom Styrax Bmuoïn, die o|> Sinimini, \ooinamelijk in de Batta Lan den, en op BorneO) in bet koningrijk BroenaT, wast. De boom bereikt eene hoogte van .'io a 40 voeten en eene dikte van 11/,l 1 /, tot i voeten. De benzoïn dringt, bij insnijding, door den bast des booms, eren als de gom uil vracht- of an dere hoornen. Nadat de hars uit den boom ge sijpeld is, laat men die daar eenL'e dagen aan vastkleven, totdat zij door de zon is gekristal liseerd, wanneer zij uit brokkelige stokken van grijze en bruine zamangekleefde korrels bestaat. De groote witte bensoïo is zeer zeldzaam. De boom kan vier of vijl' jaren lang hars leveren, na dien tijd .sterft hij: het hout is vau geene waarde. Ben boom geefl gewoonlijk niet meer ilan '2 leaift 'sj&aTS. Wanneer de boom OUWen is, verkrijgt men duor het al'seha veu van bei bont ook mg eene ban, hoewel van geringe kwaliteit. De boom van Bumatra moei >\i-n ouderdom van drie jaren bereikt heb bes voor men daarvan kan oogsten ; op lWneo kan dit eerst na /es of zeven j, deden. De benzoïu verspreidt in een weinig vuur geworpen een welriekenden geur en is voor verscheidene scheikundige bewerkingen vatbaar. Hei \o ■u-nik dat er \ ,-ui gemaakt wordt, is als wierook bij godsdienst|>le:_'tiL r hedeii van Boonuch-Katiiolieken, .Mohammedanen en Chinezen; de aanzienlijke J vermengen haar onder den tabak. He parluineiirs eindelijk maken uit de benzoïn een middel tot verdrij ving van vlekken der huid. Van de beuzoïn, die op Borneo gewonnen wordt, gaat liet dienste der eën. \üui BB (Bgi in /i.me . I de minste soort van Oost-Indische be&COÏn door de Ani meer geacht wordt dan hunne olibanum. BE. 141
Te Londen is de beste benzoïti veertien maal meer waard dan olibanum. Dr beiizom wordt in groote brokken, in re ten of kisten gepakt, uitgeroerd. Zij wordtin den handel des te hooger geschat, naarmate de kleur helderder en besprenkeld mei witte stip pen is. De geringe kwaliteit is ïwartachtig. Deze han lieeft eena vaarde van /'ju :i _/ '/"'i per pikol en is een voornaam artikel van bande! te Singkel, te Tapoes en 1e Baros. De uit - \oer de/er drie plaatsen word! .rlijks ruim 6,300 pikcils ie bedragen; een gedeelte ran wordt over Pontjan naar Padang uit geroerd. Volgens het handelsvenlag over 1856 is op Java in i 1 erd eene hoeveelheid vau &jBQO I l t pikol, waarvan de waarde berekend werd op ƒ115,; rentegen ia uitgevoerd naar Nederland ID.V' „ pikols, ter v,aarde van / 9,! Engeland L 57 pikols, ter waarde van ƒ 8,020, en naar elilers in den ((nslcTsehen Archipel „ pikok, ler waarde van / 4,767. De invoer is geweesi : VanßalL . . . 401«/ m pikola ƒ 12,376 , Sumatra. . . 3,258"/ IÜC) , , Ï02.999 De uitvoer: . . mi pikols ƒ 3,151 , Mi 18"/ i«. » " , Boraeo G"" 11)0 > * , Celebes 4 '/ioo ' ' 127 , do Molnkkc». . . 1 „472 , Palembang, Bank», ~ Timor 1 » # 80 / 4,767 De Maleische en ■'< namen ajn ka n en Bepaaldo HoeK. de Znid- '• kust i . -(.iiinca, op 1" l-- 1 ' '■''"" Z. Br., I. !.. Bepadalam. Koolon en Bepadalam Wetan, twee dorpen op J Cherib Bcr;i, /'"■: Bi ra . Berabiet, Uk \ rivier, op ten. Berak, zie: Lassos, ! Berak, Billiton, in de - Berallos, twee eilandjes in den Rtoinr i iknd Bin - tang, . . . Br. Berampoo, Landen, landschap Sunpang Soclambi, aan den regteroever dier rivier. Boran, rivier op tiet eiland Ceram, schier' eiland Boewamohel. Zij valt met ocuc oostelijk B rigting, hij de Oostkusi in zee; Boran, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang, distrikt Baüak. Boranam, dorp op Sumatra'a Westkust resideatie Padangsche Bovenlanden, afdeeling XIII Cota'a, op den berg Boelassi. Berano, ri\ier in Bonieo's Zuid- cn-Oos terafdeeling, disirikt, SiaiiL; Moeroeng. Berapi, zie: \1 era pi. berg. Borapi, een dei- drie toppen van den berg Dompo, op Siiniiitni. landschap Corintji. Beratoos, /ie: tóeratoes-gebei Berawej, zie: Telokh Berawej. Bcrba, eilandje aan Bnmatra's Oostkust) ton Oosten van liel rijk Djamlii. Berbek, of, volgens de Javaanscheuil liurbuk, afdeeliag en regentschap op residentie Cediri. Zij beslaat hel noordelflk" ■ lic dei residentie en bestaat uit ile d"" trikten Berbek, Godean, Siwalan en \L r andj' iC ''" te zamen nel ruim 50,000 /.ielcn. Berbek, distrikt op Java, residentie Kodi o ' afdeeling Berbek. Eet teil eene bevolking v»» 6,706 Javanen. Berbek, hoofdplaats van hel regentschap ■n hel distriLi Berbek, op Java, resident"' Kediri, I? 1 . paal van Kediri en 37. Pw Toelong Agong. Ir is een reirlliank van <"" gang en een landraad gevestigd. Verder ia ' een poststation, cci.c \ oornaiiie markt en I>l ' 1 " in 1 s.'iCi gebouwde . Hier Controleur fl Bcrdjo, dorp op Java, residentie Si 2! palen van Poei »odadi, 68 palen m&rang, 07 palen van Balatiga en 86 |' ;l ' 1 ' van Knul.:' Bordook Koeion, dorp op Java, i a, distriki Berdock Wètan, dorp op Javn, resii ■ distrikt i -ionen 1 57 Javanen. f . B;ron, seer gevaarlijl Zuid- en leeling, d (leloe, in de rivier Bereng Kasinti Bereng, doÊp in Borneo's Zuid-en-Oo» . :, Oir. Het W 150 ' > /ui' 1 ' Borong Asam, dorp in Borneos_ leeling, distrikt Eahaijan ""'' ' de ri\ ier Ifenohii i t ( ,„'- Borong Kampoorik, dorp '" '"'"' BE. 142
Zuid- enOosterafdeêling, distrikt Kahaijan Ten -BMi met 5 huizen bb (in inwoaers (185 S). Berong Kasintoo, rivier in Börneo'a dist rikt KalinijimOcloe. ■"■"■ e beddingen bestaan uit bruinkool. Bereng Kasintoo, dorp in Bonieo's Znid- distriki Kahaijaii Oeloe, aan rtt! JTTier Kahaijau. Het beval 42 inwoners. Bereng Eambang, dorp in Borneo's Zuid- distrikt Eahaijan Tengah. «et teil \ huiaen en 80 inwoners (1868). Bergas Kidool, dorp op Java, residentie «marang, regentsohap Saktiga, distrikt Oen- Bergas Lor, dorp op Java, residentie Ba *Mang, regentsohap Salatiga, distrikt Oengaran. l «t beval 920 inwoners. iiorgcn, eilandje ten Westen van Suinaira, 11 Uantawei- Lrchrpel, ten Zuid-* Vil " '"'t Zuid-Pagei-eiland. W^ Qr gOema, hoek aan Suuiatra's Oostkust, j, Or gzigt, landgoed op Java, residentie *i UCster Kwartier. Br staat eene in rif,' 'i's omringd door Chinesche boerde- *aarvan sommige vijftig buffels bezitten. d (1 i' ligt aan een helder meer, waaruit M i,.-I** '" Vi n ' IC ' J BOOdige water voorzien ' '''bit, rivier in lionieo's Zuid- en e "Ug, rijk Bandjennasin. Zij ontspringt [ \ her- Manloehie. V;i , ri^a t, kaap en gebergte op deOostknsi ';' eiland Bani i i 85' Z. Br., en 63 ' Mi)'' o. L. De kaap is een l:11 " ls| ekeii(l punt. Vier mijlen zuid zuid v n . ( I'lll'1 ' 111 ' ■ i ;'ii dezelve ligi eene bank, die 1 ' moet worden. ln ga, eiland in den Rionw-Arehipel, in r hen den het eiland Bi] •j 7' y '''■'n.u'a kan men goed ankeren op u^ Be' icr)' s ~n ? sjjiivier dei Roenj an, b " ll1:| en Oosteraftieeling, distrikt Ka '(■i;il',l dorp in Borneo's Zuid- en Btriki Cahaijan Oeloe, e Ber '■ tijk G nSIn ' '' \oord-0,, 80, , 'Ss-Baai, haai in de [ndiseto y -"i bi«d+ I; 1" '"' Sandelhout-eiland B er |' >''*■";• veilige ligplaats i »loeij l, o ' 1U "''' "!> hel eiland ('erain. Zij '■'''■ ïang. ''"' ; '' midwaartschen loop in da Berioe, rivier in Bmweo's Zuid- on-Oos terafdeeling» distrikt Doeson Oeloe. Berjole, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap Keliocincn, distrikt Ki-ilons Tawon, op de grens van Ledok. Berkal, dorp op Java, residentie en re gentschap Tagal, distrikt Pangkah. Berkat, zie: Bérikat, kaap en gebergte. Borkwak, dorp in Bor 's \\fstcrafdco lin<r, rijk Bmtaag, distrikt Ewalang ücdik. Bormani, zie : Dj oer o c. Bermi, dorp op Java, residentie Pekalon gan, regentschap Pekalongan, di»triki Savsngani Eerobangan, cic: Balambangan. Beroo, eilandje in den Msluksehen Aiehi pel. Jlct behoori tot Batjan iraarbij hei ligt. Beroe (Het Ifaauw van), & den Molukschen Archipel, in de straal ran Batjan, geronnd door hel eilandje Jlcroc. Beroola, dorp op Sumatra's Westkust, residentie Padaugsche Bovenlanden, landschap Tanah Datar. Beroemboeng, dorp op hoi cil.uid Banka, in hei Oosten van hel distriki Mantok. Beroengoet, dorp op Java, residentie Cheribon, Dartikulier land Kandang Hawor, distrikt Loevoeng MalaiiLr. Boroessoe'B, wilde volksstam o|i Boi Oostkust, aan de binnénlandsche rivieren van de landstreek Tidoeng, namelijk aan HÄ« kattakh Djelandjan, 50 a 60, aan de zijtakken der Sekattakh B en zijtakken 80 a Umi en aan de Be bauwang-rivier, onder Sesajap, ezinnen. Zij zijn cijnsbaar aan den Sultan v;m Boeloengan, en wonen grooten ti isonderd, in réc van elkander gelegen woniii ■■! hoofd der m ier is vont, die name regeert, i eder huisvader die den ai I oning voeit, mededeelt. De Bei reden zieli dierernellen, meestal mui tijgerkatten, in zij een gal inakeli, Om l.e' lioui, te steken. De vrouwen dra) n de lei ba .i om de ■ groote tinnen ri De dooden worden niei ter aarde besteld, maar ■ gen wordt menigmaal ecu . Hen maakt dit volk zieli echter De plan ti zij In, betalen. Zij hebben - hand, i BE. 143
hamniednnmi, dip lancrs sommige rivieren ge vettigd zijn. De wapenen die zij gebruiken zijn schild, zwaard en blaaspijp. Verdere bij zonderheden vindt men in het Tijdt. van Jhi/. Dl. IV. bl. 438—4-11. door 11. v.s I IIU'ALL. Beroet, dorp op Java, resident ir Samarang, regsntaohap distrikt Oengaran. Het beval 40 inwoners. Berolé, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling Ngrowo. Berou, ook Barou geheet en, errwest. op Boraeofr Oostkust, grenaende ten Noorden aan Boeloengaa, ten (lusten aan de itroal Maka.ssar, ten Zuiden aan Aart- (iijzenshoek (Kanioenu'an) on ten Westen aan liet binnen landseli gebeigta Hel heeft een inhoud van 310 vierk. mijl of 19,6] I- vierk. palen en is verdeeld in twee van elkander onafhankelijke rijken, met name GoatOßg Teboer en Bambi -. waarover men bij ieder art. afzondei lijk leze. Zie verder: Tij'! - 19, I. bl. 81. Tij.:' '. <ï".. IV lS.j:,. bl. 86—106 door J. Hackman, JcE. en in hetzelfde deel bl. 423—468 door 11. VOS Dr.UM.L. Berigt aangaande de» iogt mii '/,. .)/. Schoener , i,p /!,■ Ot.sil.iist pa» '~ in iet tuijiu i|, voorko- mende in Bijdragen 10l de htumt itt Nt r/erln, '•■ tolomië*. I Jaarg. L 847. bl. 71—101. mtive, London Mv K mikiim vciikh, verkond. Bai.Om, 1)1.11. bl. sf>. Boron, zie: Kocra.ii, rivier. Bcrouwa, dorp in Bonteo'i Westerafdee linir, tijk Tajan, aan da riyiei Tuang. l'r wo- Dajaka. Berri Berri, efland l>i.i da Noordltaai \.m nul n.'uikii, in de Óabat-baai. Bersaijap, btap vn da We»tku»l nu hei eiland Buka, op J J i' Z Bersolo, dorp op J«v«, rwidentie on re 1, ilistrikt Doekoe Wringm. Borsolo, dorp op Javs, r> I bes, (listrikl Salem. Bortemooan, eiland ten Westen van Bu iu de [ndische zee, tol de Batoe-eilan ilen behoorende, l>ij M Berting Tinggi, oOaadje aan Bamatra'i Mt, liij de monding der ! B «loc 11 i-i i- klein en roUig en kan niet digter dan op I. . Eng. mijl genaderd wordi de zandbanken en riffen, die /.ieh van hetzelve uitstrekken. De kuil dekt met amandelboomen, «elke tot in de lee groeqen. Er houden zich geer vod zeevogels op; ook kan men er oen overvloed van sohel visrh verkrijgen. Bortjak, dorp op Java, residentie Hezoeki, afdeeling Panaroekan, distrikt Pradjekan. Bertjek, dorp op Java, residentie Banjoe maas, regentschap en distriki Poerbolinggo. Bosai, rivier op Suinatra's Zuidkust, in dfl Lampongsohe distrikten, diitriki Toelang Ba wang. Zij is snoh"lielend, heeft daarbij gtorf" vloeden en uitstekende rotsen, die de vaart bijna onmogelijk maken. De rotsea zijn liij sterke afwatering door den Btroom bedekt en de inboorlingen kunnen daar dan mei groot* behendigheid, /.onder het minste gevaar te rreezen, overheen varen. Hij hei dorp Poeloe e wordt de rivier dieper en langzamer van stroom. Zij ontlast zich in de Toelang Bawang rivier. Hij liet dorp Kota Boemi passeeri men de Besai mei een vlot. liet terrein langs deze rivier is op vel<' plaatsen geschikt voor de peperkultuur. Be* halve pepertuinen t imlt men er aanplant nui rijst, tabak, suikerriet, boomwol, maïi o" obfi, Bosan, rdtea (moeras) op Java, resident!' Banjoemaas, regentschap Bandjar Negara, ëf t likt Adireiljo. Besangan, dorp in Borneo's Zuid- en i terafdenling, distriki Eahaijan Oeloe, aan ' ll! rivier Kahaijau. liet beval 8i inwonei i, Bosangan, waterval In de rivier KahaiJM 1 » in Bonieo's Zuid- en-Oosterafdeeling, distrik* kahaijaii Oeloe. Bosar (Bookit), berg op Sumatra, ree»" dentie Palembang, landschap Pasoemah Leb»f< hoog mini 4,000 roeten. Bosar (Kampong), dorp op Sumatr» 1 Oostl ohap Berdang. Hei beval '•'' r:l ni/.en en ileu /.elel van ilm Sultan. "'' is eeu<- aanzienlijke handelsplaats, vaar '\'' praauwen hunne lading innemen, en «aar' 1 ' Batta'i uit hei binnenland kinnen om hun» 6 in te ruilen. Deze plaats is omstree»* 30 Eng. mijlen \an zee gelegen. Bosar (Kampong), dorp op .lava, tefi' dentie Bata^ia, \\ citer Kwartier, I paal '"" noorden den LSden paal op den weg uaai tam; m gelijknamig dorp zelfde kwartier, 9 palen beuesten den l"' : ' Betoi Bosar (Kamponßi, dorp op Sumftf* Oostknst, landschap Deli. liet is talrijk bevolk! ; de huizen zijn ""^ en staan ver van elkander, mei klapp l ' l '' andere \ rachtboomen omringd. BE. 144
Besar (Pooloo 1 ), zie: Kambangan, eiland. Besar (Pooloet, eilandje bij de Westknsi il " »«t eiland Ceram, in de straal Bonoa. Besar (Poeloe), eilandje gelegen bij de . Oonll; Us1 van Java, en behoorende tol de t «»dentie Rembang. Besar (Soengei), riviertje op de Westkust l( H eiland Batjan. g esar (Soengei), rivier op Sumatra'a de Paneh. Br liggen aan l )( ,''. ru "''' verscheidene dorpjes, waarvan de jP'kmg op 400 rielen wordt geschat. fort' S . C^crmer > benaming van een klein J l ' in de residentie Cheribon, dal de reede r ß h °Ofplaat 8 bestrijkt, nu ] eBö ? leri ning, benaming eener versterking l^ u «Oordkusi van het. eiland BoBTO. sehi S ° '"'- "•' f ' :iv;l > residentie en regent £' o«oeki. Hen' S ' z 'J ( r l rivier M:r/;ilian, in Bor hafia ' / '"' l '" m-Oosterafdeeling, distrikt Ka g^ er zie: Besser, berg. Kvv l ' Qra ' ( '"'l' "I 1 Bumatra's Oostkust, rijk lic '"' Ban '''' ru ''' k"'"- lllt;l -r(I1 '- r i'i ran > '' o| i' "i 1 Java, residentie Kadoe, fi«i P N|:|l ' v hin", distriki Bandongan. "'■uuu' " lil ' r "I' '''' Noord-Westkust van bel ""''■"• Zij vali iiii■ i oenen n< lelijker» B Zl ' 1 '- het (> j]' ' 1 "' lt en dorp op de Noordkual rao ' '""' Ceram, aan de baai Sawaai. De Sj 137 in getal, zijn Mohammedanen Bq s 1 ; " '!'"''' r eenen Oraitg Kaja. ( in den Molukschen Archipel, tol I : '' : ' ;^de U behoorende. Wij hadden weleer 1 (| i »an Besi eene kleine sterkte, Kla- Bfi O -"' ! " ri ' 1 ""'. die in de 17deeeuw verlaten is. ''■ W,..,. a n»ari ode-ei la ad, eilandje Kj ii Java, in de sliaat S..ei:da. '"" lrr a;i '' ilainl '" L 3 «deinen B Q(Ji ''.'! lft ndgrond ankeren. h || s ''" aih Ü'' ten Westen van Sumatra, in ! v '■'"■ K», aan dfl STestkosi van hel ~.', '' l:i "d ten \ -den van Java, bde l( |' °' de Kariinun Djawa eilanden be .B esi èl ' V: : illn " i '' J« " :li un| i':,^"' 11 .! 1 ' op de Wr.iU-i ran hel .Besi' !'""• di »trikl ïandjong Paadan. P; M . i:r 'i' aan de Noordkust van hel , Besi /■"""• d »Wki Sidjoek. k„ st der rivier van Padang, ter SI B 6s :",^""at m . '■""ïx'i.7",' 1 p M hei eiland i " H Ä« Indische zee. Bosi, kaap aan de Noordknst van liet eiland Flores. Bosi, kaap aan de Oostkust van Sumatra. Besi, dorp op Java, residentie Cheribon, regentschap Madja Lengka. Besi, dorp op .lava, residentie Kediri, re gentschap Eediri, distrikl Modjo Roto. Besi, dorp op Java, residentie Frobolinggo, afdeeling Probolinggo, distrikl Tonga*. Besi (Boewangï, zie: llaroekoe, eiland. Besi (Goenong), gebergte op Somatra, de Westzijde na hét rijk van Menangkabo. Besi (Karang), bank in d : . aan de ''■ dienst ran Java, l>euoordcn de rcsiilciiiin Kembaog. Besi (Soela), zie: Socla Besi, eiland. Bosi (Toekang), zie: Toekang B eiland. Besian, dorp in Bornco's Zuid- cn-Ooster afdeeling, distnkt Kahaijan llir. Het bevat 3 Imi/.ui mei 85 inwoners (1853). Besilan, dorp op het eiland Pandjang, een dei Qoram-eUanden, residentie l; Besirih, kampong beboorende tot de hoofd plaats Bandjennasin, in Borneo's Zuid- en- Oosterafdeeling, aan de kleine Bandjerache rivier, tussehen de monding en de hoofd] Zij is dooi Dajaks bewoond. Bositang, riviec op Sumatra'a Oostkust, landschap Langkat. Aan deM rivier ligi een klein dorp met ongeveer 10 liuizen en 100 inwoners, ouder een llonl'l. W'elicr was het eene zeer rolkrijke plaats, waai veel jsorfi'werd uitgevoerd. Thans is de oitvoei van minder belang, hoewel i praauwen te In. luimen, welke mei Poeloe Pinang handel drij \en. De \ oornai \ brengselen r, mat, vas, rotan vu ivoor. Besoohan, dorp op Java, residentie Knliri, Ngrowo, distril lek, distrilst Ngasinan. Bosook, rivier op .1 n\ :i, residentie J linggo, afdeeling en iliMrikt Lamadjai di>iiiki Zij ontspringt uil Sméroe. Sast bedd I h*li ver ■ncii als benaid en i mille. Besook, dorp op idei tic I i, afdeeling Kraluan, distriki I * Besook, dorp op Probo . diatriki Krak- Besook, dorp op Jai ( . residei I iitrikl Probol i Besoesii-. if k»boew»i op Bumatra, in itrikl Bekampong. Bosolo, dorp op J*y BE. 10 145
adsistent-residcutie eu regentschap Ngrovo, distrikt "U'adjak. Besoio, dorp op Java, residentie Kediri, r.licling en ondcrregentsehap Blit&T, distrikt Lodoijti. Bcsonwo, dorp op Java, residentie Rem bang, regentschap Toeban. Besotan, berg op het eiland Banks, distrikt Muutok. Bosowo, dorp op Java, residentie Kediri, regentschap Kediii, distrikt Soekoredjo. Bcsowo, bosch op Java, residentie Kediri, regentschap Kediri. Het leven uitmuntend hout op. Bessek, berg en rStoa op Java, residentie U, afdeeüng Bondowosso, distiikt \'< Bessor, dorp op Java, residentie ltciubaiiir, regentschap Bodjo Negoro. Bessor, berg op Java, residentie Kadoe, tachap -MairclaiiL', in liet Koorden van In-t ilistriki Minoreh, Bosser, berg op Java, resident ie en regent schap I'rkalulr Besseri, zie: I? esir i h, kampong. Bossi, zie: Bcsi. Bossir, dorj) op Java, residentie Cheribon, adja Lengka, distrikt J)jati WangL Bessok, meer in Bornco's Zuid- en-Oos terafdeeling, distrikt Kahaijan Tengah. .Hei is niil iloor booinen, ulirewisselil door rijst velden. eiland. De rivier neemt haren oorsprong i» het. tafelland en vloeit in zee. Betajau, rivier op Borneo's Noord-Oostkust, landstreek Tidoeng. liet land langs deze rivier bevat ongeveer LOO huisgezinnen en wordt bestuurd door i .De hoofdplaats daarvan is Bebangkoeng Telokh [ppel. De rivier staat duor ecu nat mi] lijk kanaal iv ver band met de Bebanwang, en heefl door hei kanaal leladan genteensohap met de Bekattakfa Boedji. Betang, dorp in Bonieo's Zuid-en-Ooster afdeeling, dutriki Bekompai. De inwonen zijn L5O in getal en belijden de Mohammedaansene Betang, dorp in Borneo's Zuid-en-Ooster afdeeling, distrikt Kahaijan Oeloe. Het Iwral 7 huizen en 800 inwi - : ''). Betang, eilandje fVestknsi van bet eiiaii.l Billit ■'■ Br. Bctangan, dorp op ■ identie en , distiiki Pangkah. Ectas Titrung, ï in Borneo's Zuid striki Katingan, bew den bi Betawa, rivier en dorp op bet Sandelhout- Botok, dorp op Java, residentie I'robo ', afdeeling Kraksan, distrikt Pedjarakaai 27'/i paal mui Probolinggo, 28 palen «*" Bezoeki en 121 paien van Barrjoewangi. Betek, dorp op .lava, residentie Kedirii afdeeling Berbek, distriki Siwalan. Betok, dorp op .lava, residentie Kedifi afdeeling en distrikt Berbek. Betok, dorp op Java, residentie Kedifli ttdsistent-residentie en regentschap NgroffQ distrikt Wadjak. Betek, westelijke helling van den bet? Sitampa, op Bumatra, residentie Tapanoew afdeeling Mandaheliug. Betok, dorp op Java, residentie en rege»*' schap Probolinggo. Betelor Ajam, plaats op Sumatra's O"* 1 " kust, rijk Indragiri, aan de Eteteh-rivier tß ! ' BChen de dorpen l'.alni en llrinirin. Er viil'il 1 '" i teenkoleo gei unden. Bothabara, dorp in Borneo'a Zuid- *'"' erafdeeling, lijk Bandjermasin. Er is c l " Zendeling «rerksaam. Beting, dorp op Java, rcsidcutic eu >''" gentschap Bezoeki. Botiri, bogi aan Java's Zuidkust, adsisten*' ntie Banjoewangi, Bctiri, berg op Java, Banjoßwaiigi, op de grens van Bezoeki. Botjein, dorp op Java, residentie K 1" omtrent 'i palen bewesten Kali Waroej ■** ii\ier Loetoet. Botji, /.ir: Bedj i. Betjiro Koolon en Botjiro Wótan, ttt ( , dorpen op Java, residentie Socrubaja, '■ schap Modjo ECerto. BotO, dorp Op Java, resident ir ia i 1'1 .-''' schap Kediri. Botookun, dorp op Java, n lidcntic [t . s regentschap en distrikt Magelaug, aau <le r ' Progo. yj BotoelO, dorp op Java, adsislciit-irsi'' I '"' Patjttan, bewesten de hoofdplaats. Botoong, poststation op Java, n Batavia, 21 palen van Batai ia. v;; i. Botoong, dorp op Java, residentie Ba 1 paal Zuid-West van den post lleloeii' Botok, dorp op Java, adsisteni Erawang, in bet noordeugk gedeelte v '" 1 distriki I. Botonc, in Borneo's "•* •-, niet Ver beneden Sekadoiiw. Botong, dorp in Bornco's W rijk Bambas, afdeeling Larah. BE. 146
])c Maleische n:iam is „Batoc Gocliga." Deze steen moei een onfeilbaar tegengift, zijn en oon geneesmiddel tegen bloedspawing; in welk geval men slechts een stukje van den steen behoeft in den mond te nemen en vervolgens het speeksel in te slikken. Op Sumatra, in Siak en Indrapoera, en op Bonieo's Noordkust, komt deze steen meermalen voor, Ba daaraan wordt bij den inboorling ecne bijzondere waarde gehecht. Op Bornco maatl hij een voornaam artikel van binnen- en bui tenlandsonen handel uit. Betong, eilandje bij het eiland Banka, in d c Habat-baai. Betong, dorp op het eiland Banka, aan e Klahat-liaai, aan du monding der rivier fcembocboer. Betong, berg op het eiland Banka, distrikt b °e»gei Leai eilandje ten Westen van het eiland «Ulton, in de Xtoï/.e-slraat, op 3° 2' 35" Z. Br. Betong, zie: Betoong, dorp. otong, rivier op Sumatra in de. Lam ' distrikten. Deze rivier vormde vroo |j t) Kota Karang eene groote uillodpende d<f !' Ot ' korting van haren loop is later Bene ei). " rilvm " gemaakt , waardoor een klein de'" ' N cmtst:l;l "> lielM'elk bij hooLren Stand W-ir^'' 1 ' 1 "' on derliep, terwijl de struiken, die hei I 1!l '.°f' dc " l llct slil) v:m liet afK*-l>>c.pi-]i water h ~" llui 'Men eu een stinkend moeras deden 1 "' '' ;i1 '''''" ?- rl ' Z01 """' u ' Z(Vl ' nadeelig "mIV ' t; '' !lu( ' ' s v " ül ' '■'■ |I .-u jaren met het st rul"''" 1 ' 1 ' ' ;l '"' '" VlT ''' ni '' gi'bragt; de c eil , e " zijn veggekapt en over betzelve is v er s .h " SWCK B ele B d ' ln 1855 wan '" ***** Bsf 0 ' huizen daarop in aanbouw. \>. , ~o r > dorp op het eiland Baskft, distrikt B "-' kal Pinang. ), et ,' 8 Bette, dorp op de Oostkust van ïomiÜ', 11 .'"' <vlrl "' s ' n J k Tomboekoe, distriki Bêt't' '"' "'' '"' val '■' ''ui/en ( ' ll ïBlnwonera. en dj.j o dorpje op .lava, adsi dentie g». Banjoewangi, aan den grooteli weg. , Oen g, dorp op Siiniali-a, residentie jjott' 1 ""' distrikt Simandawe. de ] ja Oen g Ballak, berg op Sumatra, in feu |, 'I'oiiLrsilu: distrikten, tussohen de rivie is ecu en 'I'roesaii. Aan de/.e beek ' daarin n'i/.igers kunnen over ' ~ty, Iïlan » »'"'""« (moeras") op .lava, in 4gt \J*T X kwartier der residentie; üata\ia, **» ( '" r| ' °P ''''" Noord-Westiioek Va ' 1 bet 11 n ")" s ' 1 l" 1 -''il i ' 1| 'l Noesa Laat, waar ,,' ' '""'i'dplaius is. liet, maakt mei da Cer >e fj ) . I J'~ (I l'-gcn dorpen Sila en Leiu Hitoe fiever' 1 '" k '''""' rul( ' uit - H Vll , ! ik ' 11l " kll ' lls "1> de» Ncord-VVcst- ]'| >** eiland Noesa Laut, aan eene ''■Merkt WCrd iv lsl7 "'' wl1 "'"'' 1 "> f^««.a^* of ei 8«» lijk b hei Peraaoh Paxahi s! ft *«aen I - van het de naam di T" 1 ''"'■ '" lir ' ii:l:il; ' " f kl>l ' "■ Oee rQs Se CI " C "' a|H'n, slangen, Cv WiMi- geiten gevonden unnll. Bezoeki, eigenlijk Bazoeki (in liet Ja vaiuiscli Voorspoed), residentie op Java's Oostkust. Zij is in de laat si e, jaren merkelijk verkleind geworden/ daar eerst de tot haar behoorende afdeeling Banjoewangi tot ecne op zich zelve slaande adsistent-residentie, en later de afdeeling Probolinggo tot eene resident ie-, verheven zijn geworden, zoodat zij thans nog bestaat uit twee nfdcelingeu of regentschappen, i lijk die van Bczoeki en die van I'anuroc kau en Bondowosso. Over de laatstgenoemde ling is ecu Adsistent-liesident gesteld- Dien ten gevolge grenst deze residentie ten Westen aan de residentie Probolinggo, ten Noorden aan de Java-zee, ten Oosten aan de adsistent-residentie Banjoewangi, en ten Zui den aan de Indische zee. Tot deze residentie behooren nog de eilanden i Baron, .Mistaka, (iilbowan en Ketépang. De voomaaaoste baaijen zijn die van Bi en van Toerei- Djailjan, eu de voornaamste kapen en punten ui' hoeken zijn de Djangkar, de Tandjoog Tjina, de Etinggit, de Tand Keta, de Tamporrmgi de Qringing en de J!an talan. Op de Noordknsi aan straal Mactura biedt Bezoeki eenige veilige ligplaatsen voor schepen aan. Als rivieren komen in aanmerking de l'oe ger, Panarotkan, Kali Poetih en K: Ondei i heeft mende Lamongan op de grenseu van Probolinggo, de Ringgil aan de Noordkut, liet Ram e, liet ge bergte Baing, het [djesg-gebergte op de gren ,-ïii \an Banjocwamri, en de Vang. De grond is zeer bergachtig; meer west wa.nl s is de kut zandig eu laag, BB ;i:m die zijde overal gevaarlijk. Aan den voet \an den La an ÜIM eene warme bron op eene hl van L9OO Kijnl. voeten, die ecne temperatuur beeft van ■ 11I J Pjlhimhiit. Be westen de booCdplaata der reaidentie, ten Zaid- Oosten vsn den 'l'am|Hiir(iiig, vindt men op (!•!!<■ van BO voeten irin' andere mi neral ■ bron. BE. 147
In de binnenlanden is hot. klimaat koel en vrij t'ezond, doch aan het Xourdcr .si rand, we gens de vele moerassen, ongezond. De vruchtbaarheid van den grond in deze residentie is zigtbaar uil eeoen verbalenden plantengroei. De bosschen leveren voortreffelijk liout op, n men vindt er soorten, die met het mahoniehout irelijk kunnen gesteld Worden. De prodokten van (\n\ grond zijn voorts rijst, kotüj, suikerriet, indigo, klappe-rboo ook tabak, en Bopalphvnten voor de oocbenillo' teelt. Vruchten vindi men er in overvloed; de druiven zijn er zeer goed i'U >;ui bijzonder groote trossen. Behalve do meeste soorten van wilde, dieren, welke men elders op Jam ift, heeft men hier ook paarden, ossen, buffels, en schapen. Visch is er in overvloed, doch liet schijnt, dat de vischvanirst, door de daarop gelegde belasting, in hare uitbreiding wordt belemmerd. Do twee raedi gemelde regentachappen of afdeelingen dezer residentie, welke- L 7 dittrik ten berstten, hadden op ultimo 1866 eene be volking van 969,785 zielen, waaronder 2.'W Eu ropeanen of daaraede gelijk gestelden, 189 Chi lie/.en eu 1607 amlm: weeimle Ooaterlingeu. De ialandaohe bevolking, welke mitadien 267,563 zielen telde en gevestigd was in 550 desaa's of dorpen, waarvan 6 zonder relden, id uit. lawlbouwende Bnisgezisnen, die in het bent waren tas 67,873 bouwi \ <I den, dat is bijkans I*l, liouw per liuisirez.in. ; bonva muren 83,868 böows, hetzij xitim/i'.i-, hetzij /n/nZ-wIU-n, die jaarlqka beplant kunnen wiinlen, en 4,506 bouwa, waar van de beplanting wiaaelvaüig ia. De rijst, waaxmade in dal jaai 83,100 boawi muren geworden, had opgelererd [.ikoLi (126 Aimm. p ) rijst in den Ml pikola pee houw. V • de loiiMiintie iler bevolking Waa de/.e oplw ■, daar men ti'L'en ctmii invoer rao 5,091 pücoli : W 6 pikola njst, vermeld vimlt eenen uitvoer van 109,139 pikols B pikols rij-i. I>e aanslag der ii inruivei bc- In deze residentie, wmito de berolking ia de i«t-It tncienlijk, i 1 I en, aan haai I ;'.rr LS6S, De veestapel bedroeg op hetzelfde tijdstip 19,291 buffels, 75,636 stuks rundvee en 88,693 paarden. Voor de Gouvernement* kultures, die bic zich bepalen tot de teelt van koiiij, suiker, indigo en cochcnillc, daar de knnrelleclt »''' de ongunstige resultaten reeds in 184» is ingetrokken, «aren van de velden der be volking afgezonderd geworden 2,408 bonws. De resultaten dier kultures waren de Tolgende geweest. \ om- de koffijteeli varen afgezonderd '~ c ' worden 93,201 huisgezinnen. Bel getal vrucht* drageade kollijliooincn bedroeg 6,460,408 stuk* in geregelde tuinen, en 2,532,825 .stuks pag» 1 ' en kampong-kofflj, of te samen 8,99 Inio)jitii. Deopbrengst wa»geweest 86,98! pikuls, dat is 1 pikol wm luim LO3 boom* 1 en ruin •!'•"'/,0,, pikoi» per huisgezin. De bevo»' kinf,' bad voor deze produktie in betaling f-' 1 " notea / 780,899, dat ia ongeveer / 8.40 pc* pikol, niim ƒ o-M?" gemiddeld per liuisgcï* uirn s oenten per rruohtdragcndcu I» 1 " 1 "' roodat voor ilc bevolking van Bczoeki ' koilijii'cli /uu \ oordi «eesi als c elders op Java, mei uitzondering der resident 1 * 1 Pasoeroewan. Mc-t de verdere onkosten, da» lo ' vallenda, bad do koffij in de ufscheepspakh lll ' /.en au het Gouveruemeni f 9.54 i" 1 ' pikol. Op ultimo Maait L 856 bedroeg l "' 1 getal liiioiiicu 8,949,888 vruchtdragende •* 2,758,184 jonge nog niel vruchtdragende o'" samen 11,703,072 stuks, zoodat één huis ddeld ruim 800 boomen had te "" [, houden. In deze reaidentie waren aan**** 7 iiikoo|is pakhuizen. ■„ Ten behoeve van de suikertcelt wan'" ( ■ aigozonderd geworden 2,200 bouv 3,000 buisgecinnen, dal is ongeveer ° | buisgezin per bouw. Van de vijl' in deie f dentieaanwezige suiker&brijkcn bad de i"'" 1 . tic bedragen 94 pikols, dal is | pikols per hom*. de hoogste opbrengst "' mei de .'uu!. !■■ op Jai n üuikc) P. ducerende tesidentien. Hel plantloon da*' '. door di' suikcrl'alirijkanti'ii betaald, li:i'l J"' ~■ ■ii, dal is ongeveer/ :; "'' ; ' k( ,,1,ll ,l '■/in en ./' 11 L.BO per bouw . ( ' : ' J ''",|„,in betgeen de bevolking verdiend had aan ■■"\ [li;1 - -van Int r ' middeld per bouw ■11. Wanneer men n ia aanmerking neemi de voordeelefli { '^ l0 «u net, hei leveren van bran j, . leerpotten en andere beno beden, afwerpen, au ook de arbeidsloone» rktaambedeu in de fabrijken, >■■' BE. 148
planten, bedroeg 44,821 Amsterdamschc fp, dus 1 fp van ongeveef 11 planten. De iu koopakosten bedden bedragen / 84,701.77 of nagenoeg 6 hetpond, dut evenwel met dè Verder daarop vallende kosten bij de af- Boheepspakhuiien bad gekost ruim 78 centen. \au pariaktüiere ontginningen of landbouw ondernemingen in deze residentie vindt men niets vermeld. G s 'i lk «lcelt, in deze residentie wel als een T* bcl a»grijkste middelen van bestaan voor ™ bevolking beschouwd worden. Van de ge- We produklie waren aan de fabrijkanteu verbleven 88,091«/ |(K) pikok, en aan het Gou ,""■""•"< geleverd e8,87F»/, M I'ïkols. Voor ™ 'aatete hoeveelheid hadden ie fabrijkan » jicimieu ƒ <;:h,-«7.16'/j, dat is ongeveer kost' T ' P ' l ' ik ° l ' '^'"'J I m ** ll( ' v<ril ' lrc °» «ch ll:i;ini i' vallende, de suiker aan de af t '"Ts pakhuizen aan het (louvemenieut had Xe * ost 7 Io.M. pc pikol. state' 1 <I( '.." V( ' r liet J iUU ' ISr ' f ' [- r q>»l>lbeerde deze ' > ''-'' ït ' c ' ;lt '''' V 'J'' s'iikerfabrijkeu in namelijk,'in de afdi-eln, böß» ' a:ls ""' ecuen aanphmt van 400 jj s> toebehoorende :um de Heerei \ \.\ aan ? KlN ' & '/.hma, en Boedoewan mei ecuen Cv ! :illt van 400 bouwa van <\n\ lieer Kii;ms, *os. ' Panaroekan ca Bondo tu C |. ' "ringin Anom van i\r BSTHj ' 'net '!" U " il:ui ! ll:lllt ; '» ' ;()l) bottws, l'andji 11,.,./' 1 ,!" 1 " ■■'■inplant, van 500 houws van den ccw VN-S| - N vah di I'itik, en Olean md ï-en'j, . i '' L " ) l' l; '"t van 900 bonus VM de llcc ''' I 60 VAN DEK ZmOP, hadden op -I'i.ni', ? 8 > O8 3"/ieo P ik "l s <>i' gemiddeld *area '"' io ' s lUTI UT houw, terwijl gemiddeld ':i, | \'''l-iv■(■!, 'j:;:, botsen riet per bi Het. v"| ' Biiker van ongeveer 60 bc Retejd ' "''"■ s llir zrHir Btaten li:ul 1 "' 1 |V| bos ■ Wl " ilMrM lO Vj Ned. kannen sap "°Uty ,' ls Ongeveer 25,650 kannen per Cc, " WlJ ' Ul " OHgenOl 680 kannen .sap, ' J 6f»dJ! '' ( '" sit( '' t ' liPhl v;i " feOMohen de v au t( |[, '' ' !|: ''i mi:, een pikol Miikcr was vcr v * • Mi ia i s md 'K° berading bestonden in Bc- Vft i 2os Ir' fehrijken mci eenen aanplant « e *oi'd<., ',"" w - s . waarvoor afgezonderd waren »'• per i ' uuisgezi 'ii, dat ia nagenoeg 0J547 A """• De produktie had bed i "*. EP, of ruim ::i Q por , n 'k''> Beeu , n vergelijking met andere V-M ' ""'"-Hemle ~ ,; U |„,l in, op Jara, <\c is*Z„ tk " ; lv bevolking pond ' " r "" lni f 9 » 830 - 60 . &** li/ 1.50 S '1" V ;J" ' • P« buiageiin. dl K" hij i lla:m M' vallende kosten had de C ?" (l "i<M,l iirM ' llll l's l „ l khui/,en aan het Gou b y ,j ruim ƒ ï hel pond. « de nopal- en oochenületeelt -.ijken, ~, had men 4*n '"H'vi-,.ii''';'' huisgezinnen en L2O bomrs. «O.OOQ Jj«id coehenille, verkregen van ' lrl coehenille Inseki bevolkte Omtrent de uitgestrektheid en het getal houtbossehen, wordt niets bepaald* opgegeven, dan alleen, dat in 1555 waren aangeplant ge worden -17,5:57 djaiil)oomen, waarvan 16,000 m geregelde en 31,537 in minder geregelde aanplant iiiL'en bij de bosschen zelve, terwijl nog aangeteekend staat, dat in de zuidelijke ilislrikten Poeger, Djember en Socmber Waroc nog zware wildernissen aanwezig zijn. De voL'eltiestklippen, welke in deze residentie geëxploiteerd worden, zijn door het Gouver nement verpacht. De opbrengst is niet bekend. Handel en vertier waren toenemende ouder de bevolking, Omtrent het verbruik van opium ofamfiocn kan nog vermeld worden, dal de voor deze residentie verpachte hoeveelheid bedraagi 420 katCt of 624! oude ponden, dat is 1 iati of J ';' 4 pond per Ok' zielen. Wanneer men even wel iv aanmerking neemt, hoeveel Aladurezen, die bekend staan als liefhebben van het am- Boenschuiven, zieli onder de bevolking van Becoeki bevinden, dan is deae verhouding, die ten aanzien van het gebruik van dit verderfe lijk heulsap als vrij gunstig kan worden be gchouwd, slechts met omzigtigheid aan te ne men, te meer daar het niet Wijkt, hoeveel, boven de verpachte hoeveelheid, als rirtm aan de Opiumpachters kan zijn verstrekt. liet liestunr is in handen van eenen Rc-idcnt, die daarin, behalve deur de twee inhvndsehe Regenten over de afdeelingen Bezoekj en Panaroekan en Bondowoato, gi wordi door den Becretaris, tevens H Vendumeester, duur den A.dtist6nt-Reiident van Panaroekan en Bond i een vijf tal Controli Voor In I 111 behoort BecoekJ oodet ebiod van den raad van Justitie io Boerabaja, icruijl de ommegaande reittt/r inde vijfde afdeeling, die te Probolinggo zijn ver blijf heeft, hier atting hoodJ Ut hoofdplaat» Bezodd en te Panaroekan, alwaar mik de landraden desei residentie gevestigd zijn. M, u \imlt hier een drietal •-'< mekan en Bondowo De inapeotie over de knltures gesebiedt door Il E. 149
die door schraapïuchtige Chinezen, onder den Resident l;\ Im>\t\im:, voor ecuc zilvermiju werd aangezien, doch vruchteloos bewerkt. Ajer Oodong, tinmijn op het eiland Banka, distrikt Pangkal Pinang. Ajer Pabara, rie: Ajer Xabara. Ajer Padie, dorp op de Westkust van Sumatra, adsi»tent-residentie Benkoelen, inliet landschap Boengei Laatauw. Ajer Pannas, dorp op hel eiland Madma, afdeeling Soemanap, 17 palen van Boemanapi Nabij den weg naar l'aniakasan vindt men cene wanne bron, waarbij cene badplaats is op gerigt. Ajer Poeli of Pelantoengan, bron op Java, residentie Soerabaja, regentschap Boera liaja, distrikt Djabakota, bij het dorp Qoenong Sahari, 8 palen Zuidwaarts van Soerabaja. liet water van deze bron is zerr heilzaam. Ajer Pontang, rivier op de Zuidkust van hel Kiouw-ciland liintanir. Ajer Radja, rivier op Sumatra's Westkust, residentie Padang. Bij laag water is het i, r e- Vaarlijk haar op te varen, daar de branding dan hoog bij de monding staat. Ajer Radja, rivier up de Westkust van het Kiouw-eiland Bintang. Ajer Radjala, dorp op Sumatra's Westkust, residentie Padang, 2 uur boven de monding der rivier Padang. Ajer Raja, riviertje op het eiland liilliton, distrikt Boeding. Ajer Roetah, rivier op Sumatra's West kust, ailsistent-ii'sidenlie ilenkoeleu, tv Bant&l en [poe. Ajer Sakoela, rivier op het eiland Am boina, schiereiland Hilne. Zij zet in den regen lijd het, land wel eens ouder water. Ajer Segambier,dorp op het eilandJSanka, distnkt. Soengei Leat. Ajor Senga (Kond Water"), dorp op Su matra, residentie Palembang, dislrikt Ampat La wang. Ajer Sihanjir, vallei op Bwnatra, in de Batta-Landen, landschap Mandahelini deu berg Perkoeboean. Ajer Soja, dorp op het eiland Madura, af deeling Pamakasan, ten N. O. van Pamakaaan. Ajer Sorapah (Eed Water), klein «ratertje op de Oostkust van hei Ambonsche eiland Ma mpa. liet draagi dezen naam, omdal de in boorlingen gewoon waren hier hunne eeden af Ie leggen. Ajer Tabé, dorp op Sumatra's Westkust, residentie Padasgsche Bovenlanden, landschap Tunah Dat ar. Ajer-Tahier, distrikt op Sumat.ra, residen tie Padangtohe Bovenlanden, afiteeUag lama Poeloeh Kat». Ajer Tirie, dorp op Sumatra'a Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden, landschap der V Kuta's Ajer Tirie, dorp op Sumatra's Oostkust, rijk Biak, landschap der JU Kota's, aan de ri vier Kanipar. Ajer Tretep, dorp op liet eiland Banka, distriki Munlok. Ajer Watchey, rivier op liet eiland Gilolo, 2 mijlen bewestcn het dorp Ossa. Ajer Watchey, dorp op liet eiland Gilolo, aan de gelijknamige rivier. Hier kunnen de schepen goed water verkrijgen. Ajo, /.ie: Ayo, rivier. Ajo, eiland ten Westen van Sumatra, in de Indische zee, tut de llaloc-eilandcn bchoorcudc. Ajo, dorp op bet Batoe-eüand van dien naam. liet is door 30 jNiiasscrs bewoond. Ajoen-Ajoenan, berg op Java, adsisteni residentie Buitenrorg, distriki Tjibaroesa. Ajok, dorp op .lava, in het Wester-kuartier van di' residentie Hatavia. Ajon, zie: Ajah, dorp. Akar, eilandje in de ('hincsche zee, inliet Koor denvanden Anainbas-Aiehipcl, residentie Kiouw. Akar, dorp op het «land Bsaka, in het Noorden van het distrikt Muntok. Akara, dorp op de Westkust, van Xieuw (liunea, disllikt Kuittai. Akat of Aoat, eilandje in de nabijheid van bel eiland Ccrain, op V.V 60* O. L. en V WV '/•■ Br. Het is 1 mijl lang en '/» mijl breed, door een rif omzoomd, en beschermt, met meer andere eilandjes, de bogi van Warue, op hot eiland ('naiii, tegen l.cl Noord-Oosten. Ake Itji, rivier op de Westkust van hel Noordelijk schiereiland van het eiland Qilolo. Ake Maroeës, rivier op de Oostkust van , het Noordelijk schiereiland van het eiland (ii lolo. Zij is zeer triool, doch maar ecu dag stromiiopwaarts bevaarbaar. Ake Melako, rivier op de Westzijde van t\i- Noordelijke landtonj; van liet eiland Gilolo. Zij is bij de monding ruim 1 radem diep en blijft tot aan bel gekneM (iaiimiala voor kleine vaartuigen bevaarbaar. Akondrew, berg ia Bornéo'i Zuid- en- Oorteraideeling, distnki Doew» (Moe. Akili, dorp op de Oc*tku«l na het Tc nimber-eüand Timor Laat, residentie Band*. Akolingan, dorp op Celebea Zuidelijk irc deelte, xm do golf van Jioni, Gouvernement van Mftkniimr AJ—AK. 15
den inspecteur in de 3de afdeeling, die te Soerabaja verblijf houdt. Voorts behoort Bezoeki, (dwaar kommicsen ontvangen geplaatst zijn te Bezoeki en Pana roekau, die tevens belast zijn met de strand vondcrij, onder de 3de financiële afdeeling, voor de dienst van den Waterstaat tot de 4de Wa lerstaatsinspectie, waarvan de chef te ISoeia baja verblijf houdt, en voor het krijgsweeen tot de 3de grootc militaire afilecling op Java. De Weeskamer te Soerabaja heeft hier mede een agentschap. Op de drie hoofdplaatsen, namelijk Bezoeki, Fnnaroekaii en Bondowosso, zijn zoutverkoop pakhuüsen onder iulaudsche Manlriës of I'ak buismeesters. Bozoeki, retrentschap op Java, residentie Bezoeki. Tot hetzelve behoorden vroeger de öO onder ecnen Adsistent-Resideni gestelde onderefdeelingeq,] Fsaaroekao en üondowosso. In zijne tegenwoordige oitgestarektheid wordt het rr-'i-ntMh.ip Becoeki begrensd ten Noorden door straat Madora, ten Westen door Probo 0, ten Zuiden en Zuid-Oosten door Bondo i en ten Oosten door I'anaroekan. lid is verdeeld in de distrikten Jiiuor, Bezoeki, Mkndingan of Plandingan, Boengatan en Wrin gin. J)e bevolking der 4 eentgemelde diatrik ius zonder het distrikt Wringin, wordt in het Tijdschrift v. Ned. Lid., Jaarg. IX., D. 1, opgegeven op j'.1,7'.)2 zielen. De Madoresche taal wordt onder hare bevol king liet meest gesproken. Met opzigt tot <lo voortbrengselen van den •rroml wordt verwezen tot Let artikel Jiezoeki, tic. Bezoeki, distrikt op Java, residentie en toehap Bezoeki. Hel bevatte is L 845, is het Tijdschrift v. Nti. /'/</■, Jaarg. IX, U. 1, 'it dorpen met ruim 32,600 inwoni Bozoeki (Basoeki), stad op Java, een hap en distrikt van denzelfden naam, aan de ri\ier van gelijken naam, oj> Z. Br. en LIS' ir 33" O. L, ten We* ten van den berg Ringgit, aan den grooten op 40 palen ran Probolinggo en 93 palen vau BanjoewangL Zij i» de hoofdplaats der residentie en tachtig en ruim gebouwd. Het middelpunt vau de stad il irn grooi vier kant plein, waar men eene moskee of meaigil vindt, alsmede den dalm of de «roning van I, Je woningen van den Patü, den iliur in den Pakhuismeester, en ecu belendende aan het, residentiekan toor, met eeue geringe militaire bezetting, ■ij ecu Officier van üez., die b de civiele geneeskundige dienst waarneemt l lieer oostelijk van betkelve staat de woning van den Resident. Het Ghineecbe kamp Ü?' noordelijk, niet ver van het strand, dat Ui'' r zeer zandig is. Uitgezonderd de woningen de* Europeanen en Cbinegen, die van steen zij ll opgetrokken, zijn de inlandsche woningen va' 1 bamboe. De inlandsche wijken of kampooS' rondom de stad strikken zich luchtig uit. De inlandsche bevolking, die grootendeeß uit Maduxezen bestaat, is zeer handeldrijvew en zeevarend; de gemeenschap met het tege°' over liggend eiland Madura is levendig, -f handelsartikelen bestaan meestal in grof lU lamlscli lijnwaad, vruchten, tabak, «TO/y-suike r > Tuiksche tarwe en visch. Te Bezoeki zijn ook nog een haven-dcpart c ' ment, en een kouiniics-Ontvangcr, tevens bel** met de strandvondcrij, eenc regtbank van o» 1 gang, eene gevangenis, eene Gouverneffl*" school met ongeveer 24 scholieren en cene W steen gebouwde kerk voor de. godsdienst ' Hervormde gemeente, «lic, volgens de l B ** 8 :, regeling, maandelijks moet worden bezocht d°° den te Probolinggo gevestigden Predikant. Bezoeki, baai aan Java's Noord-Oostk^j aan de Noordzijde der residentie Bezoeki. z) wordt veel berocht door de schepen, die suiker en andere produkten komen i» 111 alsook door oorlogscheperjj die tegen HÄ« *J roovers kruissen. Qroote schepen moeten ecP, op eenen aanmerkelijken afstand van >l'' ll ankeren. Kleinere vaartuigen kunnen het liaveiiliooofd nadelen, hoewel ook PJ aan den grond ritten. De haven van J" is thans voor den algcmeenen handel, /( " i ' i ,, r voor i\n\ invoer als voor den uitvoer "1" stild. De ordonnantie treedt in jaar na de afkondiging, welke op de" " heeft plaats gehad. ; A> Bezooki, rivier op .lava, residentie /.ij is wegens ondiepte en eene |: bank vóór de monding nagenoeg onbev»» geworden. Aan hare, monding is zij W roeten breed, Bij laag water is zij t ' rOü jjciD l! hoog iratei dient zij tot haven v "" r , I]l( i''" vaartuigen. Haar loop i» slrlk klo " k ' ', u rf" wordt gesteld op Lfl palen of ongeveer gaans. . r; ' Bozoeki, dorp op Java, resident i' 1 , |;i ,r ofdeeling en regenttonap Ngrowo, distfl goei. . gjJiPi Bozoeki, dorp Op .lava, resident"' is, hap Trengalek, distrikl SoeniWfj^, Bozooki, dorp op .lava, resident ie P** g Ledok, distrikl Kali Wire. BE. 150
Bezoeki, dorp op Java, residentie Bagelcn, "Agentschap Coeto Ardjo. Biak, eiland len Koordenvan Nieuw-Ciiiinra, la de groolc (ieelvink-baai, bchoorendc tot de Willem Schouten-eilanden, tossohen 0° 49' en 10 10' Z. Br. Biarn, dorp in Borneo's Zuid- cn-Oostcr •öeeling, landschap Tanah Laai Biandong, dorp op Java, residentie Soc ***]«, regentsobftp Sidajo, aan de Noordknst. Biang, eiland in de [ndisohe /cc, ten Wes- Ca van Sumatra, behoorende tot de l ei Wlcn, op O J -|.' N. Br. en 08° 10' O. L. In tampongs, genaamd BoroSihara, Dj ia, Ldmo c " Tambali heeft het ccuc bevolking van ceu *** honderd Niassers. Biang, hoek aan Sninalia's Westkust, in 86 Indische zee. , "iang, hoek aan Sumatra's Oostkust, die c Noordzijde der Langksa-baai bepaalt. •"iang, rivier op Sumatra, op de Oostzijde g?" oei koningrijk Achin. Aan hare oevers zijn '"iziMi, bewoond door 17*' zielen, die zich ï» D rijstbottfl bezag houden. rit '"'" '" ■^°™ eo>a Westerafdeeling, '"iangkoke, dorp op de suid-we»telijke ong van Celebes, landschap Bonthsin. Jln ■n' {)u inwoners. Jj Q ia QgkekO, rivier op Celöbes, landschap | J( ' ' l; iin. Zij heeft, haren oorsprong op dvn g Lompo Batang. lang orl) z j e; lünangoen, distrikt. jj . la Qko, ecu der Banggaai-eilanden, in de JJ*»che zee, residentie Ternate. O ui la atji, eiland ten Westen van Nieuw st " (!il > inden Wageoe-Misool-AjchipeL liet J". "mier den Sultan van Tidorc. B lai 'o, zie: Bejaren, eiland. i*i rivier op de Noord-Oostkust van het '^'! 1 Banka. J! a ., at > kaap aan de Westkust van het eiland fcV 1 - op 1 J BC' 1. Br. L ' a n, rivier op de Noord-Oostkusl raa Co - rijk Sambilioeng. fe,;,!^ rivier op de Noordkusi van Celebes, feu. ; 'naihi, bij hei rijkje Bintaoena. Sib-k°' /ir: iwiko, staat. '•Itó, Kryïiij dorp op Java, residentie Soe 'Wl' '.''''''''l'ng ModjO KertO, Op den weg van 5-^J 11 naar Modjo Kerto. o . °> zuidelijkste pnnl van het eiland fcih "\ ll< '" Molukschen irohipd. tic: Beboki f| ik tjj ' ( '°f|' in Borneo'a Westerafdeeling, Bidada, baai aan Sumatra's Zuidkust, in de Lampongsche distrikten. Bidada, rivier op Sumatra, Lampongsche distrikten. Zij heeft twee bronarmen en stort zich uit in de Toekng Bawang. Bidada, berg op Sumatra, Lampongsche distrikten, waarvan de hoogte wordt geschat op fi,2l)U Rijnhmdsche voeten. Bidadaren, berg op Java, adsistent-resi dentie Banjoewangi, aldus genoemd in de Toe lichtend» Aanieekenittgen lul de. Kaart van van ui: Vki.dk. — Vermoedelijk dezelfde als de Widodaren. Zie dat woord. Bidal, ecu der toppen van het Kendang gebergte, op .'uva, residentie Preanger Regent schappen, op de grenzen van de distrikten !3an djaran en Tjidaaiar. Bidara, geliueht op Bumatra, residentie Palembang, aan de Blitang-rivier. Bidara Tjina, poststation en dorp op Java, residentie Batavia, Zuider Kwartier, bezuiden feester Cornelis, 8 palen zuid-oost waart s van Batavia. Eet ligi 92 Eijnland«che voeten boven de zee. Het is het eerste poststation op den, ouder den (iouviTiieiir-liciicraal Dakmiki.s over .1 Java aangelegden postweg. Bij hetzelve ii landgoed van gelijken naam. Bidasari, dor)) op Java, residentie Cheribon, partikulier land lodramajoe, distrikt Oedjoug. Bidji, twee dorpen op Java, residentie Ban jocmaiis, regentschap en disirikt. Poerwokerto. Bidji, dorp op Java, residentie Pasoeroewan, regentschap Malani:, distrikt Karanglo. Bidji, dorp op Java, residentie üamaraiif:, afdeeling Balatiga, distrikt Ambarawa. Er wo nen 40 zielen. Bidjo, dorp op Java, residentie Samarang, regentschap Grobi Bidjo, berg o]> Java, residentie Rembang, regentschap Blora. Bici, rivier in Borneo'i Westerafdeeling, distrikt Melawi, op den regter oever der rivier MelawL Biombing of Brandong, groot dorp on poststation op Java, residentie Soerabaja, re ohap Sidajo, ian zee. Er behooren vele dgen ie huis. Biondjai, riviertje op Sumatra, in de Lam pongsche distrikten. Hel komi van Mat» v en ontlast zich in de Blitang-rivier. Bionga, kaap aan de Noord-Westkust van bel eiland BUliton, in de i ;;i^;'- Bicngion Tolokh, dorp op Bomatra, resi dentie Pakmbang, aan den regter oever der Bicnioro, benaming van een landschap in BE—BI. 151
'. oormalig rijk van Madja-Pahit, eiland Java. Bion Semal, dorp op het eiland Ifoli, rijk Mengoei. Bieroe, voorgebergte op de Noord-Oostknst van Borneo. Bieroe, verlaten sterkte op Sumatra, resi dentie Padangsche Bovenlanden, afdeeling Agam. Biesjama, ririei op ile Zuidknat van het eiland Timor, rijk Amanoebang. Zij ontspringt uit het Niforsche gebergte en ontlast zioh in de Nui Mina. Er wordt in de Biesjama kopererta l'c\ onden. Bietja, dorp op liet eiland Madnra, in het Oosten van de afdeeling Soemanap. Biotting, dorp op Java, residentie Bezocki, afdeeling Bondowosso, distriki Djember. Biga, dorp op Celebe»' Noordkust, residentie Manado, rijkje Goroni Bigardiug, dorp op Sumatra, in de Lam che distrikten, aan de Toelang Bawang. Bignoso, eilandje in den Archipel van Eüouw, Zuid-Oosten van het eiland Gin, op 0" 11' N. Br. Bigoo, eilandje in de Indisch* zee, bij de Westkust van lui eiland Zuid-P BigOt, . . "t, kaap. Bih, eiland ten Westen van Nieuw-Guinea, in den Wageoe-Misool-ArcbipeL Jlet behoort onder SalwatL Bijaroo, dorp op Sumatra, residentie Pa , aan deu linker oever dei Bawai. Bijawak, onbewoond Banjak-eiland, ten 1 1 Sumatra, ijroot '/„ viurk. Sumatra paal. Bijenkorf, heuvel in den vorm van eenen >ii', d|i de Noord-Westzijde van het Pa i uil Popa. Bijonkorfshook, kaap aan de Noordkusi van het noord-wertelijkeßchiereüandvan Nieuw -11 de kaap Bmhwhalten en de '. ink-liaai. Bikalop, dorp op Bumatra'a Oostkust, aan jtak der Langkat-rii len. Bikam, dorp op hel eiland Banka, distrikt Bila, I; i op Sumatra'i Oostkust, in . ii. 11, t beval 1,000 zieleu, i nl duur een Hoofd, mei den titel ran ondernoorighi id ran > s iak. óid is \lak en moerassig, en aan den lee kant mei ond e bossohen bedekt. De . wal, .slavin. en Bik, dat aan de rersenigisg dei rivieren Bila en Boeroemon ligt. Vóór de door den Minister Baud gelaste ontruiming van iSuina tra's Oostkust noordwaarts van Djambi in 1843 vormde Bila met eenige aangrenzende gewesten <lc Nederlandsche afdeeling Portibi, die in 1838 bezet was. Te Üila bevond zich toen eenesterkte mei sene bezetting van 7'> man. Bila, rivier op Sumatra, in het gelijknamig B landschap. Zij bestaat uit twee takken, dw zich bij de monding vereenigeii en mei i oostelijke strekking bij de kaap Bangsi "' de straat van jMalakka vallen, op 3° 28' N. Bf> Bila, kaap aan Bonieo's Westkust, rijk Samba», Bila, dorp op Celebes! zuid-westelijke land* tong, staai Sopeng. Bila Bila, dorp op Sumatra, residentieP*" Lembang. Bilala, dorp op Celebes' Oostkust, in ll( ' Oosten van hel rijk Tomboekoe, distrikt Babof Solo. Eet is de zuidelijkste grens van dil r 'J en bevat 17 huizen en LO3 in* Bilang, kaap aan de Noordkusi der re» 1 ' Cheribon op Ji Bilangan, dorp op hel eiland Madura, '" hel Noorden van de afdeeling Soemanap. Bilang Bilangan, eilandje bij Bon* 0 ' 1 Oostkust, op l u SC N. Br. Bilantoe, zie: Blantoe, dorp. Bila Ponó, dorp op Sumatra, op de ' kust van bel koningrijk Aohin. Bila Poora, zie; Billapoera, dorp. Bilau, dorp in Bornco's Zuid- en-Oostj* afdeeling, distrikt Kapoeaa Moerocng. telt is ill w■ i .j Bilawa, dorp op Celebeg' Westkust, «r Ailja Tamparang, aan Int meer Tawp*" ija. .|. Biiba, ook Beloeba, dorp op <*e 0° kust van bet eiland Rotti, L l /, uur ten ;/ '"" Westen ren ftingau. , ~,,. Bilirnbi, dorp op Celebes, resideutie oado, in de ifdeeling M "™ MaiKiilo. |r . Bilingan, dorp op Java, resideatie Bodjo Ne , t, Bilintang, dorp op Sumatra'a ( '" M (i(ll ,a au en ajtak dei Langkat-rivier, bew dooi 1,500 Batta'», di« aan Langkat "" hoorig zijn. ilialil l Bilis, dorp op de Ooatknsi va" lir ' ~, Ceram, residentie Banda, regentschap » ■' ( .j 1( - Bilitjoong, dorp op .lava, residi ribon, bij de boofdplaat» Cheribon. Biliton, zio: Bil 111 on, eil 81. 152
Billapoera, dorp op het eiland Ifadura, Maeeling Soemanap, aan de rivier Serokha. Billik, ladanff op Bumatra, in de Batta Jjlll "len, landschap Simpang Sinocudang, op den f«gter oever der groote rivier. Billipapan, rivier iv Borneo's Zuid- en> "°rterafdeeling, landiebap Koetei Lama. '/ij a t na eenen oostwaartschen loop in de straat V;i " Makasattr. Billiton of Blitong, eiland in den Soenda ','.''"'il> l(l tussehen Sumatre en Borneo, ten '' s| i'n door de straat Gaspar van Banka ge en, ten Zuiden bespoeld door de zee van ava > ten Oosten door de straat van Karhnala Cn ten Noorden door de Chinesohc sec. De \] Kk bij de Noord-Oostpunt ligt op &' LB' Z. "'■ en LoB° 7' O. L. ■"iütton lu'cft eene oppervlakte, Tolgeiu Mel 'li, vak ('akm:i;k, \;iu il.) vierkantegeogra- Sl -'"' mijlen van 15 op één graad, gelijk :'' l 'iiule in,.( 2,878 vierkante Java palenj het, |1(1 " vierkant vlak met veinige bogten. l '' graad tran warmte i» gewoonlijk van 80° ( '.' iS " I'a ii i: i:mii ■.!■[-. De nachten zijn op dit ' Ul( l, dat immer door de zeewinden verfriacht wJ ' Zl ' n ' "'''■ ' s bijzonder aan spoedige ' T Mauderingen onderhevig, zoodal bij zware de thermometer 20 en .'!() graden dalen. . K bodem is zeer inineraalaihlig en beval ',"'"''jk e ijzer- en tiiiniijnen en levert ook bij , "P- Het ijzer wordt aitiluitend gebmild ili c Vervaardigen van draagbare wapens, om tin 1 ' vlammen te bewerken. Het Hot f'"' 1 ' 1 ' llililt ' Nederland uitgevoerd. Sniert. l Jr . )( '-"i der ontginning heeft Billiton opge- 111 1853 670 pikuls. " L 854 254 " LBSB B,OM f • L 856 vermoedelijk 8,700 '"I ia in het Noorden beuvelachti i|,. u '''• l "iste berg is de Tadjem, hooi lic | l( ,' IVl ' r - dj Qeoot, L.OOO NederL ellen. Ur ' s zijn allen nnlini oond. Hel si rand '" ° i *r, overal door kalloon 'ui U |- ' " V|i i. il,. r eede van de hoofdplaats ''i't ( ''■'indaii Wordt nog als de beats \au i'^ 1 " 1 beschouwd. Het raarwater tusschei Jlu "ku'-' ''" Borneo, en tnsseben Bifliton ei <r si-i„, Z( '' J| ' onveilig f jaarlijks verongelnkkei ' li-i fu ia Vu ''■'■" n J k lev«rl n buffel», paarden 1 "onapen, geiUn, «rarkens, katten, een leu, ganzen, vele kippen en duiven. Onder de wilde dieren heeft men er herten, steenbokken, ipen, luijaards, Jakhalzen', vilde geiten, stekel varkens, oivetkatten, tqgerkatten en vele wilde vogelen. Insekten en slangen zijn er in menigte on de zeeën leveren overvloed van visch op. Op de omliggende banken en aan de stranden vindt men schildpad, iripany, ugar-ugur en cet baie VOgelnestjes, welke artikelcu uitgevoerd worden. De bosschen leveren vele houtsoorten op, waaronder het aloë- en veel ander uitmun tend hout, vooral geschikt voor den scheeps bouw, waarvan het Kederlandsch Gouverne ment zich dan ook bij voorkeur bedient, om kiuispraauwcn te doen Vervaardigen. He be woners van liet eiland zijn zeer ervaren in den Bcheepsbouw. De verdere prodnkten nm den grond zijn: boom- en vcldvruchten, iiotcnmus kaat, peper, BBgO, honig, was, hars, ijriuh jirrtja en rotan. Rijst is er schaarscli en wordt in erd. ()]i Billiton bestaat weinig handel; markt plaatsen zijn er niet; er behooren vijf liandi'ls praaitwen te huis. De meeste handelsartikelen worden er door vreemde vaartuigen aangebragt en afgehaald. In zijn er met 53 haudelspraauwen uit renohillende oorden aangevoerd: 3,359 pikols rijst, 119'/, i tabak, 200 „ suiker (Rrootcnclcels aréug suikcr), M t siroop, 7li u Bago, ruim 8 „ kopenrerk, l fl «• olie, ■1- , tamarinde, 13 „ uijen, .'i // garen en touw, 2,070 stuks linnen, katoen, kleedingstok ken, en*. 22,750 , klsppèornoten, 4,706 „ tardeirerk, •■!'> v ririhdooEen, 5,600 „ Chinesche koperen borden, S 0 r ijzeren het 4,000 ,; gexouten eqeren. Deze laatsten zijn weder uitgevoerd, daar Billiton zelf overvloed van kippen heeft. Zooi wordt alleen voor den Dt'jittli inirexoerd, van WeU artikel hij jaarlijks 180 pikols van bet Gouvernement ontvangt. In hetzelfde jaar zijn Ui praaawen op de hoofdplaats uitgeklaard, welke hebben uitgevoerd: 81. 153
102 pikols rijst, 795 u koelit ioega, 109 t (jetah perljtt, 944 , dumar, 197 a , was, 2'/j i kajoe garoe, 1,317 r spijkers (iuhccmsch maaksel) 575 » uijar mjur, 544 // Iripung, Mó kat i's karet, 4,000 stuks gezoutcu cijcren, 3,770 „ matjes, 47S , /iW/Mtf^-mattcii. liet visscheu naar tripang en ngar-agar is eene hoofdbron van bestaan voor de bevolking. Uilliton is verdeeld in zeven distriktcn, als: op het eiland zelf, de distrikten Tandjong I'andan op de Westkust, Sidjoek op de Koord- Westkust, Bocding op dr Noord-Oostkust, Linggang op de Oostkust, Blantoe op de Zuid kust en Badouw in het binnenland van de Westkust. Het eiland .Mendunau en de nabij gelegen eilandje* tot en met het eiland Liat, maken het zevende dist rikt van deze afdeeling uit. Op 1 Januari] 1856 bedroeg de bevolking 11,913 zielen, waarvan S Europeanen, 694 Chinezen, 8,401 üillitonezen, 71)3 Maleijers, Araliieren en andere vreemde Oosterlingen en 8,047 orang seka. ecu' Regent had. Dcv 17dcn Mei ISI2 werd het door Palembang aan de Engelschcn alge staau. Daar nu Hilliton in het verdrag van 1814 met Groot-Brittanje niet uitdrukkelijk ge noemd werd, weigerden de Britschc autoriteiten in 1816 dit eiland onder den afstand van Bank* te begrijpen. Ofschoon het reeds in IS2I werd in bezit genomen, is het eerst door het traktaat, den 17den Mei 1524 te Londen gesloten, als cene Nedcrlandschc bezitting erkend. Aanvan kelijk was het aan Toboali op Banka onderhoo rig, en werd door zijne eigene Hoofden bestuurd, die door den Resident van Banka benoemd wer den; maar in 1h52 is bepaald dat Billiton met de eilanden beoosten de Lepar-eüandan en in du onmiddellijke nabijheid van hetzelve gelegen, van de residentie Banka zal zijn afgeseheide" en eenc op zich zelf staande udsisteut-residenU i; worden. 1 >c bevolking wordt ondcrsclicidcn in orung ildijany, oraity ddrat en orumj teka. De eerste zijn de vreemdelingen, bijna allen handelaren, meerendeela afkomstig van Pontianak en Pa lwmhiMig, alimede eenigen van Banks en Le par. De orttntj ihirul zijn de inboorlingen van üilliton, die zich met den landbouw U-zif? hou den en het land bewonen, terwijl de wang scha de inboorlingen zijn, die de we tot hun ver blijf gekozen bobben en allen in de vischrangßi hun bestaan vinden. De inboorlingen zijn mid delmatig van gestalte, sterk van Ugobaams bouw en hebben sterke en sprekende gelaats trekken; hun kuniktcr is zeer ijver- en wraak zucht i,c niillaire bezetting van hoogstens 25 man, gelegerd in vervallen forijc, dal cel£g niet tegen dm geringsten vijamlclijkcn aamal bestand is. {'.<: bestaan op Billiton geen gerangeniseen; er ij» slechts eene civiele arrestantenkamer, die ," is. i partikulier geneesheer oefent er de ge neeekunde uit. W.lf, r onder het gebied van den Buil lembang, die er Deze regeling stond in verband met <le BB* Z. K. ll. Prins Hendrik der Nederlanden ver leende concessie tot ontginning der Hnmijnßfl van het eiland. Literatuur over Billilon. Tijdschrift v. Nederl. hidïè. Jaarg.Xll,Dl.ll,blz.3lB. Dr. I. Ulekkkk, Bij drage tot de kenni» <'"" de itatittiek der Icing ritii Hd»/,;■ liton. (Komt ook voor in het Indisch Arcm' Dl. 111, bl. 891.) , XV, , U SI ca „ 101, Het dl'"' 4 MUilon sedert LB5l. Natuurt. Tijdschrift v. Nederl. Indié. 1).111,b1z.133. Cours, db Qboot, HeleikwAßr tong (met kaarten t-n platen) , I, , 478, D.' 111, bl. 87, D. XIII, bl. I). XV, 1)1.21'.). Dr. I. BLBB*** "Pluchen run Bifliton. , IV', , 41G, 1). VI, U..339, I). XVI, bl. -' 01 ; Verschillend» aantetkeninge* **J treffende de natuurlijke lud'»'"' run Billilott. Tydschrift van het Batavitmeh Oenootteht^ 1 D. I, bl. 77. J.II. Cko.hkmvit, Janteekeni»?" 'n ,it de bevolking en den handel i Bijdragen tot de Umi-, land- en colkenlM 1 "" van Nederl. Imlii'. I). I, bl. 11. J. C. H.vtin, Jililon. Afzonderlijke verken. 11. M. Coubt, Rektion» of the Brit. Goti inth the State of Pultmbimij, Lomt. W bl. 203. Dr. J. 11. ( r, Ba»ka, Ualat** BillitoH. 's liagc 1 i 81. 154
J - B. J. vak Doren, Billilon is geen iin-e'rfand. . • Hap 1851. Ckawwbs, T)esmp/ive IHctionary, art. Billitou. «MMdjok, Coup d'ocil, T. 11, p. 121. - 1 • r. Roo&DA van EïSINGA, Aardrijksbeschrij r '"ff va» Ntd. Indïè, bl. é7—sl. Billiton-straat, zie: Karimata-straat. "Ünihon, eilandje in de rivier van Kedi- I» °p Java. Op hetzelve moeten drie dorpen %en. ■"ilolo, dorp op Java, residentie Japara, Koedoes, distrikt Koedoes. Bilongaloe, dorp op Celebes' Noordkust, t-'siiletitiu Manado, adsistent-residentie üoron al<) > te u Zuid-Westen van Gorontalo. -Bilouai, rivier op Sumatra's Oostkust, ' llu isch;i]> Dcli. Aan de monding is zij ongc- J vt 160 Eng. ellen (jiti-dx) wijd, welke breedte '«elioudt tot 7 a 8 mijlen opwaarts, ahwi J "*ügïamerhand tot 50 ellen vermindcri, met " diep bril van 7 vadem op sommige plaat ( ,:i a > koningrijk op de Oostkust van het ''"'' Boembawa, evv de stiraat BepL t ' e t iiilanilscli béatlini henist bij aSHSO Sul (i ' We het land en de straat. Sapi, Mangeraai ;i!', van Fliircs, Koniodo, Bange ? * fii Senrja onder zich heeft eu den handel se] Z| J' U ' staten uitsluitend aan het Nederland l^" 1 QouTernement heeft, afgestaan, hetwelk g. (l eu Gezaghebber heeft. Voorts is het bo- V(i J* opgedragen aan eeneo ■''" If.i.ulshiM.'ren, een Kollekteur, tweeOf- | lc . ri ' u van piiliiic en dorpshoofden. De ge sclu ,' )ev(lll<ill « wordt op 90,000 neten ge- I ■ *fj bebben eene bijzondere taal, en sehrij- met het karakter van Celebes. lid/ 1 " (ml ' s xvil '' ''" WlbebOttWd. De bergen Op j CU B ' cc hts aai) den voet ernige \euelalie; ], :uir ! / ' ( ' il ' ( : hoogten, loopen overal bull'els CII '|. " 'oud. land levert rijst, sapan- djati- en san ''l'iii'ii'"' i%a! " r "' M 'iker, l.iitjii/ii/, lielel, ijumhir, *elk ' " Kus> WM " rogelnestjes en tout op, 'li'n ''|. ait '^ l 'len oitgevoerd worden. De pasr '"ili,; t; ' )UVI ' 11 alle anderen van .Xederlaiulscli *°orni '" s "" 1 "'"'' 1 ' lütmunten, zrjn ook een ta ct lll j"" artikel van uitvoer. Er wordt bier '"" aiuV' ;lss; ' nill ) Boniëra, Wadjo ( 'fi:vc'i "° W '" N| '" 'M Celebes Teel baodi op 11., a> '"'"'"'lplaals van liet koningrijk Bima, Belej,, l ' ""' Soembawa, op de Noord-< >« I Ur 'V"\ ■ IU " ' l( ' li:i ''i ran Bima, op 8' 88' Z. de 7 " |lV O. L De have» ia een door Uur tubichen hooge klippen gevormd kanaal, dat 150 voet lengte heeft, iii zeer veilig is. Bima is de, Bete] vaq. den Sultan, wiens paleis door cencii steenen muur omgeven en van twee poorten voorzien is. De Gezaghebber houdt zijn verblijf een half uur gaans van liet paleis des Sultans. Er zijn 2 marktplaatsen, waar visch, vruchten, grootten eu de overige voortbrengselen van het land verkocht wor den. Er staat een aarden fortje dat de recdo van Bima bestrijkt en eenc kleine bezetting bevat. Men heeft er een part ik ulier onderwijzer, die cene toelage uit 's lands kas geniet. Het gedeelte dezer plaats waai Europeanen BDMnige vreemdelingen wonen, heet Kainpong "\V o - landa; zie hierover bij dat woord. Bima, baai aan de Noord-Oostzijde van het eiland Soembawa, op S° 20' Z.Br. en 118" 3S' Ü.L. Zij strekt zich zuidwaarts 7 of 8 mij len binnen het eiland uit, met eenc diepte van 60 of 80 vademc-n aan den miauwen ingang, terwijl die nabij de itad Bima tot 20 en 15 \a demen vermindert Bima, rivier op liet eiland Soembawa, ko ningrijk Jïinia. Bima, kaap kan de Zuid-Westkust van het eiland .Madura. Bimor, zie: Binor, distrikt. Bina, dorp op Celebes' Westkust, in het Noord-üosten van het koningrijk Boni. Binamo, rijkje op Celebes 1 Zuidkust, land schap Tucratca. lift staat onder het gebied vau cenen IVfniraijiinrtrhrn Vont en lieeft bijzon der sohoone paarden. De bevolking .staat als meed en roofzuchtig bekend. De hoofdplaats heet Binamo of Motje. Biuang, dorp op Juva, residentie llcmbani:, rlmp JSiiilju-.W'iroro. Biuang, dorp on Java, residentie ïagal, regentschap Pamalang. Binang, eiland in den Lingga Archipel, leii ■Noord-Oosten v:iil het eiland Jtodong, te hidcntic Kiouw, op 0" 25' N.lir. Binanga, rivier op Celebes 1 "Westkust, re sidcnlic Mfttfttlftr t afiU-clini: .Mams. Binanga, dorp op (Viel».-,' Wcslk\isl, rijk .Mandhar, op de Zuidzijde, aan de ri\ ier Be riantr. Binanga Sankara, rivier op Gelebes' WestkOSt, Cioinenieineiit van .Makassar, afiler ling Marot. Binangoen, distrikt op Java, residentie Rembang, afdaeliag en regentschap Rembaug. Eel bevat IL6 dorpen mei 89,600 inwa Binangoen, dorp op Java, residentie Keu bang, afdeeling sn ■• 'bang, dis trikt Binangocn, 8 palcu van Renibantr, 5G 81. 155
palen van Toeban, 80 palen van Bodjo Negoro. Binangoon, dorp op Java, residentie Ba zelen, recent schap Lednk, «list rikt Leksono. Binangoen, dorp op Java, residentie Ba gelen, regeatèchap en distrikt. Karatng Anjar. Binangoen, dorp op Java, residentie Jïan joemaas, regentschap BanjoèmuK Binangoen, dorp op Java, residentie Ban joemaas, regentschap Bandjar Negara, distrikt Sincomcrto. Binangoen, dorp op Java, residentie Ban joemaag, regentschap eo distrikt Tjilatjap, aan de r J'jiha\Vfnr. Binangoen, dorp op Javü, residentie l!an joriniias, iTir<-ntsrliap Poerbolinpsro, distrikt Knlii iSc.'ara, aan de rivier Lembaran. Binanten, dorp op Java, residentie Ban joemaas, regentschap BanjoetDaas, distriki Poer worrdjo. Binau, dorp op het eiland Ainboina, op de Noord-Weêtrijde van het schiereiland llitoe, landschap Nan Binau. Binauwer, laudseliap op de Zuid-Oostkust van het eiland ('crani. Bindalang of I'oeloe Donva, koraal eilandje in de Indische zee, len Westen van Nnmalra, behoorendetotdcZeveii-eilandcii-L'rocp. Het kan door sloepen aangedaan Worden, daar aan de Noord-Oostzijde van het, dit eiland om gerende rif, eenc geil is, waar L'ccne branding -staat. Het is met kokospahnen bedekt en door Benige mensehen bewoond, die de kokosnoten verzamelen en er olie uit bereiden. Bindang, dorp op het eilaad Madura, in Int Noord-Westen van het n i Soe manap. Bindjai, dorp ep Boiaati&'a Westkust, residentie Padangsoké Bovenlanden, liet Bgt OOgereei -". ls liijnl. voeten boren de zee. Bindjai, faunpoag op liet rfckr-eflaiidje Tatu, in de grOOte rivier \;m liaiidjeriiiasiii, behoorende lot de hoofdplaats 15;uidjeniiasin, eiland liorneo. Bindoongan, pofetstktion op .Tin», resi- Pooeroewan, n p Bangü, Bineaga, haven op de van Ba matra, landschap Singkel, I mijlen beoostcn den mond der rivier Bingkel. Binggot, eilaudje tin Westenranßilliton, Nitraat. Bingintelok, dorp op Snniatru, residentie itimiLT, aan de rivier Jiauas. Bingit, poetfaoii op Jtm, residentie Kadoe, nmikttohap MairelaiiL', op den wei: van Ma gelang naar Aiiiliumw a, ongeveer 3,100 Rijnl. voelen boven het vlak del Me. Bingkang, dorp op Java, residentie B;m -jocmaas, regentschap Tjiktjap, disirikt Daja Loehoor, aan de rivier Tjidjolang, op de grens van Cheribon. Bini, rivier op de Noordkust van het eiland Boero. Zij valt mei eene noord-oostelijke rig ting in de bogt van Kajeli. Binjai, dorp op Sumatra, residentie Palcni bang) aan de rivier Jlawas. Binjatta, stam of kabocwai op Sumatra, in de Lalnpbngft, distrikt Tclokli Üctonir. Binneawang, berk op Saoutra'a Zuidkust, in de Lunpongsehe distrikteu. Zij ontlast zich in de Bamangka-baaL Binnenzee, meer op Java, in liet binnen land van de residentie Japsttt, Binoang, staatje met gelijknamige rivier, op Celehes' Westkust, op de Zuidzijde van het rijk In Junij 1850 werd lid kontrakt der vricnilseha|isbet rekking tusscheß den Vorst en het Neddrkmdsohe Qouvernemen* vernieuwd. Binoang, rivier op Suinutni's Wwtkvsti ■niic Tapanoeli. Binoangan, onderdistrikt op Java, resi dentie. Bantam, Zuider Regentschap, distriW AJadhoor, met gelijknamig dorp eU rivier. Binona, kaap aan de Westkust van Uct eiland Timor. Binong, dorp op Java, residentie Batavi*i in hel Wester Kwartier, aan Benen westelij ken zijtak der Tjidani. Binong Dadap, dorp op Java, residenti* Batavia, YVcster kwartier, IJ palen ln-oostc" den )iaal op den weg naar Jiantain. Binongoen, zie: Binangoen, dist rikt. Binonko, eilandje ten Zuid-Oosten v 1 Celebes, ten /uiden der Toekang Besi-eilandC) op 1-.'I J O. Ij. <n 6" lü' Z,. Br. Binontoan of Biuontonan, zie: ïo»' t oli (i\ ie uw). Binor of Bimor, dutrikt op Java, deiitic Jiezueki, regentschap Üc/.oeki. ||[ ' bevat 88 dorpen en ruim 18,000 inwoner»- Mr zijn 2 indiiiofahrijken. ])o hoofdplaats IS Banjoe A d Binor, dorp op .lava, residentie reireiitsclinp Bezöeki, disti-ikt Binor, aan ll( " .strand, ten Westen van de hoofdplaats, :i:l " rooten portweg. Binorong, dorp op .lava, residentn' Ba?, ten, regentschap Koeto Ardjo, distrikt *• tocroeh. Bintala, do»p Op .lava, residentie üanj"' hap Poewokerto, distriW '*'■' Barang. 81. 156
Bintan, dorp op Celebes' Noordkust, resi oeutie Manado, rijk Bolang Mogondo. Bintang, eiland in den Kiouw-Arehipel, :ia » de straat van Bingapoer«i bij de monding va » do straat van Malakka, tusscheu 104° \A' .en 104° 40' O. L. en op 0° 52' N. Br. Het 's. vol<;,. lls Mklyilt, van (' aiimii:k, 21 vierkante f-eogriiphisfin, mijlen groot, en door vele eilan -011 en klippen omgeven, waardoor het vaar- M:i 'er i v ( i,. u , )in t rc k zeer gevaarlijk is. ' el is iv het algemeen laag, vooral in het noordelijke gedeelte en wordt door vijf rivie n doorsneden, die alleen voor kleine vaartui ptt bevaarbaar zijn. De zadelberg verheft zich l «40 HJiijnlandsehe voeten boven de. zee. j. ' le t midden en het. Moorden des cilands pk'eii moerasgronden. De graai ia over hert Teemeen niei onvruchtbaar; uitgestrekte stuk v n ' glOnda zijn echter voor geene kultuur *M, waaronder v«lë veengronden behoo -1; ook wordt ile landbouw verwaarloosd, v ' ut anders zou de grond veel kunnen ople- en > hetwelk blijkt uit de voortbrengselen u "'nen, die door Europeanen, Chinezen en °i? ri ' n z 'j" aangelegd. e voornaamste roortbrengsalen van den Ji,.r" lt Z 'J"- jaarlijks 70,000 pikols pambir, pc- Hit» Bpeoer iJ6n eu vruchten, welke artikelen (leif' 1 -""' morden- Dooi gebsek aan grasvel se). ''•'" "P dit eiland runderen, bull'els en tij» s °baarsok: ook zijn er geene herten of " la ' kr eene menigte wilde zwijnen, katten, vampirs en bijen. '-'cv, \ 1a ":- WOOnt ecu Onder- Koning, die ~n '.' "' :L ','tii.'ilc van den Sultan van Lihgga is, l au ,'" >"eile rerstaitdbiniding met bei Neder '•!{;,■ S '"'liselin (uiuverucment leeft, welks j'jp °P Binttag ten volle erkend wordt. Q. eiland Wordt \ccl door Malcisi-he eu B ' sc| "' bandelamn bezocht. J; lllt nt ang, radelberg op het Biouv-eüand Hij j" 1 "' /'i> 1° 5' i\. Br. en mr Wo. 1.. 0,, | (| S li:i 'l S 1 3éo Rliijnlan.lschc voelen lioog li !llu .' J ( "''''er «eder op 'l l mijlen afstand zilM i, ;iU|] ' 1» dezen berg 1 ilt 1 liet oude fori van dien '"' (lt ' Noordïijde ligi ecu kleine heuvel, Öint. '"" "' Kllil "' Heuvel geoaamd. l ((^ n 6i posl iv liorneo's Zuid- cu-Oos *c!io„|' "' Lr ' "J' v Bandjermaiia. Si ia vtur Ij * 8M ' lr Ouderen iv de Chrisi ■Bint' S ' " l!ti< ' nvr/^'1 worden. '""ilsci, ang ' dl ""'' '" l; " nir "' s Sint ' ' a;i " ' lr nvu ' Sll: - ( ' -'■U.nS ta (J(ls Lirigoh, dorp iv I'.oineo'sZuid «Melihg, rijk lSamljennasin, aan de BintangO, eiland bij Sumatra's Westkust, bezuiden het Padanghoofd in de Sétausbaai. Het is over het algemeen hoos;, het oostelijke gedeelte is vlak en met kokosboomen bedekt. Het is door riffen omringd < L n hoeft aan de Westzijde eene boren wal er uitstekende klip. ïusschen BintangO en het eiland Mam is een veilige doortogt, Bintaoena, Bintsnoeang of Bintona, rijkje o|) Celebes' Noordkust, residentie Ma nado, afdeeling Gorontalo, bewcsten Bodang Banka, aan de scheiding der rivieren Biauw eu Gamboeta, op 188* s()' o. L Débeeolking bedraagt ruim 880 zielen (1552), die onder den Eadja van iSocwawa, ander (iorontalo staan. De Hoofden rut dit rijkje leven in gestadigen twist met elkander, toodat zij buiten staat zijn banae schatting van 50 meen goud aan bei Gouvaraemeiri te- leveren. Vóór den mond van de rivier liintaoena, die op 0" 56' Z. l.r., kl! 0 37' O. L. is gele i een rif, dal het ankeren lastig maakt. Bintaroh, cerbtta odalism. Deze boom ; op Java, voornamelijk in de Pieanger Itcircut schappen, en draagt eene menigte groote, tonde vruchten, wier pit gestampt, daarna in stoom .gekookt en vervolgens uitgeperst, eene vergiftige brandbare olie geeft. Deze olie is ged van kleur en brandt mcl een helder licht, zonder den minsteu walm te verspreiden. In wendig gebruikt verooraaakl /.ij ijlhoofdigheid eu bloedspuwing en heelt den dood tengevolge. Bintjolok, dorp op Java, adsistent-resi dentie Banjoewaagi, distrikt Rogo Djarapi. Bintoai, rivier op Sumatra'a Westkust, adsistent-resideulie Ajcr Bangies. Zij stort zicli op 0° 44' N. Br. in de Indische zee. Aan de monding ligt een dorp van dien naam. BintO Bintang, dorp op Sumatra's Oost kust, landschap Asahan. liet is beWOOBd door Jiatta's. Bintoeang, eiland in de Indische zee, ten Westen van Sumatra, tot de Batoe-eUanden remie. Op dit eiland is eene kaniponir, genaamd Oedjong Larai en bevolkt door 80 ■is. Bintoelh, dorp op Sumatra's 'Westkust, [\ ie 'I apanoeii; BintOOloC, distrikt Op de Noord- WcstkuM fan Borneo, pp "' \. Br. en 113" 'A' L 5" ü. L. lh't land berat overvtoed van ijzer, antimoiiiuin en steenkolen. De artikelen van uitvoer bestaan in kamfer, was, bontoiie, hout; al lil dt: maag van de apen verkregen wordt. Deze voortbrengselen verruilen de inwoners, met de Maleijers tegen koorn eu lijnwa 81. 157
Bintooloe, rivier op do Noord-Westkust, van Bonno, distrikt Bintoeloe. Zij is zeer lang en breed; vóór de monding ligt cene bank op welke bij laag water cene diepte is van niet mci'r dan 3 ellen, eu bij hoog water vau 6 ellen. Bintoro, voormalig dorp op Java, residentie Kïkloo, regentschap Magelang. Het is in Mei 1 827) WCgent :i;uilioiuliMulc zameuspanninp; met de muitelinsen, door onze troepen, onder he vel vau tien Kapitein TEN" Jl.uk, vernield. Binto Sidari, Battaseb. dorp op Suinatra's Oostkust, landschap Asahan. Bio, rivier op Sumatra's Westkust, residen tie Padanpsche Bovenlanden; Bio Bio, dorp op Sumatra's Westkust, residentie Tapanoeli. Bioe, bou:t. aan de Noordkust van het eiland S>cmba\va, in de baai iSamrar. Bioekoe, dorp op Sumatra, residentie Palembong, bij het dorp Paagkalan Baloe. Bet botaat uit 13 woningen. Biombang, dorp op Sumatra'g Oostkust, rijk Djainbi, op den linker oever der rivier van Djambi, 17 mijlen beneden du hoofdplaats. Het bevat 0 of 7 buiien. Bira, een der Duizend-Kilanden in de .Favii zec, op 100" 30' 30" ü. L. en 5° 37' 50" 7, Br. Bira, tegentsohap op Celebes' tuidelijksten uithoek, op de Oostzijde rao bed landschap Boekkomba, aan de baai van JJoui. liet strekt zich van de rivier Hainpantr oostwaarts lanu's liet strand tot den hoek van L;usein, en van daar tut aan den hoek van Kadjang uit. Hel land is dor en rulsi_' en alleen Lreselukt voor Turksehc tarwe, abfê en tinnnnlmiii. IL tal der bevolking bedraagt 8,000 zielen, die afzonderlijke kaste onder den naam van i-LêrnO vormen, /ij drijven eenen uanzien lijken bandei, «even kleedjes die zeer getocht zijn, en reZTaatdigen ook mandeuwerk dat be is. Zij zijn arm, ofoöhoOß zeer :irl)i-iil/.;i;i]ii, dap per, dooh bedriegeljjlc en trouweloos, en zijn als do gxootate vraten bekend. Bira of Nftgri Lèmo-Lêmo, dorp op Celebes 1 zuidelijketen uithoek, B konba, n Bi». Bel is op Denen beure] gebouwd, dooi enen klipsteenen muur omgeval t-n na eau fnuiijo Idipataeneß moiked voorzien. Bira, zie: Las sein, hoek. Birah, dorp op bd «hnd Ifadun, m liet ■ii rao de afdeeling Madnn. Biraïs, stMu onder de berolking der resi -1 liljon, op Jam. Biram of Birim, rivier op Sumatni's Noordkust, in het Oosten van Achin. Aan deze rivier staan 50 huizen, bewoond door 400 zielen. Er wordt rijst verbouwd en op enkele plaatsen worden vaartuigen vervaardigd- Birao, dorp op Celebes' Westkust, rdsiden' tic Makassar, afdeeling Maros. Birdjoe, dorp op .lava, residentie Samaranfr, regent ackap Grobogan. Biri, eilandje bij het cilund Banka, in hot Westen der Klabat-baai, niet ver van de mon ding der rivier [ntang. Biriloga, zie: Mego, eilandje. Birim, zie: Biram, rivier. Birlena, gehucht op het eiland Boero, re geutóohap Jjiieiuueteh, .stam of fciina Boaaü Het lievat 11) iiiwcmers. Biro, dorp op Celebes, koningrijk Boni) onderhdorig aan Bopèng. Biroe, dorp op Jara, rMidentie Kediii. adsisteut-residentie Ngrowo, regentschap Treii galek, distriki Trengalek. Biroo, ilorp op het eiland Madura, aan het Noorderstrand der afdeeliug Boenianap, Biroe, berg en timp iv Borneo's Weatot' afdeeling, distrikt Melawi. Biroe of Birang, baai op Borneo'a Noord* üostkusi, distrikt MMgtdant, l)ij den inoii'l der ïawoe-rivier. Biroe (Si), zie: Mintao, eilaml. Bironmandi, kaap aan de Westkuri r* 9 het eiland iiillituu, in de Cleincnts-stiaal. Bisano, zie: Ji e jaren, cilaml. Bisiiro, dorp op Celelies' Buid-westeUJ* sehier-eiland, Gouvernement van Makftflsar, < lil " eone sclioone vallei Bier net 1 " 1 '" vele piuit/ii/-, Iniitur- en «m/y-bonnien. Bisino, dorp (ip .la\a, residentie üanj l "" maas, veireniselia]) liaudjar Negara, dtftri»' Batoer, 2865 Ned. cl boven de <ipi l(l '' \ lakte der lee. Bissa, eilaiul in den Miiluksrhen A ivhij"''; len .Xuiinleu van het eiland OW, op ! J -" Z. Br. Hei behoort tot het gebied :l " Batjan. n Bissi, regentaobap op de Noordkust v *r liel eilaml ('erain, afdeeUng Waliaai. "''.'' bewoond door li Mohammedanen en 96 H i ' ul ' nen, en brval ei-n gelijknamig dorp. { Bissi, eilandje bij de Nootd-Qc»tku»t v " het eiland Timor, in de ree ren Banda. i Bissonjo, haren op bet Moluksohe i' ll:l " 1 Mandioli, op 0* LB' Z. Br., III" 20' () Bitelia of Bitillo, eilandje bij Cel***. Oottkiul in het Noordon der TominM** 1 * de reede van Pagoatta. 81. 158
Bitillo, zie: Bitelia, eilandje. Biting, dorp op Java, residentie Kadoe, fcfreni schap Temanggong, aan de rivier Progo. Biting, dorp op Java, residentie Banjoe maas, regentschap Bandjar Negara, ilistrikt JBatoer, Bitingan, dorp op Java, residentie en regentschap Rembang. Bitji, dorp op Java, residentie en regent s< !> li:i ' Bamsrang. Bitjoli, dorp op de Oostkust van het eiland bll °lo. Hot is de hoofdplaats van het cilaml * >taal onder het gebied van Tidore. Vroe lf<!> ' I!^^ cn W Ö ' ver ecu Gfzaghcbber, doch in S 2* is deze post ingetrokken. De reedc ligt °P 0° 30' 40" N. Br., 118° 25' 30" O. L.' . Ei tjoli (Baai van) of Wossa, groote Oilai aan de Oostkust van hel eiland üilolo, '"55,.1,, U ()0 3Ü , eu 1 , g r Bitoe, rivier op Oclcbes' Oostkust. Zij ach in de Voamaers-bad. aa<r I * Oen S> heuvel op Java, residentie Pre- Regentschappen, regentachap Tjiandjor, 4619 -'li'-ruic Qemoerae. Hij verheft zich ~ Jfijnl. voeten boven het vlak der zee. d lto °ng, partikuliei land op Celebeg, resi w "' Manado, in de Minahassa, afdeeling yi'""" 1 "- Hel is -root 2 vierkante bunders, Wn o(;ticu en 8a °" r "' (1 " '"T lillll " I|i t 120 11 heesters, ir, muskaatboomen en 86 kokos- (1554). ït«! | rivier en dorp op Jam, residentie J'. 1 '" regentschap EUmbang. hot ° Uka . dorp op de Zuid-Oostknst van Ombaarj. j- irang, ecu der toppen van den berg lj, |(r ( '' °1' Java, residentie Pasoeroewm, afdee- dist rikt Ngantang. u; Ul s J a i"oo, sohoone en uitgestrtkte baai 0 Zuidkust, \;m Nieuw Guinea, op 134° itsjoii, «ie: Bitjoli, dorp ca baai. in i,^ emaro °. dorp op Celebes" Westkust, de | ' : "' den luniju van Tabali, bij B > '-' 1 »an Kajdi. fi aakoiland, de: Banding. N p j.^ auw Water of Banjoc Biroe, meet Pj^** 1 r *Mentie Pasoeroewan, regentaohap '"' Ulll ', distrikt \\ i igan, aan den v,„-t di e 1 ' heuvel, liet ontstaat uit eene wel ''" de l M '" r|l drie rademen hoog opwerpi Vin, k '"" in den omtrek vormt, ter Ie H.-t , ter breedte van 60 ♦an i[ v tT lN mm helder en i ertoont zich blaauw fijk a;iu " r (l "" r de diepte van bel mei ** wort van viach, tamboro genaamd. Bij dit water ligt een stern, welke voor hei lig gehoudcu wordt eu waarop de bfeuidera offeren. Er is hier een bamboezen huis opcreslaccn met eene galerij over het water en een liü]>, voor de menigvuldige bezoekers die zich hier komen baden. Het is omringd dooi iehoone en weelderige boaschen, waarin zich vele ;tpen on vogels ophouden. In de nabijheid \;m het Blaauwc Water is een buskruid-établissement. Blaauwe Bergen, onder dezen naam zijn, doch verkeerdclijk, de bergen bekend, die zich op Java, ver achter de stad Jiatavia, in de adsistent-residentie Bnitencorg verheffen, en door den afstand lilaauw schijnen. De weste lijkste berg is de Qagak, de middelste de Sa lak en de oostelijkste de Megamendoßg. Blabak, dorp op Java, residentie Kediri, regentschap Kediri, dütrikt Djanbean. Blabak, dorp op Jara, residentie Banjoc maas, regentschap Poerbolinggo. Blabak, dorp op Java, residentie Kadoo, regentschap Magplung. Blabar, dorp o)> Java, residentie Buijoe maaa, regeataehap Bandjar Negara, distrikt. Bandjxr. Blaboer, dorp op Juva, residentie liimjoe maaa, regentaohap Poenrokerto, distrikt Adji barang. Bladjangan, dorp op Java, residentie Pc kalongan, regentschap Pekalongan. Bladoe, dorp op .lava, residentie l'roljo linggo, afdeeling Kraksan, distrikt Gendeog. Bladoo, dorp op Java, residentie Djokdjo karta. Bladoo, dorp op Java, residentie Pekalon gan, regentschap Batang. Bladran, dorp op Jara, residentie Bagelen, ni< i MT na dra berg Prakoe. Blagodok, dorp op Java, residentie Chc ribon, regentschap Madja Lengka, distrikt Radja Qalo& Blaham, dorp op Java, cesidei baja, beooiten den berg Pen&ngoeng&a. Ei is eene remllen badplaats. Blajoo, dorp op Java, reaidi ueroc wan, aideeling Malang. Blakan, dorp op Java, residentie Pi roewan, regent l. Hier bevinden eieh een kleine MT',;tllen tempel \au jrcljiikki-n blqfselen nu» gioote beelden, benevens twee gemetaeldfl watedcoaufflea, aan de eene van welku men twee vrouwenbeelden ziet. Blakan of Blik, dorp op Java, residentie :ip Pamalang, distrikt Boi BI—BL. 159
woonte ran koppensnellen, leven de Alfoerrn vreedzaam en stil onder elkander, en nemen ééno vrouw ten huwelijk, die door betaling van cenen bruidschat verworven wordt. Hun hoofdvoedsel is sago, die, niet water gemengd en gekookt, eene. soort van brij geeft, welke door hen met graagte gegeten wordt ; zij eten ook rijst, dien zij zelf verbouwen. Water is liuu gewone drank, doch op feesten gebruiken zij sagoweer en worden gaarne onthaald op bran dewijn, arak of andere sterke dranken. De woeste Alfocien eten seliier alles, zooals: ratten,slangen, leguanen, trikvonchen en ander onrein gedierte. Alian, dorp op Java, residentie Hagelen, afdeeling Ledok. door de Beharing van liet touw op het koraal zijne imkers te verliezen. Albion, baai aan de Zuidzijde van het Keeling- of Kokos-eiland Direction. Zij biedt eenc veilige haven aan, met cenen koraulgrond in 3 tot 9 rademes water. Alcester Klip, koraalrif hi de straat Gaspar, tusschen de eilanden Banka on Billiton. Er .staat ■> raden water bijlagen vloed op het on diepste gedeelte. Alebas, eiland len "Westen van Nieuw (iuinea, in den Waireue-Misool-Arehipel. Het staat onder het gebied van dun. Sultan van Tidore. Aleh, zie: Si la weh, berg. Aleij, dorp in Bornéo's Znid- en-Ooster afdeeling, rijk Bandjennasin. Het bevat ruim 2,850 zielen. Aleppa, dorp op Celebes Westkust, rijk Jlandliar. Alfoeren, Halfoeren of Alforezen, heidensebe bergbewoners op het eiland Groot ('erani, op hel eiland üoero, op de andere \lo luksche eilanden in de Minahassa van Mana do op Celebes, en op de Aroc-eilanden. Zij zijn \an het Maleiselie ras en zwart-bruin van kleur: velen hunner komen nimmer in de bc nedenlanden of in aanialring met Europeanen. '/. i gaan geheel of bijna naakt. Zij zijn groot, sterk gebouwd, woest en ruw ; hunne vlugheid is als die van het gedierte des wmuls, dat zij in den loop achterhalen. Op hun hoofd hebben zij eene tokoenotendop, waarover zij hun haai vastbinden en waarin zij pluimen steken en ho restjes vlechten. Om den hals dragen zij ko ralen kettingen of eene soort, van paternosters, en in de ooreu groot* ringen. Een jongelui,;; iikil' niet trouwen, alvorens een \ ijaiulelijken kop gesneld of afgeslagen te hebben, dien zij op eenen irewijden steen plaatsen. Zij zijn gewa pend niet breede zware slairzwaardeu, \\erp- Bpiesen met ijzeren weerhaken, en met pijl en Zij kunnen lezen noih selinjven. "Wat hunne afgodendienst betreft, heeft men niet Ontdekt, (lat zij in eenen (iod geloOVen of er eenig denkbeeld van bezitten rif kunnen vormen. Zij hebben gTOOtc houten Sguen, krokodillen, slangen en ook menschelijke gedaanten voorstel lende, waardoor de gevreesde, onheil aanbren gende L'e<'steu worden teruggehouden, hun leed 1e berokkenen. Op die eilanden echter, «aar kundige en verlichte zendelingen geplaatst zijn, draag) bet Christendom goede vruchten, daar er reeds zier red Alfoeren ('luistenen zijn ge worden, die hunne godsdiensi teer op prijs stellen Niettegenstaande de oumcnschclijkc ge- Alian, dorp op Java, resident ie Bagelen, afdeeling Keboemen, distrikt Ceboemen. Alian, flor)) op Java, residentie Samarang, afdeclint: Kendal. Alian of Allan, dorp op Java, residentie Kailiic, regentschap Magnlang. Alian Bessa, dorp op liet eiland Buli, rijk Mengoei. Alida'B bank, zandbank in do Moluksche zee, aan de Oostkust van ('elebes, beoosien de Gouverneur-Major"» Groep. Zij ligt onder water. Aligator's baai, baai aan de Zuid-West zijde van het eiland Flores, in de straat Man ireraaij. Zij is '/« mijl breed, lieel'l 51) radenen water nan den ingang en ï!(J tot LS vademen binneiiuaarls. AligOOWCij, eiland, gelegen aan de Noord- Westkust \an het eiland Mnuiudnnao. Alij, dotp op Sumatra'a Westkust, residentie I'adaiiL'si be Bovenlanden, in de rallei van ilahan Pandjang. liet is zeer boomrqk; roonl vindt men er vele kcikos]ialnieu. Alij, een der Tenimber-eilanden, tcnXoorden VUI liet eiland 'I'unor J>aut, residentie lïanda, Op 131" Hl' O. L. Alikes, groep van drie eilanden, veelal de: Drie Alikes genaamd, ten Zuid-Oosten van Bornéo, nabij Poeloe Laat, op :!° 41' Z. Bt. en Illi' Til' O. \,. Aan de uitzijde kan men Veilig landen; daar beeft men ;.'!> Int 89 rad. water; maar liet kanaal verder ingaande, treft men Op r 87' /■ Br. en Ll7" l s ' 'I L eene drooge zandbank aan, en eene kinaalbank ten Zuid-Westen der zandbank. Alim, dorp opSumatra's Wwtkust.adsütent residentie Ajer llanL'ies, dislrikt Ajer lialcie. Alinjing, dorp "i 1 Java, residentie Soera karla, ten Westen van bet forl Klatleu. AliooKetoo, eiland in den ÏTageoe Misool- A]-ehi|)cl. Ili-i (taal Onder Int gebied van den Sultan vun Tidore. AL. 16
aan den voet van den berg Gcdé, ten Zuid- Oosten van lirt dorp Ifoga, Blakan Padang, eiland in den Biomr- Arcliipi'l, ten Noord-Oosten van liet eiland Battam, op 1° S' N. Br. Blalouw, dist rikt en dorp op Sninaira, in de L&mpongsche distrikten. Blambangan, zie : Balamboeang, lanil schap. • Blambangan, zie: Balamb a n $ a n, eiland. Blambangan, kaap aan Java* Zuid-Oost lioek, op 3° 40' Z. lir. Blambangan, dorp op Java, rendratie Kadoe, regentsdbap MaL'claiiL', ilistrikt I'robo linggo, aan <len grooten postwi Blambangan, dorp op Jara, Msidentk Kcdiri, afdeeling Xgrowo. Blambangan, dorp op Java. residentie Banjoemaas, regentacbap Bandjai Negata, dis trikt Singomeito. Blambangan, hoofdplaats van het ili^trikt Toelang Aunnaii, op Snmatra, in ih' Lam> pongsebe distrikten, gelegen aan de heken i en Poelar. De/e plaats is omgeven door . tnei hamboé begroeiden, aarden wal en cene dtooge gTaoht. Zij bevat slechts 10 huizen (185 S) en ii omgeven duur met ladangi be dekte heuvels. Blambangan, dorp op Bomatra, in de Lampongacfae dUtrikten, aan de. rivier Penga boi'aiiL'. Blandang (Troesan), klein kanaal op 'ra, in ilc Lampongaohe distrik£en, bij de rivier kaïvni. Hel Loopi in de OOBtmoeson «boog: Blander of Blonder, dorp op .Tas it-re*identie Buitenzorg, distrikt Tjiba . Ma de rivier Tjiliniralnija. Blanderan, dorp op •' itieJapa», 2i palen van .lapara en 88'/i P«*l va » Patt. Blandongan, rivier in Borneo's Wester afdeeüng, rijk Mataa. Aan ham oevers wonen 40 Dajaka. Blandongan, dorp <ip .1 Banjaemaa al na Banjoemaas, paal \a:i P tal \;m Tjilatjap en 70'/i paal i tdjai Negua. Blandongan, dorp op - 1 Cheril ■ triki Loe rah A. Blondongan, dorp op •lava, residentie listriki Sali Blangahan, riviei in Borneo'i Wester afdeeling, rijk Matan. Blangkan, dorp op Java, adsistent-resi dentae Envttng, distrikt Tjiasem. Blangkonang, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap Ambal, distriki Karang Bollong. Blanie, dorp op Sumatra, residentie Pu* lemb&ng, aan den reuter (ie\er der J{;i\vas. Blannak, twee klippen in dfl Java-zee, lij de kust, der adsistent-residentie trawang öp .lava, ](J7 J 11' ().!,. en f, J 1 !■' ZJBr. Blanten, dorp op Ja\a, residentie Bain*" rang, regentschap Salatiga, distrikt Oengarad- Uil beiat, 11 inwoners. Blantjoe, zie: Blani oe. Blantoo of Blantjoe, distrikt. op il' 1 Zuid-Westkust, \au hel eiland l'.iHiton. BW beval 100 huizen mei 300 ii 860 inwoners. Blantoc, hoofddorp van het gelijknamig' distriki, op liet eiland Hilliton, aan de rivii' l ' van gelijken naam. De «rotting Van den liitjfl lui is door eene booge palisaderini:, aan at vier hoeken met «aehlluiisjes \ oorzien, oiU' geren. Blantoo, kaap aan ile /uidkusi, viui l' c( eiland BUliton. BlantOO, zie: Hl oei oe. bei Blaradja of Blardia, dorp en landgoed op Java, residentie Batavia, in het. Wester kwartier, aan de mier Mentjerch, 30'/ s l" 11 1 \an Batavia. Blaran, dorp op .lava, residentie Hanjoi" maas, regentschap Poerwokerto, distrikt Djw o " bea. Blashari, dorp op .'a\ a, adsistent-reside ll^ 8 Buitenzorg, distriki Buitensorg. Bias Maton, klip ten Westen van Hillit""' in de Mairlesliehl straat, op 8° L 9' Z..1!r., 111 l idem. Blater, dor]> op Java, residentie Bagele* itschap en distriki Karang Anjar. Blater, dorp op .lava, residentie Banj° e maas, re'/enlsehap en distriki Poerbolillf Blator, dorp op Java, residentie SamarWe' ling Salatiga, distriki sjnbarava. Br "" neu 847 Javanen. Blater, dorp op Java, residentie BanjO«j ~i|i Bandjar Negara, <l | - strl Singoni Blatjanan, dorp op 1 l " lt ".', k hap Pekalongan, distrikt & i Blauong, dorp in Borneo's Zuid > leeling, distrikt Katingan. üi vijandelijke aanvalleii bevi iligd en " u " schans omi u ~ tJ]l i Bluw;iH, distriki op hei Zuid HTester-eH* BL. 160
},'^ >]>vr ' residentie Banda. liet beval ongeveer •000 inwoners en cenc hoofdplaats vun gelij ken naam. Blawat, dorp in Borneo'B Zuid- en Oos- distrikt Bekompa, ui het Siong- Hel beval oners. lober, dorp op Java, residentie Kadoe, Wntschap Magekng, di.strikt Bandongan, r teber, dorp op Java, residentie Bagelen, Poerworedjo, distrikt Djenar. re er ' ( ' OI T "i 1 • l;u; '. residentie Bagelen, Bfntschap Karang Anjer, distriki Gombong. ju ( ran ' '''"'l' "I' ' lav:i> n ' sillrlllil ' Ban k'i■■'r' ls ' ll '- rnlM 'l |;i i > Banjoenuas, digtriktSoe- Kan Cr ' ''"'T OP JsiTO, residentie l'ekiilon ' fcgentschap en distriki Batantr. ium den ,„,.,,,„; roe or i dorp op Java, residentie Kadoe, d ;° en wchap Magelang, distrikt Minorch, bij Sileng. fci», 6 r> ''"'l' "P •'• lV;| . residentie Kadoe, •gjwehap Magelang, distriki Ngasinan. 't',. 00 » dorp op Java, residentie K:uloe, •g - S( '"ap Temanggong, distrikt Boemowono. Kan Oo > dorp op Java, residentie Pekalon *«sï ll ~ ( '" tsr ' ia i' Bataug, distrikt Sidajo, op de )u !llls a °u, dorp op Java, residentie Banjoe jun ;i ' te Bontschap Poerbolinggo, distrikt. 'l'jah- van Malakka, Ban Bumatn's Oostkust, op .V 3' 15" N. Br. Den foton April 1806 stootte het Engelsche schip Bleaheim op deze bank. Zij Btreki ziih Oost-Noord-Oosi en West-Zuid- West ongevea -. mijl uit, eu heeft slechte 6 en 7 rademen. Blonheim's rif, rif an o'elebes' Westkust, in de straal van MiilrMgrr. L' Sfl* N. Br. Blentjang, dorp op Java, residentie Sama raiur, regentschap Grobogan. Bleroo, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Ma^elan-:. Blerong, dorp op Java, residentie Sama ,:i]i Bamarang, distrikt Bingen Korloil. Blotok, dorp op Jan a, residentie Bczocki, regentschap Betoeki. Blibis, dorp op 1 iatent-residentie Baujoewangi, distnkt Rogo Djampi, aan straal Bali. Blida, distrikt op Bnmatra, residentie Pa lembang. De grond is zeer onvruchtbaar. Hel wordt door de gelijknamige rivier doorstroomd. Blida, Tolksstam op Sumatra, in de resi dentie Palembang. /ij die lot dezen Btam be hooren, zijn wegens hunne grootc di kenil. Blidjoc, dorp op .lava, residentie Soerabaja, tschap Qrissee, distriki Djenggolo. i : de Javaansche bevolking telt men eenige Chris ■ Blioti, zie: Bliti, rivier en dorp. Bligo, dorp op .!. l:r I'ekalongan, p en dist rikt Fekalongau. Bligo, dorp op Java, residentie Pekalongan, regentschap Bligo, voormalig distrikt op Java, beid van i I vierkant bei olking van 01 ;i »l zielen. Bligo, dorp op Java, reside a, re gentschap Magelaug, distriki tleman leii van M J Vtß Djokdjo karta. Bligo, berg op Java, residi lang. Blijoc, stam of kaboetrai op Bumatra, in de Lampongsche distrikt) ! Telokh & I Blimbangan, de: Blambi Blimbi, dorp in Bon i i-e..;,.,, °» dorp op Java, residentie Aïijil, dist rikt Pangkah, ""''•'■mi ° ost " f Bledoeg, dorp op Java, re i ■en modderwellen, alsmede g^won. Blefol'' Bftle B a ' ' s ' C| itsr.i ' '''"'l' °l> Java, residentie en re- ' H "'> re **' l '"' l ' °P ''• iva ' fesidentii ''" ls( 'l>a|i Cheribon, distrikt Bindang Bi : ''^ s||i iii ' a '''"'' °P ' l:n:i ' ' ' x ' '' • Balek '~ "■'"'•■'iiir Ngrowo, regentsohap Tren ÏWmJ 4 ] Qoenong Lot. r ' -'■!,. ~,| ' d °rp op Java, residentie Kadoe, B lenclo ■ M: '"' l; '" 1 ■ distriki Probolii ''m;,. » Ol ig, dorp op Java, ad ' ;iH distrikt Malang, ten Zuid «* dirtriki ftjnbal. im s bank, wndbani bde straat Blimbing, boling Blimbing, dorp ten Noord- BL. 161
Oosten van Malaug en 11 puien van Pasoc rocwari. Blimbing, dorp op Java, residentie Sama rang, regentschap Salatiga, disirikt Tengaron. Er wonen 404 Javanen. Blimbing, dorp op Java, residentie Bage len, Etfdeeling en regentschap Kcboemeu. Blimbing, dorp op Java, residentie Ba™e len, regentschap Lcdok, 11 palen van Poerwo redjo, 22 palen van Wonoaobo, 30 palen ran Keboemen en 39 palen van Ambal. Blimbing, dorp op Java, residenlie Togal, afdeeling Pamalang, distrikt Tjiomal Kidoel. Blimbing, dorp op Java, residentie Kcdiri, regentschap Kcdiri, distrikt Soekoredjo. Blimbing, dorp op Java, residentie Kediri, regentschap Trengalek. Blimbing, dorp op Java, residentie Kcdiri, afdeeling fn iv Ngrowo. Blimbing, dorp opJava,adsisteiit-residentie Patjitan, tö palen van l'aijitan en Tl/j P aa l ; an Kediri. Blimbing, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Temanggong, distrikt Soemowono. Blimbing, dorp op Java, residenlie: l'eka longan, regentschap Pekalongan, distrikt Sawan op de Noordgrens. Blimbing, dorp op Java, residentie en rc gentsehap JBezoeki, distrikt Bezoeki. Blimbing, dorp op Java, resident io Peka longan, regentschap Batang, distriki Sidajo. Blimbing, rivier in Borneo'i ffesterafdee linpr, distrikt Jfclaui. Blimbing, landsehapje, rivier en dorp op '\\ i teni residentie Ben koelen, afdeeling Kroë. Blimbing (Baai van), baai au de Zuid- Westkust van Bumatra, benoorden den Vlakken Hoek. J)o schepen kunnen aan de monding op 7 a 8 rademen liggen, en de kleine vaartuigen binnenwaarts, op :i vademen, tegen alle vinden beveiligd zijn. Blimbing (Hoek van), zie: Vlakke Hoek. Blimbing (Tandjong), inlandsohe naam van den boek \an i'alo, ter Westkust van Bor nco. Zie dat woord. Blimbingan, dorpje op Sumatra, Lampongaehe distiikten, distrild Sepoeti, waar van het de hoofdplaats ia, aan een voetpad, door i 0, 16 palen van ■ Dgi. Blimbong, dorp op ■ dentie Soc rabaja, regi o, aan den grooten Bc tronen '.ele Chinezen ouder eenen Luitenant. Blind-eiland, zin: Boeta (Poeloe). Blinjoe, distrikt op de Noord-Oostkust van het eiland Banka, bcoostcu do Klabat-baai. Het is een der vooriiaanisic ilistrikten van Bank* en liet bevat 28 timnijnni. liet wordt bestuurd door eenen Europeschen Administrateur en door eenen Luitenant-Chinees, die aas hel boofd dei Chinezen staat. Blinjoe is verdeeld in di afdeelingen Blinjoe met 1,019, Fandji met 7~ i ' en Sikka met 919, alsmede de mijnen met 1,717 bewoners, totaal 1,884 zielen, waaronde' 1,925 Bankaaezen, LB9 Maleijew en 2,720 Cbi' Blinjoe, afdeeling van hel gelijknamige di>' trikt op het eiland Eanka. Zij bevat !■ dorp*" en 1,019 idelen, als 470 Baukanezen, 146 .\! ;i ' leijera en 408 Chinezan. Blinjoe, hoofdplaats ran hel gelijknamig B distriki op het eiland Banka. Zij is in deszeM' westelijk gedeelte gelegen, aan een rii iertje, d*' in de Eüabat-baai valt. Er is cene kleine sterkt* aan de Klalial-haai mei mie bezetting van *" ■ buiten dezelve ligt de Administra m oning. De wijk waar de Chinezen wonen, bestaai "j* goede huizen en er heencht welvaart; ook *• de inlandsche wijk in goeden staal. Er - . als i(;:: Baukanezen, LSS en 337 Chinezen. Blinsin, dorp op Java, residentie Tagal, t&' Brebes, distriki Losari. Blintiang, rivier b Borneo's Westerafdefl' ling, rijkLandak. Zij ontlast ~ (' n: '^ bang in dr rivier van Landak. Aan de Blinti* 0 * zijn goudmijnen gelegen; in 1851 bevond* 1 aldaar 76 Chinezen met hunne vrouwen *J kinderen, van welke 40 de goudmijnen Ih-mi' 1 ' ten roor rekening van den Kapitein-Chi ran tlandor. Blintjong, land op .lava, residentie ta\ia, Ooster Kwartier, liet behoort aan ( '" nezen. Blitang of Blitong, distrikt of Borneo's W« terafdeeling, aan de rivier Ka]»' l "''' r Hel wordi ten Oosten en Zuiden door ten We.sten door Sepahoe en ten Noord-W 68 , door Sekadouw begrensd. De bevolking omstreeks 10,000 zielen, waaronder slechts Mali ijers, daar a Dajaka zijn. Ei • . : ionili'ii. De hoofdplaats" 1 *■ Lfder naam en L 5 lnii'- r "\ . Blitang, rivier in Borneo's distrikt Blitang. Zij heeft baren oorspro»? meer in het Noorden van het distrü lor vrij groote va bevaarbaar- .^ water is zwart. Op een uur roeijens v:l " BL. 162
mond der Blitang-rivier vindt men steenkolcn leddmgen en aan een boventak liggen warme «wavelbronnen. Blitang, wijk der hoofdplaats Simpang, in Bonieo's Westerafdeeling, rijk Bimpang. Blitang, rivier op Sumatra, in deLampoug ■' l|( ' M distrikten. VA] ontspringt uit moerassen ra in de drooge moeson nagenoeg opgedroogd. "ütar, afdeeling op Java, residentie Keiliri. ( ' hoofdplaats is ELepandjen. Blitar, onderregentschap of ronggoschap op j' av 'i, residentie Kediri, afdeeling Blitar. Eet *vat vele wildernissen en slechts 12,000 in "Ouers op eene oppervlakte van 000 vier l j' 4 ' Cll - Het, wordt door de rivier van Kediri u * s i>:-<)ci(l en heeft oaderscheidene bergen, van ' e 'ke de Kloet de voornaamst e is. liet is se ',,'p' ' s " )( ' in vier distrikten verdeeld, te weten: ltar . Sringat, Wlingi en Lodoijo. ■Blitar, distrikt op Java, residentie Kediri, d onderregentßohap Blitar. Het telt ■WO inwoners. Hei klimaat is er koel en s ? '°"d ;de grond zoo vruchtbaar ais maai op Java. Vrw groot gi i i het. ri kt )w| evenwel onbebouwd, eensdeels verwoestingen, die de uitbarstingen j den Kloet aldaar aangerigi hebben, ander- ' s wegens de i bevolking, die daar ( | r z " Owi 'l, als door vroegere Oorlogen, vooral ve J laatsten Javaaohen oorlog, zeer is . In <le laatste jaren evenwel is de I|[| ' van tabak, die uit deze streken en 'Ie V '"' ' IC Sringat, zoowel voor S( .| markt als voor de bümenland liit<? ■ P()llsl " l "i'", MCT gewild is, aanmerkelijk ll|i( '"l, waartoe ook veel heeft bijgedragen Tt j. Ol JOerneming van den Heer DS Wii.dt, die tot :( ' overeenkomsten met de bevolking ■g. l "l'lant en levering heeft aangegaan, ar ! hoofdplaats van het on fCsiJ ( '. U ( '' s 'i'ikt van dien naam, op Java, Puien 6 Knlir '. 84 I' 11 ' 1 ' 11 vau K( ' llil ' i (:u 2 ' J 1 v:i " ïoelong Agong. Bet ligt 523 Bjjn " ; moeien boven de oppervlakte der /.vf. l ' 1'" landraad gevestigd eu men heeft er '»c,i j oornB me marktplaats. Bij Blitar vindt : ' : ' : bouwvallen van Penataran, die een alhier bestaan heb- aran , berg op Java, residentie pjok "'in. i.' S '''''''" Buid-wa I : mha , eze berg (Tormi eeneu i 170 ■. Aan den voet liggen 'Ie () (M l( l ' u . en een gelijknamig dorp, dol ölita ■ S) '°'' U Wlinll -ra Tl, dorp op JaTB, residentie Sama rang, regentschap Samarang, distrild Singen Koelon. Bliti, rivier op Sumatra, residenlie Palem bang, distrikt Ampal Lawang. Zij is een zijtak der Klingi, heeft door ecu kanaal met de Ogan gemeenschap, en valt in de Moesi. Vóór hare monding is een militaire pust. Aan de Bliti ligt een dorp van dien naam. Vroeger was het eene ballmgsplaatß van 1I1 1 Rijksgrooten, die 1 lij don Sultan van Palembang in ongenade vervallen waren. Blitjeran, dorp op Java, residentie Bczoeki, regentschap liezocki. Blitong, zin: Billiton, eiland. Blitong, zie: Blitang, distrikt, Blitong, berg op de Zuidkust van eiland liilliton, distrikt, Blantoe. Blobo, dorp op Java, residentie Probo linggo, afdeeling Probolinggo, distrikt Tongas. Bloebasari, dorp op Jara, residentie zocki, regentschap Bczoeki. Bloebooi, dorp op het Zuid-Wester-eiland Babber, residentie liaiula, distrikt Tepa. Bloeboek, zijtak der Tjitaroem, cqp ■ niic Krawang, distriki Adiarsa /ij xtort zich bij den hoek van Krawang in de Java-zee. op twee palen van baremondin ligt het dorp Bloeboek. Bloeboer, domein op Java, adsisteni dentie Buitenzorg. De Gouverneur-Generaal liciTl het gebruik van dit domein, doch de inlancbohe Regent geniet een tiende van het rijstgewaa. De landen van hetzelve beslaan (1854) eene uitgestrektheid van 8,942 bouws van 800 vievk. roeden en bevatten 15,26 S zielen. Er is eene voorname steen- en pannen bakkerq, die aan het Gouvernement behoort en onder ceiicn Opzigter staat. Bloegi, zie: Bltngi, dorp, rivier, enz. Blocka, rivier op Java, residentie Sama rang. Bloekon, dorp op Java, residentie I'robo linggo, afdeeling Lumadjaug, Lama djang. Bloembang, dorp op Java, adristeni dentie Banjoewangi, distrikt Elogo Djampi. Bloembang, dorp op Java, residentie Pc kalongan, regentschap Pekalongan. Bloembang, dorp op Java, residentie Soerakarta, 20 palen van Boeral i Bloemen-eiland, zie: Kambangan. Bloengei, zie: Blongi, dmp, rivier, enz. Bloeroe of Blantoe, betg op hel eiland ton, distrikt Blantoa Hij I 600 voelen I Bloetoe, dorp op het eüand Madnm, al- BE. 163
dceling .Soemanap, 6'/ 2 paal van Boemanap, % r 7 4 paal van Bangkalang en 114 3 /., paal van Mailura. Blok, dorp op Java, residentie Japara, re gentschap Djawana. Blokon, dorp in Borneo's Zuid- en-Ooster afdeeling, disirikt Kahaijan Tcngidi. Het beval 70 inwoners. Blonah, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magel&ng. Blondol, post op Java, residentie Kadoe, aan dm weg van naai Pjokdjokaxta. Blongar, baai aan de Zuidkust van bet eiland Lombok, die alleen gedurende de West inoeson !.■ 11 dienen, daar men er in de Oost moeson niet binnen kan komen. Blongi, berg, rivier en dorp in Borneo's Westerafdeeling, rijk Meliou. De berg is 814 voeten hoog. Blonkeng, rivier op Java, resident ie Kadoe, tschap Magelang, distrikt Probolinggo. Zij komt van den Merapi en valt in de Progo, hij het gelijknamige dorp. Blora, regentschap op Java, in het Zuid- Westen van de residentie Rembang. Het grenst ten Noorden aan Bodjo Negoro, ten Noord-Oosten aan Toeban, ten Noorden aan Rembang, ten Westen aan Qrooogan en ten Zui.len aan Nprawi. Blora bestaat uit 6 dis irikten, als Blora, Panolan, Randoe Blatong of - Blandong, Kanuit; Djati en Dje pon, te urnen bevattende 62,235 zielen, als 1 V Europeanen, 401 Chinezen, 01,806 Javanen en 1 l Arabieren en Maleijers. Het, is zeer boschrijk en alxoo weinig bebouwd. Bei be stuur benul bij een' Regent, een' Priest een' Regter. Er rijn ecu Controleur en een Pakhu geplaatst. Vroeger «as hel i r, doch in l s; il is ien gedeelte van het distrikt Randoe Blatong onder Madioen Blora, distrikt op Java, residentie Rembang, p Blora. Het beval uitgestrekte djali-boMchm. De bevolking bedraagi ruim :i. In dit disliikt bestaan aog OVer ran eena oude stad en temj bouwen. door den ommegaanden Regter in de dorde af dceling zitting gehouden. In ISSG is er cenc inlandsehe scliool geopend. Blorakan, gehucht op Java, adsistent-resi dentie Banjoewangi, distrikt Banjoewangi, aan den grooten weg. Blotje, dorp op Celebes 1 raid-westeljjk schier-eiland, Gouvernement van Makassax, »f -deeling Maros. Blora, hoofdplaats van hel : ; -irikt Blora, ii]) Java, residentie , '17 palen van B oro en 77 palen van plaats, de straten rijn Imt I, I is- en Controli wonir en IcofSjpakhuis. Alhie: ■ -,i, rn wordt Blotongan, dorp op Java, residentie Sa mar&ng, regentschap Balatiga, distrikt Amba nma. Bluff of Noord-Westpunt, hoek aan de Noord-Westkust, van het eiland Boembaw* 80, zie: Boho, eilandengroep. 80, dorp op Java, residentie Bezoeki, re gentschap Bezoeki, Boa, rivier op het eiland Boero. Zij vaH mei eene westelijke rigting ba zee. Boaai, fenna of itam op liet. eiland Boerft regentschap Loemaëteh. Boaja, eiland ten Oosten van Bumatra, >" den Lingga Archipel, ten Noord-Westen v;u' hei eiland Tjoempoh, op o u <y Z. Br. Boaja, niira (moeras) op Java, residenti* oemaas, regentschap Tjflatjap, distrik* Dajaloehoer, hij de grens dei Preanger ' !l " gentschappen. Boaja (Soongoi) of Kaaiman-rivi»* op Sumulra's Oostkust,'landschap A-sahan. Boalomo, landschap op Celebes' Noord' kust, residentie afanado, afdeeling Gorontal* Af /uiilzijdr van de bogt \au Ton'""' lltt behoort den Sultan ran Ternate. Boan, dorp op Java, residentie Samar» I *' regentschap Samarang, di.slrikt Serondol< Boano, zie: Bonoa, eiland. Bons, rivier op hei eiland Cefara. /.ij roa** ( de grens ran hei gebied van Lissa Oelofl "' en rail 111<-1 eenen noordwaartschen li» 1 !' '"'' bogi van dien naam. , Boas, bogi aan de Noordkust van '' e ( eram. . Boassan, eilandje liij (!<■ Noordkusi 'i, in dr [ndische sec, op (I 1 2' N' j. Boa Tctoo, baai en kaap aan de N""' 1 kust van bl J. Bobakan, berg op Java, residentie ( ''' bon, p Galoe, distriki Rantjft- Bobalsari, dorp op Java, residentie in ideeling Poerbolinggo, / i' 1 ' 1 ' 1 ' ji> L 8 palen \an Banjocma* 9 palen ran Poerwokerto, 82 palm van ' !; " 1 j t . l i ü van Tjilaijap en i|h * van Tagal. Eobaris, zie: Babaris, bergketen. BL—BO. 164
Bobat, rivier op het eiland Ccram. Zij m de baai van Tcloeii. ooawa, dorp op het eiland Makjan, onder fil ' Jlo °f'l Kimalaha genaamd. ■Bobbos, dorp op Java, adsislent-residcntie ,p': lwa "?. distrikt Pamanoekan, aan de rivier Bobek, zie; Scronda, eiland. ■Bobo, riviertje op de Noordknst van hel ril '»"l Baljan. Bobo, dorp op het Zuid-Wester-ciland Moa, 'fsKle,,,;,. ji. lll(lil) diatrikt Bansawa, •fobo, dorp op -lava, residentie en regtnt- Cheribon, diatrüd Mandi Rantja. of Boebon, punt aan de West , s van Sumatra, ten Noord-Wetten van >ilahiie. /ij j s geheel met boomen begroeid; " st is hier veilig te naderen, iii 12 rade m( ''> water. v , ofe °ang, dorp op Sumatra, in het, Westen s^ n '"' ( koningrijk Aehin. De bevolking bc 'lj! 1 grootendeela uit Maleijers. dorp op Java, re-iih'ntie Chc ,, '"> 'egentachap Èoeningan, distriki Tjiawi Cc ,° ' rivier op de Zuidkust van het eiland at ' ln valt na vele kronkelingen met tvee in Z (. ( . L u , ° b °ni of Wowoni, eiland in de Mo- U l' { '•''''• ln J llr Ooitinißt van ('elcbes. liet v ril| .',""'""'' levert tripang, rijst, kokosnoten, en i ■ ( ' u ''" / ""- Men beeft er vele buffels M'lt(., u e rt° b v t Sari ' llolll ' ll l ll:mts *"»» lll( 'üstrikt nfd 1. ~'" a . op Java, residentießujoemaas, B ( o Poerbolinggo. liii'., r n £' ''"'l' "1' ï*T*i i'csiilentie I'robo- I» 0 » afdeeling en diatrikt CraJ I' ;it Uk | ttß> '''"''' "'' '' lUI1 ' tcsidentie Cheribon, Bori ' 1;u "' llLlll ' ;uilll .i ( "'. distrikt Oedjong. ï( 'mi|,., i' W "' ''" nv " &odai, dorp op Java, dinttjh "' '' ( ' kaloi^ r an, regentschap Pekalongan, et iic i-».("""•"■ Goeniwang. Bij betcelve is 8^Up1an,,,,,,, st-l l;i|l . ' "'"'l 1 op Java, residentie en regent- Bode"'''''" 1 "' >liMr ' k ' 1>l "' l| " ll " n - H'[r,. uts^ an ' r |' ( "'P Op Java, resiilentie k Bodi' a| 'i ''' |1 '" l " l -"- ru " L - distriki Soemowono. ieatie m' ' ;iills J (! 'T Celebes' Noordknst, resi '"'jiic,', Ulillll) . ■%!" Bwool. liet beefl gond- Bo<ij W Beer S(é1111011 i-"1 " 1 opleveren. **&! ~ ' '''""I 1 "i 1 Jftva, residentie Banjoe -!1 1" ' I^ilal 3 a P' llislliU MWjenang. Sam 'ir; u ,.>' >trilll rn '' nr P o]i Java, residentie ■ L '; fegentschap KendaJ, aan de rivier ""'J II ligl op den noord-westelijken voet vau den Oengaran, 936 Rijnlaiidsthc voe ten hoog boven de zee. Bodji, eilandje in de Indische zee, ten Westcu van Sumatra, tot de Batoc-cilamlrn behoorende, ten Noorden van liet eiland Massa- Bodjoel Mati, zie: Badjoel Mati, ri vier en dorp. Bodjoer, eiland bij de Oostkust van het eiland Banks, in de zee van Borneo. Bodjok, rivier op Java, residentie Djokdjo karta, afdedisg Mataram. Bodjo Manik, zie: Bodjong Manik, dorp. Bodjo Nagara, onderdistrikt op Java, residentie Bantam, Noorder Regentschap, in het Noorden van het distrikt Tjiligon. liet bevat een dorp en een rotsgebergte van ge lijken naam. Bodjo Ifegoro, adsistent-residentic en regentschap op Java, residentie Rembang. Het is ten Noorden door Toeban, ten Oosten door Soerabiija, tap \\'esten door Blora en ten Zuiden door Ngawi begrensd. Het land is dun bevolkt en weinig bebouwd. Uitgestrekte bos schen bedekken ren groot gedeelte) en die welke zich tussclien Ngoempak en Padangngan uitstrekken, zijn 20 palen laug. Dit re schap bestaai uit 7 diatrikten, Bodjo Negoro, Bowerno, I'elcm, Temaijang, Ngoempok, Pa dangngan en Tinawoon, ie samen bevolkt met 135,87' J zielen, als: 97 Europeanen, 660 Chi nezen en L 36,830 Javanen, Hel liestuur berust l)ij een' Adsisient-Kesidcnt, ceu' Regent, een' üegter en een' Triester. De voornaamste kul tuur is tabak. Bodjo Nogoro, distrikt op Java, residen tie ftemhang, regentschap Bodjo Ncgoro. Het beval 8,895 inwoners. Bodjo Negoro, hoofdplaats van de adsi tte&t-residentie, bet regentschap en distrikt. van ilien naam, op Java, residentie Rembang, 30 palen Zuid- ten -Westen van Toeban, 69 palen Zuid- ten -Oosten van Rembang en 7.* palen ten U'e.-ten \:m Socrabaja, aan den teroever der rivier Beiiirawan. De ]i:iseil,an is mooi en groot. Er is eene, in 1828 gebo gevangenis en i-mr redovte van ■ worpen, iv welke vroeirer eene bezetting lag; thans dient zij den I'radjoerits tot verblijf. Er is hier een lamliaad en reytbank \: D ügd. De Europeanen behooren onder het regtsgebiad van Samarang. In L 856 is < inlanilsehe school geopend. De Adsistem dent, de Eigent, een civiel Geneesheer i Zontverkooper honden hier hun verblijf, IU Bodjo Negoro loopen drie wegen, één on dz Bü. 165
Zuid naar Ngawij één om do Noord-Oost, aaai Toefaan en één om de West, lange de rivier, Padangngan. Bodjo Nogoro, verlaten établissement tooi de /.ij'lewonneuierli, op Java, residentie Pre r Regentschappen, regentschap Bandong, bij Bandong, op 2.552 BJpJandsche voeten hoog de zee. Bodjo Negoro, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Temanggong.distriki Kadoe. Bodjo TTeros, zie: Bodjong Kcros. Bodjong, dorp op Java, residentie Hautain, i ntschap, dist rikt Serang, l>ij de [plaats Serang. Bodjong, dorp op Juva, residentie Ban aftWUng IJjiringin, 2."> palen van Tjirin gin, 81'/j paal van Anjer, ISO"., paal van Se rang en s.'i palen van Lebak. Bodjong, dorp op Java, residentie Bantam, ling Lebak, 2s"„ paal na Lebak, lS'/a paal van Ijiringin, 36 l /i paal van Scrung, 45 palen van Anjer. Bodjong, dorp op Java, residentie Bantam, ! : i tschap, distrikt Fanimbang, on uioibaug. Bodjong, dorp op Java, residentie Ban- Woester Begentachap, in liet Zuiden van strikt Menos. Bodjong, dorp op Java, residentie Ban tam, Wester Regentschap, distrikt Tjibilong, onderüstriki Pstoedja, benoorden Tjibailak. Bodjong, dorp op Jsto, re stam, ■ Zuid i lusten van ! i ."hap I'an :•. l.ij Bodjong rereenigi &ioh de rivier de Tjibeian. Bodjong, drie dorpen van dezen naam Batavia, in hei [■ Kwartier, een aan de rivier Aagkee, w de Meutjereli, vlak l>ij Buitene \cn de Mrntjereli. Bodjong, heu\(l . adsistent-resi org, liij Bnitenzoig, Hij ligt boven de Bodjong, ilni|i n|» Java, ; knul Kaiuhuiir Havor, distrikl Bodjong, di < [ndramajoe, dintriki Slemait Bodjong, ilorp op Java, ■ bistent-residentie :; >trikt, Bodjong, ilurp op lentie aan de i Bodjong, dorp op J ■kt Bapoa Bodjong, dorp op Java, residentie Pretti ger Regentschappen, regentschap' Tjiandjor. Bodjong, dorp op Java, residentie Cheri l)i)n, regentschap en distrikt rndramajoe. Bodjong, dorp op Java, residentie en re gentschap Cheribon, distrikt Beber. Bodjong, dorp op Java, residentie ('lirri- Ixiii, regentschap Qaloe, distriki Tjiamies. Bodjong, dorp op Ja\a, residentie Cheri lioii, regentschap Koeningan, distrikt Loerah Agong. Bodjong, dorp op Java, residentie Cheri bon, regeatachap Koeningan, distrikt Kadoa (.edé. Bodjong, dorp op Java, residentie Cheri bon, regentschap en distrikt Kon Bodjong, dor]) op .lava, residentie Tagal» afdeeling eu distriki I!n ! Bodjong, dorp op Ju ie Banjoo* , regentschap Poerbd t rikr Tjah jana. Bodjong, dor)) op Java, residentie Samß* nabij en ten Zuiden van de stad S;m' :l rang. Hier staat het huis ran den Resident \:m Samarang, een der grootste en Eri residentswoningen op Java, met een schooni zwaar belommerd roqrplein, en eenen grooten» goed aangelegden tuin er aohter. De natuuri* hier zeei sein.on en de Lucht gezond. Aan den weg die hiei heen loopt, en bijna twee pal»» of 40 minuten i met oude •'" zware Lanariel>ooinen beplanj is, vindt men aan weêrszijde vele fraaije Europesche «< imi/.i' l '- Kr is te Bodjong een buskruidmolen, die '" ongeveer 39,000 pond buskruid leverd* Bemiden Bodjong is eene j, r rot, in eene" en hfluvel; \oor dezelve is een i^" 11 t<'n verdek, alles is met ('hineselie kaï beschreven, en de Chinezen, welke deze pi**** 8 laten bewaken, verdetef die bijzonder. Bodjong, dorp op Java, residentie B regei distrikt Bandongan. Bodjong, dorp op Java, residentie Kadoft tschap Magelang, in bet Oosten van ' ! ' Minoreli. Bodjong, dorp op Ji entic I ' '' chap Pekalongan, distrikt ''' kadja is eene Lndigoplantaadje. Bodjong Bata, dorp op Java, residenw . afdeeling en distriki PamaU Bodjong Dobang, dorp op dentie en regentsohap Cheribon, distrikt L' Bodjong Djalohoo, dorp op Java, "^ tschap ïjilatjap» ' trikt Dajaloehoer, au de rivier Tjiüuidw 1 - . d 80. 166
Bodjong Gadook, dorp op Java, resi *Dtie Preanger Etegentsehappen, op den irag '"' Soekapoera naar Qaroet, 6/3 paal van ' ur '"'t. Hel ligi 8,849 Rijnlandsohe voeten de oppervlakte der zee. ■Bodjong Gaijam, dorp op Java, aiMstent- PSHle lltie Krawan-, distrikt I'ainanoekan, aan ae _fJipanagara. Bodjong Garoet, dorp op .lava, adsist in i- Buitenzorg, distrikt Djasm g Gati, dorp op Java, residentie a * v ». aan de rivier Tjili« . od Jong Gedé, dorp op Java, aded j-T?"*** Buitenwrg, in het Oosten van het J!-'ii' •' ' >;il " IILr ' "I» 'l'' ll «eslelijkeu weg van 1:1 naar Buitenzorg. Br staat eene pa buv""'" I ," lli( ' ■'• : -"' 11 RAJnl»ndsohe voeten hoog ''" m Bee gelegen is. 0 od Joag Gedó, partiknlier land enbosch g ' lV:i » adsistent-residentie Buitenzorg, in het V .|J M ''" hat distrikt Parong. liet land be- Lr >166 bewoners. jent i° 1 V Gentin g) dorp op Java, resi )|.jL,' ( '' ai| joeiuaas, regentschap Tjilatjap, dis gïeD I a J ; '''"''""'I.1'. :i:ui ( ' (; 'Ijitaniloi'i, op de g' ''y l ' Preanger Elegentsohappen. o, ! Hotom, dorp op Java, Ta-al, distrikt Maribaja. torn n e Hondjo, dorp op Java, milis den i ' S 1 "'"■ Krawang, aan den voet van Boerangra IV,. (|i J° n g Kalapa, dorp op Java, reaidi '' Regentschappen, regentschap Boe ti c j, a J°ng Kalapa, dorp op Java,residen " : ''■ Regentschappen, regentachap 'i'ji -1 «istrikt Djampang Tengah, bewi tic (ji n S Kalong, dorp op Java, reaiden- Bod-' ""' afde eling 6aloe. NSn S Karet, dorp op Java, adsistent •list,.-, 'n ''""ten/Di-', in hel, niidden van hel Bod- • i '' llin " '' r <"i]i.r^ Olls Kaso, dorp op Java, residentie Tji °oateiia, lrikl ' Dj pang Tengah, op den fiodi " ower llrr J*» a On B Kason, aH bosoh op "'" residentie Buitenzorg, bij Pon- St-i^° n * Koding, dorp op Java, adsis- Bo dion ''J'l'"'" 1 '" 111 - --'die n • t 0n ' ''"'■ ' !rnl ' ac iioor'i ;U '" / " 11 . distrikt Buitenzorg, op ranggo, ter hoogte van 3,325 Rijulaudsclic voelen l)oven de zee. Er staat ecuc pasang grahan. Bodjong Koening, dorp op Java, resi dentie Pekalongan, regentschap I'ekalongan, distrikt ISandar Qoeniwang. Bodjong Koening, dorp op Java, resi denlie Bantam, regentschap Tjiiingin. Bodjong Koentji, dorp op Java, residen tie Prcangcr Regentschappen, regentsohap Ban \in \er \.ni dit dorp vindt men in de rijstvelden, als oudheid, een beschadigd Gancsa becld. Bodjong Landak, dorp op Java, resi dent ii aas, regentschap Tjilatjap, dis trikt Diijiilocliocr, aan de rivier TjitandoeL Bodjong Liro, dorp op Java, resid Bant , Zsider Regentschap, is het Zuid \\ esten van bel dist rikt Farong Koedjang. Bodjong Manggoe, bosoh <>\< Jm sistcnt-ri'sidentio liuitcnzorg, distrikt Tjiba- Bodjong Mangkoe, dorp op Java, resi dentie Bantam, Zuider E) p, distrikt Paraug Eoedjang, 5 palen ten Z.nid-A\ i van Bodjo Manik. Jlij dit dorp loopt de over eene hoogte \:m ?() ( J Rijnlandschc voeten. Bodjong Manik of ï)awa, dorp op residentie üaiitam, Zuider Regentschap, distriki Parong Coedjang, aan den linker oever der rivier Tjtoedjoeng, 5 palen ten Zuid-Oosten mui Leb&k. Op eenen kleinen afstand van dit dorp loopl een gegiaren kanaal van 80 roeten breed. In let bed van hetriv Tjihijok hij deze plaats worden steenkolen ge vonden. Bodjong Manik ligt 32G llijnlandselie boven de ZCC. Bodjong Montik, dorp op Java, residentie n, Zuidot !•'• l I chap, aan de rivier Dit dorp wordt door Badoi md. Bodjong Menting, dorp op . ! dentie Batavia, in bel Zuiden van bel Ooatei rtier, aan de riyiei Tjilingti, ■> palen besnid- Bodjong Nangka, dorp op Java, dentie Batavia, Wester Kwartier, aan i lijken zijtak der Tjidani, .'!"< (Mal bfr westen den ■-■.'■ ten paal op den weg vr* taoxorg. Bodjong Nangka, dorp op .lava, resi dentie Tagal, afdecli Bodjong Neros, (tent ag. Bodjong Noros, dorp op Sun, rendentü Cheribo&i regentichap Galoe, distrikl Tjij 80. 167
Bodjong Noros, dorp op Java, residentie ihap Cheribon, op de oostelijke grens van bel di.strikt Losari. Bodjong Weros, dorp op Java, residentie Baujoe is, i i Tjilatjap, distrikt enang, aan de Tjiïawong, daar waar de ii deze rivier valt. Bodjong Parei, dorp op Java, residentie Bantam, Zuider Regentschap, in het Noorden iaii hel distriki Madhoor, aan de Tjiana. Bodjong Peter, dorp op Java, residentie Preaager Regentschappen, regentschap Tjiau ■ Ijnr, distriki Djampang (Tètan, 33 palen van Tjiaudjor, 59 palen van I palen van Soemadang. liet ligt 1,056 Kijnlandscbc voeten lio'.cn de oppervlakte der zee. Bodjong Rangkas, dor]) op Java, adsis i.l Krawausr. Bodjong Eantja, dorp op Java, residen tie Preangei Elegentschappen, regentschap Ban , distriki B Beneden dit dorp ligi der Tjitjenoek. Bodjong Bingit, dorp op Java, resideu u aan de Tjiduni, 5 palen benoorden rang. Bodjong Ronggo, dorp op Java, dentii regentschap Tjilatjap, dis trikt Dajaloehoer, aan de Tjit&ndoei. Bodjong Sari, dorp op Java, residentie bap Tagal, distriki Maribaja. Bodjong Sari, dorp op - ; lentie distriki Tjiamies. Bodjong Sari, dorp op Java, residentie [ Brebes, distriki Lebaksioe. Bodjong Sari, dorp op Java, residentie !, distrikt ' a, op Bodjong Sari, dorp op Java, residentie , afdeeling Tjiandjor. Bodjong Sari, Java, reu ihap Poerbolinggo, distdki Bodjong Sawit, dor] lentie iiljor. Bodjong Sooron, dorp op Java, residen- H entschappen, regentschap in hel \\ esten ran bet distrikt 'I'ji- Bodjong Tomok, i Bumatra, Ltiii, ;>\. paal Zuid Bodjong Tjisono, dorp op Javi hap. Bet lij,'t oeten boren de Bodo, di Bodo, rivier op Celebes' Westkust, Gou vernement van Makassar, ftfdeeling Mnros. Bodoor, dorp en poitatatdon op Java, re»" deutic Hautain, Zuider Regentschap, 10 palen van l.chak naar Tjilangkahan. Hel ligi 888 Rjjnlandsche roeten boven de zee. Men vindt er veel veldspaatfa en bazalten. Bodoot of Bodoe, onbewoond eiland I'U de W'i'sikusi van Java, residentie Bantam, i" de Welkomst-baai, beooord-oosten de A.ndilew eilandjes. Bodoijo, dorp op Java, residentie Djokdjo karta, .'!."> palen van Djokdjokarta. Bodok, een der Cendangsche bergtoppen "1' Java, residentie Bantam, Zuider Etegentscbap< ■ len TjUangkaban, hij Boleng. Bodo Maloeli, dorp op Java, residenti* Kediri, adsistent-restdentie en regentsch»P Ngrowo, dUtrikt Toelong Agong. Bodo Mito, dorp op Java, residentie l !:l "' joemaaa, regentschap liandjar Negara, di^lii^' 1 Bandjar. Bodo Mito, dorp op Java, residentie 8" itschap Banjoemaas, distriki Soekaradj* Bodri, rivier op Java, residentie Sm"*" rang, regentschap Èendal. Zij komt, van l' ft Prahoe-gebergte en aeemi een gedeelte 1 teren ran den Oengarau op. Eersl loopt W Zuid en West, dan weder Noord en Noor»" ien -Oosten, door de distrikten Limbang»* Troeko en Perboean. Bij den grooten vreg ' a de Ijruir over dezelve circa L6O voeten ' :1 "'" en ftO hoog. Zij heeft geene zeer hoiiL'e ocVi l|S en ontl&sl dei met drie monden in »cc. '!, twee mijlen VÓÓI de inondiiiv; ligt irn k' 1 !' 1 in zee. De loop word! geschat op 28 palen- Boe, /ie: Boho, eilandengroep. Boon, of Taloe, distrikt op Suinatt* Westlnat, re identie Padangsche Bovenland»™ aan de grens, ten /.uiden van LintoU 1" ''j de \'ll Kota's, in cene lM ir atrenl I ' . geo| r. mijl 1;l "" en word! doorstroomd door de iiv ieren maag u Bello, welke laai te ei 1 toe bijbrengt, om de, lang ■ bel westelijk ■ 1. 11 te bevocht I'■ :1 stond vroeger onder eenen Uadja die ti verblijf hield, liet is in 1832 bij de *<*& ring der Padriesche linie verwoei De voornaamste plaatsen zijn Boea, ''■"""',|i: en igka. Men vindl by Boe» ■1 ran de oude \ or ten, g tt . Boen ol Boei Penu ' ' ]: in:i 1 ■ n !, 11 lentie Pa ,ikt Boea. Hei lij i S.IW |lJ 80. 168
maas, regentschap Poerbolinggo, distrikt Kerta Negara. Boeatan, dorp op Sumatra's Oostkust, rijk Siak, de voormalige hoofdplaats ran dat rijk. Boeatan, rivier op Sumatra's Oostkust. Zij stort zich in de Siak-rivier, op den linker oever. Boeauw, eiland ten Oosten van Celebes, in de Molnksche /.er, tot de Banggaai-eüanden behoorende, tendentie Temate. Boobara, dist rikt en dorp op Sumatra's Oostkust, landschap Dcli, daar waai de Kisarau in de DMi-rivier valt. Het distrikt bevat on geveer 6,000 zielen (Batta's), eu liet dorp telt 2UO inwoners. Boeboek, berg op Java, residentie Knliri, afdeeling Ngrovo, regentschap Trengalek, op de noordelijkste grens van het distrikt Ngasinan. Boeboelan, dorp op Java, residentie Sa marang, afdeeling Demak. Boeboelan, dorp op Java, residentie Pre anger Regentschappen, regentschap Soemadang, ;■; palen na Boemadang, '.is palen van Tjian djor en 66'/i PmJ na Bandoag. Boeboelan, rivier o]> Bumatra'i Oostkust, meteen klein rissohersdorp dat cmgeveer 50 inwoners bevat. Zij ronnl de grens toaschen liet grondgebied van Dèli eo Temian. iïi"r° ca ' ' )CrS ° P Sllln:lü ' iv ' J;tU!lschap Ko- Boea, dorp 0,. Celebes, koningrijk Boni. « onderhoorig aan Bopèng. K„- a Boea ' dol l ) OP ke* Soenda-eiland Boeahan, dorp op het. eiland Bali, rijk '"'iIIKUI. zi C: Boaja, rdwa. on ? Oa J a Langoe of üeijoclango, dorp «anatra, residentie Palembang, aan den - '■'■ oever der Mocsi. Het bestaat uit lu "oningen. af^°| oakloron ' dor P "1' I "' t ( ' ilailll (Vrani ' IJll^ r Wahaai, regentschap Goa of QaL ï,| r . u ° Oal ' dorp op het eiland Sollok, aan hel ~,''"■ " 1| Staat onder direkt gczai< van "" lialoe. U',.Mi° Booali, gebergte op Sumatra's I (| | S . " s| i residentie Tapanoeli, afdeeling Aag g > aistrikten Sipirol en ingkolah Djai. ' kilst°° a Lemo i landschap op ('elelies' Oost gaai' "|' '"'*' NoordOosten van het njk B Hjgt' ~ ' ! ' )CwoneM z Ü n talrijk <■!! leven van ii,. |,| j(i| ( " lll;i1 -, die zij zelven vcrlioiivven. Zij 'r,i| J( ..|' Vlvi li' lijden van de zeeroovers van In 1 s.-,_» best | ,le vee fioto t 5 Ouweni '' [) B e t en '" *P«ardea. mo ' ri J k -i ( ' opCelebes' Noordkust, lm,,, \ H \ Manado, afdeeling Qorontalo. liet 800 L ' llv '"Hels. Ar,.||j an " r U,,;, n, eiland in den Sollok Bo Q No °rd-Oosl ran Borneo. 'lint;. , N S, kaap aan Java's Noordkost, resi >. Japa Arnok ' '"'""" ■ i;i " ' lr ' /lli ' ll - 11 - 1 j/ , ' '""I Soembawa, koningrijkSoembawa, Bo • f 'jk atan g. dorp op Sumatn'S Oostkust, de riTier ' si:ik - Bo Qa / enni eang, zie: Boea, fort J ' ; "i<l ;i] . "' Boehar, eiland m ,le /.ee vaa " ■" Voorwals-Aroe eilanden behoo- J!:i "k; t ° ar ' pandje ten Oosten van hei eiland 111 «l (! ;,.''' "" ; 38 O. Lei I L6'B6"Z. Br ' ! l( »ï' in Borneo's Zuid- en-Oc Mnkl Kaiiaijau 11, r, aan de rivier J : 'i.| dorp op Bumatra's Oostkust, aan .riien zi|lak der I. ."' in hei " kwoond .1 ■ l. I Bal \ l.iu„,i. l ,"' l "' l V | '"'len h„n bestaan einden en denl e B Booboor, dorp op Java, residentie Kadee, regentschap .Mairclauir, dutriki Ballak. Boeboor (Koewala), zie: Langkat, rivier. Boeboot, gebergte op Java, residentie Pre bappen, regentschap I in liet Noorden nui hel diatrik.l Bandiai Boeboetan, dorp op Java, ren gelen, p Poerworedjo, distriki !■ Boobootan, dorp op Java, residenti regentschap Remi Bocboetan, dorp op Java, re marang, regentschap Demak, distriki Hangar. Boeboeti, dorp op Java, tt Regentschappen, p Boekapoera. Boebon, dorp op Sumatra'i Oostkust, aan den Imker oever der Langkat-rivier, nabij den hoek ran dien naam. Eel teil ruim 130 onder eenen Radja, Bei ■ beroemd o y.vW's opbrengvl ran raiker, bereid ran den cit liicr in tiilriJK' e en v.u: Uendo doeleinden gebruikt. Br wordt reel opium van da hand gi aan de praauwcn, welke deie plaats somwijlen aandoen, om rerverschingen in n- nemen. Boobon (Oodjongi of Panggala do, liork aan de < ' a, die de 7H bepaalt. 80. 169
Alison, eiland in de Indische zee, tot de Keeling- of Kokos-eilanden behoorende, op 37" 8' O. L. en 12" G' Z. Br. Het beslaat eene lengte van 'In en cenn breedte van Vi 6 Hüllandsclie mijl. Het levert veel kokosnoten op, die in liet jaar op 13,000 begroot worden, en overvloed van Turksche tarwe. Aan de Noordzijde van Alison is een put, doch zijn water is brak. Alita, staatje op liet Zuid-Westelijk «ohier eilandTttriCelebes, Gouvernement van Makassar. De Vorst heeft den 2 ( .)sten Junij LB2B oen ver bond van vrede en vriendschap met het Neder landscbe Gouvernement gestotên> Alito, dorp op Celebes' Westkust, rijk Adja Tamparang, aan de rivier Sadang. Alkmaar of Poel o e Mendjangan, dat vertaald Herten-eiland bcteekont, eiland aan Java's Noordkust, in de baai van liatavia. Het is onbewoond. Alla, zie: Ala, rivier. Allalak, een lang, smal eilandje, gelegen in de rivier van Bandjennasin in Buruéo's Zuid en -Oost crafdeeling. Allan, zie: Alian, dorp. Allang, zie: Alang. Alias, zie: Alas. Alla Salouve, dorp op Celebes' Westkust, in het Noorden van liet rijkje Sopcng, aan het meer Tamparang Labaija. Allat, berg in Hornéo's WMteratieeling, ilislrikt, Melawi. Hij vormt de waterscheiding tUMohen de rivier .Melawi endeXapoeai Bohang. Allien Kota, dorp op Bmnatr&'i Westkust, residentie I'adaujrsehe bovenlanden. In ]Mi 7 werd dit dorp, dat door de Padries versterkt was, door de onzen tot onderwerping gebragt. Allo, berg in Bornéo's Zuid- cu-Uostcr afdeeling, dirtriki Kahoyan ücloe. Alloc, Aloe of Alioo, straat ten Noord- WestM va„ het eiland Tijnor, tussehen de eüandea Lombkm ,•„ Pantar. Zij is een vci !•-"■ dtoortogi e U worft door jonken en andere vaarimge,,, die tUMchen en Timor handel drijven, bevaren. Alloe, dorp op het Moluksohe eiland Lirong. Het staat, onder eenen zeevoogd en kan 50 man ten oorlog uitleveren. Allor, eilandje in den Lingga Arehii.el, ten Zinden van het eiland Pengallap, residentie Kiouw, op 0" 2S' N. Br. Almaheira, naam, dien de Tenatanen aan het eiland Gilolo geven. Zie: Gilolo, eiland. Aio Aio, rivier in Boméo's Ziiid-en-()oster- Mdeeling, rijk Bandjerattsb. Zij is eenc re-ter zi j'ak van de rivier van Bandjennann. Aloo, eiland bij de Noord-Westkust van Bornéo, in de bogt Datoe. Aloom, dorp op Java, residentie Samarang, regentschap KendaL Aloen Aloen, vallei op Java, residentie Preanger Regentschappen, regentschap Tjiandjor, aan dr Zuid-Westzijde van den berg Gedé. Zij is eng en daalt van het Westen af, omgeeft half kringvormig de Zuidcr afhelling van den Qedé, ca wordt door ecnen zeer steilcn bergrug bepaald. De grond in deze vallei schijnt wit achtig groen, door de menigte struiken van Giwp/ialiiim Javaaiatm, dat bijkans de r plant i.s, die Op haren met vulkanische asch en puinuteenen bedekten grond kan groeijen. Zij ligt SSo'o Rijnluudsche voeten boven de opper vlakte der zee. Aloen. Aloen, dorp op Java, residentie Probolinggo, afdecling Lamadjang, distrikt Ka noc Lamongan. Aloen Aloen, plein op Java, voor de pa hi/.eu der Vorsten en woningen der Regenten. Het is gewoonlijk beplant met den praclitigcn waringinboom. Op sommige plaatsen worden op dit plein tornooispelen met de lans gehouden. Aloe Panko, haven op Sumatra's West kust, koningrijk Achin, bij het dorp Mukki. Aloezan, dorp op Java, residentie Sama rang, afdceling Dcmak. Aioetor, dorp op bet Zuid-Ooster eiland Babber, residentie Banda. Het is de hoofdplaats der bevolking van het Oostelijk gedeelte des eilanils; die bevolking is zeer roofzuehtiu' en moordziek; zij houdt de sonepen aan, die hier hmden, en vermoordt de schepelingen. Aloko of Koko, rivier op Sumatra's Oost kust, rijk Djanibi. Alolo, eiland tot de Kleine Soenda-eilandcn behoorende, ten Zuiden van het eiland l-'lorcs. Alolon, vroeger een dorp, thans eene hut voor reizigers op het «land Boero, regentschap Kajeli, in eene wildernis, aau den rand van cenen diepen modderpoel. Along, dorp op Java, residentie Bantam, afdeeling Lebak, dijstrikt Badjira. Along Ajam, of Java's eerste punt, op 6° 11' 13" Z. Br. en 103° 15' 3S" Ü. L. Along Along Omba, zie: Alang Alaug Ombo, dorp. Alopa Soedor, eilandje bij Celebes' Zuid- Oostkust, op 121° 53' O. L. en 4° 50 Z. Br. Alor, oe; Ombaay, eiland. Alor, rie: Moritja, straat. Alor, landschap en dorp op het eiland Om baay. l>r bevolking is Monamnied.-taiiseli. Er is een post houder geplaatst, die onder den resi- AL. i 17
Boebon (Oodjong), zie: Boboan:?. Boedak, noordelijke top van den berg Petanmgan, op .lava, residentie Banjoemaas, p Bandjar Negara, disirikt Eatoer, hoos 2,221 Ned. dien hoven de roe. Boedak, hoc leelte van don krater muur vau den berg kawi, op Java, residentie Pasoerocwan. Het ligt 0,126 Bjjnbmdache voe ten boven de zee. Boedalemboe, zie: Bocdolcmboc, berg. Boedan, berg in liet binnenland van het eiland Bülliton. Boedang Batoe, dorp op Java, resident ie in, Noorder Regentschap, disirikt en 011 -derdiatrikt Berang, ü palen Zuid-West van Serang. Boedek, berg op Java, residentie Eediri, iiie en regentschap Ngrowo, di>iriki Wadjak. Boedgerones, zie: Boegerones, eilan den. Boedhan, dorp op lirt eiland Alailuia, af- Minima, distiïkt Bangkalang. Boeding, distrikt en dorp op de Noord- Oostkusi van bet eiland Billiton. De rivier van dien naam ontspringt (>]) dm hert: 'I en ontlasi zirh in de gelijknamige baai, welke op 2° 37' Z. Br. gelegen is. Boedi Radja, dorp op Java, residentie Cheribon, regentachap Indraïnajoe, distrikt Ka rang Ampel. Boedjet, dorp op Java, residentie Keiliri, adaistent-residentie en regentschap Ngrowo, distrikt Wadjak. Boedjet, dorp op Java, residentie Kcdiri, adsistent-residentie en regeatschap \ ijm, op de zuidelijke grens. Boedji, mondingsarm der rivier Koete£,op ,'g Oostkust, lijk Koelei. Boedjoer, eilandje ten Onsten van het eiland Banka, hij Poeloe Pandjang, op 106° 22' 30" o. 1,. en r 7' 30" Z. Br. Boedjoer, bosch op liet eiland Madura, afdeeling Pamakasan. Boedjoor Timor, dorp op het eiland Madura, afdeeling Pi kaean. Bij dit dorp wordi aard 4en, Boedjong, berg op Java, residentie l're ugea I bap Bandong. Boedjong, dorp "]> Bumatraj in de Lam che distrikten, distrikt Belcampong, op der Sekampong. In 1855 111 h: ; ide tol den lijheid i.en. Boedjong Krap, post op Java, residentie Tagal. Hij ligt 1,000 voeten lioog boven liet vlak (IIT Zrc. Boedoe (Oedjong), hoek op Java, op 0" 86' 4<i" Z. Br. en 111° 32' O. L. Boedoek, dislrikt in Borneo's Westeraf" deeling, rijk Sambas, tuMchen de rivieren Sc bangkon'w en Belakouw, op 30 uren af stands van Montrado. Er wordt veel goud gegraven, waaï" onder ook pl&tina vermengd is; ook wordt <-' r veel koper gevonden. De CMnesche bewoaeri van Boedoek houden och ook met den land* bouw, den haiidi'l, de viachvangsi en alle hand' werken bc/.itj. Kr zijn 10,000 Chinezen, zonder inbegrip van vrouwen en kinderen. De hoofd" plaats draagt denseUden naam. Van deze plaBÖ loopt ecu in LB67aangelegdewegnauMoekwaib Boedoek, berg en meet in Bomco's Wtf terafdeeling, rijk Bambas, dist rikt Boedoek. Boedoek, zie: Sebangkouw, rivier. Boedoek, dorp op Java, residentie M.-uli ora, regentsoiiap Ngawi, dislrikt DjogoïogO' Boedoer, dorp op Java, residentie CheO' bon, regentschap Madja Lengka, distrikt P*^ mUTlftTig. Boedoeran, dorp op Java, residentie Sofl" rabaja, regentschap Boerabaja, distrikt Ijl " -"-" gollo 11. Er is cenc soiker&brijk van naam, toebehoorende aan de Eeeren vak Bsoxx, met eenen aanplant \;u\ éBO bouffS' Boedoewan, dorp op .lava, residentie I" zoeki, regentschap Bezoeki, distriki Mlandü 1 " gan. Er is eene suikei-t'aliiijk van gelijken na»*' toebehoorende aan den lieer Kh.ms, mei cc» 8 " aanplant van 100 bouws. Boedokh, zie: Boedoek Boedolemboe of Go en on g Lemboenï| berg op Java, residentie en afdeeling Prob"' o, tot het Tengger-gebergte helionreu 1 ' 1 ' IH.i is het boogste punt van (lat gebergte* 8,448 lüinlanilselie voelen hoog. Boedon, dorp in Borneo's WcsterafdeeM' rijk Sangouw, aan de rivier Sekaj H< 800 Dajaksohe inwoners. Boedri, zie: Bodri, rivier. •, Boedsilan, lier-- n|> Borneo's Noord-O"' kust, distriki Mangedora, op 5° 15' N. Br- e 117' I.V O. I;. . 0 . Foocr, dorp op het eiland iSoeml ningrijk Soembawa. ,j e Boegang, poststation op .lava reside" Bemban ohap Elembang. i|ir Boegang, dorp op .lava, residentie bang, rege Bocgiia, dorp en ] i op Ja* B * 80. 170
'leutio, C'lieribon, L 9 ~aleu bewenten Gheribon ''" '••' beoosten Ëarang Sambong. .-Boegberag, waterval in de rivier 'l'jima '• °I> Java, le-identie l'rcan-er Regentsohap {*''• aistrikt Tjilokotot, bij hut dorp Leuwih ''"■ |a ' ten Zuid-Westen van den berg Boe t *ugrang. oe gsl, dorp op Java, residentie Samarang, «entschap Demak, dist rikt San.bon-. oegoi, hoek aan, Japara's Noord-Oostzijde, °egel, dorp op .lava, residentie. I'asoe j.^V 1 " 1 bij de hoofdplaats. Hier ligt het Euro l;' 10 kerkhof van Pasoeroewan. Pat ? ''"'l' (l l' 'lava, residentie Chexibon, m'<„.' '" ' :LIH ' gar "^ ftn g Hawor, distrikt Loc- °§el, pogt op Java, adsistent-rcsidenlic t ' lail .-, distrikt 'Jjiasem, UU) de rivier Tji j n . e gol, dorp op Java, residentie Bembang, g'- Westen van het. regentschap Toeban. Ui °° go1 ' aoofdplaats van hel distriki Man- P Java, residentie Samarang, regentschap ■ Er iq ecne druk bezochte markt en er '"mi' i' z ' ( '' u ' r ' ' l ' lllVl ' ll gevestigd. In den g ' Bl et men laliaksv elden. :if,) ( . (i |. Sol, dorp op .lava, residentie Samarang, alatiga, distrikt Salatiga. Er wonen 1)j0|. .. c li poststation op Java, residentie talon rl;v > distrikt Galoor, bij het dorp Pa- | W( , ( , dorpen op .lava, residentie es * er Kwartier, het eene 2 palen '''" ~' sl( ' n l i:ia ' op den weg naar '"'W, Kaik, en hel. andere bijna '2 palen Bot" Ta Niii, Ur rivier o]i .lava, residentie rgte, Oö tl;, sl ' . V;u ' het Zuiden naar bet Westen en B o '"-'' iv de .lava zee. Zij is 1 I palen 'jk Jj^ eïOn es, door onze zeelieden gewoon* jjl eïoent jea geheeten en brj de b *e \'\•''"' < ""' l ' l ' '''' namen : l.ivoekan^' ( ''' Ull| l'n's ll '" '' r ' • ' !l ' r onbewoonde iN ! f '"■ Zuiden van ('el.'hes, in de : i M '' l J'' l '- Kondo,,, hei middelste eiland, .: ■ () ' ;U " 1 «teil afloopt, is het zeer diep; e, -;,.!' ' Kind I siassoo, eilandje ten Oosten van k- ö ° e eio' '" de /ir ' ;i " l ,■„,, 8 ' d °rp op Java residentie d 'rtrikl Tjaban aan den roem. Boogies, bcr<; op Java, residentie Bantam, afdeeling Lebak. II ij rerheft zich 8,310 Hijn landache voeten boven de zee. Boogies, dorp op de Zuidkust van het Biouw eiland Bintaog. Boegies, dorp op Celabes' Westkust, mi ilentie Makussir, niei ver van het fort llot terdam. Boegios, dorp op het eiland Lombok. 1 1 11 is een der vier kamponga, waaruit Aiiipanan bestaat. Boegil, zie: Boegel. Boegmezen of Boegoesen, volk op Ce lebes, in het rijk Boni en eenige aangrenzende ten. Zij zijn forsch en sterk gespierd en liobboi ccnc middelmatige gestalte. 'Zij kleeden zich in het rood of blaauw katoen on versieren de 0 en beenen met ringen van dik koperdraad. De Boegmezen zijn moordcnchtig, wraakgierig, listig en verraderlijk, doch bij i Ie be handeling zijn zij zeer iretrouw eu t( Zij zijn moedige en stoute krijgslieden, ijyi schrandere en goede kooplieden en handi en y.wv wakkere zeelieden. Zij zijn Beer bedre ven in het bewerkeii dei metalen en hel ver vaardigen van lijnwaden. \ tut de tneesi be sohaafde volkeren van den [ndischen Archipel waren de Boegmezen de laatsten die tot het Mohammedaansche geloof bekeerd werden, het welk zij in 1640 omhelsden. De Boegmezen zijn in den Archipel zeer verspreid. Zij hebben koloniën te Samariudali, op de Oost-, te -Main pawa op de Westkust van Borneo, op het eiland Kiouw en op vele andere plaatsen, en overal handels-établissementen van Nieuw-Guinee tol aan het hoofd van Acliin, dia hunne vaartuigen op zekere lijden des ja&rs bezoeken, om de op gestapelde koopwaren meesi naar Singapo* , zijn (Ie I liezen steeds oiulcrliiii,' naanw verbonden en 1 zij elkander getrouwelijk bijstand ■ hnone gemeenschappelijke vijanden, de eeeroovers. De Boegmezen bentten ■ taal, aan de tfakassaanche verwant, en vooral uil vroe ,:il eenige geschriften, die nog weinig be kend zijn. Hunne letters zij; gelijk aan die der Makas rolden (>|> lasl en kosten van hei Ni landsch Bijbelgenootschap beoefend door den lieer I.. I. M Mini 9 jaren op Celebes heefi d eene Makassaarsohe spraal ven. De typen om in beide talen te drukken zijn o Profi isoi Mji < ! eiland u t 80. 171
Booginezen baai, zie: Boni (Golf van). Boogi Kaja, zie: Ka ja, rivier. Boegi Raja, eigenlijk Bockit Itaja, voorgebergte in Borneo'ï Westerafdeeling, rijk Bambas. Het wordt door ceiien zacht hellenden, met boonien begroeiden, berg gevormd. De bo dem i>c-.taat ait goede tuinaarde. Arm den voet liggen rotsklompen verspreid. "Vóór dit gebergte ligt het gelijknamige eilandje, op 1° 21' N. Br. liet bestaat uit eene 250 voet hoogc rots, die van boven met boomen bedekt is. liet is eene gewone Bchuilplaats der zeeroovers, die tussenen dit eiland en den hrv%, waar 8 of 9 voet water slaat, roowel tegen den wind als tegen vervolging veilig liggen. Boegis, zie: Boegies. Boegisan, poststation op .lava, residentie Tagal, regentschap en distrikt TagaL Boegoe, dorp op Java, residentie en regent schap Japara. Boegoesen, zie: Bocginezen. Boegol Waroe, zie: Boegelwaroe, Boeha, dorp op bet Soenda-eiland Nisa, distriki Qoenong Bitoli. Boeha, dorp op Celebes, residentie Ifamdo, in de, SGnahaasa, afdeeling Manado, distrikt J'antik. Het is bewoond door 40] Heidenen Boeha Walet, zie: Tjibodas, berg. Boohir, berg op het eiland Madura, afdec ling Uadnra, dist rikt Bangkalang. Boehoe, eilandje in den Lingga-Archipel, Ijij de Oostzijde van het eiland Lingga, op 0° '.»' Z. Jir. Boeiom, eiland ten Westen van Nieuw- Gninea, in den \\ a| i Lrohipel. liet "iider den Sultan van Tidore. Boeijou, dorp (ip Bon dentie Pa lembaog, aan dra linker ocm r der liawas. Boeitan, dorp Op 1k:( eiland llali, rijk Ka- Boejan, dürp op het eiland Banka, diatrOrt Mars wang. Boojan, meer op liet eiland lWi, rijk I'ki leling, o]i de grenzen van Tabanan. Naar het ■elve worden bedevaarten gedaan <mi den god Di.ui Damie offen te brengen, ten einde hem te bewegen tol bel geven van welvaart aan nd. Boojaran, dorp op Java, i Bsma ■■, iiiaran:', distnkt Cirogol. markt. Boejaran, rhiei i Bama inarang. In dezelvi Boojat, kaap aan dn Oostkust van Celebes, op 124° 29' 0. L. en 0° 50' N. Br. Boejat, rivier op Celebes, residentie Manadoi in de MiiKilmssa, afdeeliiig Belang, distrikt P<>" nosakaog. Boejoodan, dorp op Java, residentie Reffl" bang, in het Zuid-Westen van het regentschap Toeban. Boejoek, baai op de Noordkust van li et eiland Lombok. Boejoolali, distrikt op Java, residentie Soentkarta, aöeeling Padjang. Het bevat on )■ 69,000 inwoners. Boejoelali, hoofddorp van do afdeeli»- Soekowati, op Java, residentie Soerakarta, lB'/< paal ran Soerakarta, hui den oostelijker 1 " I l nu den Merbaboe, L,268 Etijnkndsche voeW" i de Eeevlakte gelegen. Kr wonen rui 9 1,500 Javanen, liet is ei koel en gezond. ''■' ia im fort je met iteenen wal, waar eene '"" setting ligi van I Oaderoffioier, '.) Europe* o ' 1 ' en 16 inlandache manschappen. Er is een l i:lt ' tikulier f leneeaheet gtn estigd. Boejoenga, dorp op Celebes, resident Manado, in de tfinahassa, afdeeling Amoerft dist rikt Kawangkoang. Er wonen 229 ('lui- 1 '" ncii en 70 IliiJciicn i L 852). Boejoet, dorp op Java, residentie en rege»*" schap Cheribon, distrüd Loewai Kota. Boojoetan, dorp op Java, adsistent-r* 81 ' dentie Patjitan. Boeka, dorp in Borneo's Zuid- nfilreliiiL', distrikt Doeson Oeloe, aan dci lV ' 1 'l'cwih. j Booka Baai, dorp op de Zuid-We»^ van bel eiland Ünlii. ( . Boeka Boeka, eiland bij Celebes' °°^ knsf, in de liaai mui Tomini, op 0' 25' '/'■ \ Met behoort tot <le T ian eilanden en ï " r '.' ll , met de knsl van ('elebes cene rninie .stra" 1 0 B 7 niijlen breedte. ljj Bookal, eiland aan Sumatra's Westku** liet eiland Mensoel.n. Boekalisso, de: Bangkalis, cil il " ' ,t, Boekamba, dorp op Sumatra's <l; " j 0)1 i residentie raihui-clie Bovenlanden, voi tienangkabo. vC i- Booka Moongga, dor]) op hel Mc" 1;l " eiland Znid-Pagei. Het bevat 70 ïielen- Bookan, eiland in de tóolukschc ' /yl Oosten van Celebes, tol de lian^raai- 1 ' 1 behoorende, residentie Ternate. \<' liet bewoond. . Booka Nogara, dorp op Java, ••" is 'j' . i: u' residentie Krawang, distrikt Batoe li;l '' de noordelijke helling van den bi 80. 172
Het huis van den Administrateur ligt 3,776 'Hinlandselic voeten boven liet vlak der zee. Boekoh, dorp op het Batoe eiland Sigata. bewoond door 77 Wassers. ■Hoekel, dorp op het eiland liocro, regent- SC| "U> Kajeli, aan de rivier Kajeli. f i oQ ki, berg in Borneo's Zuid- cn-Ooster «leeling, i v het Oosten van het distrikt Ka tingan. -ooeki, handelspkata oi> de Westkust, van Baleijer. ,l ( > kido ' ( ' i!: " ul '" ' u ' Moluksohe ccc, tot öangir-eilanden behoorende, residentie Ma **■ Het bevat vele dorpen. ufi °? rivier in Borneo's Zuid-en-Ooster zu'i'i "'■"' r Bandjennasin. Zij loopt met eene ' ing in de iee. I - "»"'" ü» M't Bottit , httwelk ut, ! '"'' / "'''^'' j/ , beginnen en hür nitt ''" worden, toeke men op de woorden va» i r ji e *-it, afdeeling op het eiland Banka, dis- Ona« k " kal L ' ili:u '-- Z 'j tdl I J7 dorpen, waai -91l i. "" v '"' naam, bewoond door Ba ttkanezen en ]'■'< Ualeijen. lj[j • *it, dorp op het eiland Banka, distrikt K' tl | r * ll t, dorp op het eiland Banka, distrikt bodem is uitent vruchtbaar; men ziet er vtlc \ ruchtboomen. Bookit Batoe, landschap op Sumatra's Oostkust. Hier wordt de Irocboe, die de bekende vischkuit (Mor travboé) van zich geeft, gevan gen en uitgevoerd. Drie k vier honderd vfe- Bchersvaartuigen behoorenhierte huis. Kr iseene rivier en een dorp tui gelijken uun. liet dorp heefl Bene kleine haven bij het binnenkomen der Brouwersstraat, liet behoorl tol hel rijk van Sink en beval -Vin Kakken en "i ll Chinezen. Boekit Betaboe, dorp op Sumatra's West kust, residentie Padangsche Bovenlanden, afdee ling Agam, aan den berg Merapi, 8,000 voeten hoog. Er groeijen bijzonder veel koffijboomen; aardflppeleu slagen er ook goed. Behalve in den landbouw, vindi de bevolking ook ciüiu' bestaan in het gieten van dooien uit geel koper en hel maken van de sloten der gpweren. 8oen« • ** ''" r '' "'' '"' l '' l:uul Banka, distrikt ■g^ 1 ' 1 ueat. ;ir ilci.| 8 *' ''"'l' '" l" )ri "'"'- s Zuid- en-Ooster- v ' 111 il ' IL; ' l '' s ' l ''' sl Kahaijan Tengah,op den top en | r !'".'"' lu ''l Qehagas. Eet heeft 8 huizen Boqv" UV '""'' s .- (lss:i) -;i f(lr,,- *» '''"'I 1 in Borneo's Zuid en-Oo '^ii' H,!.""' '' lsln kt Kahaijau Oeloe, aan de rivier ''■ Set ia versterkt dooi eene schans en SoekiV?'"" Se li(! d ' ''"'l' op Sumatra, residentie Padang- Boek"' 1 "" I '"' l;imlsrli;i l' Tanah Datar. '"'' ■Hl } (Ta ndjong), Zuid-Westpunt vu v^o'kt 1 '' 1 ' 11 ' 8 ° |s ' L ' a »aoB ■ P °P •'- :il - l:na torten zi'.i Pamanoekan. 1 ï ij dit dor] Boow' ' Wee I ''^ ric '" '" 'l (1 Pan» ikan uit mtj tra's ïfestkust " Kota' ang * jlie l;inrill ' lhl!( -". «fdeeling bt^° eklt Ampat Kaki, de: Bikarbo ' /jUi(l -(' U n Bah °Plawa, dorp En Borneo' fah. 5 " u . orte r-afdeeling, distrikt Kahaijau Ten ,°Peenen heuvel, diexioh 70 voete :• I ' M "■'■ Kahaijan verheft, gdegeu e 1:6011 met 60 inwoners (1853). Il Boekit Godang, distrikt op Sumatra'a Westkust, residi igsche Bovenlanden. .In hetzelve ontspring) de Kampar-rivier. Bookit Kamang, doTp opSumatra'a West kast, residentie Pad&ngsche Bovenlanden, afdee ting Agam. Boekit Kandang, dorp ler Westkust van Sumatra, residentie Padangsohe Bovenlan den, nHwJing Tanab Datar, landschap dei \\ Cota's, loertu Boli Ajcr. Bq dese plaats gen goudgroeven en Uier langs loopi degroote WCL'. Boekit Kapas, dorp op hel eiland Bali, rijk Kaiantr Asam, ten Zuid-Oosten na de hoofdpL Boekit Pamaripi, dorp in Bonieo's Zuid en-Oosterafdeeling, distriki Kahaijaii Tengah. Het bevat 1 huis en l"i inwonen il Bookit Poekon, dorp in Znid en-Oosterafdeeling, distriki Kahaijan Tengab, met 8 huizen en 60 zielen 1 1 s Bookit Salang, dorp op Sumatra's West kust, t )|>ziener gevesi Bookit Sekampar, dorp <ip Sumatra's Westkust, residentie Padangsche Bovenl op een juk rao den berg E Boekit Sipining, dorp opSumatra'fWeßt ku>t, residentie Padi I renlaaden, gen tuMchen den be en het meer Tan Bingkara. Bookit Taram, dorp «\> Sumatra'i West kust, residentie Padangtohe BoTenhaden, af deeling L Kot»'». Booko, iilii' Ktdiri, af deelii rengakk, distrikt aan. 80. 173
Boeko, dorp op Java, residentie Pekalongan, aan liet Noorderstrand en aan den grooten post weer, 21 palen van Pekalongan. Boekoe, dorp op Java, residentie Bantam, Zuidei Regentschap, in bet Oosten van bet dia trikt Parong Coedjang. Boekoe, dorp op Celebes, residentie nado, in de afdeëling Belang, distiikt Ponosa !!r wonen I-I Heidenen (1852). Boekoo, Zuid-Weetpuni van bet Lingga eiland Siiipkcp, residentie Etiouw. Boekoeg, dorp op Java, residentie Peka longan, re i Batang. Boekoer, dorp op Java, residentie en re gent» ' dongan, distriki SeragL Boekoewan, doip in Bomeo'a Zuid- en rafdeeling, diatrikt Doeson Oeloe. Het beval l 1 1") inwon Boekon, dorp op Sumatra'a Oostkust, rijk Siak, landschap der V Kuta's, aan de rivier Sibaija Boekon, eil '. WC-tku-l, in Boekti oi Bekti, bewoonde badplaai oeban, distrikt I! ddorp. Bel is een door de natuur gevormd, ruim, vier kant bekken van S ' ■ diepte, « helder water uit on ene wellen ont springt. I i maken van deze door adnwde badplaats 1 11 In-nik. D<: kom - In n, w elke de ■f niet durft rangen. liet «oud in i\i'n omtrek wemeli van apen, die zeer tam zijn en door de badgangen op ooft als anderzins onthaald worden. Boel, /.ir: i;v. Boela, rivier op de Zuid-W m hel ra Zij \ alt nu westelijke strekking in zei. Boolahan, dorp op bel eilind Mmlurii, in ::|i Soemanap, Boolahan, dorp lentie Pa> Boolahan, Boolak, dorp op J»va, kah. Boolak, d" , Uadja Lengks, <■■ 'alima- Boolak. bon, Bcolak. Boelak, , resident adsistent-residentie en regentschap Ngrov* di.striki Wadjak. Boelak, berg op Java, residentie Pre Regentschappen, regentschap Tjiandjor. Booluk, dorp op Jara, residentie Pekaloo* gan, regentschap Pekalongan, diatrikt Sei Boolak, dorp op Java, residentie Cheribofi partikulier land Eandang Bawor, distriki l' 1" «de:, , nabij Kandang Hawor. Boelakan, dorp op Java, residentie I regentschap Pamalang, distrikt Bongas, o ■ie Kendal, .'i'2 palen van Tagal i palen \;m Banjoemaas. Boolakan, dorp op Java, adsistein Buitenzorg, in Lei Oosten ras bel distriki IJ jsiiiLTii. Boelakomba, zie: Boelekomba. Boelak Patjing, dorp op Java, en regentschap Tagal, Doekoc W ■ Boolalama, tandsohap op Sumatra, rijk \< ... Boelaloo, haai aan Oebbes' ii, tkust, '■'• Tomboekoe, op :i J 7' Z. Br. i "'; Boelaloeng, Boelaloeng App- Boolaloong Poedang, drie rivieren o] Noord-Oostkust, landschap Goeuong '' hoer, die zioh in zee ontlasten. Boelan, staal op hel noordeli eiland \an Celebes, residentie Mauaxlo. D bied ia oi | eveer 19 mijlen lai breed, en de magtigste Maat van ||! bede Noordkust. De bergketen, die sehiereilanil doorloopt, eindigi hier '".. ~■ i geber te Koffin. Boelan bevat de fljj*^ goudmijnen. Onder dm Koning vafl de Koning van Bolang l>e inboorlingen beroemen zich, dal /J J m I der krokodillen zouden alk" 1 "' njn. 0. Boolan, rivier op Celebes' noordelijk te eiland, residentie Manado, slaat Boela' heefl twee lakken :de \ ooi iiaaniMi' I-" 1 ' hel Zuiden van hel gebergte Mogondo i ; i op I m rand. Boelan, hoofdplaats di atie Manado, LO mjjlen bewi Zij }:■ ime baai, ien bij Noordewinden uiei veiliß * Boolan, dorp op 1 Boolan, dorp op Java, ra dcni e ohap Trewg*' t rikt Ramp 80. 174
Boelan, rivier in Borneo's Westerafdeeliug, ri Jk Siunhus, land i anan. Boelan, berg ia Borneo'a Zuid- en-Ooster- Maeeling, dist rikt, Bekompai. Boelang, eiland ten Westen van Nieuw ;?'> : "" ; b den Molukschen Archipel, op 131° ' S ' J () - L. en 2° 2' Z. Br. Boelang, eiland in den Etiouw-Arohipel, !ru Sumatra, met eeneu berg van dien «wam. -ooolang, straal in den Eüoun &Jtohipel, li, ss r'"' u '' l ' eilanden Boelang en Battam, op ' "• 1-. en 1 J N. Br. Aan de oewrs dezer ' "'■' l| ' Woont een woeste volksstani in deboi ,"'" ''h in hutten van bladeren en takken ge lri i. op de boomen. Dit volk loopt , 11 ,' s Whuw. liet slaat onder cru Boofd, drijf! '" bandel mei de andere inlanden en ruilt T °ortbrengseleii der wouden, zoo \Hmdamar l, Hfidli pertja, tegen messen en fa/rang* in: ei '' :i ' worden deze artikelen aan hel < ! L ?egevej», die de ruiling bewerkstelligt. lel °°'' an Sa, haai aan de Noordkusi \auCc * s ' '» de zee van Celebes. . oQl angan Branta, Boelangan Es ïjin ■^ oolan S an Timor en Boelangan ]~ I>Pr-ang, . billende heuvelen op niet 'i Madura, afdeeling Pamekasan, van g h °oger dan LOO voeten. dj.j ° e lang Toongak, dorp op ■' tap Pekalongan, distrikt g°°lan itam, zie: Bolang Ham. 6 * ail Tongah, distrikt op Sumatra, Vü'"| lX - Palemban K- V:u ' -'- M ' ll "' t tut 18 ** h k ' lai ' ' Mr ' ''" "l' plaats, die gevechten l>ij Pagar Besi en Goe- door de onzen werd gedempt, ttjki.j. *° e « dorp op Celebes 1 Noordkust, '""''ollo. iiiliuijii van dien trn. Men \ imli er wild in menigte. Dil land schap is schaars bevolkt en wordt in veertien regentschappen verdeeld, te weten: Qantaraa, Tanah Beroc, Lêmo I Tiro, 15a gan, Oedjongloi, Dannoang en Palioi. leder regentschap wordl besi aurd door eenen fU een Eoofd en eenige onderdanen. Bet bestuur benul voorts bij een' Beambte, ilir aan den Ge zaghebbex te Bontham ondergescnüri is. Wei der inwoners kunnen leien of schrijven, (her liet ■■chccl zijn zij onbeschaafder dan die der Noorderdistrikten en van < Boolekomba (Boeloekoêmpa), hoofd \;in hel landschap van dien naam, op ies' zuidelijk schiereiland, regentschap Gan . aan zee en aan dm iikiihl der i talekongang geli De inlaadsche bevolking bedraagi ■ 1 zielen, tem ijl el' 01 lingen van Eoropeanes wonen. Men \< tigtal Christenen onder de bouw en x isscherij zijn hare VW middelen van beslaan. De handel die ven wordt, i-. onbelangrijk, diar devaari door eene zandplaat verhinderd worden digi bij den wal te ank. , de iqpnding d \ ir. Teko '.i Carolii . Z. Br. en 180° 86' O. Ij., mei eenen aarden wal oniriii bezetting i 3 officieren. Hei bevatte vroeger eene vi plaats voor de bber, die nu te thain /i;n Ketel heeft. Vi Ct ° el ° 80010, zie: BoelOß üoeloe, ri- Wk| Si ° ok ombii, eigenlijk Boeloekoêmpa, v etn e] '"!' "l 1 ' delijk schioreila 11 van Mjikaasar. Hi n W« -**4r vB ''"'uihaiu, ten Noorden aan Boni, Sl ''" l lilc u ' • ''"'"' ne * !'' 'tM v' S ' (l '" ( llls( en aan de Dl ITt Bo l;i| r : ' ;1 " llr z '' r - " rl l " rlM ~ r ' trl is **•> i,,'",' ' )( ' grond ia bosohrijl en leverl .'" '' •>11111 -i1,,,,11 op. De voon Nj, s^ M ' lril Bijn: rijst, Turksche tarwe, " ( ' r . aardappeli :i, meloenen, /'■■"//, kokos -1 C| > verschillen Boelekomba (Baai van), lmi xm Cc midelijk schiereiland. Kr is op 7of 8 rademes zandgrond eene ankerplaats, ongeveer Len ren Bontham. Boolekornba en Bontham, twee I schappen op Celebes 1 midelijk » ler de biji ,lr eene tol hel Gouvernement va •rende afdeeling, gesteld onder het bestuur \;ui eenen enielen '■ de betrekkingen van endnmees er der inko : i n U Bontham zijn verblyf hondi • Over de inlandsche bevolking, die om haren gunstig 11- 1 i» ieder distriki i. In beidt ten ia ook een a schap an de \\ Dei pon den r< dat i uu. h. matig in : 80. 175
ook de aanplanting van pnuAr-kofiij te beproe ven, zoo als die elders plaats \inilt. Tot nog V. erd do kiiliij geoogd HB ïll lid wild proeijende. boomen, en de oopst kon, ofschoon doen gebrek mb sorg veel verloren ging, gc srli.it worden op ongeveer 6,000 pikols 't waanrooi in den handel ƒ 34 ;\ ƒ 27 per piko] werd betaald, in weerwil dat door gebrekkige bewerking de kwaliteit reel te wensebenover liet liet gebruik van opium ia deze afdeeling is niri onbelangrijk, daar de opiumpacht toot L 857 eene Bom ran f 5,001) bedi Boelekomba i in staan liekend we eën uitnemend gezond klimaat. Lu bel Ministerieel verslag over I S I ï> werd de beTolking van Boelekomba en Bontham ge steld op 30,000 zielen; sedert zijn daaromtreni mcci bepaalde eqfen medegedeeld. Boelekomba (Punt van), kaap aan Cc lebet* suid-westelijk nbier-eiland, waarvan zij de luid-oostelijke uithoek is. Bocleloo, dorp op bel Uolnkiehe eiland eL ll>-t behoort onder het, op Celebes in, rijk Tomboekoe, distrikt Bahoe Solo. 1 1 «-i beral 15 huüen,en 74 inwoners (1852). Er word) v rel rijst aangeplant. Boelot, dorp op Java, adswent-rendentie Buitenzorg, distrikt Tjibaroesa, aan dü rivier Tjipt Boeli, rivier op de soord-oostelijke land tong van i /.ij loopi i noord igting in de sec van Celebes. Boelioo, dorp op hel eiland Adwiara, dentie Timor. Booli Sook, <lorp i dentie ;i, distrikt Ifadja, Boelo, (liirji op Cetóbe» 1 W i den 80010, ii Bil liton, 80010, rivier op I tkust, i kten. Zij rtori rich uil i. Booloc, itkust, rijk Djambi, n i nun den rer. Boeloe, durtriki Ma ■ ■ 800100, doi : lentie Rembang, au de Booloc, Booloe, d(ir|i op < I Boeloe, dorp op Java, residentie Probo linggo, afdeeling Probolinggo, distriki Tonga». 800100, dorp op Java, residentie I'robo linggo, afdeeling en distriki Kraksan. Bogloc, dorp mei schans op Java, adsis* tent-residentie Banjoevangi, 17 palen v:l " «vangi an 7 palen van Badjoel Mati. Boeloo, dorp op Java, residentie Kedirii adsistent-residentie en regentschap NgrowOi distriki Tangoel. Boeloo, dorp op Java, residentie Samaranfr regentschap Bamarang, distriki Singen Koclon- Boeloe, partiknlier land op Java, resideï tic- Samarang, regentschap m distriki San*' rang. Vs staan 229 buizen. 800100, rivier op Java, residentie l ! roewan, regentschap Bangil. /,ij val! mei eene" noordelijken loop in «Ie straal Madura. l'.ooloo, dorp op Java, residentie PekaloU' pui, regentschap en disl riki Batang. 800100, een der Banggaai-eilandcn, i» ' Molukeche ccc, residentie Ternate. 800100, dorp op Java, residentie Kftd o * l regentschap Magelang, distriki Probolingg o ' 800100, rivier op lic-t eiland Banka, in l " 1 Westen van het distriki Djeboe kan l^' r " oever ligi een dorp van gelijken naam. Boeloo, dorp in Borneo's Zuid- en-d afd« i Kahaijan [lir, mei ' s|i '"' woners. Boeloo, gehucht in Borneo'a Weaterafik*' lm;;, rijk afdeeling en distrikt trado, in iTi» 1 vallei gelegen. 800100, waterval in do rivier Sirat» Borneo'a Zuid- en-Oosterafdeeling, d' str Kapoeas Moeroeng. . ir 800100, riyiei in Borneo'a Westcrafdeel»* distriki Mcl.iw i. . . 800100, rivier in Borneo'a Westerafdee" I*'1 *' rijk Bimpang, /.ij rail in de Bimpang. j. 800100 Aviwor, dorp op Sumatra kust, landschap i j, Boolooaua (Kakoo), bergrug op de K_o° kusi na bel eiland Boei i »P ''"'^r Hij . , boven bel strand; o^ deözel ■i n la ipl een pad. I '■ me! welig groeiende kajo< boumen. Üoolooaroo, dorp op de \ d W« s I i-! 1\,,\,.r , ,l:ui,l Tauab Mai [lel |S '' jjjj lilijip denVi V ' dez' men epen in LS vademen ankeren, «Inch men li-i ei gi teel dorp teil 80 inwonen, die bekend ata»» ' ilc-n nauin \;ia Behoeft. 80. 176
Badjo's. De voornaamste, voortbrengselen van liel land zijn: was, gettth prrlja, gom-elas tiek, rotan, hazriui, hart, goede houtsoorten en kajot goree, ijzer, ecu weinig goud, steenkolen, op het eiland Tarakkan (in ISSI ontdekt), Balpeter, lijst, tabak, katoen, votrelnestjes, In pitni/ en l.iiri'l. De Voornaamste dieren zijn: herten, reeen, lieeren, rhinoeerosaen, ion varkens, kttuljih, apen en \elerlei gevogelte. Door de bevolking wordt er matwerk en aardewerk vervaardigd. De over/.eesebe handel wordt door praauwen van Sollok, Koetei, J'asir en Celebes wlreven ; Boeloengau zelf bezit, gecne vaartuigen. Er wordi uil den Sollok-Arehipel zout, tabak, lijnwaden, olie en gedroogde viseh ingevoerd. \\ eleer stond BoeloeiiL'an onder liet rijk van Beroil en Waa tot in het begin dezer eeuw cijnsbaar aan Sottok. Dea lSden Februarij ls ui werd liei openbaar geressorteerd onder Beron en gesteld onder dan eivielcn Gezag hebber ter Oostkust van Jiornco. Booloe Besar, rivier op Bornco's Zuid- landaohap famboeang. self ° Gloe Boeloe ' fi«er op CeUbes 1 zuidelijk - "er-eiland, Gouvernement van Itfnimwar. l^tls C | l; , p Bontham- Zij valt nel eene oostelijke list '" ' 1|; ' )o^l "" l>>o "'- Aau ll '' /( ' rivK ' r 0 ecu dorp van die tam mei I :.'•') inwoners. Djaran, dorp op Java, residentie l>r'i,i"'"'" s "' al '' li:< ' lui K Probolinggo, diatrikt jj. 0el °9 Doeri, ladang op Bamatra, in de j a banden, landschap Simpang Kanau, ;an 1( "-;ter oever dier rivier. uf,| i C * o^oo e, dorp op Java, residentie Bagelen, I'uf-t ' l o r! ) °P Java, adsißteut-residentie kusi° oloekaBSa ' S ol "" :llt °P Bumatra's Oest j.' Loelioe Djanibi, landschap Kapas. t. , Ketjil, rivier op Bornüo's Zuid 'i i')ïL- i> i ■g' 1 ainboeang. JQloekoómpa, zie: Boelekomba. ti 0 j, 6 e Lawang, dorp op Java, residen- GoU(1. ilS °'""'" ;l "> i'f'leelinj,' .Malanj.', distrikt kust° Gloo Mat anro, dorp op CelcbesMV. t- Boél tll; " lt * a( s "]» ; '"^ r - ku»l Sama, dorp op Smnatra'i West- BÓoï S " l(: "' il ' Ti l:" " "-li. landschap BingkeL "'"'"'•"id >eilgan ' ri^k op Bomeo ' i U(>stk " l: ' l '" Noorden aan Tidoeng, w;uir de te u -yy 01 ' oagereei :i u W N. Br. gelagen is, 1(111 Z| C ' S | U " '' !u ' '"'' 1 " lllll ' 1|l ' allll: - i:1 "' gebergte, door d' . u . aail Beron en daarna gescheiden ,i r ' v "' r Karantigan, en ten Oosten be «c r '."" üeu 'le. zee. ]| r t wordt bestiiunl <loor I>laat s '• ." lli "."""-' | aanselien Vorst, die ter lioofd- W e " al' '['"'J" 11 " P«IM \erblijf lioudl en aan e " V(' r . """filen van Tidoeng onderworpen str eH Va " l zi J"- Kei gesag van den Sultan iit, j.^"' I wal dit rijk betreft, niei verder e boy. • '.''''-''■" de mier Kajan opwaarls. s tatn U "' Ulc 'i' is liew d door den wilden , 11|i n "' J;i ' 1 ' De zuidelijke arm der i Ce uii> ( . ,*'"• genaamd, wordt bewoond door Bo«l' u ,!,'!'" K:u ' beval bet itroomgebied van den "! i ' ill^i il; ll '',|'""' r " Ka J ; '"- Ul ' lk " Ml " 1 "" «"•*< **BttBoha- • gebergte komt sn met oost lc ' lu(|,,| l^ ll| f~', imi drie hoofdmondingen in i 6rv lakt e Roheele gewest heeft eene op- Vu lki M , r v ," 7,«0 vierkante palen en eene Ndi xs ' lr op LOO.OOO 1 * «uit '!'"' V;V " ; '"'" 1 " 1 -""•'•'■ '"■' Beoid van 4 ',', 100 Uohammedaanaehe ia- on 'ene e Dajakl en BoeloGS, rivier op bet eiland Baiika, dis trikl Muiitok. Bocloes, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang. Booloos, dorp o]i Java, residentie Kediri, adaistent-residentie en regentschap distrikt Tan Booloe Sama, zie: Boeion Sama, liaven. Boeloosan, dorp pp .lava, adsistent-resi ilenlie en distrikt Banjoewangi, aan den groo tCll post» ru'. Booloosan, dorp op Java, residentie Sa marang, regentschap Bamarang, distrikt Kingen Koeloil. Boeloesan Koeion, dorp op Java, resi dentie Samarang, regentschap Samarang, dis trikt .SiiiL'éil Koclon. Boeloesan Wétan, dorp Op Java, resi dentie Samarang, regentschap Samarang, dis trikt Grogol. Boeloesar, rivier op .lava, residentie Sa marang, regentschappen Samarang en Demak. Zij ontspring! in 'Ie bosscben ran Pringapoes, loop! eerst i rd-oostw*arts voort, neemt verder eene noord-westelijke i i ont last Z'ili in de U i' van Java. Bocloosar, dorp rang, regentschap Demak, aan hel strand. Boolocl beri: op Java, dentie Bantam, Zutdei Regentschap, .1 TjUangkahan, Hel hoogste punt van den weg, welke mrr de/.rn bei ' *''"*t. Ugl 508 1; j, landsche ro • 'Ie «•-, terwijl _ e |„ | inlandache roeten ba 80. 12 177
Booloe Tjawang, naam dien dè rivier Ko mcring op Sumatra, residentie Palembang, van Goenong Ratoe tot aan Koewala Saldi draagt. De bevolking Langs deae rivier heet Qrang Pa gagmi. Zie daarover bij dat woord. Boeloe Tjina, rivier op Bumatra's Oost kust, benoorden de Dèli-rivier. Zij is bij de monding ongeveer 300 ellen breed en van 11/»l 1 /» lot 2/2 c " * Tftdemen diep. De rivier moet ontspringen op den voet van den berg Befaaija. De grond langs de, Boeloc Tjina is vruebt l;aar rn hevat rek weiden, waarop men cene menigte kudden vee gewaar wordt. Er bestaat kuituur van peper, gaotbir, tabak, suikerriet, rijst en peulvruchten. Jiuvrlijks berekent men dat er 000 a 700 kojang'a peper worden uitgevoerd naar I'ocloc Piaang en Malakka. Verder bestaat eruitvoet van (jcimhir, die zeer gecoobt is door de \l;\ leijers van de omliggende streken, was, tabak, slaven, olifaulstanden, rijst, paarden, katjong, enz. Opima en zoutcvisch zijn twee voorname invoerartikelen.. De Maleijers van het land honden zich niet landbouw en handel bezig, terwijl de Batta's verscheidene soorten van lijnwaden vervaardi gen, alsmede heften en scheden voor dolken, y.w aarden, enz. Het land bezit cenc menigte tkngen van allerlei soorten. De rivieren en meertjes van hel binnenland zijn rijk aan visch. A;m de Bocloe Tjina ligt. een gelijknamig dorp. Booloï, dorp op Celebes' zuid-westelijk scUier-eiland, landschap Bontbais, in het ge bergte. Hot telt ongeveer 200 inwonen. 80010 Lepong, rots in de nabijheid \:m MaTOB, in de Noorder distrikten van liei (!on verncment van Celebes. -Men vindt in deze eene vrij uitgestrekte spelonk, waarin de druipstcen allerlei zonderlinge figuren beefi gevormd. Boelongan, zie: Boel o en ir au, rijk. Boolon Sama, haven op Bmnatra's West kust, residentie Tapanoeli, afileelinu' Bingkel. Zij heeft eene slechte reede: het lailen en los sen gaat mei groote inoeijelijklieileii gepaard. Boelor, dorp op Java, residentie Banjoe iiap Bandjar Negara, distrikt . 1 jo. Boomahai, dorp op de Zuidkust van het . Ceram. Boomai, dorp op Bumatra, in i!' 1 Lampong- SCbe distrikten, aan de Siinanirka-haai. Boemaijoe, zie: Bocini Ajoc, disiiik! Eu dorpen. Boemaravrw, gehucht op de Westkust van Nieuw-Guinea, distrikt Lokahia. Boemban, rivier in Bonieo's Zuid- en- Oosterafdeeling, rijk Bandjermasin. Zij nee» 1 ' haren oorsprong op berg Maliho, is breed, doch slechts i dagreizen lang bevaarbaar, ds* l groote watervallen het venier opvaren ' )C ' letten. Boomban, rivier in Borneo's Zuid- c»' Oosterafdeelmg, distriki Siang Moeroeng. Boemban, dorp in borneo's Zuid- en terafdeeling, disirikt Kahaijan Oeloe, aau "" rii ier Eamporoi. Boembara, dorp op bet eiland Jfadur* afdeeling Soemanap. Boemboon, baai aan de Zuidkust v»" Java, residentie Krdiri. Boemboen, dorp op Java, residentie k e ' diri, ulsistent-residentie <mi regentschap Sr r °' wo, distrikt Wadjak, aan de baai van Jim' 1 "' boen. Boemboon, dorp op Java, residentie c " chap Boerabaja. Boemi, rivier iv Borneo's Westcrafdecli' 1 ?' rijk Santbas, landschap Sentimo. Boemi, dorp op Java, residentie en reg**, schap Pekalongan, distrikt Sawangan. Ei ZI J" kollijt iiineu. Boemi Agong, dorp op Sumatra's Z" 1 kust, iv bet Noord-Westen der Lamp aan den reuter oever der Toelang BaW»"^ Jlet staal onder een [nlandsch Gouverneto 6 " Boofd. Jlet is verdeeld in Kampong Hl '\ 1 Ocloe. Er wordt rijst verbouwd. Drie \arei.s boven dit dorp wordt, zwavel gevCII>Ö Boemi Agong, militair kamp «'i 1 tra, residentie Palembang, aan den mono ril ier Pisang. -~ Boemi Ajem, dorp op Java, resii' 1 '" I, afdeeling Brebes, distrikt Losari- Boemi Ajoe, distrikt op Java, resid tsehap Brebes. Jlet bevat I" inwom Boemi Ajoe, dorp op Java, resi l, regentschap Brebes, distrikt. ! Ajoe, waarvan het de hoofdplaats is. "I 1 c) i ten Kombang, Hl palen van 'J.' :l S :l 56 palen van Manjoemaas. . e n Boemi Ajoo, dorp op Java, ''^''''"i^iljO) tsehap Banjoemaas, distrikt Kab op de grens van Bagelen. ■ ieu*' e Boemi Djawa, dorp op Java, ree»' ' Tagal, regentschap Tagal. •ie"'''" Bocmi Geulis, dorp op Java, r csl Cheribon, regentschap Cheribon, distrikt Boomi Goulis, dorp op Java, re»» 80. 178
C'ieribon, regeni schap Koeniugan, distrikt Kadoe Gedé. BoemiKentjani,zie:BoenireKiutjana. I ° c mi Langang, dorp op Sumatra, in ''''buiden der residentie Palembang, distrikt *udaag. iv | Omin ' ( ' ll: " ul J° nftn Borneo's Westkust, e monding der rivier van Pontianak. Oemi Nagara, dorp op Java, residentie ïilr ' afdeeli »R M*4j« Lcngka, distrikt op de zuidelijke grens. vent 0 , 01 ? 1 Ra P it » pehueht op Sumatra, resi -10 Palembang, aaa de rivier Blitang. kust° Gmi Ratoe ' dor P °P Sumatra's Zuid *&i l" l l ' e iu "l )fllic ' s . distrikt Toelang Ba» M-'/r'h' Ban ' lc rivi(>r Sekampons. Bij hel zelve £ l Roud gegrayen. ein i Segoro, dorp op Java, residentie e ' t «gentsehap Maprelang, distrikt Minorch. 2c e ? e . mi Tandori, eilandje- in de Molukschc 11,'.', ,"j Celebes' Oostkust, onder Tombockoc. B 0' S On ' )c '"'OQnd, doch levert veel tnpitiuj. Urn, Waras, dorp op Suinatra, in de B Wd% clLstl ' ikl Tolokh J3ciol1 "' la "S s het i s ," " e t bevat 9 huizen, 76 inwoners en Uoo S ( 1855 )> e » bcl >o<> r t tot dcv stam of Bj* ai Hadji Jientjanang. 100 - 8 ' l "' J ""V o l' Bnmatr»i landschap die-Vfo Binoendang, aan den linker oever Be T nv ~^\\^\° T ' l ' orp °P Java> rcs i denlie Bantam, Boq ap L ebak. at Jitai ' tl ° rp Op Java ' at ' s i stent - re s ic le nti e Jentie CCU der Zuid-Ooster eilanden, resi- J ' ; 'iiiln auda . ten Zuid-Oosten van het eiland Hot ij ,°J' 5 ° 13' Z. Br. en 132° 0' O. L. !*" '"'J I 3 / 4 breed en heeft de ge- V:il > i 5,,,,,'" I ,■' ■'■'"'" driehoek. Ten Noord-Oosten f 6 eüunV op 1 '"'-i' afslaihl v;ui 4" *al st een %' n ° ost ' te " - Zllillrll '''- 1 •«• ' ll ' tt °B tv„ '.'! V U l r ' '"ijlen in omtrek, waarop I B <W laml J"* l«8 Oll;llll l.ie ten Westen ran Cele -4 o" e„ , l !, >Mrll A schiereiland, tussohen 1° 35' )) B °enar ,' N ' Br< r " °P ln ° 50 ' °- L ?„ e it u Zo • dor P op Java, adaistent-reaidenttt strikt Pjaainga, aan de livier fe r «»S^l he ï7 el °1' JllVa ' '" llct Zui'l-Oosirn IJII VIJ c ftatam. Hij verheft zich 2,019 7 B °enar'° r° eten boVen ll( ' zrr ' ll| 'l,-,. i, • *orp op Java, residentie Bantam „Nöbf » 1 bij Lebak. ac elinc- 6ri San, dorp 0,, hol eiland Madura, 1 e °önanap. Boendai, zie: Boent o ei, dorp. Boendalam, dorp op liet eiland Madura, afdeeliiif? Mmlura, dislrikt Sainpang. Boendalan, dorp op Java, residentie Ka doe, n.wntschap Magelang, dïstrikt Ballak. Boendang, berg ia Borneo's Zuid- en- Oosterafdeeling, distrikt Biang Mocroeng, op 0° 36' N. Br., 114° 36' O.L. De hoogste top ligt 4,500 voeten boven de oppervlakte der zee. Boendar, lak der rivier Fanjrabocngan, op Sumatra's Zuidkust, iv het Oosten der Lam pongselu; distrikten. Boender of Boendar, dorp op het eiland Madura, in het Zuid-Oosten der afdeeling la- J makasan, 1 uur van de hoofdplaats j'ama kasan. liet ligt aan ceuc rivier, die bij laag watec droog loopt, doch bij hoog water be vaarbaar is, 15 palen van Socmanap, 68 palen van B&ngkakng en SG palen van Madura. De omstreken zijn vlak en hebben geen aangenaam voorkomen. Er zijn aanzienlijke zoutpannen, waarover een Zoutpakhuismeester gesteld is. In het geheel zijn er 224 stellen pannen. In 1855 leverden zij 2,135 kojangs zout van 80 pikols per kojang. Boender, dorp op Java, residentie Bata via, in liel miildeii van het Wester Kwartier, tussclieu de rivieren Mentjeieh en Tjidani, 2/4 p>*l Gewesten den lOden paal op den weg naar Bantam. Boender, dorp op Java, residentie Djok djokarta, 8 3 / 4 paal van Djokdjokarta eil 19/4 paal van Kailoc. Er is cenc postloods. Boender, dorp op Java, adsistent-residentie Krawang, distrikt Tagal Wak». Boender, dorp op Java, residentie Bage len, reirciiischap Kcbocmen, distrikt Kedoog Tawon. Boender, dorp eu poststation op Java, residentii' I'reanircr K eiren! schappen, 'M palen van Tjianiljor, o? palen van BaÜdoßg, 52 pa len van Soemadang. Boender, dorp en poststaiiou op Java, residentie Snrnibaja, in het Wetten van het regentschap Soetabaja, op <lc grem van Ke diri, 53'/« paal van Soembaja, 75 l ,' A paal van QttMM en :il palen van Modjo Kertn. Boender (Oedjong), bode aan de Noord kust van .lava, residentie Rembaog, Hij be paalt de WeM/.ijdc tier lunen van Keniban:; en strekt, zich ver in zee uit. Boender Agong, dorp op Sumatn, adsis teut-reatdentle Ucukoden, aan de rivier van Manna. Boondor Miri, dorp op Java, residentie 80. 12* 179
ilent van Timor staat en tevens met de straml vonderrj belast is. Er wordt eonige handel ge dreven door de Timorczen, die er ijzerwerk, QBche lijnwaden en CMnesche goederen aanvoeren. De uitvoer bestaat in was en le vensmiddelen voor de zeevarenden. Aloso, kaap aan de Zuidzijde van Let eiland Mores. Aloso of Noesa Endeh, eilandje aan de Zudnjde ran het i land Flores, residentie Ti mor, in de baai ran Endeh. l'raauwen kunnen Veilig onder dit eilandje ankeren. Aloso Baai, zie: Endeh (baai van). Alou, kaap in den Moluksehen Areliipel, aan de Noordknsi urn het eiland Ceram. Alouwan, dorp op Java, residentie Sama rancr, regentschap Demak. Alow, eilandje onder den Zuiderwal van het eiland Soembawa. Altiahoe, dorp op de Zuid-Oostkust van het eiland I 'eraut Ama, Waj A.ma of het Vadexvater, rivier op Int eiland Amboina, op de Noordkust van hei schiereiland Jlitoe. Amabay of Amabien, koningrijk op het i ilimd Timor, ten Noord-Oosten van Koepaug. De bevolking bednagt 1 i,OÜÜ zielen. De Vorst heeft den titel van Badja. Amable, berg op de Noordkust van Kieuw- Guinea. Amagilli, dor]) op het Zukl-AVcsler eiland Wetter, residentie Banda. De Vorst houdt liier zijn verblijf. Amahey of Ainahay, bngt aan deZuidkust van het eiland Ceram. Zij vormt eene goede reede, vcaar men winden beveiligd is, doch aan ééne zijde heeft zij ceno ondiepte. Amahey Islam {Mokanmêiaameh Jma liey), dorp op de Zuidkust van het eiland Ce ram, onder Saparoea, bij Amahey Berani. liet is door ISI aedanen bewoond, welke er eene moskee hebben. katjang. Aan het strand vindt men zeer niooijo schelpen. Amahey Sorani [Chrutelijk Amahey; Se ranic is eeuc verkorting van Nasaranie, Xaza reners, zooals de Mohammedanen de Christenen noemen!, dorp op de Zuidkust van bet eiland Ceram, aan het strand gelegen, aan de Oost zijde van de bogt van Amahey, onder Saparoea. [Je, inwoners, < fOO in getal, zijn meest allen Christenen, hoewel nog zeer dom en bij ig. Zij hebben ecne school en cene kerk, welke in L 823 herbouml werd. De Palih is ester. Dil dorp is bekend door het fin dat het levert, lui welk geschikt is voor bladen van tafels. De grond levert, voorts op: eeuc soort van onharige paii, en veel Amahoea, dorp op de Noordkust van het eiland Ceram. Amahoesoe, dorp op het eiland Amboina, op de Noord-Westkust van ket Ëchiereüand Leitimor, afdeeling Amboina. Het getal inwo ners bedraagt 352 zielen (1851). Er is cene Christen-school met ongeveer 110 scholieren. Amuhofsoc heeft een seinpost. Ama Ila, heuvel op de Zuidkust van het eiland Ilarockoc. Weleer lagen er drie gehuch ten op: Aina lka, Ama Da BB Ama ïoeli. Amakong, zie: Amakouo, Vorstendom. Amakouo of Amakong, binnenlandseh Vorstendom op het eiland Timor, ondergeschikt aan Sonnebast. Hier kunnen, hij gebrek aan mannelijke erfgenamen, vrouwen den troon be klimmen. Amakono, dorp op het eiland Timor, vor stendom Amakouo, rijk Sonnebait. Amakowa, dorp op het eiland Ceram, aan het strand. Amalia's bank, zandbank ten Zuid-Westen van het eiland Banka, in de straat van Banka. Zij draagt dezen naam, omdat het schip de Prin ses Amalia, in LBl6 naar China tcrugkeerendc, daarop gestooteu heeft. Amalessi, dorp op het eiland Ceram Laut, in het, binnenland. Amanatam, kaap in de Indische zee, aan de Zuidkust van het eiland Timor. Amanatong, Amenatong of Am«na tang, regentschap op het, eiland Timor, ten Noord-Oosten van het rijk Amanoebang, tus sehen 124° Bs en 125° 15' ü. L. liet levert was en sandelhout op. Amandel eiland, zie Kélang, eiland. Amanoebang of Amenoebang, koning rijk op de Zuidkust van het eiland Timor. Jlet ■.'lenst ten Zuiden aan de Indische zee, ten Oosten aan Amanatong, ten Noorden aan het gebergte Moloen IClmatoe, en ten Westen aan de rivier Koi j\liua. Deze landstreek is berg achtig en wordt door vele rivieren doorsneden, Welke echter niet, bevaarbaar zijn. O|> de Iht gen treft men er weinig bOMohen aan ; alleen vindt men er den Bandelhoutboom, De siran den zijn daarentegen boschrijk. In het liinnen land is de grond bijzonder vruchtbaar. De be volking van Amanoebang stond weleer onder iVacn Vorst, doch door zijne wreedheid en kne velarijcn ten uiterste getergd, hebben licheenige hem ondergesohikte hoofden van zijn bestnor losgescheurd; zij oefenen nu een e uit, terwijl zij ongeveer 21 slaatjes gevormd AL—AM. 18
Lampongs, distrikt lliidji. Boengalan, dorp in Borneo'a Zuid- en- Ooatenfdeeling, aan Int Qostontrand na liet rijk Koctci. Boengangan, dorp op Jan, residentie urang, regentschap Rwtwrwag, dist rikt Se rondoL Boongar, rivier dj) Juva, residentie Ban tinii, regentschap Tjiringin. Boengarang, klip bij bed eiland Banaan. Boongas, ue: Bongas, distrikt. Boengas, rie: Boeagoei, baaL Boengas, dorp op Jaya, residentie Kadoc, tacbap M;r.M'l;inic, disirikt BaUak. Boongas Kota Lalan, dorp op Suna tru'.s Weetkut, residentie Padang, aan bat slnuul. Bocngatan, distrikt op Java, residi Becoeki, regeataohap Besoeki. liet bevat 16 dorpen en 0,647 iiiwimer.s. Boongatan of Paiii Poetih, hoofd pkata v.u. ptan, op , i lekd, regeatichap Besoeki. Er is een poatatatioo B paXan wui Booeki, l. bolinggo eu 84 palen van Bon* :.gi. Chcribon, regentschap Madja Lengka, distrikt l'alimanang. Boender Poeloe, stad op Sumatra's OostkuM, lnndseliap Asahan, aan eenen linker tak der Asahau-rivier. Kr wordt aanzienlijke handel fjcdreven. Boendu Poeloe is de ver blijfplaats van den linidhoru. Boendoe Lirang, kaap aan do Noordknst der residentie Kembanpr, o|> Java. Bocnga, eilandje in de Indische zee, be neMen het Socnda-eilaml .Nias, op 'J 7° 17' ü. L. Eu 1° 15' X. F>r. Het bestaat uit twee eilandjes, door een rif, waaraan 7 lot 25 va ('eincn water staan, verbonden. Aan. de Oostzijde biedt het eene Bcbtulpkata aan. Boenga, dorp op Java, residentie Soera brya, adsistent-residentie en regentschap Gris see, ' , niijl vvv de nionding der Solo-rivier gelegen. Er is eene houtïtapelpla&tl, waarover een Administrateur gesteld is. De schtepstimnier werf is volgens besluit van 25 September L 826 opgeheven en het daaraan verbonden personeel ingetrokken. Boenga, kaap aan de Oostkust van het eiland lianka, op 8" 6' Z. Br. Boonga, kaap aan de Oostkust van Su matia, op ö J W N. Br. Boenga, zie: Flor es (Kaap). Boenga (Ajer), beek op Suiuatra, in de Boengau, goudmijn op Sumatra's West kust, residentie Tapanoelï, landschap Ban. Boengawok, rivier in Bonieo's Zuid- en- Ooaterafdeeling, distrikt Doeson Oloe. Boengboelang, dorp op .lava, residentte Cheribon, regentschap Koeningan, distriktïj*" swi Gedang. Boengboelang, dorp op Java, residenti* Banjoemaas, regentoohap Tjilatjap, distrik» I 'l' M.ii llLTilll. Boengboelang, dorp op Java, residenti* Preangex Etegentachappen, regentschap Boek»* poera. Boengen Boengon, twee dorpen op l" 1 ' eiland Madora, eén in bol Noord-Oosten vil " het regentschap Soemanap en één in het Zuid* van dat regentschap. Boengentedeh., eiland m de MolukschJ zee, hij dl Ooatlnut van Celebes. Hel »<** ondel hel gebied van den Sultan van Tern»^ Boonges, zie: Boengoes, baai. Boongi, dorp op Celebe»' Westkust, in !"• Noord-Oosten van liet rijk Adja Tamparang- Boengios, dorp op Java, residentie l> ;lt: '' via, Ooater Kwartier, aan de rivier Tjitatoe* 1 (1 palen van zee. Boengin, rivier op Java, residentie I' l ' 1 ' 1 ' via, in het Noord Oosten van bet O"""' 1 Kwartier. Zij bepaalt de \ d-Wesi r r ,''"* van Tjabang-Boengin, een distrik.l in WAflg; meer landwaarls iv heel zij 'Ijii;ii oc ''"' Boengin, dorp op .lava, residentie "' v ' gentschap Nuuarani;;. Boengin, dorp in Bornco's Zuid- en teraideeHng, distiikt Kahaijan Ilir. Hel ' ll ' (1 ' i wonen. Boengka, zie: Bongso, berg. r j. Boenglo, dorp op Java, residentie Cl» hou, partikulier land Eandang Hawor, d" LoeWtWDg ~. Boongo, <I> >i)> op Java, residentie N "' r ' rang, regentsohap Demak, distrikt W '"''"^r Boengo, rivier op Java, residentie baja, idiistent-reaidentie en regentßchap" j^,,, Boongoor, heuvel op Java, resideilt'* tam, Zoider rlegentschap. Hij cerhi Elijnlandache roeten boven de bw. ■ h.ut' 0 Boongoor, dorp op Ssinatra, ll '-" Palembaug, hui de rii iei Bawm. ~ (f Boongoor, <t>>r)> (i|> Java, resident* diii, adsutent-re»identie en regentactop mv, di.siiikt Ealaugbiet. { - lC e" Boongoer, dor]) op Java, residen afdeelbg Probolinggo, distrikt ' l '" 11 - 1 :i " rO o t-^ Boengooran, lic; K;itoin:i ( < -' T eiland. 80. 180
Boongooran, baai op liet Groot-Natocna £'.. '_'• ' u de Chinesche zee, residentie ttiouw. 'J biedt, eene reiliga ankerplaats aan. Boengoer Beres, dorp op Java, residentie 'Wibon, regentschap Koeuinsan, distrikt Loc r! 'li Agong. of Boengcs, baai aan de I van Bumatra, 2 geographiaohe nrij |° bezuiden de stad I'adang, op 1° Z. Br. Zij T-1' *°" boorden door den lioek (lantian r" " en ten Zuiden door den llalan bepaald. j "'"). il is Baadaohtig en soms modderig .Aan * mond der baai staan II tot 18 vadeineii bet ' ) '" ucinvilnrls f ' *°* 10 vadeineii. In Noordelijk gedeeHe is de beste ankerplaats de v Loeboean Tara, daar dezelve tegen m'iai < ""'' UrMi: "' ll ' l '' ll gedekt is. In het Van-k Cll ' llo ' )ftl) k op l l t mijl ten Oosten na- eilandje Kasi; het is alzoo dienstig 'lic ■■ Noonlkust te koersen, en tusschen z Oil , Z * 1<! en het eilandje te ankeren. Uitge -B«he 1 a ' UI l ' ( " * f^t.kiin t is de Boengoes-baai i r ' X)Sl ''"'Ü' ie ' bergen ingesloten, waarin 'u ~ )', ane Hi tijgWS, varkens, wilde bulVels ba*; {• Kna ophouden* De \lukte; langs deze boon, 8 ■ ror ''' ln( ' t V Ü^' l '-. banaan- en andere ta c t ''■' '''''"'i' llrl l«gèw gedeelte der vlakte bedekt is. Het getal der be ai e ] eii s V!l11 de Boengoes-baai wordi op 2,500 ***die "' sl '' l;i '- Zij is rijk aan risschen en I'gt , r " /^"1 '"'' oostelijk gedeelte dei UÜn (ll)r l' Vllll llil ' M naam, dat ook wel Voet «, t - n wordt. liet bestaat uit onge- '"'izen van bamöoe, die op stijle v°or ,Cn niet olang-along bedekt, zijn, en er i>i\c 01l "'* veerendeel vervallen uitzien. De V "' lIU h"' l voornaamste middel van 'net d, 1 .," I ,'''' ™chTangst, ook bonden zij zich ° ll leiti.!." .""""»"w en het kappen van hout *«» 1)re »";"i> hnnne waren te Fadang ai 'd(;i, 00s ' />"/"«</ o|) Sumatra, in de Batta r^t(. r ( ' I:ill 'lschap Simpang Kanan, aan den Ö Oq CV( ' r der rivier Simpang Canan. on esf]i. B ? oi ' r "' ira °P Bumatra, in de Lam- Boen llikl1 "' ?° r ' dor P op Java, re.sidcnlie en af- Öo| ï T >er »baja. NUsi i g ' c ' ]Und °l' Borneo's Noord- Hv; er "' l&ndstreek Berou, in de Koeran ■Öooni a • Boonj n°' z; '' : Boemi Ajoc. Bo 0n oulis . «ie: Boemi Qeulis. ,„ 1|i 1 öooli of Qoli, dorp op .lava, ■'liaj, |, ' feanger Elegentsohappen, i ndo ":'. Si ml.i Kandang W( Boenihajo, dorp op Java, adsistent-rcsi dcntic Knnrang, distrikt Scgala Harang. Boeni Kassi, rivier en dorp op .lava, residentie Pranger Regentschappen, regent schap Bandoug. Het dorp ligt 1 mijl van het strand. Boeni Korta, dorp op Java, residentie Cheiïbon, regentschap Koeningan, distrikt Loc rah AgOUg. Boonimbai, eiland in de Indische zee, ten Wetten van Sumatra, tot de Batoe-eilumlcu behoorende, aan de Noordzijde van het eiland Massa. Boenire Kintjana of Boemi Kentja ni, stad in Borneo's Zuid- en-Oosterafdeeliug, rijk liandjennasin. Vroeger heette zij Marta jioirii, maar sedert 1771, toen de Sultan van Bandjermasin zijn hof van Kajoe Tengah her waarts verplaatste, is die naam in Boenire Kintjana veranderd, en gewoonlijk houdt de Bultau hier zijn verblijf. Booni Seri, dorp op Java, residentie Chc ribon, regentschap Cialoe, distrikt Kawali. Boenjarangan, dorp op Java, residentie Batavia, bij de rtad Bttterm, UB do Tjiliwoeng. Boenjoe, eilandje au Bonieo's Oostkust, in de monding der Srbiiuwane-riv icr. Boenjoe, dorp op Java, residentie Bantam, regentechftp Bering. Boenjoel, dorp op Java, residentie Chcri bon, partikulicr land Kandang llawor, distrikt Loewociiir Malanj,'. Boonjoot, rivier op Bornco's Noord-Oost kust, rijk Goeliong Tebocr, die in zee valt. Boenjoewaroe, gcliucht op Sumatra's Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden, afdeelbg Airain, greniende aan het gebied der L Kota's. Boenkalingan, dorp op Java, adabtant residentie Banjoewangi, dist rikt Banjoewangi. Boonkook Roija, kunpong in de Vor stcnLuiilcii nu BandjennaMD, eiland Borneo. Boenkoel, dorp op Jan, residentie Che rilxni, regentachap en distrikt Indramajoe. Boonkoelan of Riili Bandolang, doqj op het cihiml Jiuli, rijk Bolding. Boonkok, dorp op Bumatn, m de Dun ponga, dibtrikt Sekalnpong, op den i oever iler SekuinjioiiLr, niet 16 huizen, 119 celen (1855), behoorende tot di of ka boewai Hadji Bajoeno ca beetaande uit :; soekoes. Boonoon, eiland ten Westen van Borneo, 10l de T.-nnbilaii-eilamlen helleerende. Bocnoo Ampo, benaming van een da twaalf landschappen, waaruit Agam, op Buma 80. 181
tra's Westkust, is Er TTOldt veel tijti verbouwd. Boenoeg, dorp op Java, residentie ( luri liiiü, hfdeeling Qaloe. Boenoe Heli, rivier op de Oostkust van lit-t eiland Bocro. Boonoel, dorp op Java, residentie Pasoc rocw.-m, regentschap Malan-r. Boenoet, ilalciseli staatje in Boxneo'i Westerafdeeliog, hel laatcie wanneer men de Kapoeas opvaart, en welks gebied door da ri vier Boenoet wordt doorsneden. De bevolking wordt op 1,082 zielen berekend, als: 500 .Ma lcije.rs, 12 Chinezen en overigens Dajaks. Zij ondel cenen Vorst, die den titel van PiMomlmkan voert. De handel bestaat in rota», die in groote hoeveelheid wordt uitgevoerd, Den Uden September 1868 is boven Boe noet een brand uitgebarsten, waardoor 80 woningen eenc prooi der vlammen zijn Le- r worden. Boenoet, rivier in Borneo'i Weèterafdee linfr, landschap JicH'iioct. Zij ontcpringi uit dm Batoe Sanipong. Aan bare zijtakken worden steenkolen gevonden. Boenoet, berg in Bomeo's WeeteraJdee lintr, distrikt Mclawi. Boenoet, doip in Bomco's Zuid- cn-Oos t( rafilcelinir, dist rikt Kahaijau Tengah. Jlct bevat 2 buizen en &0 inTonen (lS'i.'i). Boonok, dorp Dp l»:t eilaod -Madura, in hel Zuiden van de afdeeling Buemanap. Boenpinang, dorp op het eiland Madura, 'm hap Soemanap. Boonta, /.ie: Boen t o. Boental, dorp op Java, residentie Clieri bon, partikiJier land Kamlanj; Elawor, Miilantr- Boetamati, dorp op Java, residentie ('lic rilion, afilt-clitiic Jndraiuajiic, L 6 palen ten Zuiden van Indiamajoe a aan de Tjimanoki Boentar, dorp i tendentie Pe kaloui;aii, .:ij> J'ikalongan, dist rikt Boentar, dorp op Java, residentie Cheri partikolier land Kandang Hawor, distrikt Boontar, eilandje in Borneo'i Werteraf omgebied ran de Kappaan, in hel meer Bamar. Boontaran, rivier op Java, residentie Pjokdjokarta. /.ij komi uit bel Oosten, alii lich om eene punt van den berg Bitton i Blitaran in de Oepak. Boentar Laut, rijkje in Borneo'i Zuid en-Oo andstreek Tanah Docmboc. Boentar Laut, dorp in Bonieo's Zuid- en- Oosterafdeelißg, rijkje Tjantóeng. liet telde in 1840 22 huizen en bï inwonen (liaiidja rozen). Boenten, dorp op Java, residentie Banjo*" maat, regentschap Tjilatjap, dishikt AdiredjO' Boenterasoe, donp op .lava, residentie Banjoemaas, regentschap Tjilatjap, distriW Adiredjo. Boentet, dorp op Java, residentie en ri " gentschap Cheribon, distrikt Sindang Laut. Bocnti, bon; op .lava, residentie Clieribou» regentschap Gakte, dist rikt Kant ja. Boentimai, dorp in Boraeo'i ïVesteraf" deeling, rijk Bambas, landschap Selakouw. Boentin, eiland in de .straat der M'iluk ko's, aan ('elebes' Oostkust, ten Zuid-West*" van Liiuheh. I 1111 lI.JPI-'»!*- Bentitan, rivieitje op Java, resident' 0 Boerabaja, regentschap Soetabaja. Boento, dorp on nvieitje. op Celebes, r '" sideutie Manado, adgistent-residentie (ion' 11 ' talo. De bewoners van dit, dorp kweekeii aan <■!! bakken ilaar brood van vuur de '"' wonen van Qorontalo, die biertoe te trots"" en Ie lui zijn. Jlet jiviertje is moerassig ''" modderig. BoentOG, dorp O]> Java, residentie In " j joeinaas, regentschap Banjoemaas, distrikt*** Hedja, aan den voel van den Kalongang- Boentoe, dor]) op Java, residentie f ft '' t joeinaas, reL r enlselKi]i llamljar Negara, dis"' 1 Batoer. , j, Boentoo, dorp op Java, residentie bon, regentaóbap Madja distrikt 1'J 1 ' Uil! 1 -t iti« BoentOO, dorp op Java, adsisteut-rosid'' 1 Banjoewangi, distrikt. [logo Djarapi, Ï'U f\ van Banjoewangi, LOO 1 paal van Bewo» 1 I 1 1!', paal van Probolinggo. w, Boontoe, dorp op Java, residentie ' r s ,,. longan, cegentsohap Pekalongan, diutrü» Noord Oosi eau de hoofdplaats W Malang. ( , oS . Boentooi, dorp in Bonieo's Zuid- terafdeeling, distrikt Kahaijan Uir, welks ' °^ hier verblijf houdt, liet, lelt I hui/.en •» rielen (1868). c ,i- Tloontook, rivier in Bomeo's ' /Al ,',■■ is Oosterafdeeling, distnkt Doeson Ilir. *®^ Ben zijtak van de BaritO. Aan bare» j flO f ligt het dorp win dien naam, In" 1 " 1111 110 Dajaks. Boontoot Bontang, dorp '" Zuid- en-Oosterafdeeling, dist rikt K Boontoot Bontang, waterval ni '"' 110. 182
ll nl- eu-Oosterafdeeling, distrikt Katingan,.» «e nvier Katingan, Boontoet Lamai, dorp in Borneo's Zuid p-Oosterafdeeling, distrikt Kaliaijau llir, aan «e rivier Meaohing. Boenton, /.ie: Boe ton, eiland, ïesn ° engo ' ' l ° n> 01 ' cvl( ' l)l ' s ' Noordkuit, tal ■'" :ili: "' 0 > adsürtent-reudeiitie Goron -1 "■ l'-r zijn zeer selnale salpetergonden. j -Hoera, klip aan de Noord-Oostkust van w *> ui de straat Madura. Zij heeft bij laag "y'* \ voet. , Oera h, dorp in Borneo's Zuid- en-Oos ' £'»«%{, distrikt Bekompai, in bet Karrau- B^ cd - 11-' t telt 70 inwone, . v;ii ?° ran S» perk op de noordelijkste punt j. **t eiland Groot Banda, distrikt Voorwal. g 8 bad bel 6,245 tnuskaatb oen. C |] o ® ra ng, kaap vn de Noordkust van het g U ' ( 'io(i| Banda, in de zee iran Banda. stri ° 6ran S-Eilanden, groep eilanden in de ■^ al oer Molukko's, ten Oosten v«a Celebes. in ( |°°y a ngrang, berg op Java, gedeeltelijk '" de ' l a " -r Regentschappen en gedeeltelijk in j Krawang, te weten: Gaudl J!: .""'"".- M1 '"' distrikten Tjilokotoi en 111 .' t - s " ( ' li> ''" in liet Krawangsche distriki bove tt w " U ' } ' K ' Ma ' li " i( traohiet, is tot '"'oiiii '''" ' u '""-'"'''l met swaar ge v,. n Vl: . Rgnlandsche voeten bo t!l(v 'u'i„ ' lrl ' zee ' ()l " (I " voet m 1( »H(li. ""' () l' ''''" '"''- WOrdi een nu v; Ul j 1 *n aan den aoordelijken voet, I,,. paal l ! uits ■ l ' Lr " l ' 1 ' -V'"!! I .', sijpelt uit. verscheidene 5 0Q " a *rdolie mi den grond. f egen( ? • '' l "l' "i 1 'lava, residentie Bagelen, Boo' i' 1 ' lil ' <lllk . dUtrikt Sapoerang. So(i, l( j, ° n S» liaan u e baU aan liet Kleine ■Boef' Kalatoa, in de Javs zee. op .lava, residentie Ren , Soero» ; illj " Ne ? or ?- Cn U( 1 n ' lv "'i i: in den Riouw-Archipel, 4'j' jj_ wa-Oosten van bel eiland Om, i t(l^'iit S( .| 01 ' '''"'l' "i 1 Java, residentie Kadoe, . fi °erot l ' ''''' ;l "-- dutnki Bandongan. U(^isi Vll | ' .'''"'l 1 op Java, residentie Kediri, fe H, ,iio''-, '"'''■ - x : " |1 - ehapTren- ~' .'"n' rava, residentie Kediri, Mrik ' w'u'i ''" lv .-' |i;ilMh:i i' Ngrowo, '> \»*°?' J! 1 '"" 1 '" ' ll '" M " lllkM - 1 >'''i Ar i.'iit;,' i, Tenimber eilanden behoorende SlQ n, Btei itie Ckeribon, regentacliap Koeningan, dis- Irikt Kadoe Gedé, bezuiden het hoofddorp. Boermeh, dorp op het eiland Madura, afdeeling Maduia, dutrüct Bangkalaug. Boero, afdeeling omvattende het eiland Bocru en liet eiland Amblaauw. Over dezelve is een Ambtenaar met den titel van Opziener geplaatst, die tevens Voorzitter is van den landraad, en de betrekkingen waarneemt van Notaris eu Vendumeester. Er bestaat ook cene scliuUerij, die ecne kompagnie uitmaakt. Op bet einde van ISÖS telde deze afdeeling 10,210 zielen. Boero of Bouro, eiland in den Moluk schen Archipel, belioorendc tot de Ambonsche eilanden, residentie Amboina, afdeeling Boero, van 125° 52' tot 127° 4' O. L. en van 3" 18' lot 8° 50' Z. Br. Het heeft cene ronde ge daante mei eenige bogten, en beslaat in lengte bijna ~ö en in breedte bijna 20 mijlen. De geheele grootte is volgens Mülvill ÏGA vier kante geographische mijlen. Onder <!e ba:iijen telt men de ïihoe aan de AVestknM, de Tiina aan de Noordkust en de golf van Kajeli mede aan de Noordkust. Ue voornaamste punten zijn Balatetto aan het noord-westelijke uiteinde, de hoek I'ela aan het noord-oostelijke en de hoek Batoe 1 aan het zuidelijke uiteinde, üocro heef: groote en kleine rivieren, die op H 5 begroot worden, en onder welke de Kajeli of W'ai A poe, die ï dagen ver bevaarbaar is, uitmunt. Dooi d<' menigte van rivieren, die bij zwaren regen buiten bare oevers treden, is het land aan HÄ« stranden meestal moi Slechts weinige rivieren zijn bevaarbaar. J)e van lioero is zeer heuvel- en bergachtig; op de Westkust ligt de Tomahoe, op het m der Noordkusl de Filebet en op de N Westkusi de Palamatta. En het midden van hel westelijke gedeelte vindt men een groot meer, Wakaholo genaamd, dat aan den oever met bambot begroeid is, een omtrek i uren en eene diepte van meer dan 100 voeten heeft. Hei water is in bet midden helder, doch aan de oewrs, die moerassig zijn, troebel. I>' meer is lijk aan aal i ten Noorden ooi i der taU.< de W "aii Ua, en rondo wonen Alfoeren, die niei te vertrouwen zijn. Het is moeijelijk evaarlijk om in bet binnenland van Boero ■ r de ontoegankelijke wouden, als dom- slangen en schadeujl dierte; echter is hel eiland getond en in het bin oi btig, hetwelk i Men \' 80. 183
suboone weikadoii; de grond is uiterst vrucht en leveri rijst, kolfij eu verschillende vrachten op, als: kokosnoten, bananen, oi appels, citroenen, limoenen, ananassen, enz. Kr wonlt rijst geplant tot eene uitgestrektheid \;m 2,000 vierkante roeden, en /.niks onder liet toezigt van lui Gouvernement. Daarvan zijn in 1853 verkregen 88,380 katf» rijst. In de tuinen vindt men LéO.ooo welig groei jende koffijhoornen. Het voornaamste v I brengsel van den grond is wit en zwart ebben hout en ander goed timmerhout. Voorts leveri hel land kitjne-jiorlih-oWe, die beter is dau die van de andere Moluksohe eilanden, en welke wordt uitgevoerd, sago, tabak, aardappelen, saguweer, eene soort van gerst en boontjes, alsmede uitiniintend katoen. Onder de viervoe tige dieren heeft men hier buncis, wilde zwij nen, herten, rundvee en koeyen, en in de bos- BChen eivetkatten, hert/wijnen en koeskOM. Wijders heeft men er vele ■ ten van vogels, (Ui.ler welke duiven, eenden, kakaloea'sen VOOnÜ |iaradijsvciLrels eene eerste plaats bekleeden, zoowel door verscheidenheid, als door kleuren pracht. Schildpadden, krokodillen, leguanen, slangen, visch, fraaijc koraalgewassen en schelpen, en vledermnixen wonlcu er in menigte aangc -1 lullen. I ta gansche bevolking van liet eiland Boero, <■<_; <j|) het einde van 1855: 7,5 il zielen, die aan de kusten uit Maleijers en iv de bin nenlanden uit Alfocren beslaan. Deze laatsteu ü /uli veel niet den landbouw bezig, en brengen de voortbrengselen naar de stamden <ip. 1 ie itrandbewoners zijn 2,828 in getal, waar -1 Ihristenen en 2,002 Mohammedanen, die / mei de visohvangst besjg hou den. Voorts wonen er 172 Arabieren en 3 « ten. De nijverheid staat op Itoero op betrekkelijk boogeq trap; de inboorlin gen houden ach behalve met (\m landbouw, ook mei de scheepvaart en hel vlechten van i en/., onledig, en drijven hunnen voor lian.lel met Chinezen, die er hunne koop e voortbrengselen des lands ko men verruilen. De binnenlandselie bevolking is nog geheel i a leefi verspreid in gehuchten, //«■ -enaamd. Zij In welke rich dikwerf over meerdere gehuchten uitstrekt. EJke .-tam slaat Hoofd, \\elke lloofilen gewoonlijk lij de k waai vreemde koop • Unie-u handelen. Boero is in de volgende regentschappen ver deeld: Kajeli, dat lijk is aan vruchtbare vlak ten, allen niet ver btnaen 'slands gelegen; llat, Loemaèteh en Waaisama uu de Zuid" Oostkust; de regentschappen Massareteb en Foggi op het euidelijke gedeelte dea efland»! Bon, Licella, Talisa, Ifarpelat en Leliali lang* de Noordkust. De Westkusi ia geheel onb*" woond. Vóór do komst der Hollanders in deze ge* Westen stuud Boero onder den Sultan V»» Ternate, doch onder de roering van Mdkua* Njaii oamen zij aks bondgenooteo van dii'" Vorst, ler zake der wedenpannigheid van ( ' t: Boeroëzen, besit van hetzelve en bouwden lii cr in 10j7 cene sterkte, niet ver van Toinali 111 aan den moiiil der Kloeinal, die in L 664 doi"' den Landvoogd Buiob ('os werd gesloopt >" vervangen door eene Bteenen, die eerst <-'°. s ' burg en vervolgens Oostburg heette, doch '" Lfi6B, ten gevolge der achteloosheid van d* Sergeant Botoiwubbz, door eenige slaveu •*' geloopen en met mi-I moeite hernomen w'' r In het jaar JOss deze sterkte door «*" lukkig toeval in de lurM ~,, werd ' l '" 1 ' eenen aarden wal, met palissaden gedekt, ver ' vangen, welke Defensie of Bescherming r l " aaamd werd. Gewoonlijk heefl -n\ eene bef*" ting van H) man. De haven rau Kajeli op •" hei eOand Boero ia in LBS4 door bel G° uT aement open verklaard voor alle natiën, «ono* 1 impost op schip of cargo. , In de: laatste jaren heeft men meei-mail' 11 ' • iiandaelii gevestigd (>|i hel eiland Boero, w*, uitnemendheid geachiki voor proeven van ;, ohe kolonisatie. Het is hier de plaat*,? 1 * om over de planoen daaromtrent uil te * el .^j te. meer daar zij lot dvi \ene DOg U) 1 .- 1 ' I '"'..,n uitkomst hebben geleid, behalve de i het volgend belangrijke werk: T. J. Vf» ll<i tUand Betree, tijm txploitaiie ut M' tt TniMlUgen, Uitgtgtven mei l'>ij>li'>"J e " llt . ■'liifi/i'ii in vtrband tot Evropetcht h"'.p uttió i,i N«d, Indü, duw Jhr. J. P- ( " Di Qbooi van Kbaatmbubo. Amst.i 1° Boero, eiland in den Kioiiu A rehip l ' ' o Btunatra, digi bij de kusi van * "'| l( .t Booro, dorp op de Zuid-Westkust »*• RJ ttw-eiland Bü I njjji- Booro, kaap aan de NoOrdkust il" ton, dist rikt Si.ljoek. Je Booro, punt op Nieuw-Guiuea, *jj6* Zttid WCslkust der landstreek KoiW» s » °" 1' O. L., V 7' ■/.. Br. ( n» Booro, eilandje bij de Zuid ' |L ",\ :l ;.f Nieuw Quinea, bezuiden de gelijknani'B* 80. 184
"" staat onder bet gebied van den Sultan ™> ndore. Booro, dorp op Celebes' Zuidkust, in het «"den van het rijk Loewoe. oeroean, dorp op Java, adsirtent-reridentie ""Jitan, Zuid-Oosi VU de hoofdplaats. n oer °edjool, berg op .lava, residentie '■'■iiiiin, regentschap Koeningan, distrikt ' l l' l)( ' Qedé, bezuiden Eadoe Gedé. ooroomon of Panei, rivier op Bumatra, gcl» e ', :: "' ;i '"""I' 1 », afileenng Pertibie, |and -I vcm''- ' '■ lIW ' IS - ÏÏ} Ontspringt aan de duo 'p' '"■" in^ r «w den berg tfaléha, loopt n,.(!, r ( ' il "n Lawasenhei distriki Boeroemon, j,,.,,!'! ' ll: «vier Biapaa op, even als de Soeri loon '" '''""'» wodat dj in haren verderen fopf °° k Mcl eena l>:in1 ''. '" plaats van Boe ti.c"',""' Rieten wordt. Zij brengt niet weinig Zij ig° ' l( ' 'ruchtbaarheid van hel landschap, kan v ° 01 '"''''"'''" fsarteigeii te ondiep, doch ooir l> '"' ervoer van vlotten dienen. Zie g Jail( 'i, rivier. l! ;i ,,° ol i oem on, dist rikt, op Bumatra, in de ''••«lii,„ r :"" lni ' aMeeling Pertibie, landschap v 'i«lt "~,.'' IW:|S - II*"* is seer vruchtbaar; men lm» . r ll( ' Benige rijstvelden der afdee *an ]~. ll ll ' ril '' u bestaat uil eene afwisseling i.„. lll(| 'J''" gebergte, vlakten en bowchen. Boe- A liil ( .i'," ' eene gwnengde bevolking een ,|,,'' s '" l;illl;i '-- l: ' Ugt in dit distrikt 800 '' VlU ' " (:li J k( ' M MMtt fcet ~;|. ° oll an, dorp öp de Noordkust van Boor' ' >< "' t '"'' l "> residentie Madura. l| 'iiz,°° t '- sl "'" "I' ' liua - «dsistent-residentie '" '''' ' nil ' r bij hel dorp "teen Jr?' de overlevering sou deze zij,, u versteende Ugohaam van een tnensoh ribon, regentschap Qaloe, distrikt Tjiauries. Boerong, onbewoond eilandje in de In dische zee, tot de Montawei eilanden belioo rende, aan liet, Noordentnnd van Zuid Pora. Boerong, eiland ten Westen van het eiland Soembawa, in de straal Alias. Boorong, dorp en haai op de Noord-AVi si kust van hei eiland Soembawa. Boorong, eilandje ten Westen van bet eiland Timor, in de Koepang-baai. Boorong, een der Tenimber-eüanden, resi dentie Banda, op 5" 2 ( J' Z. Er., 130" 1' 23" O. L. Boerong, rivier in Borneo's WesteraMee limr, rijk Samba», op 1° 1-2' N. Br. Bij de monding lkrt een eilandje van dien naam. Boerong, rivier in Borneo'a Zuid- en-Oos terafdeeling, di.striki Kaliaijan TengaL Zij ont last zich in de Kahaijau. Boerong, dorp in Borneo's Westcrafdee ling, landschap Bilat, aan de rivier öilat. Boerong (Karang), vogelklip aan Bor neo's Westkust, in de straat van Kaiimata, 15 a 18 voeten boven water. tle Kl u K° f n , g> cil; "" 1 J l; l > 'j het eiland Banka, b Bo' '''i-naai. Cll;i 'ul ]{ Oll i B> '''''""Ü l ' <rn Oosten van het Booro' '' 1 '" J ' s " l "'' |()l)st < l ii van Lepar. I<in . on o??,', <!ila '»l.i'' 'en Noorden van Billi l" ' i(; •li v Qg ' "" ''''' Kanlll(111 l'jawa.cilaiidcn, f Midentie •'■'I 1 '"'"- Hel is ook '''",„!, Uer B«H naam van Otmbn^ffen't 0 / 5 ',,' 1 1 1" "! 1 ' '" ' lr rWer Pjelld, op i B °ororir ' '■""'■'■''■'l' K " ta «Varingini 1 V!l " hef'i r|l "•' Bumftt «. 'o ket N Bo ero " ' k "">"">-i,k A.liin. '." r lier , B . " ill '"<--k (au het vfester Kvvar 8 ' '''"P op Java, ie Che- Boorongan, dorp op Borneo's Noord- Oostkust, landschap Tiroen. Kr won! aanrienlijke handel gedreven met Sollok, en het wordt door een Hoofd van Bollok bestuurd. Boerongan, dorp op Java fc residentie Soe rakarta, afdeeliag Padjang. Boorong Boengoet, dorp op .lava, resi dentie Cheribon, regentschap Hadja Lengka, distrikt Djati WaiiL'i. Boorong Gantong, eilandje aan de Oost kust van het eiland Billiton, op 2° 59' 20" Z. Br. Boorong Gendi, dorp op Java, residentie Cheribon, regentschap Galoe, distrikt Pendjaloe. Boorong Mandi Darat, berg op bel eiland liilliton, achter den barg Boerong Mandi Laut Boorong Mandi Laut, berg op de Wert kust \iin liet eiland Hilliimi. Boorong Pamarang, gebergte in Bor neo's Weiterafüeelrag, op de oostelijke grens van liet rijk Bunbu. Boesama, gebuehi op da Westkust no Nieuw-Gaine», diatriki Lokahik, Boesan, rivier in Borneo'i Zuid- cii-Oos tci-ifilci liiiu', ili.strikt Moerongj op den ngtet iet Djaloi. Booseikan, dorp op Jtm, resident manmg, regentaohap di>irikt Oi ran. lln ln\:it :il inwoi i Bocsoikan, dorp op .l.n.i, residentie K.i doe, regentschap Magelang, distriki Bullak. 80. 185
Boesing Apam, dorp op het eiland Bank», distrikt Pangkal Finang. In bet jaar Ibll7 is door den Sultan van met, ons Gouver« uemeni renc overeenkomst aangegaan, dat de vaartuigen bestemd tot ichüdpad-, Mp&y en agar-agarvaiag&t, dezo plaats niet mogen aan doen. Boesinsai, bcr<; op Bornco's Oostkust, landschap llawocankalnc. Boesirauw, gehucht op de Westkust van Nieuw-Guinea, teganover het Papoesehe eiland SagiL Boesoek (Ajer), riviertje ter Westkust N - 1 " Sumatra, residentie Tapanolie, af^eelingßaros. Boesoek (Poeloe), een der Banjak-eilan den, ten Westen van Siiniatia. Jlct is '/,„ Somatra-paal groot en wordt bewoond door Banjak-eilanders. Boesser, eiland ton Westen van het eiland Soembawa, in da »traa< Alias. Boeta, dorp (i]> Suinatra, residentie Palem lianL', distiikt Ampat Lawaug. Hot beval 8 woningen. Boeta, berg op Java, residentie Djokdjo- Boota, dorp in Borneo's Zuid- en-Oo»ter afdeeling, distrikt Bekompai, in het Pattai :i,-t heef) l-( l inwom Boota, eilandje in de Java-zee, leu Noorden van Kmwang 6p Java. Boetak, berg op Java, residentie Preanger Regentschappen, afdeeling Tjiandjor. Boetak, dorp op Java, residentie Madioen, afdeeiing Ngawi, Boetalem, dorp op Java, residentie Kc diri, regentschap Knliri, distrikt Djambi Boeta Looloc, dorp op Java, residentie Pasoeroewan, regentschap Ualang, distrikt Boetang, dorp in Borneo's Weaterafdee üag, njk Sanihas, lanJ«nliap Selakouw. Bootang, dorp in Barneo'i Weßtanidee liii!:, rijk Bünpeug. Bootannar, landgoed op BorncoV Noord ast, landschap Pak, achter den berg Palo. Hei behoori aan den Tcmgtra» Tvmong- Boetar, rijkjc op Bumatra, in de Landen, ti ' na '"'' ri J k J l;;it " liet is ~iiaan/.iiMilijk en beval . dorpen. De eenige voort i zijn en Truch . zijnd.- de zt'ti'l van den | .Mr. Boetoeh, d«n> op Bumati», in de Hal la Landen, aan de rivier BimpUg Kiri. Boetjang, dorp op Java, residentie Prouii ger Regentschappen, regentschap Soekapoera, aan dt rivier Tondo. Boetjoo, partikuliei land op Java, residen tie Soerobaja, afdeeling (ijissec. Het is be woond door 185 zielen. Booto, eiland in de Banda-zee, tot de 7aM- Ooater-eilanden behoorende. Ili-t is 2 mijlen lang vn l breed, 7 Ü il' Z. l!r., 181' 50' ü. h. Boetoó, dor]i in Imhik-o's Zuid-ea-Ooster* afdeeling, diatriki Kahaijan Tengah. liet bevat 1 huis en 10 inwonen (1553). Boetooli, dorp op Java, residentie Kadoft regentschap Temanggong, distrikt I'jettis. Boetoeh, dorp op Java, residentie Kaaofli regentschap Magelang, distrikt Probolinggo. Boetoeh, dorp op Java, residentie Kadoe» regentschap Magelang, diatriki Bandongan,Zuw van den Boembing. Bootoeh, dorp op Java, residentie Kado«i kschap Magelang, op de zuidelijke gre"* van liet distrikl Jtallak. Bootooh, poststation op Java, residenti' Bagelen, regentsohap Koeto Ardj o, distrikt P 1" toeroeh. Bootoeh Lor en Boetoeh'Wètan, i«'' f dorpen op Java, residentie Samarang, regeo*' schap Salatiga, distriki Tengaron. Bootoen, zijtak der Kampak-rivier op ' iet eiland Banka. Bootoetoh, gehucht op bel Ambontf'W eiland Amblaauw. Het behoori tot het dorp i ooii Boetolo Daii, eilandje aan Celebes 1 ih "~ kust, aan de Zuid Oostzijde der residentie** nado, op 0' 83' N. Br, , Bootolo Kiki, eilandje aan Celebes'O°T kust, aan de Zuid Oostzijde der residentie nado, op 0' 21' N. Br. t Booton, landschap op Celebes 1 :/ '" i ' lk ' | ' | ' I ,i' nooid-oostwaarti van de straal Saleijer. is .-il in en onvruchtbaar; de eenige produ* van liet land zijn : olie en maïs. Booton, dorp opbel Riouw-eiland Boeton, dorp op Java, residentie en reg* schap Banjoemaat. l,jj Boeton, eiland in de Molukscbe zee, In-i zuid oostelijl schiereiland vm Celew «identie Makassar, tussohen 4° 25' en /.. Br., 123° 4' O. I;. liet is, volgens \ \s Cabkkdb, B6 l /|Vierka i''j'.,.,„- lir len groot D i eiland «rormi mei bel eiland ie of Moena de straal van Boeton. de (lostkn ,t is eene groote bi Kalen of Dwaalbau genaamd, die mi de estnw eau veilige ankerplaats is. 80. 186
Pangasanc of Moena. Zij is 1 tot G uren breed, doch op verscheidene plaatsen zeer uaaaw; er loopt een vrij sterke stroom, doch tic straat is niet geraarlijV en beeft goeden ankergtond. De beide oevers zijn met booinen bedekt. Zij wordt /.rlilcn bevaren, daar gewoonlijk ile vaart om du Oostzijde van Boston gesoraan wordt, Boetong, perk op de Zuid-Oostkust van liet eiland Qrooi üanda, dist rikt Arhterwal. InlBsi Btondea er 10/J9'.) niuskaat-noten-booincn. Boewa, zie: Boea, distrikt, dorp eu fort. Boewa, k;uip aan de Oostzijde van Celebes' zuid-westelijke l&ndtong, in de jrolf van Boni, op 3° 3' Z. lirr. Boewai Pamooka Bangsa Badja, <lis trikt op Somfttra, residentie Ptdembaog. De lioofdplaats is .\latja Kabouw. Boewaja, zie: JSoaja, remt. Boewang, noord-oostclijkbte uithoek der residentie .lapara, op Java. Boewang, dorp op Java, residentie llem b&Dg. -Men treft er een zeel oud beilig graf aan. Boewang Besi, zie: Haroekoe, eiland. Boewang Orang, zie: .\ai oma (Groot), eiland. Boewatta, rivier O]) liet eiland ('eram. Zij heeft eeuen lnop \an het Oosten naar het We« ten en valt in de baai van ElpapoetÜL Boowek, dorp op Java, residentie en re gentachap Probolinggo. Il( 't' eiland is hoog, bergachtig, met bossehon en gezond; Hel 'levert rijst, Turkschc lU| ', Bago, inlaiidsehe ;i.iril;i|)]icU-H, S|i;i;insi-hc P e Per, boonen, groenten, vrnokten, fifaaije hout- en roftm. De -rund is zeer \ nicht baar /on veel voordeel aan de bevolking kunnen indien deze niet zoo traan en lui was. qT n <C levert overvloed van viseh. Men vindt P Boetou: buffels, varkens, paarden, geiten en b ogelte. De bewonen van dit eiland behoor lot d,. u .\laleisclien stam, zijn klein van ge eeis '" Z " ' ''""^ ( ' r l'iuin van kleur. Zij zijn ïich V. ' 1 ' ot ' l '" ''" wraakgierig wanneer zij viiili" '"'''"■''' aon * en " ()l "' { ' r de fioetoaneceti trol "" " ( ' l '' lll ' r mannen van karakter, die ver- v '' nlil ' 1 "' 11 ' )llits z 'j CCI) e opregte be vïiu l("" on der Tinden. De gehcele bevolking (ï'cs.l '"''"" «"i'll op ongeveer 17,000 zielen '"'w' J' 1111111 ' woningen zijn van hout of He"'"."'' ""' ru r' 1 ' I '' l^l ''» vil » buiten en bin ln„' Z i"' r Vllil - " (l huizen staan tot op de top j... (ll 'i' beuvelen. De wegen zijn door het g^begaanbaar. \Ü" "". i>l '' lut onder hel. gebied \an eeneu '"■inê'' ''"'" kontrakten aan ons Couvcr- is en te Kalla Goesong zijn st Uurde ' '" ' SM hoefl zij " l(i - lks1 ''- r *n den Gouverneur-Generaal te \la- Vii u 'j.' J " tegenwoordigheid ran de rijksgrooten ei, jj-l* • een afschrift van het vernieuwde dc Ol j|" '''' "erbond ontvangen, waarbij aan re et UUCII van den .Sultan van Hoeion het 'tii ~, ° n 'oegekeiid, spceci ijbuoineii Ie plan recorr, -~' 1 ' 111 l ' ( ' u BuHan tevens behoud van de Qoiiy. lc ' 'erïekerd, dn- hq \ roeger n ''iini,. ement, ter zake van de uitroeijing dier ontving. •loor \v'*~ "'■''' ( ' i( eiland reeds aangedaan Boe t " u ' ;KÏ 011 ' ■ Nla ' l "'' '" :t ' il:llul Bocton, aan de 1;i " Boet e ' "'' '""' ' K " lL;tc :ui " l ' L ' "towrt ' fta auw '~'"''""' '" '"""""'l- 1)r «traten zijner lr n-..-,. r ",.' l "^ ( ■ Er wonen eenige Bollanders. |(i "" ;lcl bier de Bultan zijn Mililijf in '.''"'■lll,.,',"'" p* 1 *' 8 - Alr " kllü '■'■ r Ml| fili., ( " : ""'''"' verversohiiigen Innemen. 1 Veiv." / ;'.''' l ' 'M"'- katoenen en an.leie stof ! . welk.' artikelen worden oit- Btfl! | '; '""'d „aar Celebes. 11. i l,„l «, TO I- Boqi "• Ij. Vil " ''H «n (^ ick V!ini ' lw»P aan de Oostknai Boeto'' 111 " 1 V; '" ( Vl,i", (ytraat van), atraal ten Zuiden •> tuwchen de eilanden Boi V BoOWOmO, dorp Op .lava, residentie Rcm bangj afdeelini; Bodjo Negoro. Boewoes, regter rijrivier der kahaijan, in Jiorneo's Zuid- eu-Uusterat'dceliiiL', distrikt ka liaijan Oeloe. Boewono, dorp op Java, residentie J'.anjoc maas, regentschap Bandjai Negara, distrikt ka rang Koh.ir. Boga, dorp op Sumatre'i Oostkust, land schap Batoe Bant, Het beeft bouwde liuizen. ï.r Morervloed na gevogelte, geiten sa viseh. Bogading, dorp op de Ooitknat van het eiland Lombok. Bogares, dorp op Java, tendentie en regent .schap Tagal, diitrikï Pamd Bogis, doip op Java, residentie ('heribon, paitiknlicr land KaudaiiL' llawur, dist likt Luc vroeng .Malanix. BogO, iloq) op .lava, «ang, i.,-Imp Balatiga, diatoikt Tengaron. Er wo nen l.'i.'i Jaraneu. Bogo, doip op .lava, residentie Kediri, ad ■iiteni retidentii trikt Kalangbret. Jiij heUdve ligi de wikcr fabrijk .Modj') 1' 80. 187
Bogodono, dorp op Java, resident ie Itatre lcn, regentschap Karaiig Anjar, distrikt Gom bong. Bogoo, dorp op Java, residentie Cheribon, partikulier land Kandang Hawor, distrikt Loc woeng -Mülantr. Bogokesormo, op Java, residentie Pekalongan, regentschap Pekalongan, distrikt S&wangan. Bogonani, dorp op Jttn, residentie I'eka longan, regentschap Pekalongsn, distrikt Sa waagan. Bogor, Boendasche naam van Buitenzorg. liet beteekent: verrotte en zwart, geworden aren</-boom. Zie op het woord Buitenzorg. Bogor, dorp op Java, residentie Batavia, Ooftet Kwartier, aan de rivier Maroeuda, C pa len van zee. Bogor, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap en distrikt Keboemen. Bogor, dorp op Java, resideatie Cheribon, regentschap KoMiingni, distrikt Tjiawi Gebeng. Bogor, dorp op Java, residentie Cheribon, afdeeling 1 adramajoe. Bogor, dorp o[) Java, residentie Kediri, re gentachap Uerbek. Bogor, dorp op Java, residentie Pekalongan, regentsohap Pekalongan, distrikt SeragL Bogor, dorp op Java, residentie 13ezoeki, afilicliiig en distrikt Panaroekau. Bogorami, distrikt op Java, residentie Japua, regentschap J'ati. Het bevat 120 dor pen met 20,950 inwuncis. Tot in \S9A be hoorde dil distrikt aan de residentie Etembang. Bogorami, durp en pOStstatiOD op ,lava, residentie Japara, regeutachap I'ati, distrikt Bo fiorami, 11 1 /, paal van J'ati en 57 : '/., paal van Japan. Bogo Sahari, dorp op .lava, residentie toehap Kenilal. BogOWOntO, rivier Op Java, resjdeni ie l',;i gelen, regeatsohap Poerworedjo. Zij ontspringi aan de zuidelijke belling van den berg Boem in da afdeeling Ledok, en rereenigi /.ieli met de rivier Kedoelaogi liij Bringkelan. Van daar af tot aan zee, waarin zij zich liij i igan of Pisangan ontlast, vormt zij de f-Tcn» van Matar.uii. Nabij de MC neemt zij ter n-LTteizijde de Bali en de I>eianjr op, die afleidingen der wateren ru de lage lamleii \an Bagelen rijn, «ranneer dn- onder water staan. i-ij is naliij de monding toot kleine vaartuigen irfaaar. De rijkdom, dim deze ririet aan rolldng nu Poenroredjo seheakt, merVr , i)OD Ijouws grond van loopend «rato roorziet. Boh, twee eilandjes len Westen van Nieuw- Guinea, behoorende tot de Poppa-groep, 1* 10' Z. Br. 12U° 12' ü. L. Zij staan onder het ge bied van den Sultan vun Tidorc. Bohata, tadottg op ISumatra, in de, Batta Landen, landschap Simpang Kanan, aan den regter oever der rivier Bimpang Kanan. Boho, 800 of Boe, eilandengroep in den Molnkschen Ajrohipel, I.) uren raid-oostwaarts van Gilolo, hij Poeloe Pttang, op 1° 'J' Z. Br., 12U" 12' O. L. Zij zijn vnirhtliaar, en leveren kokosnoten, sago, zout, viscli en eenige geiten. Zij zijn klein en laag, 10 of 12 in getal en be woond. Boho of Boha, eilandje aanCelcbes'Noord kust, in de baai ran [£wandang, op 1° ï' Z. l> r '> U-r 57' 30" ü. Li Bohoi, eilandje ten Oosten van Celebes, i B de baai van Belang, Op 0° 55' N. Br. Bohon Batoe Soolo, dorp in Zuid- en-Oosterafdeeling, in het binnenland vao hel rijk Bandjerraasin. liet Opperhoofd van den stam Ot-Danom, tevens de rijkste Dajak, houd' er zijn verblijf. Bohong, berg op Java, residentie Preang 6 * Regentschappen, afdeeling Bandong. Bohor, zie: Kombuis (Klein), eilandje- Bohoro, dorp op Bumatra's Oostkust, land schap Langkat, met LOO inwoners. Boi, dorp op de Zuid-Westkust van '" Anilionselie eiland Sapaioea. liet heeft cene bevolking van 400 zielen en staat, onder ceu Cll I'atiL Boiao, dorp op Celebes' Westkust, rijk Tunparang. , Boja, rivier op de Zuidkust van het ei" 111 Batjan. Bojan, dorp in Borneo's Wcsterafdeel" 1 .-' rijk Tajang. Bojang Rangkas, dorp op Java, dentie Bataria, Oosterkwartier, aan de ' J, roem, in regte lijn 7/2 paal benoorden den **• naar KIKWEng. . ~ Bojau, dorp in Bomeo's "Westerafdi''' 1 '""' rijk Bangouw. i fc Bojauw, perk op het eiland (iroot '' : "".^ residentie Banda, distrikt Lonthoir. 1" telde hei 1 :>,'ji.'i moskaat notenboomen. Tojolang, dorp op Java,adsistent-reeio* Banjoewangi, disrb U t Rogo Djampi. '''' ' Irek is met rijstvelden bedekt. eS j- Bojo LangOO, dorp op .lava, adsisle"' denlie l!aiijnewanf:i, distnkl I ' : '' e e jl Bojo Langoo, dorp op Java, reside» regentschap Cheribon. \gdfc Bojo Langoo, dorp op Java, re»* 80. 188
gentschap Massareteli, stam of fenna Waloesoe. Het telt 14 inwoners. Bolalé, berg op het eiland Bocro, regent schap Maeaaretah. Sftmarang, regentschap Samaraug, distrikt Gro- Bojo Langoo, eilandje aan Java's Zuid «t. beauiden de residentie Kediri, in de In diaehe ne. I B °J°mati, dorp op Java, residentie Peka- regentschap Pekaioagan, distrikt Wira 'p l . hetaelTe l'. l -' 1 b«> '»/w-lioseh. ~B oJ ono, rivier op Jma, residentie Djok- in het Noord-Westea bij de grens Ojosari, dorp op Java, residentie: Rembang, Elembang. |> H ° a > I)aa ' :lilü de Zuidkust van liet eilaiul Z| "''' op 10° 40' Z. Br. en 123° 10' O. L. j#J* tegen alk winden, uitgezonderd de Zuid 1 '- '«lig. Op drie kabellengten van den ,1 ( ' V|| '"' ""-" in 2] vademen ankeren. Aan „ , ' : ' : " ligt liet dorp van dien naam, waar ten', W:il(T ' Vl 'l'' paarden, buffels, varkens, her »»». » ' . L 'cw ( lic, was en honig worden aan b lr ufien. af,],.? ' ''"'I I t>P Java, residentie Socrakarta, Bot" 1 ".- Niei , mauw - «loip op de Westkust mui 1 ' distrikt Timakowa. •ch»! ,f n S, berg op Borneo's Oostkust, land gP üawoenankaloe. degl; Cara > dorp op Java, resident ie Tau'al, af fcokv'"''''"' s ' (lisl ' ikt l '" s| "' i - Boti a ' /- '' ; l '" l%; '' ' Ki;i ' l " dorp. (lj Uli^ ke n-oiland, Alanilliin-anof Men de s(| 7' 1 "■ eiland ten Noordea ran Java, in '""uil' 1 ' onder den wal ran Madura, B*ootu • w * ar * ï V;UI bet eiland Cetapaog. De do Of ls 'wee mijlen in den omtrek, omgeren Bokt "' tU klT rn :uIM '' r /•uid/ljile. <lju„ kon -°iland. (bij Ernor), zie: Men- Bok^' 1 (Poeloe -) ( , ( 'iliiu,| K> Btraal lusselien de Kleine Soenda- BoJto TB*™ ''" l - lllrm """ f ijk Kn m ' ''" r| ' °P Sin " ; ' ll:lV Oostkust, O ko |l! -n' uu " '''' riv "'' Kampar Besar. Boko, dorp op l.et eiland Timor, Bokol '"'' '"' 1: "" lslll: 'l' "'' rÜkje An.aln. mnas . -ifi * ï''" I "!' ava » raaüdentifl Banjoe- B okot ' ''" ' listnkl Poerbolini ur '' c «-]ii„ r '.'"'"- i» Borneo'i Zuid- en-Ooster- Boi a ~-" J Koetei, landsohap Poewan. 'V1i,,,/^ 1 ' 'listnk, op |„.|, ~.i n, ,,,.,.,;.,,, I;m ,i " Uv ">.J,- s nl "' Ternftte - ""' '"■■' :it 1.291 Boi ak ( a , U ' ''"'l' Op Java, adsisl ent-resident ii' ' )(;Vl ' 1 ' >Cl 'r!: s . lnU Tjiasem, aan dei, westelijkeii 1 Bwwohi op liet eiland Boero, re- Bolang, afiteeling van het rijkjc Bolang Mogondo, op Gelebe»' Noordkust, residentie Manado. Zij bevat het dorp vun gelijken naam, zijnde de hoofdplaats van het rijkjc. Bolang, paitikulicr land op Jarst adsistent rewdeatie Baitanmrg, distrikt Djasinga, op den weg naar Bantam. Het is bewoond door ruim 8,000 sielea. Bolang, dorp op Java, residentie Bantam, in het Zuid-Westen ran de afdeeling Lchak. Bolang, dorp op Jara, residentie i bon, partikulier land Kaudung Hawor, distrikt Lelea. Bolang, dor)i op Java, residentie Batavk, beootten de stad Batavia. Bolang, dorp op Java, residentie en re gentschap Madioen, Bolang, dorp op Java, residentie llanjoe maas, regentschap Baudjar Negara, distrikt Karaog Kobar. Bolanga, rijkjc op Celebea' Oostknat, re tidentie Maiiado, aan de bogl ran Toraioi. Het stiiat onder liet bestuur van den Otvieleo Gezaghebber van Qorontalo. In Ihö2 telde men er 759 inwonen. Sr zijn sehiale salpc tergronden. In dit njkje Techeft zich ecu ge te ran denaelfden naam. Bolang Banka, zie: Bolango Ocki. Bolang Ilir, dorji op Java, adantcot residentie Bnitenxorg, distrikt Djatinga, il palen ras Bnitencorg. Bolang Itam, rijkjc op Celehes 1 Noead knst, residentie ManaiKi, adsistent-residentie Gorontalü, nabij bei strand gelegen. Hel vat ij.)[) inwoners (185 S), welke in liet goud graven en liet bebouwen van rijstvelden bun Instaan vinden. Zij staan onder liet bestuur van eenen Eadja en cnir.r 1 loofiiru. De ver booding van Bolang Itam tot het Gouverne ment is gegroad <>p een kontrakt, waarbij de be volking zich \ erbouden heeft tot de opbrengst van eene sehattiiiL,' in f.'l'lil, berekend tegen f S per hniagesin. Men had a llSbuAls, il )iaarden en 58 geiten. Door Holani; Itam itrOOmi Bene rivier van geleken naam. Bolang Itam, eilandje bij de Oostkust van het iKionlcliik sehier-eiland van Celebes, op 1° 86' 80" V Br. Bolang Mogondo, rijkje op de Noord ist van Celebes, residentie Manado I ten Oosten aan de ifinihasna. ten We ten aan Bintaoeoa en ten Noordi 80. 189
hebben, zoodat Amanoebang in twee deelen is gescheiden, waarvaa het eene deel door den aadja en de liem getrouw geblerene Herenten, 6B liet andere door de \ au hem afgevallen hoofden Wordt bestuurd. De bevolking van dit rijk be dnagt ongeveer 12,0(10 zielen, hoewel sommige schrijvers ze op 100,000 begroot en. De grond levert: rijst, Torkgche tarwe, suikerriet, inland sohe aardappelen, pompoenen, watermeloenen, oranje appelen,pisang, boomwol en vooral sandel hout. De uitvoer bestaai in was en sandelhout. Amanoebang of Am enoeb an g , baai aan de 'Zuidkust van het eiland Timor, in de, In dische zee,. Er hgt eene parelbank in, en in liet Zuid-Oosten zijn klippen, waarop bripang wonll gevischi. Amanoebang, rivier op de Zuidkust van hel eiland Timor, koningrijk Amanoebang. Amany, dorp op de Zuid-Westkust van hel eiland Tii \ koningrijk Amanoebang, aan de rivier Amanoebang. Amantelo, dorp op het eiland Amboina, schiereiland Leithnor, afdecling Amboina. In 1854 bevatte het 12 Christen-inwoners. Amamis-Gracht, kanaal op.lava,residentie Batavia, ten Westen van Bstavia. In 1517 is dit kanaal gegraven op eigen kosten van den Procureur Joiiannes Amaxus. Weleer waren fraaijo huizon en tuinen langs deze gracht ge legen, maar zij zijn uit hoofde van ongezondheid verlaten. Amar, dorp op het Goram-eiïand Manavolka, residentie Banda. Hei staal onder oenen Rad ja. Amar, dorp op liet Matabella-eiland Kes sewoei, residentie Banda. Amarang, dorp op Celebes' "Westkust, af deeling Maros, regentschap Tamalili. Do Regent houdt hier zijn verblijf. Kr worden iv den omtrek minerale bronnen aaugel n Amararko, dorp op de Noord-Westkust van liet eiland Navoe, residentie Timor. Amarassay, zie: Amarassi. Amarassi of imara-ssay, rijkje op het eiland limor, ton Zuid-Oosten van Koepang De bevolking bedraagt Sooo ziele,,. Dit rijk levert veel sandelhout op. Het hoofd van dit rijkje hcefl den titel van Ra 'ju. Amarassi of Amarassay, hoofdplaats van lid gelijknamige rukje op het eiland Timor. Het is de zetel van het opperhoofd van liet, rijk. Er is een posthöuder, tevens strandvonder. geplaatst, Bij deze plaats ligt het fortConci Amarassi of Amarassay, berg op het eiland Timor, rijk Lmarassi, bij de hoofdplaats. Amarong, wijk in BornéVa Zuid-en-Ooster afdeeling, rijkßandjemasin, op Tates, in de stad Baudjcrmasin. In deze Tvijk staat do woning van den resident, alsmede de schans van Tuijll. Amassia, dorp op de Zuid-Oostkust v;i;i het eiland Timor. Amassing, vlakte op het eiland Batjan, residentie Ternat». Er zijn steenkolen ontdekt. Amassing, rivier op het eiland Batjan, re sidentie Térnate. Zij is ondiep en op vele plaat sen door het geboomte geheel beschaduwd. Zij valt bij Laboehan in zee. Amassing, dorp op het eiland Batjan, re sident ie Teinatte. Amatirang, rijkje op het eiland Timor. Amba, rivier op Java, residentie Kaloc. Amba, dorp op Java, residentie Kadoe, aan de gelijknamige rivier. Amba, gehucht op Java, residentie Djokjo karta, landschap Matarara. Ambaai, baai bij de Zuid-Oostpunt van het Papoeschc eiland Jobi. Zij biedt ceue goede ankerplaatsaan. Ambaai, dorp op de Zuidkust van het Pa pocsche eiland Jobi, aan de baai van gelijken uaani. Ambadjang, zie: Ambatjang, gebe Ambahio, dorp op de Oostkust van Ce lebes, residentie Manado, aan de baai van Tcllo. Ambai, zie: Abay, rivier, dorp en haven. Ambal, cenc op Java, aan do Zuidkust van de residentie Bagelen, bewesten Poerwo gelegen afdeeling, die bestuurd wordt dooreenen Adsistent-Residcnt. Deze afdeeling bevat de. distrikten Ambal, Wonorotto, lYtanahan, Poe ring en Karang-Bollong. Hare bevolking is ongeveer 100,000 zielen sterk. Yoorls is e Regent, een Fiskaal of Djaksa, en eenPanghoeloe of Priester, terwijl de Chinezen er ondereenen Luitenant-Chincos gesteld zijn. Ook is er een agentschap dor Samarangsche Weeal vestigd. De voornaamste kulturcs bestaan in rijst en indigo. Ambal, dist rikt op Java, residentie Bagelen, regentschap Ambal. liet telt 6057 huisgezinnen en 36,323 inwoners. Ambal, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap Ambal, distrikf Ambal,2Spalen van Poenvoredjo, 61 palen van Wonosobo, 18 palen van Keboemen, 22'/ 2 paal 7an Migelang. Het is do hoofdplaats van het regentschap. _ Er is ecu zoutverkoopcr geplaatst. Te Ambal i gevangenis en oen landraad, en er wordt dooi den ommogaanden regter zitting gehouden. Ambal, rivier op Java, residentie Bajelen. Dit is de voornaamste rivier, die in deze resi dentie ontspringt. Zij stort zich in de Indische zee uit. AM. 2« 19
Zuiden n;m de zee, gelegen op 124" 30' O. L. Het is in twee afdecliiigen verdeeld, namelijk: Bolaug rn -Mogondo. Het bestuur berust bij eeuen Radja eu eenige Hoofden, die Christe nen zijn. De bewoners van liet binnenland zijn heidenen. 1 n LBSS telde het rijkje 25,000 zie len. Da |irodukten van het land zijn: goud, v. ai, vogeïnestje* en boomwol. Vóór Bolang Mogondo ligt een nf, dat het ankeren moeije lijk maakt Do kust wordt van tijd tot lijd aangedaan door Sollolcsche zeeroovers, die er eeiiter niet lang durven vertoeven, daar zij bevreesd zijn voor t\cn wederstand der Vlij talrijke bevolking. Bolango, zie: Bolanga, rijkje. Bolang Oedik, dorp op Java, adsistent residentie Buitensorg, distriki Djasinga, bij Roemping, li palen van Buitenzorg. Het ligt 374 Kijulaiulsclie voeten boven liet vlak (lei zee. Bolango Ooki of Bolang Oeki, ook Bolang lian ka gewaand, rijkje op ('elebes' Xoordkust, residentie .Mauado, ten Westen van bet distrikt Manado, op \>l J 1-»' O. L. Door het Gouvernement is cene overeen konist met den Railjn en de Rijksgrooten van dit rijkje gesloten, bekrachtigd bij besluit van den (ioiiUTiieur-(ieneraal d.d. 9 -Mei 1557. De bevolking vindt liaar bestaan in bet goodgra ven uit cene mijn bij de rivier Lamboge ge legen. Hel betaj een dorp van gelijken naam en i 1 1") inwoners, Er ia eene ankerpl Bolango Oeki, baai aan Celebes' Xoord drie eilanden vóór de/.e bogt gele gen /.ijn di ingsplaatsen der Solloksche zi Bolang Somoit, rivier op Celebes 1 Xoord kust, residentie .Mauado, rijkje Bolang Ifegon- Bij hoog water kan men baar met groote binnenkomen. Bolanjong, dorp op Java, residentie Ja- Etp I'ati. Bolasikan, eiland in de Moluksche ue, bij de (loMknM na I I onder liicd \an den Sultan van Ternate. Bolatian, rivier ter Wesik ; '.orneo, aan het itn&d van Bambas. Bole, zie: H ■ Bolólóng, Boliling, Bleling o! Bli . koningrijk op de Xoordkust van het 11,-t gri ; '''> MUI de ,it in het man in hel W Mten, tO grens . Tabauau. Ten Wellen wordt het bepaald door de 'di en hei rijk Djemhnoa, en ten Zuid-OoÉten en Oosten door Baogli. De Xoordkust is vruchtbaar, dool] de grond is l)iinicii«;i:iris steenachtig, en in het oostelijk gedeelte van bel landschap kunnen, uil gemis aan water, geene tawah's worden aangelegd) Eoodal ile voortbrengselen voor de bevolking ontoereikend zijn, waardoor wel eens hongert* nood ontstaat Over dit rijk, dat vroeger onder den Ko ning van Karang Asaiu behoorde, maar dm' l ' dezen aan een zijner neven is weggeschon ken, regeerde later een Vorst, ouder wie," s bewind ouk liet voislendom Djembraua 1»'" hoorde; doch in L 849, bij den oorlog van Bol 1» is dit njk verbeurd verklaard en aan den Vor** ra Bangli toegewezen, terwijl Djembrana een eigen Vorst hééft gekregen, liij besluit V* den Gouverneur-Generaal van !."> Febru* l ? L 864, is bekrachtigd eene akte van afstao» van bet rijk Bolflêng door den Vol si f** Bangli aan liet Ne.leiïundseh-lndisrh-( ioiivei 1 - Dement. In dit rijk wordt hel strijdbare' gedeelti volks op 40,000 man begTOOt, De handel die hier vroeger, vooral door tl*-» 1 uitvoer van sla\en, belangrijk was, i verminderd. Bolólóng, hoofdplaats van hel gelijkuaiii 1 '- 1 ' koningrijk, op het eiland liali, aan het bU*»* in een /.eer uurbtbaar oord gelegen, Op s^ '' /.. Br., Ll6' s' W ! O. L Zij is de v^T te handelstad van liet eiland. De ''''''' is gevaarlijk, daat de schepen digt l>'j ' " wal moeten komen, alvorens /.ij kunnen & o ** ren, au dan nog op 28 en •'!') vademen l "l. eenen klipachi ad vinden, waan" ankers moeijelijk vatten, zoodat de s( h' "i 11 eenigen wind aan hel ilnj\en ','aau, en wan"' de wiml landuaaits waait, tegen bet si; an. Men heel'l er eene redoute. De « van de/.e plaats naar Tabanan geleidt, li u voetgangers en vee vrij goed. >, Bolólóng, ih.rp op hel eiland !■'"" [',!,' Mei ii eene zeer ongezonde plaats, ïoods geheel verlaten is, daar men ook uil den |( VOOrdee] kan trekken. .. „J Bolólóng (TandjonK). kaap op hH '']' r Bali op ! /.. Bi . Llfi 7' -'" ' ( Boloino, zie: Bolimo, rijkje. (J]ll , Bolong, d,,ip op Java, residentie |);1 "' Zuider Re jenl k hap, aan de 'lj:oedr Bolongam, zie: Hola Bolorata of Belwati, baai en k»»l I d,- \\ na hei eiland Timor, ijj«ii mijlen vanTandjo l> baai ii l °" 80. 190
Uitgestrekt en is ircren alle winden, uitgenomen Qe Zuid-Weste, ve%. Bolerata of Bel wat i, berg op deW«st- Xu «t van het eiland Timor, rijk Ainfoang. B °limo, rijkje op Celebes' Oostkust, resi !,!'"'"' Manado, aan de Zuidzijde .ler baal van "mini. Er is cene ankerplaats op 122" 55' °-L. V 81' Z. Br. i ~°ling, roorgebergte op de Noordkustvan "et eiland Flores. kuf° lio °' (;< "' si "-' stad op de Zuid-West- Van liet. eiland lioeton, \vaar\au zij de e ° o 'dplaats is, residentie Hakastar. Zij ligi op "'> Bteilen, Bteenachtigen heuvel, omringd 122° ''''.'''" kli i' stirl "'" """"■' op 5* 88' Z. Br., „ . ' 80" O. L. De huizen zijn op palen il] , ,'" nV( '- Er is eene reede en reilige anker oi-gi 8 ' ( ' door eenige eilandjes gedekt is. De Paf &1 z '-'" Ill( ' n bouirl er rijst, ~,,"'■''• '"'"'■* en katoen. Er bestaai scheepvaui 111 vissH.eHj. Sai n ° llc ' (ll)ri ' °P '"'*' ( ' ili "" 1 'I'' lllll1 '. '".i straal m e j .' ™ï wonen eenige Rottinezen, dit rieh v """"■ Turksohe tarwe-tuinen en de visoh ■g st generen. v e „ > rivier op Java, residentie Eediri, Boi p Kediri ' ' IN " ikl Mod 3° 1{o1 " -ui,,, ■ I ° l ''"'l' "i 1 '"'' óland Boembawa, ko- g n ) k Bima. i-t--,.,,°' ''"'l' op Java, residentie Samarang, gj*3- Grobogan ton» ( 'I' "I' t'i'hhes' suid-westelijke land ""ini'iuent n| \»n Makassar, landschap K| nul, ; , fi Jt KV i Allw ' dor P °P (Vll ''"' h ' Westkust, K!L([ Oe ° fatoor, dorp op Java, residentie v,- Ul I i hap Magelang, in Int (tosten Solo <hsl .' ikt M <*h. <)() Mki lst °'" I: ""J '" '''' Moluksehe tee, bij de '"■k()(. s |^'' u ' (c| el)i-., behoorende onderTom lr 'h'ii,, ' s onbewoond, doch levert veel ■ • B °lok i rijk j *i Mor,, op Celebes 1 Zuid-Oostkust, Boiov£ ■ ■■ |: " 1 /ri ' "- M -'' Ir "''''''•'■■(•il i ' sll:ll " 1 l' 1;l; ' K op hel noordelijk ;i . u '!'" . v «»i Celebes, op eenen afstand Ps& 8 uur gaam juidwaart» van KJaidi f et **rtuig '' ' r:r MkerpUaU vo ■^'■ik,,, 0 Oot ' '''"'l' "|> hei Voorwal üroe eiland A| i;,,,,,' ]] "' Ml| ''"iie Banda. Sel bel I a i ,° Ö ! bo ' eilandje in den Riouw-Archipel, & Sv„ ( ' n Noorden van het , '' '' '■>'>' N. Br., I":; m O l Bolong, rivier op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang, ia het Zuiden van het disirikt Ngasinan, Bolong, dorp nj) Java, adsistent-rcsideniie. Buitenzorg, distrikt Tjibinong, aan de rivier Tjiliiifrsi. Bolong, dorp in Borneo'i Westerafdeelißg, ïijk Landak, aan de rivier Djamboe. Bolong, klip in de Indisclie zee, ;ian de Zuid-Westkturi der residentie Preanger Regent schappen van 3tm, Bolongo, zie: 80l on gii, rijk. Boni, dorp op Java, residentie Somarang, regentschap Demak, dittriki Demak. Boma, dorp op .lava, residentie Bantam, Wester Regentschap, distrikt Tjiringin. Bombabouw, rivier op de Westkust van Celebes, op de Noord-Westsijde van het rijk K.ijeli. Bombamajoer, dorp in Bonieo's Zuid en-Oosterafdeeling, distrikl Doeson Oeloe, op den oeVCT iler 'ICweh. Bomban, rivier in Borneo'i Zuid- en- Oosterafdeeling, distrikt Siang Moerot Bombang, noord-oostelijk onderdiatriki van Lebak Prahiang, op Java, resident ie Bantam, Zuider Regentschap. Hei dorp vaa dien naam ligi 0 palen bcDOord-oosten Lebak. Bombang Ballang, dorp op de Nbord knsi van hel Banggaai-eilaud Peling, residentie Ternate. Bombara, dorp op hei eiland Madura, in het binnenland van het regent) manap. Bombobawes, bank aan de Zuid- 1 . 1 kust van het Soenda-eiland Nias, in de Indi sche /cc. Bomboola, goudmijn op Celebes* Noord kust, residentie Uanado. Men vindt er ook veel bergkristal, beneven », die om zijne hardheid staalstfl id wordt. Bomigo, Bonoegi of Haring-eilan den, twee kleine eilandjes bij de Oostkust van BornfO, in de zee van I |J Ba' N. Br., LlB' :ü' o. L. Bomlio, dorp op Java, r. Sn re . hap Cheribon, distrikt Gegissik. Bomo ol' M en ai . ad sisienl-residentie Banjoewangi. Zij rp Homo in raai van 1 Bomo, dorp op ■ lentie • i, distrikl B pi, aan de : ia] van l'robo- 80. 191
Bomo, dorp op Java, residentie Samanmg, rcftcni scljiip bamarantr, dist rikt Crofrol. Bomoing, distrikt van het Bondgenoot schap van .M.mado, op liet Noordoi Khier eiland van Celebe*. Bon of Dj ahocn er, kaap aan do Oost kust van Sumatra, op 0" 50' 30" Z. Jir., 10J-" 23' O. L. Bonang, dorp op .lava, refidentie Bern bang, aan liet Noorderstrand van bet regent schap Rembaag. Br is red Mheepvaari enklein handel. In dit dorp liggen liciliirt; graren. De» plaats dagteekent van het midden der vijftiende eeuv a Bonang, dorp op Java, residentie Cheri bou, regentschap en dist rikt Madja Lengka. Bonar, sproot dorp Op Java, adsislcnl-resi dentie Buitensorg, distrikt Djaainga. Bonar, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap MaL'clantr, distrikt Mau-clanir. Bonaratte, zie: Boneratta, eilandje. Bonas Panten, dorp <>p Java, residentie Preaogo: KegentKhftppen, afdeeling Soemaduig. Bonbajanon, eiland bij Celebet, aan de kust van Manado. Bonbawang, dorp np Java, residentie Samarang, afdeeling Salatiga. Jlet, is door 07 Javanen bewoond. Bondalam, dorp op bet eiland Bali, aan liet Noorderstrand van Bolélêi Bondalam, ka:ip aan de Noordkost van land Bali. Bondan, dorp op Java, residentie Kadoe, tachap Hagékng, dist rikt Probolinggo. Bondarolan, dorp op Java, residentie en iiiaja. Bonder, berg op .lava, adsUtent-reaidentie tizorgj in het Zuid-Westen van het ilis trikt Tjibar- Bondes, dorp op Nieaw-Ouinea, in het Zuid-Oosteo ran de Wonim-diA.ta». Bondjok, dorp <'li .lava, residentie Hagelen, ■ bap Keboemen, distrikt Premboen. Bondjok, dorp op Ja\ regeatachap KarangAJijar > dutrikl EanmgAnjar. Bondjol, di.striki op Somatra'a Bovenlanden, afdeeliiii; Ai,'ani. Aan Bondjol loopt ecu n'.cnue weg naar Loebo « de rallei vêa Batoe j is 1 ptal kol ter dan de ST Kuta Tengah liep, en in den k ti- begaan was. Bondjol, zie: Kota den er aal Co chins, fort. Bondjot, dorp op J.iva, n.'sideutie J.ijiara, loei. Bondojoedo, dorp np Java, residentie Ta* gal, regentschap en distrikt, Tagal. Bondojoedo, poststation bb doirp op .lava, residentie Probolinggo, afdeeling eu distrikt Lamadjang. Bondojoodo, dorp op Java, residentie en regentschap Probolinj Bondok Benda, dorp op .lava, residentie Batavia, Ooster KwarUer, aan de rivier Telling* l - Bondo Tira, dorp opliet Sandelhout-eiland- Bondowosso, afdeeling op Java, residenti* Bexoeki. '/.ij beslaat het zuidelijk gedeelte \ :l " Bezoeki, grenst ten Noorden aan hel, regent" schap Bezoeki, ten Noord-Oosten aan de afde*" lintr Panaroekan, ten Oosten aan l'anaioekaii en Banjoewangi, ten Zuiden aan de Endißoh' zee, ten \\'esteii aan Probolinggo. De/e afdeeling slaat onder eenen Adsistent' Resident, en is verdeeld in de volgende distri*' ten: Bondowosso, \\ onosari, Penangoeug*"' Soeko Kerio, Djember en Poeger, te zamen "" cci.c berolkijig, in lsr.l, van 126,3ö3 «iele» \lleen hei, nuordelijke gedeelte is sterk bevolk" VOOral het distiikl %;i il gelijken naam. .\au'' c ' Zuid-Westzijde worden vogelnestklippeu irev""' den, waarvan het regt 101, plukken verpacht 1 ' en die eene inkomst van plus minus / C'fö opleveren. Behalve de verschillende voortbrei*' sclcn van den grond, vindt men in deze aW* 8 ' en ras van paarden, dat in hel oostelijk gf deelte v;m Java zeer gewild en hoog in prij* , Bondowoeso, disirikt op Java, resideotj* Bezoeki, afdeeling Bondowosso. Bel bevat ■ dorpen niet 84,998 inwoiieis en beslaat- » vierkante, palen. Bondowosso, hoofdplaats van hel Ifi\i oamige distrikt op Java, 20 palen van l !l ' z °| [[ 60 palen van Probolinggo eu Bfl palen van '''' joewangi. Den plaats ligi 874 |{ijnl»i ll '; sl j s voeten boven de oppervlakte der zee. rC . 1 'ontroleur en er staat eene P vangenis. In <h\ distrikt heef! men een '" | ( ',„ élablissenient van gelijken naam, op ' ' r van Becoeld. Bono of Boné, iijkj.- op Celebes 1 >"'",'., Manado, adsistent-re»"»*^ Iltalo, aan de DOgi van 'l'omini. Bonoü, ragentsohap op het eiland B* l6 * ll(' beval vele i||iL '. BonOgOrO.dorp op Java, resident ie l"-'""' Isohap Samarang, distrikt Singen ~,in Bonegoro, dorp op Java, resident»» ohap Bandjar Negara, l Bingoraerto. /,ni' Bonorattn of Kon i rat i, eilandje u '\ oü den van Celebes, tol de Saleijer-eilftiw» Bll 80. 192
het buurland Simbang, aan <lc rivier Robair Bongoes of Bongos, zie: Boengoes, baai. Bongor, rivier op Java, residentie Soerakarta. Bongoro ofßoengoro, regentschap, plaata en rivier in het Gouvernement van Celeb onderhoorigheden, Koorder distriktcii. Bongrawang, dorp op Java, residentie Cberibon, op den linker oever der rivier van Indramajoe. Bongso of het Suikcrbrood, bei Sumatra, adsistent-reeidentie Benkoelen, lioog 8,287 Rijnl. voeten. Hij is den Uden Augustus 1557 door den lsten Luitenant F. G. B lui aan den top beklommen. Deze beklimming üiuct volgens geloofwaardige personen herhaal delijk, doch zonder gunstig gevolg, door an deren beproefd zijn. Bongso, berg op Sumaüa, residentie l'a she Bovenlanden, landsi hap der L Kota's. Hij is met digt bosch bedekt. Boni, eigenlijk Boiic, koningrijk op Cele renzende ten Oosten aan de golf van Boni en \\(M- of landwaarts aan Soppeng, Lamoeroe en di ntschappen, ten Noorden aan de rivier van Tjenrana en ten Zuiden iuin hel re chap Boelekomba. Hel beslaat eene opper vlakte 1,200 vierkante mijlen. Het is bewoond, voornamelijk door Boe fj'Hezcu (ui Maleische visscheis, die sohildpad en, iripang en vogelnesten verzamelen; maar tle overzeesche handel wordi door Boegine */ u . gedreven, welke jaarlijks naar Bali, Ba | Ula '- Singapoera, Nieuw-Guinea, de Molukko's |." Manilla reizen. Hei eiland waa vroeger eene .""'vlaals voor zeeroove», maar door hei me- bezoek van Nederlandsche oorlogsche '"> lc in de laatste jaren, beefi dit opgehouden. fl ? n S, dorp op Java, residentie en regentschap «*ibon, distriki Losari, op de oostelijke grens. ° n £> dorp op .lava, residentie Tagal, te jJ"S en distrikt Tagal. °*igay „f Boengaija, zie: Banggaai. zie: Boengoes, baai. ro „ ° n Bas, distrikt op Java, residentie Tagal, Pamalang. Hei bevai L 0.697 in ,l h ""[ s - De hoofdplaats is Sfoga. Kr ligt in dit *t een gelijknamig dorp. !lfi l ° n Sas, dorp op Java, residentie Bantam, Bon" ''J''"-'"- l -ten i as ' ''"'l' °P ''ava, residentie Cheribon, Bo p MadjaLengka,distriki Djati Wangi. fliii ''Ska, eilandje ten Noorden van Nieuw \\, g"> '" den Molukschen Ajchipel, op Nul, ' ''■ Hel siaat onder bel gebied van den "'HI Vin f l" 1 v '"' ndore. 1ui,,,. Ska, dorp op Java, residentie '•' > re gentschap Batang, distriki Keboei Skal, dorp op Java, residentie Kadoe, in i y''.' ia l' Temanggong, distriki Prapak, in dorp op liet eiland Bali, B o ?'* M engoei. - B zie ' : Bongkok, berg. Zij Vüij ' op Java, residentie ] 'Ie 4, ""■' eenen noordelijken loop, tegenover Boa»v ' Djerok, in de iee van Java. ''' s ' ll 'i'mi ,', r ' vu ''' "I 1 Sumatra's Westkust, *3 cj,. 1 1 '■■'i i; niueli, afdeeling Mandahi BonS Zirl ' in de GadiB ' V; 'n ° (Karangi, eilandje ten Noorden '■tii,i,. ' ( ' U| '. iui de Duizend eilanden bi ö Z ''"' I(ir ' J :is ' 7 " °' ' ■ !l1 ", '/,ui,| ( . ' Ber 8 "l 1 JaT». residentie Ban- Regentschap, bezuiden Lebak. ''"-'''"isci, ° k ' l "''-f,' opJava, residentie Cheribon, i.^Onßk 1 '/ 1 " 1 '" 1 ' distrikt Pendjaloe. { Kol*. ° ' dor P op l"'i «land Banka, dis- A'?" ; ' ils r°'' ' l '" 1 ' "l' ■ l:ivl1 ' re «d« lt i« Ban >!]'.. t "''" l;i - | ' : 'i> Bandjai Negai "i, °,? n> ''"'ï' i ■ lidentie Peka- S Bataiig, distrikt Boeba,op Hel ia Bederi onheugelijke tijden hei mag ■ koningrijk op Celebes geweest, dat de irsten van het eiland al> zijne ■ leu beschouwt. Thans is deszelfs invloed door uu/i' wapenen aanzienlijk beperkt. De geheele bevolking,die meerendeelsMoham medaansch is, zi : >,000 zielen bed] Hel land levert vwHdjagoiig,katjangvß.\s . ook wel rijst i unede tabak op. Van al ile volken van Celebes zijn zij in het bewerken van goud, yzer, katoen en andere voorwerpen bei meesi en roemd. Verder zie men over hen Boegini l)e var ;t over de Oostkusi ewind, maar hiervan, gelijk ooi over de Vorsten, die ben \ i worpen wju o\ bt gebli ven. In L 826 liet bel Qouvememeni I dit rijk eene expeditie doen nu rjj tal rijke t, onder aanvo ' den Generaal vab Gkev. /ij liep vrij i.' ln| s'ig af vooi <le Nederlandsche wapenen, dooh beant woordde sleehi i het doel. Na reeks van jan inde welke de \ ox i en de bevolking van Boni »ich vrij rustig baddi ' ijncn zij, >!■ tigin| overn 80. 193
Nederlandseh sjezng beleed igende handelingen aau leiding hebben gegevi e nieutre belang rijke expeditie, die volgens de berigten, onder het afdrukken van tilt blad bekend geworden, aan vankelijk met een goeden uitslag is bekroond) daar de sterkte Badjoo door de onzen veroverd is- Dr. B. F. Mattiies, die zich in ivwi mei ecuc zending van bel Nederlandsche Bijbelge nootschap in de binnenlanden van Celebes op hield, om zich de Makassaarsche en Boeginesohe talen eigen te maken, ten einde later de Hei - hrii'i in die talen or«r te zetten, ■in het koningrijk Boni door Ie wel tot op een halfuur ftfstands van hel \ ■ n blijf. !lij werd echter, in weer wil van ecu' bijzonder beleefd gestelden QouTer laki om onmiddellijk de te .(■ te ondernemen, zoo het heette dewijl 'ïtikulier schrijven van den Gouver neur i : hoorigheden had meê ■liijnlijk om geen andere il omtrent du bedoe lingen des Gonvernements. Boni, stad <. in liel Oosten van het koningrijk Boni, aan de golf van gelijken 57' '/,. Br., O. I- Zij i's de hoofdplaats van het koninkrijk en de zetel der De omtrek is vrucht baar en bebouwd Boni, eilandje in den Wageoe-Misool-Ar ■ de L'apoe rende, el i de haven van d ran Boni strek! zich i uit. Boni, haven aan de \ ten Oosten ■in- eiland Z. Br., 131° 1." O. L. Er zijn varkei oranje 'i en Buikc Boni, oi . uid Batjan. Boni (Goli Zuidki len \au di /,ij is 7 a 8 mijlen bi jlen lang. De ijk door de mei . i, waaruit- - i is. Boni (Nieuw , ii, stad. Boni Boni, ten Zuiden van bet bij de . [and Boeton. Boniak, dorp op <ic Westkusi van bel eiland Tinu e rivier van Bonitam, ilistrikt op bel I I Bonjol, zio; Bond jol, distrikt. Bonjol, zie: Kot a Generaal CochiuSi fort. Bonka, dorp op Celebes, landschap \m panan, op 1 uur afstands van hel Btrand. D* Boeginezeu hebben bier een gepalissadeerd ét» 1 blissement, alwaar de Alfoeren hunne voort brengselen inruilen tegen de- goederen, die aas id worden door de handelaren, welkea*> (Ie monding der rivier wonen. Bonkar, rivier op het eiland JiniiU, i" hel Oosten \au hei distrUci Blinjoe. Bonki, eilandje 1 »ïj Celebes' Noordkust, a»» den noordelijken ingang der bogt van Kwaß' dang. Bet wordt meermalen duur zeeroovef van Sollok aangedaan. De groote praauwC nemen hier dan water in, terwijl de klein*** roof worden uitgezonden in de bogi v:l " Kwandang in langs de kusi daaromheen. Bonkok, rie: Bongkok, berg en dorp- Bonkowan of Frederiksburg, eil» o ' behoorende tol de Karimon Djawa-eilanden. Bonlegi, dorp op Java, residentie K tschap Magelang, distrikt Baudong»" l Zuid-Oosl van den Soembing. Bonnot, dorp op Java o Samat* o^ afdeeling Salatiga. Bono, dorp op Java, residentie Kadoc, r ' gentschap Magelang, distrikt Ngasinan. Bono, dorp op Java, residentie K;ml<»', ll gentschap Magelang, dütriki Ballak. Bono, dorp op Java, residentie K' 1 ' : adsisteni rei identie en regentschap N distrikj Taj Bono, dorp op Java, residentie |v nlie en regentschap - N distriki W« .. |U i Bonoa, Benoa , Boa nof Boa no, > in den Mol ' rchipel, toi de Am!» 1 eilandi i 111 ' tl „ Ceratn en daarvan door de Nassau-stra»' *a aboina. De N'oord-*'" I ;,. Br., I-. °:,y de Zuid Oostpuni op 8 'L Br-j '" i. L. ,„ --\ roeger werd B< o voor 6éu l ' l ' : "",,^r boaden, do h in de achti ''^„le men, dal bel uil twee declen bcsi noordelijkste deel hel eigenlijke "^ | . i ,.. I bel zuidelijke, l.uelioe &&&&?> |» Viin dooi eene [ malle ze. ■ ''"'" jjjr' '■ e ni i,i , ben de/e twee oilaude 1 :ii, ('ui boog en berga ri> 111 a bestaai \oomamelijk uil f° , . ,!t' klippen, en beval «-ciuig tuinen, z ""''^„u" l 80. 194
Op andere eilanden moeten zoeken. Het gc hc cle eiland is 3 Duitschc mijlen lang. Er ''- I l Slechts twee dorpen, een ('hristendorp, "iioa Berani, en een Mobnmmedaanseli dorp, '" Mll| a Islam. De Bonoèn drijven handel met l ' l;Ul1 , Hila en omliggende eilanden, bouwen ■'"'de. vaartuigen en bebouwen <\vw grond tot -'Ken voeding. Zij zijn verpligt jaarlijks hout, A 'k en gabba-gabba aan het. Qouvernemeni ie Do bevolking van Bonoa niiuikte zich J roe ger door Stoutheid op zee, bij het plegen I roof luTmlit en werd daarin door den Q adv OOgd llkiiman- vvn Snin.T in .1 ulij 1613 . **wongen ; in I'i'il werd de bezetting op Bonoa ' '"""'i-lijk door overrompeling en verraad ver- Ora - Vijf jaren later werd de bevolking, v en 'ds die van Kelang, door de Vlaming , '"'t gedeelte in de nabijheid *? het kasteel \ iotoria verplaatst. sel oa Hatoepoeti, dorp op het Anbon- '"''iuid Manipa. liet bevat Cl inwoneis. va , noa Islam, dorp op de Zuid-Oostkust m (1 '!, ,'' ( '' l( ' eiland Bonoa. liet i.-, be ,.'""' r door ougeveer 800 Mohammedanen, die **e moskee hebben. OQOAmpo.zie: lioenoe \ni]io, distrikt. v an ? Uoa Sorani, dorp op de Zuid-Oostkust ""' Ainhoiisrhe eiland Bonoa. I>e inwO y,,j' ''■'}'! Christenen, ongeveer 700 ia 'ii-f,, .'"''''n voorgegaan in hunne godsAienst li 1( , door eeuen A inliones.hen sohool ■g > die tevens onderwijs geeft. £ n °ogio, zie: Bomige, eilandjes. r ' l Li.,. n S> dorp op ,lava, residentie Cadoe, 5 s ' lil l> Temanggong, distrikt Boemowono. kust n ° n S Dolog, dorp op Sumatra's I v ü , t ' I>l : si 'l''ntie Tapanoeli. Het ligi 11 Uijnl. Bon ''" ht;l vhlk ''''■ Me ' '''"Uc j! rowo > rivier en dorp op Java, *B e len, regentschap keboemen, distrikt. , | Ul ff, ''"'l' "I 1 'lava, residentie B ï' 1 ' I'iair<ll'"i'1' iair<ll '"i'- r , disirikt Bandoi ü| d ' |1 "" 1 '" da " m] HumboWt-baai, (J . 1 ; ""-'''liin ,! ;, /,. Br., HU' 16 n lo ' '' v ' rr °P Java, residentie Boe- V, ( .;/" tllT| i'i'-,' Soekowaü. /.ij is ontx B Oris """ast ïich in ,!.■ 8010-rii ier. to " i\,„ °7 ( '' 1: "" 1 '" den Molukse en \r i 1 ' V;| " he( rll; " M ' (ri 'L - Br. r '| ; - dorp Westkust, V; ' !l den i K , S Oïl( .„,.'"""'' v; '" Boni. II 1 Uu ■ Bonteo, imam van een landschap op lid eiland Timor, twee uren bezuiden Koepang. Bontham, eigenlijk Bant&ëng, landschap op lirt zuid-westelijk schiereiland van Cel< bei . ernement van Celebes en onderhoorigheden, rensi ten Noorden aan de landen tot het rijk van (ma behoorende, tcu Oosten aan Boe lekomba, waarvan bet dooi- de rivier Kalhnas saiiij gescheiden is, tcu Zuiden aan de ze- Java en ten Westen aan Toerateya, waarvan hei door de rivier ïino gescheiden is. Het land is bergachtig en beval den breeden beig ] ijin battang of Dikbuik, ook bekend ondei den naam van piek van Bontham. Ilij is volgens Mklvill 9,770 en volgens Sierra 9,788 Rijnlandsche voeten hoog. Langs het Strand echter is het land vlak en niet rijst. bebouwd. Er zijn vele rivieren en beken, die uit den Lompo battang hunnen oorsprong heb beo en waarvan de mondingen alleen bij water voor kleine vaartuigen bevaarbaar zijn. rond is zeer vruchtbaar en de rijstvelden worden door waterleidingen bevochtigd. als in liet dist rikt Boelekomba, dat met l!on thain vereenigd is, schijnen de gronden in Int .•.est eeer geschikt te zijn vooi kollijkultuur, zoodat, ofschoon de koffijboomen er voor als nog in het wild groeqen, de oogst in die beide landschappen in LBs6ongeveer6,ooo pikols bad afgeworpen, waarvoor, in weèrwildat de kwaliteit door gebrekkige bewerking vee] te wensohen Overliet, in den handel f i\ a f 27 pei- pikol was betaald. l>ie uitkomsten, v. nog in aanmerking komt, dat door de weinige aan de teelt en inOOgsting besteed, mis i de helfl der produktie verloren hadden aan het Ncderkindseh (ionven.. tiemen tol idelijke irn i eene meer stelselmatige t> In de nabijheid van de hoofdplaats gioeijen op bel gebergte aardappelen in ove ook i ten en an L< aan bel strand de tb v ruohti ' tok vindt me mang leloenen, kokosnoten, limoenen, pisan andere inlaudsche vruohti 'i'ini die met de rijst ca i der bev • rijk aan goede houl er talrijk, i \ indt men i r mmdi hapen. In daaronder I n lieiten en I , . bott- 80. 13» 195
den zich ecne menigte van krokodillen op. Het klimaai van Bontham is zeer gezond. De zetel des bestuurs was vroeger te l'oclc komba, doch is laier naai- Bontham verplaatst. De Ambtenaar, met het bestuur belast, voert den late] van Gezaghebber en is daarbij tevens fungerend Notaris, Vcndumeester en Ontvanger der inkomende en uitgaande regten, en l met de strandvonderij. Voor het inlandsoh ir beef! bij, behalve verscheidene mindere hoofden, zoowel voor Bontham als voor Boe lekomba, twee hoofdregenten die den titel van oeren. In die beide distrikten is een agentschap van de en Boedelkamer te sar. De bewoners staan in beschaving achter de loordei Distrikten, en zeldzaam tref I men iemand aan, die lezen of schrijven kan. Op de hoofdplaats evenwel beslaat eenige meerdere ontwikkeling feu gevolge van handel en se vaart. De bevolking is vredelievend en goed l. Men telde er in 1856 186 Chinezen. oudsher is Bontham onder de bondge i ekend en door zijne konii; ord geworden; maar tot twee door de voormalige O. I. Com e ten onder gebragt en aan baar dien ten ij kontraki in eigendom afgestaan. Bontham (fiant&cng), hoofdplaats van het land* dien naam, op de raid-westelijke landtong van Celebes, aan de baai van Bon tham, die 2 mijlen landwaarts inloopt, réne mijl breed is en eene veilige reede aanbiedt in I tut s vademen zandigen bodem, op ongeveer l. Op .v 88' 45" /-. Br. en 121 •'■ 30' O. L. handel wordt er dooi- balandsehe vaartuigen iredreven met Makassar en Saléijer. De arii kelen van invoer zijn katoen,+gamiir, aarde en ijzerwerk, terwijl de uitvoer bestaat in koffiji aardappelen en Bapiri-noten. Bontham (Piek van), zie: Lompo-b»t tang, berg. Bontino, eilandje bij Celebes' Noordkusti in do baai van (lorontalo. Bontoa, regentschap en plaatsje op Celebes zuid-westelijke landtoiig, afdeeling Noordi (rikten. Bontobangoeng, regentaohap in hel Zuiden van het eiland .Salcijer. I Ie Etegeni van BontO" Oeng is van al de andere Etegenten de cii> ic in rang en wordt ook als zoodanig door liet N<" derlandsche bestnm erkend. Het dorp Bontobwi" li"l in liet gebergte en stickie \r tot verblijf ran den Gezaghebber, die 1 li:n |S ter hoofdplaats Panggiliyang resideert. J'' r staat een fort, Defensie genaamd, en er wordt e bandel gedreven. Bonto Boros, eilandje, behoorende ond* Saleijer. Bonto Boros, regent»chap op het eil» 11 ' 1 Saleijer, met vele tljttli hussHieii. Bontoealak, eigenlijk Bontoew»l*< dorp op Celebes' Westkust, distriki Makassa*» beoosten liet k,i>tct-l Rotterdam. Een der m.. Vorsten van B° D ' hield hier voorheen zijn verblijf en sliehti'' * fraaije moskee, waarvan men de r" 11 "'" omringd door begraafplaatsen **: ,teu uil hei Vorstelijke geslacht van i Ide graven nog aan* 6 *'* zijn. Bontoor, dorp op .lava, residentie lïeai'?^ tschappen, regentschap Soemadangi Oosten i .ui de ri\ i. i Tjimanok. Bontoet, dorp op Java, residentie* 0 chap Bamarang, distrikf Serondol. Bontoewala, /ie: Bontoealak. .y. Bonto Kadotto, dorp op Celebes' Westkust, gouvernement van Celebes ett derhoorigheden. Bontol, dorp op Java, residentie ('ln' l ' 1 ' afdeeling [ndramajoe, distriki Sleman. Bontong, dorp b Borneo's Zuid- ''" j, leeUng, rijk Koetei, aan bi ■ ' r *,je Bontong, eilanden aan den ingang vi '" v . lI i . onder de U'stkust Borneo. .^l Bontong, dorp op hel Moluksclie cl^ fi i ai, residentie ] Er wonen zielen (lv jf, Bonto Tanga, regentschap op Ceieoe 3 Zij lijfplaats van den Gezaghebber, die lx : ' ■■■ er de afdi Bontham. Kr is een lu gebouwd Gouvernementshuis, een f<ut mei vier waarin eene bezetting van 80 man met drie Officieren. De bevolking telt 8,500 zielen, waarondi Christenen. Er rijn bonne laak berekende zendelingen, te v. cli-n: de lleeren DoNSELAAB ril lim tisiv.wiH) werkzaam, die zich > verre bijna uitsluitend met en der V bfl taal, e .en der 1 ri risten ! ri ■ ■' '■ IODDS oI, die iO kinderen van Europeam an hel 7 uur vel uijdeide J'.nele koml: trouw wordt bezocht De ■e is goed, en ver! 80. 196
Westelijk schiereiland, landschap Boclekomba. p' inwonen zijn 400 in getal; zij vinden hun )es taa.n in (l,.|i landbouw en in de veeteelt. Bonwageo, dorp op Java, residentie Kadoe, re gentschap Magelang, distrikt Minoreh. Booi, eiland in den Molukschen Archipel, .? <lc Kei-eilanden behoorende, residentie «anda. Booi of Boy, dorp op de Oostzijde van e '_ zuid-westelijke schiereiland van Baparoea, F es 'd(:nti r \,;,l„,iiia. Het getal der inwoners P*»aagl 710 zielen (1851), welke allen Chris (Ueil ' zijn ni c ,. ne school bezitten. Men telde ? " l 1854 C 559 nagclboomen en 11753 ko- k °spalmen. **°01, zie: BWOOL ~°olakomba, zie: Boelekomba. Boomkaap, kaap aan de Noordknst van BoortlO, zie: Homo, rivier en durp. •Boorjapjes-oiland, een der Toekang Bcsi- bij (Vlrl.es' Zuid-O©*tkust. v . Oo öipjos-oiland, eilandje \m Oosten (J i;' 'x-t eiland Banka, in itraat Gaspar, 100° ° B °' L. en r 26' Z. Br. lai |° m PJ e s- «f Boomkens-eilandcn, ci j.^' *'•' r -ii<>cj> i n ,i,. Jaya zee, teu Noorden ran m..*> residentie Cheribon, bij de monding der ] *»»aoek. het e i, VOell '" :i: ' m ' ll ' 'ilaiiden dezer groep zijn t^ur° 01n PJes eiland, op 5° 51' N. Br., en '' lr| n'H veel tot- schuilplaats IU -g Ov <Ts en zijn door koraali■itl'eu om ], e() ,°° m PJGs-oilandon, eilandjes aan Bor ■g S in de straat van Makassar. cii ;Ul ° oll Soran, zie: Natoena (Croot) Wd *■ 'M' Sumatra, in de Batta wn den t< < der Bbnpang r 1 r!v ' lM ' in : Zui«t- en-Qos dinr, || ""> distrikt Kattngan, boven demon- KaTia!,!' ' S '' !i:ill 'aii-, op den n SC der Op (j , arn bon, eigenlijk Barombong, dor] 1 , I(V Westkust, in hel rijk van Goa. Tus- v tlll | )(i| " 1Zl i M'laats en Bongaj werd op L 8 No bet ij ,i ■'" l ' ( ' legertent ran BnuLitAS V Ol . sl^ l!l " 1 Bongaaisch oontraot tnssehen dl *BUub ' X;i " en hei Nederlandsch Gou .Ca a "" 1( '" 11 -'iag ''"'l' "p Java, residentie Probo fcora '''"" ''" ' lislril -' Liamadjan B Q j, a z "': Borong, eilandje. San, dorp op Java, residentie Ba 1 M «elmg Keboemeu. de zee van Celebes en de straat van Makas sar, ten Zuiden de zee van Java, ten Zuid \\ esten <\r straat van Karimata en ten \'i I de golf van Siara en de I e zee. Be halve de: zelfsnoord-oostelijkcnls u uit hoek, is Borneo een vrij regelmatig vierkant vlak, welks zijden echter op verschillende plaat sen verscheidene ponten an kapen vertoonen, die zeelioc/eins of liaujcn vormen. l)c lengte van Bor neo bedraagt 280 uien en hel heeft eene af lende breedte van ten hoogste 200 uren. De vlakke inhoud wordt door Mi.lvim \\n ('\k\hi.e berekend op ruim 9,373 vierkante aphische mijlen. Nii aande zijne ligging onder de eveonachteüjn is de hitte er niei drukkend en zelfs aan de Noordkusl ge matigd. De dampkring is er vochtig, hel aan de ui": : randen en aan de binnen wateren wordi toegeschreven; dagelijks valt er i In den van November tot Mei, kan het op de Ü estku-t hevig waaijen, plasregenen <■!! zoo sterk donderen, dat het aardrijk er schudt, lu het I wordt de dampkring als gezond beschouwd. De kusten rijn in het algi moe -, maar droogeu in de O i fre deeltelijk op: langs de oevers der rivieren zijn banken, die in den regentijd overstroomd wor den, waardoor telkens slib achterblijft, die tot rrjstbouw is aangewend. Voornamelijk aan de Weatkuti wordt nieuw land ge vormd, dat zoowel door de slib als door de aanspoeling uit zee ontstaat. Sederi ruim viei Borau, dorp in Borneo's Zuid- en-Ooster afdeeling, dist rikt Kahaijan Ocloc. Boring, gebergte op Java, residentie Pa socroewan, afdeeling Malang. Borne, kleine baal aan de Zuid-Westkust van hot eiland Mores, tnsschen de mom!' der rivieren Romo en Lélé. Borno, beek op Snmatra, in het Zuiden der Lampongsche distrikten, aan liet Koord- WeBteinde der Scmangka-baai. Ju Let gelijk namige dorp, a;ui deze beek gelegen, zijn ver verschingen voor schepen verkrijgbaar. Borneh, zie: Samangkn, baai. Bornoh, zie: Tandjongan. Borneo, eigenlijk Brauhie, bij de inlan ders Kalaiu antin, Klcraantin of Klcma t;m genaamd naar eene inheemsche zure vrucht, eiland in het midden van den Aziatibcliuu Ar chipel gelegen, behoorende tot <!c Soenda-eilan den, tussehen 7° N. Br. en 4° 20' Z. Br. en tnsschen 100° 40' en 110° 46' O. L. De gren zen zijn: ten Koorden de Chincsche zee, ten Noord-Oosten de zee van Sollok, ten Oosten 80. 197
en is de gehaele grond bewesten bet Kandang-gebergte, in het rijk Landak, dat tl uur van zee verwijderd is, op die wijs onts' liet binnenland is zeer bergachtig, tusschen de bc: ekte vlakten, die door vrlr rivieren besproeid worden. De voornaam ste bc 'rekt zich van den Xonrd-N est hock ia de rigting van liet Zuid-Westen naar het Noord-Oosten tot. aan de uiterste Xoord punt uit, totdat zij zich in de Kmi üaloo, die op G° 5' X. Br. ligt, 10,000 voeten boven de [akte verheft. Bene andere, die veel lager is, begint aan den Zuid-West bock, loopt noord naar de .Ulo, tot beiden zich in liet midden van Borneo in een hoog bergland vereenigen. Eenige dezer bergen zijn vulkanen, die uitgebrand hebben; in sommige kraters wordt zoet Maler gevonden. Onder de veelvuldige meeren wordt dat van Kmi Baloe op de Noord-Oostkust voor het grootsi lenj hel beeft, tegi men, ruim honderd mijlen in omtrek; doch eigenlijk is dit meer ii«ï onbekend, en men beeft zelfs twijfelingen aangaande zijn bestaan geopperd. liet meer Danoe Ualajoe, gelegen op X. Br. en 111° --'O' O. L., ongeveer 46 mij len van de Westkust, werd in 1823 voor het. eersl bezocht, liet heeft eeue lengte van 8 mijlen en cene breedte van I mijlen, met eene e <>p sommige plaati l s voeten. Al de meeren van Borneo zijn bijzonder viseh rijk en hebben in hel I een bniinacli itcr. water opleveren; sommigen bevatten mineraal stoffen en voornamelijk Ewaveldeelen. De kapen en ponten aan de Noordkust ziju: Tand jong Datoe, iSisir, Baraon, Ladi, Babaoni Sampangmangio. Aan den Noord-Oosthoek* de kapen Corpaon en Matej. Aan de Oostkust: de Oosthoek, Tandjong Tapej, Anthonie* hoek, Aart Gijzenshoek of Canioengan, Bero*" of Deutekomshoek en kaap Aroe. Aan ofl Zuidkust: de Zuidhoek of Belatan, kaap BxMw Slijkhoek of Keizershoek, ook Vlakke Hoek ?'" naamd. Aan den Zuid- Westhoek: kaap Samba* en aan de Westkust: kaap Moro of MoewaT* Onder de dieren die bergen en bosschen be wonen, komen vooral de apen in aaninerki".-' die zeer groot in getal en verscheidenheid öj" en waaronder de ortHtg-oetong de eerste plaatsW" kleedt ; verder de olifant die alleen aan l ' 1 ' Noordkust, de rhinooer os die alleen aan de Noord' voorkomt, tapirs, zeekoeijen, i ijvc l " l: ~' Malcisehe becren, zwijnen, wilde ossen, hcrli"" 1 berizM ijnen en stekelvarkens; wijders do g 1"" bon, eekhorens, meerkatten, oivetkatten, wezel* otters, ratten en reusachtige x lederiiiui/- I '"' Over het u'cliccle eilauil uordt eene bij/ soori van varkens gevonden, die aan ie' 1 ' zijde van den kop cene bos haar hebben. De huisdieren zijn op Borneo schaars 1 ' 11 ' hetwelk aan de moerassige gronden te «'.i 1 '" is. Op soi .hen zijn buffels, schal' I '"' geiten, bonden en kal ten. Op Bandjerm**" alleen worden enkele paarden aangetroffen. De vogelen doen in welluidendheid v '\ tooneu \oor onze boschkoralcn onder, doel munten bier door verscheidenheid en kle" l ' pracht uit; de voornaamste vogelen zijn: ■" laren, gieren, argiisfaizantcn, paauwen, "'", hoornVOgels, reigers, BamingOOS, raven, 'P B^, ten, duiven, papegaaijen, uilen, boender*» Ewaluwen die de eetbare nestjes bouwen. De ruicren, meeren en moerassen "''!"„. van krokodillen, leguanen, slangen kikvorscheu on bloedzuigi ben M '"'.jjl er in ontelbare menigte aangetroffen, '| cr^. ill de ieeSn langs Bonieo's Btranden rijk 7 .! .schildpadden, parelniossclcn, oesters eu !■■ i de insekten komen vooral v n " schitterende kapellen in aanmerking! trefl BT ook zijde wonnen aan. ;ji) De minerale rijkdommen fan ''"""J^inii, eu bevatten : diamanten, goud, Pj.^, esteente, kristal, kwikzilver, koper, i^jj ft tin, steenkolen, nikkel, poraelein-aarde, :l, iniiiei-aal/onl eu | pi» glaSCrtß dak eu in I'oi.lianak \ inill men de \oori'' 1 ' diamant mijnen, in Landak werd ' lllUl De voor- i van het eiland zijn: jde de Broenai of Borneo, de Redjang, de Baram, de Bintoeloe, de sirabas, Icrawak; aan de ilc ri !..':i rau of Beron van : of Mahakkam. De in, de Kahaijan, dit h ■ Mendawei, i\v. Katingan, de i en ander ratroo elte, terwijl de l'i,nti:i- K te rivieren AI de rivieren van die h !;1 on de Broenaï of Borueo 'i hc dcr rivieren zijn talrijk In i orden on telbare bronnen et hellast 80. 198
bezendiag van dat riet naai Java gezonden. Katoen van de be»te hoedanigheid groeit in het wild. Aan de boorden der Negara-rivier, op Sultans grondgebied, wordt Bene uoemens liocvecllicid vrij goede katoen ge kweekt. De uitvoer bedraagt ongeveer 4,000 pikols 'sjaan. jaren geleden ecu diamant, wegende 3G7 kara eil > gevonden; deze bevindt ziek thans in hau °Ji der Vorsten van Matan, doch zijne cebt wo is aan grooten twijfel onderhevig. Sam s brengt Eet md voort, en Borneo °per, Koetei en Bandjerma&m leveren wie Bt «enkolen op. vo bodem is uiterst vruchtbaar. Tot de ""brengselen van het plantenrijk behooren *B°i maïs, eene soort van gierst, koilij, sui „|"''' 1 > waarvan de kwaliteit uitermate wordl J" '"■■il, . dkerfabrijkanten op Java i r '"-' li| hebben aangewend om hetzelve over j e te "gen, voorts peper, inlandscli' ' }aiu Sj meloenen, citroenen,ananas, bananen i }'" s tropische vruchten; wijders kokosnoten, !;et i"'"' ' l '" > mUfl kaatnoten, kaneel, gember, ;<l .|' ■ pinangnoten, tabak cm katoen. De bos )ia 'V- ' Vl ' 1 ' I ' ll vr ' r Roede houtsoorten, voor- Jj m j* ijzerhout, verder sandelhout, bm svv' 1 * "l 1 Borneo geheele rote«-bossohen toi ' * aarTan de rotan op de voorname mark ) ( . '"' den Axohipel 70 pesoeni meer waarde ty..j '' ( ' rotan uit andere landen. V;Mi Wws leveren de bossehen een rijken schal H''iiih pertja en tengkawang, zijnde eest ivcr tl " u (l ( 1 > zeer gezocht te Bingapoera, 1,,,,^" 1 ' 11 ' 1 veel oitvoer plaats heeft-, voorts v ulii''""' Mas » drakenbloed, /, veel- {*' , rßen J gommen en verfstoffen. IV Stheei ""'" ( ' r ni ' s '' l ' kostbaarste uit ]), lU| | "*"> er wordt daarvan jaarlijks 1,600 tijlj Bjjst groeit in hei koning l>ori ",' K '" U ' in genoe /amen overvloed. Ju d e j,^" 8 Zuid- en Oosterafdeeling bepaalt zich "ardv" w t(l1 de teelt vu rijst, tuiki r(l iki|"|"''''"" "'' r 'i sl WM 'roegei niet toc ge V() | c ' To °ï de oonsomptie en moest dien ten 'In "orden Ingevoerd, De aanvoer van 1 "1 " c: " v:l " tl;iv:l lK1 ' lr " ( '- '» |s; ' :i ( lc r j-" 5,000 pikuls. Tegenwoordig moet l>e } lt oldoende \ : de behoefte zijn. ,' "•* u >g die VBO het rij lieven v " 1 kat i . v '"' ''' ''' '"^ '"' '" °e»« afdeeling, bedroeg in L 864 S \v,',';V" k<l|s - '" ' lr «ehoüe Westen ii;ii, ( . w iijst aangeplant dooi Ghinecen op v eLdeu. s "' Dl^aki m yhlU '>l v[ * °1' ' ( Kroot,, | ' [[ '^ v[ ' ''ii aardi ruohten worden r.° k door eVedheid '''■"''■'''• ''"'"■ rililir/| -" '•" Uv cri t:illu '' l : Maleijers en Dajaks. Ner ,'.'"" werd in L 867 een aanplant, v !ui p toezigt, in de rallei HÄ« r ,'" kal ; . l"i doel hebbende, "■ In j kk '" " ;1; " j *t« < ih '"'''' '' anuanj i < ')> de Westkust is in ISSO, door de Chi nezen, de katoenteelt eu de mdigo-kultuur be proefd eu de koffijaanplant uitgebreid, daar men in bet diatrikt Beminis, in Mampav onderscheidene plaatsen van Montrado koilij is beginnen aan te planten, waarvan de resul taten goed beloven te zijn. Volgens delai berigten (over Februarij 1869) stonden in de afdeeling Sambaa en in Pamaagkat de koifij aanplantingen zeer gunstig. Van de in L 865 door den Pangéra» Jïaximiau.v te Kanton Pan el jang aair i , leverden reeds 10,00 U koffijboompjea vruchten. In Montrado waren 5,000 boompjes van Sambaa i en ter uitplanting aan de Dajaks i De katoen groeit welig; groote en uitgestrekte relden heeft men in den laatsten tijd schoon gemaakt en voor katoen-aanplantingen in ge reedhe ; . De ffidi in den be ginne .M'hraal, doch begon volgens de b berigten Op te schieten. De Ui is van [ beteekenis, daar de inlas i zijne behoefte aan olie voorziet dooreene wilde vrucht, De uitgestrekt* wouden en'wildernissen van Borneo tgn mei ontelbare planten en hei bedekt; de meeste zijn nog niet bekend; vele slaan aan die van Sumatra en Java gelijk, lu de wouden en dalen treft men de Bohoonste bloemen at In verhouding tot de uitgestrektheid is Borneo m ] ilkt, daar \ e leelte van het eiland dat onder Nederlandse!) staat, de bevolking, voor zoo ver men heeft kunnen nagaan, uirt meer dan L.200 in drie afdeelingen ver deeld, te velen: Pajaks, de eigenlijke inboor lingen en meestal Heidenen, die op . iteld kunnen worden, — ver volge! 'ii die de Mohi i godsdienst belijden en, U u mi uit Maleijers, Boi ren, en eindelijk de Chinezen, ten van . 50,000 zielen '). In zijn werk 'i i n zijn nit bei m U lipt Nederlandteh Ooi 80. 199
van Magindanao, beschouwd te moeten worden, even als bet eiland Mortal zich voordoet iils ecne verlenging van l'jilolo." Aboo of \\w.c\ berg op Java, residentie Preanger Regentschappen, regentschap Liandong. Aboegaga of Amboegaga, dorp op bel eiland Flores, aan den Oostdijken inham der Endeh-baai. De huizen zijn welgcbouwd, ruim en boog. Welligt vindt men nergens in den geheelen Archipel grooter uvervlued van I boomen dan in den omtrek van Abocgtga; de vruchten zoowel als de daaruit bereide kokns of klapperolie wordeu naarSingapoeniuit oend De bewoners van dit dorp zijn dikwijl noodzaakt lijdelijk te vlugten voor do uitliar- Btingen van eenen in de nabijheid liggende* rolkaan, zoo als nog in het begin van Mei des jaars LSII- plaats had. De rmlc i- te open mi tegen de Zuid-Weste-winden veilig te zijn. Aboey, dorp in Bornéo's Zuid- en Ou afdeeling, rijk Bandjermasin* Aboeng, zie: Talaga Aboêng. Aboen Labang, dorp op het eiland Bali, rijk Tabanan. Abon, berg in Bornéo's Westerafdeelingj distriki Melawi. Abong, rivier op Suraatra's Zuid-WMtttut, in het Noorden der Lampongsehe ilistrikten. II, ■! borenste gedeelte van du rivier Eaieni draagt dien naam. Abong Abong of Abang Abanf, h<cg op ,|e Noord-Westkust van Sumatra, koningrijk Achin, Op f 20' N. Br., op 10 mijlen nf Ooil ten Noorden van Analaboe. I! Bijnlandsche voeten h Aboro of Aboronw, dorp op de Zuidkust van hel Ambonsche eiland llarockoc ui I in een klippig diep bogtje gelegen, liet beval 623 Christeu-inwoners (1854), die onder ei |' : ilih slaan en erne Christenseliool hebben. ,|s maakte dit dorp drie gcliui len uil. 1 Ama lla, Ania Kai en Aina'lOeli. In [854 telde men er 6,IGC nagi'lbonmen ei) , palmen. Acasta, rif ten Westen van Horndo, ten : VVestcn van do Tambelan-eilandeil, Op N. Br. Acho, eilandje ten Westen van Sn—tti, in de Indische zee. Het ia liet Oostelijkste van de ! ia groep. Achin, A tjin, eigenlijk Atjih, koningrijk op de Moord Westkust van Sumatra. liet zich langs de < lostkusl van liet i\eliinslioofß tot aan de D , o f Tandjims P<-rW en langa de Wwtkusl tol aan llakunu'i'ng, tug :i 3° en 6° N. Br. Liet is om d. /.(Lfa bloei lijk bleef om de alstoen geslagene rampen te lenigen. Groot waren deze, daar de gloeijende lava met onwederstaanbaar geweld in verschil lende rigtingen naar omlaag stormde, alles raedcvocrcndc wat zij in hare vernielende vaart, ontmoette, en de zee deed koken, waar zij deze bereiken kon. De heete bronnen openden zich en braakten een vloed van kokend water uit, welke verteerde en medesleepte wat duur het uiur gespaard was. Zeebevingen voegden zich bij de aardschuddingen es ecu regen van asch vol tooide In I werk der vernieling, dat van ï .Maart. tot de tweede hcH'l der maand, onder vervaarlijk gedruisch en gekraak aanhield. Kijke aanplan tingen, kokos- atien, waren ter neergeslagen, mei woningen en rotsblokken verre ■- i, maanea, vrouwen en kinderen, waren de slagtoffer* tan deze ramp. De jongste berigten uit N. [ndië houden in, dat in hel midden van 1537 dl volgen daarvan zooveel mogelijk te boven waren gekomen; dat de uitgewekene bevolking was teruggekeerd, en de velden, welke niet te reer onder aseh en la\ a bedolven werden, op nieuw, en sommige in overvloed, vruchten tot mr ding gaven. De vulkaan was in - l ulij 1857 Dog rookend, doch dit .schrikte de inboorlingen niet af om zich op gespaard gebleven plekken langa de hellingen en aan den vod te vestigen en ■ "■heen hun bedrijf uit te oefenen. De in N. Indië en in Nederland bqeengebngte liefde giften zijn aangewend tot aanschaffing van voe ding, kleeding, huisraad en gereedschappen j de Sangirezen betuigden zich erkentelijk voor de hun op die wijze verleende krachtdadige hulp. — m den vuurberg Aboe hier nog bij, dat die aan den westkant vrij steil in zee afloopt, ter hoogte van de hoofdnegorij Kandhax • n een laag voorgebi Aan de Noord- en Zuidajde beslaat de - den voel van den vulkaan ~\\\\v n ;|. ektheid gronds, i thellende vlakten welke in vruchtbaarheid en in ge- Bchiktheid voor den landbouw Iten van het eiland uil nu ach de met, e het hoofd uit van . n en heuvelen, welke Qrooi Sangir overdekken. De van den berg duidt een der voomamo lijnselen bij zqne uitliarst i.boe ; Goenoeng Aboe is r Asch berg". Aan de Oostel. zijde van den [nd Archipel is de/ lelijkste der vul kanen, welke tot _V Indië hehooren. , Illj BC ih i : n , als eene voortzetting van het Noord-oost, uiteinde van Cdcbcs, naardeojde AB—AC. 2
Ambalan, dorp op Java, residentie Soera baja, afdeeling Grisscc. Ambalega, dorp op het eiland Madura, adsistent-residentie Madura, landschap Bang kallang, 26 palen van Bangkallang, 4-4 palen van Madura, 77'/ 4 paal van Socmanap. Het is door een prachtig bosch omgeven. Er staat een fraaijc Moskee. Men schat de inwoners op '1000 zielen, die onder het bevel van eenen Ingalri staan. Ambalo, zie: Malo, rivier. Ambalo, cic-onlijk Ampalo, dorp op de Westkust van Sumatra, residentie Padangschc Bovenlanden, distrikt Alaban. Hier houdt, du Vorst van het land zijn verblijf. Er is hier een fort, dat Tandjong Ampalo heet en fiOlllijn landschc voeten boven de oppervlakte der zee ligt. Amban, hoek aan de Westkust van bet Noord-Westelijke schiereiland vanNicuw-Guinca, benoorden de Doren-baai op 0° 47' Z. Br. Ambang, rivier in Bornéo's Westcrafdcc ling, rijk Mataa. Aan hare oevers wonen 80 Dajaks. Ambangan, rivier in Bornéo's Wcster afdeeling, landschap Djongkong. Ambangan, dorp in Bornco's Westeraf deeliiiL-, landschap Djongkong, aan de rivier Kapoe Ambangan, dorp op het eiland Bali, rijk Bolding, ten Zuiden van de hoofdplaats. Ambarawa, distrikt op Java, residentie Samar;ihL', adsistent-residentie Salatiga. liet is bcrgaclitig en ceu der vruchtbaarste distrikten in de residentie, met prachtige koffijplantaailjen en rijstvelden; de bergbewoner leeft iiier gezond en vergenoegd onder een getemperd klimaat. Ambarawa bevat 185 dorpen met ruim 50,000 zieleu. Dit distrikt is beroemd geworden door de hoofdvesting van Java, het fort Willem I, waar aan l'rins Wausn Fbzdkbik Hendrik in Junij <len eersten steen gelegd heeft; de luiofcl plaata ligt 1516 voeten boven de zee, aan de Westzijde van een uitgedroogd moeras of rówa, waarnaar het oord Ambarawa of breed moeras heet. In dit distrikt zijn 9 bosschen. Ambarawa, hoofdjilaats van het distrikt Ambarawa, op Java, residentie Samarang, ad sistent-residentie Salatiga, 10 palen vanBalatiga, 20' 4 paal van Samarang, 68 palen van Poer wodadi en 22'/ s paal van Kfagelang. De ther mometer van FahkWBUX staat er 's morgens op 72°, 's middags op So° en 's avonds op 70°. Te Ambarawa staat het fort Willem 1; ooi is er een houtzaagmolen. Er is tevens een agent schap van de Samarangsche Weeskamei reatigd. Ambarawa, vallei op Java, residentie Sa marang, adsistent-residentie Salatiga, distrikt Ambarawa. Zij is cene der fraaiste van Java, bedekt door veelsoortige vruchtboomen, bescha duwde dorpen en weelderige rijstvelden. De bodem dezer vallei ligt ongeveer 1500 voeten booger dan de zee. Ambarawa, meer op Java, residentie Sa marang, adsistent-residentie Salatiga, distrikt Aiubaraua. Ambatjang of Ambadjang, gebergte op Suniatra's Westkust, residentie Padang, ten Noord-Oosten van Kajoe Taiiain. liet scheidt de Xlll Kota's van de bovenlanden van Pa dang; over dit gebergte liep vroeger de weg van Padang naar de bovenlanden, die zeer mocijclijk was, vooral voor het vervoer van produkten en krijgsbehoeften, doch de Commis saris-Generaal van mn Bosch heeft eeaen nieuwen weg door dit gebergte doen aanleggen tot groot gerief van onze bovcnlandsche dis trikten. Deze rog is later doen den lieer van pen Bkkg aanmerkelijk verbeterd. De hoogte van den Ambatjang is 2976 Rijnkadsohe voeten boven de zee. Ambatjang of Ambadjang, dorp op Su matra's Westkust, residentie Padang. landschap der VII Kot a's. Ambauw, zie: Ambo uw, landstreek. Ambauwang, dorp in Bornco's Wcstcr afdeeling, rijk Pontianak, Er worden voorname diamant- en goudmijnen aangetroffen. Ambauwang, kleine rivier iv Bornéo's Wes ter-afdeeling, nabij Pontianak. Ambauwang, dorp in Boméo's Zuid- en Oosterafdeeling, rijk Bandjeraasin. Amboaing, rivier op de Zuid-Oostkust van Celeibei, rijk Tamboekoe, bezuiden de Vos maenbaai. Ambedi, rivier op het Sandelhout-eiland. Ambodi, dorp op liet Sandelhout-eiland, aan de rivier Ainliedi. Ambeli (Hoog-) of Toko Ey.i. eilandje bij de Oostkust van Celefiea, ia de MoluJ zee op 3° 2' 'L ]!r. en Vli" \\->' O. L. Amboli (Laag-), eilandje hij de Oostkust nu Celebei, in de Moluksohe zee, op 3° 3' Z. Fe en 122° 87' O. L 'Vmbori, rivier in BornéVs Zuid- en-Oostcr afdeeling, Umdiohaj) Tanah Laat. Ambeng of Ambeng Ambeng, dorp op Java, residentie Soerabaja, regentschap Boen baja, diittüd Djeaggolo, LO</a paal van Griaiee, 'i' paal van Boerabajaen 55< . paal van Modjo Certo. Omler de JaTaansohe bevolking zijn e Chriateni n. Ambenoo, rrkjr op het eiland Timor, Oost- AM. 20
over Je Verdediging van Nederlandseh [ndië, waarvan hel eerste si uk onlangs het licht heef! gecien, beweert de Kolonel di Yum.n \ w J'.uvkkll, ia navolging na anderen, dal lui boven allen twijfel verheven schijnt te zijn, dat in Let binnenland van Barnet) een men scheuras aanwezig moet zijn, dal van staarten voorzien is. Hoe onwaarschijnlijk deze bijzon derheid ook wezen moge, zou 'ut niettemin te agd zijn, om aan zijne bewering alle pc loof te ontzeggen. Daartoe zijn de binnenlan -11 Borneo nog te weinig bekend. renden, die mm bijkans overal in den Lndi* Bchen Archipel aantreft, woon) incest aan a* stranden. Zij staan op eenen ree] lm liaii \au ontwikkeling dan de Dajaks. Zij '"'' bouwen de rondom bunnc woningen | gronden, leggen tainen aan, I; len vee, levefl gedeeltelijk ook van da vischvangst en mogW als ijverig worden beschouwd. — Ongeveef 5(i,()(io Chinezen rijn tol diep in het binnen* land doorgedrongen. Zij zijn, crclijk overal er den, onvermoeid in i\rw arbeid, om gich scb**' ten te vergaderen, ten einde of een gedeeH* er van naar hun geboorteland over te maken* of zelf daarmede derwaarts tem:; te kcere»- Afkomstig grootendeels van Canton lijdt '"'' geen twijfel,-iiat zij uitnemend geschikt zoude» zijn, om krachtig mede te werken tot ile ""'' wikkeling (ler onmetelijke bronnen van ""' vaart, die Borneo aanbiedt. Jammer maai-, >' ;l het VOOr 'ie nut en bevestiging van het N'" dcrlandsch gezag in die gevesten niet zond' 1 ' j_ r cvaar is, om eene kolonisatie door <' i l 11: (' / -' lt op eene groote schaal aan te. moedigen, '':' ;i ' zij, hoewel aan het Nederlandsen Gouvem onderworpen en zelfs als bewijs daarvan '''''' hoofdgeld betalende, er altijd naar gestree* 1 ' hebben, om och onafhankelijk te I:"" 1 ' 1 '" onder eigen gekozen hooiden, en als in ' r " t soort van republiek onder 1 111 .in- eigen * '''' nesehe weiten te leven. In de laatste j:»' 1 ' 1 ' was hun overmoed lot zulk eene geklommen, dal zij met kracht van v> moesten «orden beteugeld. De vrouwen op Borneo, uitgezonderd ' iler Ihijaks, houden zich bezig met het 96' ran katoenen kleedjes, het \ei \ aardiireii aardewerk en van manden en malle", °" '.■ welke laalsle men er aantreft, die fr»* 1 * van teekening en kleuren. In de \oisl>'" den van l'.aihljiiinasin treft men vele wapensmeden aan, vooral te Nagara, "''•" brijken bestaan. liet Nederlandsoh gebied dat zich, ll - iil "." zonden! hel EOOgenaamdfl lijk van Brd Borneo Proper, over hei grootste gedeelte het eiland uilslrekt, wordt er verdeeld "' ( | ( . groote afdeelingen, namelijk de Wcster e j. Zuid- ea-Oo»ter-afdeeling. — De deeling, staande onder eenen Resident, * . weder in twee deelen gesplitst, 'e Pontianak, hetwelk gesteld is onder be nud.lellijk beheer van den Resident, ' ; hoofdplaati Pontianak zijn verblijf Sambai dat, nevens den Sultan vin ! onder hel ( I nen Ad' il l< B' '''' De Dajaki bewonen grootendeels de binnen i en honden zich voornamelijk bezig mei landbouw, het verzamelen van getah p&rlja, r, rotan, kadjang, alsmede van stofgoud en was. Zij zijn verdeeld in verscheidene kks - ( o are i igen taal spreekt. Lan de Zuid- en Westkust heeten zij Beadjoe, in oordelijk gedeelte Idaan, en in het oostelijk .ie Ot-Danom en Tidoen. In de meer ontoe gankelijke gedeelten van het binnenland wil men dat ook nog Papoea» voorkomen, die leven len staat van wildheid, grenzende aan die van wilde dieren. Ten Zuiden van Int onaf hankelijk koningrijk Borneo Proper of Broenaï zijn de wilde volksstammen genaamd Doesoens, Ivijans, Poermans en Maroetg. De ofoham iiiedaansche bevolking, die voor hel grootste gedeelte bestaai uil Maleijers, maar tol, welke ook i: Lrabieren, Javanen, Boegmezen, ile grootste handelaren eu de stoutste zeeva- i iclijk in dat over opgegeven voor de wonder S t Raropeaoen en xi . ,71 i l! Chinezen, bh ?oot da Zuid* i elan, waaronder I? v Euro] i tamen te Afdeelin ■ ■• > Borneo kanning door het Gou mtreol bevolking in ilcn In.ii-. in ii Arehipa] en niet het n ■ veel neer dan giuingan zijn, hebben in den f'!-.-i gehoodan aan da In Int var - mdal hel iiij ili<: il, r \ i in rooral vao 1885, niet blijkt of onder tli l rubriek loowal alkiagen, nemelgk Malejjors, neten zij n begrepen, lei»ijl latere meer dan de vroegere te .«en, eene voor ons oitgaetrekt % ■ bel vermoeden, dat men in die ilking heeft meer geregalda gen vvv betinur it gi i 80. 200
'"der de residentie Pontianak ressorteren '' ftHeelingen Landak en Tajan, Mampawa, oe zuidelijke afdeeling, de adsistent-residentie Bln tang ,, K .| ,|e distrikten Selimbouw en Bo \''" Kapoeas, en Sangouw en Sekadouw, — etodedijk de adsistent-residentie Montrado mei ' ■']■-* ii kii-> i Singkawang en Koelor, Soengei oen, Soengei liaja, Lara, Loemaren Boedokh. I '"'er de adwstent-residentie Sainbas l>e '"'"'■H wijders de distrikten Pamangki l)l - Zuid- cn-Ooster-Afdeelinï is verdeel! in , "; ( ' 'leden, te wetens hel zuidelijk en het "";-"% d,.,i. J '"der h,.| eergte of zuidelijk deel ressorteren: • liet rijkje Kota Waringin; • De Zaider-afdeeling, bestaande uit de distrikten Pemboeang, Medosoe, Sampit, o, K*tiagan-Oeloe ra -Miren Bemboeloe; • M afdeeling (ironie en Kleine Dajak, "«taande uit de distrikten Kahaijan- Oeloe en -Ilir, Kleine Dajak of Poeloe o ''eiak, en Kapoeas-i leloe ca -Ilir. j o ' ((: afdeeling Bekompai en Doeson; "■>' afdeeling Bandjermaciu, onder het onmiddellijk bestuur van den Resident '' l| ' Zuid- en-Oosterafdeeling, bestaande '"' '"'l ii\ ier eiland Tatas, met de pos- G o ''■" Van Tnijl ,-n Kurrn; j.,' | l(; afdeeling Tanah Uut; ra "'' rijk ren de vorsten \an liaiidjer "», lllSl grenzende aan de afdeelingen ]l ü °eson, Bandjermasin en Tanah Laut. ~_ deel bevat: ' lll: ''' Boemboe, bestaande uit dr rijkjes '"an, Bangkalaan, Tjengal, \\< i'"''> Tjangtoeng, Sampanahan, Boentar 2 »_ I'"" 1 ' en Sabambani * landschap Coesan, waaronder sederi . '' behooren Batoe Litjin en Poeloe 3. J -lUl; ~V llri njk van Pa 5» " " 11 K')i tei j 6', " " Sambilioeng; ?°, " 11 ' ioenong 'I e boer; I),. (]| ''. (i " « Boeloengan. ll ' nii,i' ''' ls|l -'' i i"eiiide rijkjes zijn ook be ri Jkc„. ~n ' tlr " van Berou ofßerousohe i' 1 ' jMoengsche landen. »Wk t',' n i" M . "'"' : ' r Srl>aillli:i "- in iir 1 - 1 " 1 ' - "!l Boemboe, tol aan kaap Kanioen- Mv :) ., A: "' Qijzenshoek, op 1" 8' N. Br., 1)1 l h . '■ ''. behoorl geheel onmiddellijk C(;u tv Go/-"i' !'" L Qouvenwmeni en is onder teld. De Noord-Oostkust of bel gebied van Sollok beval de landschappen Maloedoe, Mangidora, Oensang, Tonirko en geheel de kust tot aan bovengenoemde kaap Kanioengan. In Borneo's Westerafdeeling zijn sedert 1851 de navolgende groote militaire wegeu aange- Van Samba» naar Moutrado. Van Mon ir.-iilo één naai Singkawang, één naar Boedokh, één naat Mandor, één over Lohabong vaar Be douw en één naar Soengei Doeri. Van Sing kawang naar BedouW en naar Boedokh, var. Soengei Doeri naar Mampawa en vau „\laiu pawa venier tot aan Soengei I'oeran. De/.e wegen worden nog steeds verbeterd. Buiten dien zijn er een aantal voetpaden om van Lan dak in Mandox en in Sangouw en Tajan te komen. In de/elfde afdecliiiLT Inslaat een garnizoen van 1215 man infanterie en KMI man artillerie, waarvan '/, Europeanen en •/» J* T *nen en Madurezen. Er zijn ollieieien van gezondheid geplaatsi te Samba», Singkawang, Montrado, Benkajang, Soengei Doeri, PontianakemSintang. Dal in weerwil van ile onmetelijke bronnen welvaart, welke het eiland Borneo aan biedt, daarvan liij eenc 100 geringe bevolking weinig partij heeft kunnen getrokken worden, zoodat ontwikkeling er ren alleen te waahten is van eene gedurige vel mee-rderinj.' dier be volking, als bel gevolg van rust, orde en vei ligheid, hetzij die vermeerdering plaats grijpe door kolonisatie uil andere meer bevolkte stre ken \an den Archipel of van Chinezen, of door toeneming der bevolking zelve, zal wel niet mdendzijn, en ren loede i tiird, zoowel door de financiële resultaten dier bezitting, als dooi het handelsverkeer, dal in de drie voornaamste havens van ons gebied, te «eten: I'onlianiik, Sainbas en JSandjci ; plaats vindt. Omtrent de financiële resultaten wordt bij het Ministerieel Verslag nier LBs4opgegeven, dat van en mei het jaar LBBfl tol en mei hel LB6S (du« over een veertienjarig tqdvak) de lasten ren Bambai I - of gemiddeld 'sjaars / 121,961 en de baten slecdn Meld 'sjaai Eoodal gedurende dien tqd 1 en te kori licci't opgeleverd van f of 'sjaars / 62,886; — waai opmerking verdient dat, terwijl in de drie lai (1860, LB5l (ii 1-".- 1 ) de uitgaven mei elk aanzienlijk zijn daarentegen i eer dan d<> helft zijn na bqsonderheid, die weDigi | : , volg is geweest ran den oproerigen lot 80. 201
of gemiddeld 'sjaarf / 186,113, en de baten ƒ2,667,628 of gemiddeld 'gjaars ƒ 190,538, zoodat liicr ecu excedeni hcefl bestaan van / 76,940 of gemiddeld 's jaars f 6,424. Maat /.cll's dit voordeelig resultaat leveri geen bewij' op van vooruitgang, daar Let uit de op der regering blijkt, dat in de zes laatste jaTSD de inkomsten verminderd en de uitgaven ver meerderd zijn, a nuk, terwijl in '''' eerste acid, jaren (1839—1846) een overschot heeft bestaan ran ƒ 523,868, de laatste 6 jare» (1817 —LBSS) daarentegen ecu te kort, aanwij" zen van ƒ 1!7, ( J-'S. Omtrent den handel van de drie voornaam* ste limens in ons gebied op Borneo, te wete" Pontdanak, Sambaa en Bandjerinasin, nemei' wij uit de daarvan bestaande Overzigten, lo°' pende otw de jaren J.söi—lSöO, het vol over: der Chinezen in Montrado en de militaire maat regelen daartegen genomen. Gedurende hetzelfde veertienjarig tijdvak be droegen de lasten van J'ontianak ƒ 2,2U0,3G5 of gemiddeld 'sjaars f 157,598 en de baten ƒ 1,843,984 of gemiddeld 'sjaars ƒ 131,718, eoodai ook hier ecu te kent heef! bestaan van / 862,381, of gemiddeld 'ajaars In de jaren 1849, 1 (>.">() en lsöl van dat lijd vak vertoonen de inkomsten van Pontianak cene beduidende vermindering, die in zekeren zin wel is vergoed door eene bijkans dubbele ontrangd in L 859, maar toch schijnt hierin geen vooruitgang in de geldelijke resultaten te zijn gelegen, daar de uitgaven van Js.'ij de inkomsten, hoc veel aanzienlijker dan vroeger, toch weder hebben overschreden. Xm\ de Zuid- en-Oosterafdeeling varen van L 839 tot en met 1852 de lasten / 2,691,688 De invoer heeft bedragen: In 1864 te I'outiauiik aan koopmanschappen ƒ 699,304 a Bpeoie u 97,534 ƒ 79C.53S , Bambaa , koopmanschappen ƒ1,1.' * specie „ 87,190 , 1,212,390 , Bandjermasin » koopmanschappen / 009,057 , specie ii 17,549 . , 710,006 Te samen. ./ 2,725,840 In 1555 te I'outianak aan koopmanschappen ƒ 801,082 , specie , 127,235 ƒ 991,917 , Sambas » koopmansohappen f 837,435 * roede „ 21 , 880,777 * Bandjcrmasin » koopmanschappen / 696,046 * specie r 84,196 , 730 Te Eanen. ../' In L 866 te Pontianak aan koopman schappen / 801,107 , specie „ 61,235 L_ ƒ 869,701 , Bambaa » koopmanseliappcn ƒ 818,683 ' Sl>ccic : W f 816>4 3S , Bandjennasin , koopmanachappen ƒ '.117,700 , specie „ 136 ~ , 1,068 Te wmen../ 2,131 80. 202
De uitvoer heeft bedragen: Ia 1854 te Pontiauak aan koopmanschappen / 192,899 r specie n 31,51)0 ƒ 524,899 i Sambu , koopmanschappen / 1,377,918 , gpaaie , 36,608 ■ „ 1,414,526 u Bandjenntujin «■ koopmanschappen f 753,360 , specie ( G 0.450 „ 813.510 Te zamen../ 2,762,765 '■> 1c Pontisnak aan koopmanschappen f 415,2C0 u specie ƒ I i S;uul>;is , koopmanschappen ƒ 764,698 u ipecie r 29,865 . „ 794,563 , Bandjermasio „ koopmanschappen ƒ 5 ( ï7,7 s ."i , .specie ir 567,785 Te zamen. . ƒ 1,510,G08 11 1856 te Pontianak min koopmanschappen f 412,998 „ specie „ 25,800 / 435,798 » Bambas » koopmanschappen ƒ 853 a specie » 43,058 , 297,207 » Bandjennasin a koopmanschappen / 72-1-.930 , specie » 2.450 _, 727.053 Te zamen../ 1,403,138 temifgMfflde is geveest, altbana ie oordcelen naar de aangegeven waarde, nu ook naar de kwantiteit volgens de tonnenlaet der in- n uitgeklaarde schepen, — die beefl bedragen: 'Vc', i Ill:l 1)(lv «'iiMniiiH!c Wijkt, dat, terwijl ge de jjjj* (1( ' drie bedoelde jaren (186*—1868) Mei ij..'"'' c ' ( '" '»v(icr aiei beefi gedekt, boo °m als uitvoer over hut algemeen uch- van dn ingeklaarde schepen; " 186 4 te l'onlianuk lusten I * Sambas r 2,3<;-.> » Bandjenn&sia. . . .• , 13,032 ï ü 10-, lasten 19,970 A8l)0 i» Pontianak , t\oB7 » Batnbai „ » Bttudjenoasiii s 11,096'/, In ïiie. » 16,478 d 0 to Pontianak , 4,0 » Bambaa „ 2,01 » Bandjermann , 18,88 . 18,054 Te zanicn. . lasten 55,408 80. 203
Van do uil geklaarde sclicpcn: In 1851 te Pontianak lasten 't,!) II n Sunbai , 2,730 r üaiidjwmasin , 13,421'/,, - lasicn 21,071V 2 In 1855 te P.miianuk , 4,119 «■ Sambsa „ 1,590'/, (/ Baiuljcrinasiu , 11,203/2 , 16,073 In 1850 te Pontianak , 4,305 * Sambas , 1,747 , Bandjermaiin , 12,057'/;, , 18,169 Vi 'JV zamen. . lasten 50,214 L 626 ontdekt door den Portugees Don JüKGE Dl Mim/i . die er faktorijmi oprigtte. Jn 160Ü ontving het eiland zijnen naam ranOunut van a in 1604 begon W m.ku m k bandelsbetrekkingen op de Westkust. In L6OB hadden wij Bai I «»«« als Resident te Lanilak en B die in het volgende jaar een Verdrag niet den Vorsi win Sftmhftfl. lak en fcfampßwa Bloot. De Engelscbe en voor bel eerst op dit eiland ia bet jaar L 609, en hebben neb daai ook somtij I I rrheten het dan ook v i eenigen tgd, om later op een ander pont des eüands eene Loge of taktorij a ir L7OO te Bandjermasin deden, Desa loge werd echter in het jaar L 707 door de inlanders geplunderd en vernield, de Engelschen werden bf-vermoord, óf namen de \ lugt. Dc voornaamste artikelen van uitvoer zijn: goud en stufgoud, diamanten, steenkolen, rotan, geluk perlja, VOgelnestjes, hooniwol, «as, liout in soorten, mand- en matwerk, enz., terwijl de invoer Voornamelijk bestaai in aardewerk, kranierijen, ijzer, staal rit koperwerk, lijnwaden, garens, wollen en zijden stoffen, papier, amfloen, medicijnen, eetwaren, proyisiën, wijn en andere dranken, rijst, suiker, thee, tabak, sigaren, (npanff, gambir, klapper- en kaijang-diie, enz. I3omeo werd volgens sommigen in 1518 door ~den Portugees Lo&nrzo Dl Gokxz ontdekt, doch volgent anderen werd dit eiland eerst in ten eene faktorij op het eiland 'I'atas. J- *" I'm;wii im, opperkoopman, sloot in L7BI nieuw verdrag mei Bandjermasin, en den * October Van dat jaar beloofde de Conipa^ l " 0 den Sultan tegen zijne vijanden te ondersteun*"' l>e peperhandel werd zeer voordeelig; jaarlij* 8 werden er 000,000 ponden uitgevoerd. i ~' ul ' Amioi.i, Kmiimw, Arabisch Vorst, siiehti I '"' 1770 op de Westkust hel rijk Pontianak. I>e Koning van Bantam stond den Neder! in 1778 de Westkust af, waar zij zich ' llCt K \< iiman- verstondenen het volgende jam faktorij te Pontianak en Mampawa >ii rl '"'." ( ,' De kantoren op Borneo gaven echter aiel '"' vmn-ileelen, Welke men er zich aanwin^'' 1 - 1 van beloofd had, en in L 791 werd de WesW* verlaten. Jn Bandjermasin was er groote ac"" j uitgang in den handel, en reeds in LBO 9 « bktorij ie Tatas, die weinig voordeel V leverde, verlaten. De Engelschen k w ;m ll ' 11 ( , LBl9 weder op Borneo en vernieuwden ' Westkust en in Bandjennasia de afgebr" betrekking met de inlandsche Vorsten. .||, Hei Nederlandsche gedeelte werd i" weder door Nederland teruggenomen later verdeeld in twee residentiën, te '••' Pontianak of Westkust, en Baudjerm»* Zuid- en ' i Broenaï of Borneo I '' ] '^ bleef onafhankelijk ler den Sultan. in hel jaar LBl9 had de Chinesche l» il( ' l y van Pontianak siob zeer vijandig tegen o derlandsche bezittingen aldaar gedragenj Nederlanden waren liet behoud daarvan verschuldigd aan >\vn Resident \- " A! en den Kapitein /.nnn.ui \n. ' lrl ia-' al van Neérlandsch Indië zomi op laat t van hel jaai LB2] «len lieer J. IL als Commisiuis naar die •tul.en. den slaat van zaken aldaat op '■' daaTV In het jaar J,":;;> hebben dr Nederlanders len Sultan van i in een biji kontraki , waarbij de alleonhaiidel il in peper bestond, en z:i :, handelskantoor op. 7,ij iki nut Bandjer masin, bouwden een fort te Tabcnio en sticht- 80. 204
*Bgedaan hebbende, keerdu liij er met eene Doenlijke afdeeling troepen, onder bevel ?an Luitenant-Kolonel pk Sn bes, terug, om 15 Voortdurende onlusten op dr Westkust van o ° n "'o. voornamelijk door de Chinezen ver w *t, a ?* teven te gaan, en deze werden ook ion, '"' onderwerping gebragt. In bet jaar o werd et een verdrag mei den Sultan van ''!' ul J'Tiiiusiii gesloten, die de souvereini ■[<' de Zuid-Oostkusi aan de Nederlan & fttond. In 1824 ontstonden er bloeijende Ie Negan in ü.'iniljei iikimii. De I|{1 |{ '"' 'tierf in L 825, zijn zoon Anui volgde °Pi 'iic■ t wii'n een nieuw voordeelig ver »S "' t ' l||l ' )( ' r deszelfden jaan gesloten y™ Hmkwi.in weid er ('oiniiiissiui:.. Pitei°° r "'"' rx l >nlillr '" ls:;| - " mlrr den Ka {''" ]{ tri ' zee Am:mm:t naat Borneo's Noord w* [>A werden aldaar drie Vorsten onder op C n ' "'' Engelschen trachtten zich in L 837 ■''iii'i'i'"" ''' us '''"''" '"'''' l; '" ""'"' Broena! 11111 [jaboewang af, en aan Jakm Bbooxi ÖHaT , ">' ' lr ffoord rVestkust, waarover deze ]|jj j S ' s 'assal van den Sultan bewind vont. *end '" ''''" '' ial>ll '" 'Ü l ' poging ßll M "'" deze bezitting aan liet Gouvernement »ÜW, n ' doch het ministerie heeft haar niei aanvaarden. ■■'i'li-.'-m,' 1 ' s ''■' '"■ |l1 "' 11 'l«' Chinezen inde Wester ; door hunne oproerige bande! |.'°g gegeven tot herhaalde militaire ex "'"ler li . zijn met liiinnc ten 'iiilil.,^."!'"'-' 111 - de vestiging ras een geregeld v «n ( i '«tuur over hen en de daarstelling Montrado. beslui December 1858 is bij Koninklijk ''' AlMM,''.''.", 1 ''''" " C V '''• "' VAN VI.ISMV.I A. oncessie verleend ter exploitatie '*• >r,., "len in de W esterafdeelinj '■'•l, t ~''■''■ «aar blijkt „it eene onlangs in hel brochure, getiteld! ,OuUuur «gen op Bornoo, toegelicht «V, g ylenant Kolonel bij het Ooit Tnd. 1 " 1 en F. ll.' van Vlmhb """f ,| ( . " ! iu - oonceasie ten uitvoer te Ie Moitutie n ? t ! n 8 eeMI rMaatsehappy ti /"' k "l"iiiM,ii.,. vimi Borneo." '~!'.'''"'■»'■ i 'neo. ~ Nederl. I, \ . , ,M. in oïwra), ' "• ii blz, lo ,/,, '■" i, 101. / ten in de binnenlan den van dit ■ ' ' '■ '■ SI [dot i «en ambtenaar M , 188. 'pa* het ■ , 1 Jaar-, 11, D. I, M/..401. AV. L. Ritti ■,■■»"'■"// /■,/„ /', „ &ziuz£.(Ook in ƒ»</(' »<ri« herinneringen, aauteekeningen en Jtafereelen van ilen zelfden schrijver). // 111, u I, n 410. J.B «ons, / !■•■■ «ver de genees wijze cii riekten der Dajcückers, terZ.O. Bonteo. f 505. W. L. llitter, De Diamant, Ba $ckt ■ tg uit de XI "llltlr i (Mede voorkomen de in de Imlisr/li' herinneringen enz.) » tV, r 11, // 1. ï. A. Fkancis, WesUuêtvanßi i,t 1832. (Uittrek sel uit het breeder rapport, voorko mende iv Herinne ringen van «en Tnd. ambtenaar, door denielfden.) \I, , 111, , 209. W.L.EniEß,JEn liek (vande ii va* ■ rhel Boogd. van ,lri. Kni.i.i.. inde fi L 843, l>. 111, hl. 145). » VII, , 111, , 147. I. A. A i .1/. /, deeling van eenigt resultaten mm (fcZ. O. hut va>i ]i<n-iici). (Ook medegedeeld in Tinhai, en Su \ri, / ■ rhandeüngen en igten betrekkelijk liet Zeemt , ll'J. W. 1,. UiriKU.//,/ van een voorval op Bor neo's \\ estkusl. , I\', „ 57. l■'■ \. \ !■ .«r/rv/, Frantei Sp, langt verrigt lullen EO. 205
ril it"t/ rrn-it/lfn tcit MMKtM van Soolok f» een gedeelte run Borneo. (Insgelijks opgenomen in Tin jiai. en Swabt, l'c-lih. en Berr.) Jaaig. VIII, D.m.b1a.127 en 2*6- C. Hhpi, A ■,■'(■ Verhandeling üres de godsdienst, reden ent. der ]>« jakker». , IX, * I, f 225. '/<7* ewr (fe Dayakt ■ Banjertuuiing. (Vciiiiald medege deeld in Journal of Ut Indian drckipe liii/D and F.tixleni Ma, V. I.) , 11, , VL V\X DE , I\, :,?i. IGkaa] i;, Over de \ a Igraverijen in de ' n l, hiHut) Sambas. , 111, » 03. i DXiJßaumqardt), / rrsiiiij temer reit naar Monirado in IMI. ( 2V>. lei* over de Vonten . Uu, , 392. Pontiauai. t X, » 1, « J (i| - Berigi iiwigiumde de ici/.cn vun Dr. ra \nkr op Borneo. XI, , I, . M \V. EL \LH ll"i:\ BH, Seravai, ll.lixl mii Borneo < % ii d» Sul IAKI. I). 11,1.1. I ■»:;. unerkingen op dit art.door Dr. J. . Mii i. Gz , 139. 1> I omeo ver moord.) en kerk ie , 838. i!'..).\ iï ii h Di nni Jaarg. XI, D.n,Ua.371 en 336. EnpkitaU» dertUtttkolenmijitt* IIJ) Jllii'ill'O. , XII, , 11, , 100.(11.W.Mi: min '', Jirhrrr^lii/iiii/rniil"' 1 ' Ned.geiag op >'• en /!<■ vemeerderMt der inkomsten rit " dat eiland voof llf . tchaikist. (Komt I)'J aittreksel voorin» Recensent der !>''' cettsenlen, D. X 5 (1831), bl. L 2.) » 202. S. Bleekrode, O? merkingen betre*" fendedesteenkol^ 1 no Bonieo. , XIII, r I, > 67. DekeldvatiPt kat(deovetsteJ-*' Bok».) , 117. />r ///r//«v *«■* ' Ssraieai. , 11, , 17.(A. L.W iih.ik ■.''/-_ merkingenentto*** keningen, >/<'/"""'''[ (•p ttns reit ''/>'•'' tier van Banji ting. , XIV, , 11, . 186. \\ i; \ islloi Botmo. N . , XV, , I, . 171. (Mr.D.W.C B \ w l;i.isi'i: Nk ~7 , verhouding i" kelOouv.daai Chinezen en D'K Wettb» 1 * Bormeo. , ; . . 180. (T.A.C.VA c«« -/-•// «»"•"' „ l.is. KonlraU ■' bas, '.i .1.-'n. /, , 11. , 226. <;., Vijdrag' kemi ter ll'sll. , 273.(J.Pkn) lingei hul 80. 206
I'hUenrhe bevolking op Westelijk Borneo T toegelicht. Jaa fg. XV, D. 11, blz. 7\,\ Verschillende bij en i 137. J zonderheden aan ' XVI, „ 11, , 70,(gaande de ver u 219, ( wikkelingen met „ 276,1 de Chinezen op on „ 401. 1 Borneo. J, » 26. Borneo en de lieer Rochussen. i, 223. \ Aankondiging van i 11, „ 390.Sciiwam .u's Hnfiim „ 11, f 271.-, Aankondiging van CVktii'.s Borneo's ' ïv ' " ! ' ' 70 - ' Wtoterqf&eeling. ' AV H, h 11, * 65. Een togt door het ~ rijk Meïapawa. ' *»ul, , 11, , 274. John Dalton en cijne br.rigtcd on'r KotH en dia Mnj. Muller, o 321. Nieuwe onhute» op , Y . v Borneo. AJX . , 11, , L 29. Dr tUtmkole* miei , ~ rffi v. Banjtmauim. *■> • I, » 109. Aankondiging ran S. BISEXBODB titnonitm m Piatina Bomto • zocht en ht'xchreven. (Opstel in het tijd- BChrift (k Volksvlijt voor 1857.) * 11, » 338. Aankondiging van vut h-ado. „ .'i!)7. Kidliiur- rit ludus tfi<-o,iili',-iir),iiiif/f/i ". ij ,"■s"■" «»« /»v Baimiaaici QtnooMutp. » >u -lO7enjJ.M.C. Rabbcachbb,^ » V|j' '' ''■'''■ ichryi>ingv.h.6Uondßoi 1 ""■"iHln-lijiw pßginering. J. [jnpiß, «Xjji ~ Sketch of Borneo. •*«;«7». M. 11. 11u.MM.,. / Dayaiiert (Itoyout) van Ban • X V 11 jerntusing. ' " 8 7- L. lI..RNKH, r«r#iy MM ftokgiieh ondênotk van hel Zuid-Oottelijlt g»it«U» van " Bonuo. '" '• A - llkmikiks, hi; nnrdewa {/''■'''"'■/in// P«*fabrikaHe op Bot '■ l.b, i'"!','' 1 ' Batanacuch QtnooUehap, ■ ''■ Nïtschm, a '"« '•// Sotkadana (Malnad -i "wtaling en Muiteekeningen). D. I, bic. 801. C, M. S ( nwan kr, Aantcn gen betreffende eenige maaUchap pelijbt iuxhUingen en gebruiken der Daj aks van Doesion, Moeroeng en Slang, bewerkt door .). 11. Croockewit. , 335. C. M. ScirvrANEß, Aanteekenin gen betreffend» Tanah Boemboe, bewerkt door E. Netscher en H. von Dewall. , 111, „ 387. Dr. J. H. Croockewit, Verslag van een reisje naar Palo en Tan ,'7 Da toe. , 487. J. HASBKur, JCzn., lets over den dood van O. 1/ . 516 T. AViller, Eerste proeve en \ecner kronijk van Matnpawa eu „ VI, „ 69 )/<„,,/»,,/„/,. „ 111, „ xxvi, E. K(ETScirER), Munlen der Chi nezen in Sambas. i, IV, „ 71. J. llageman, JCzn., Aanteeke in„iji,i Oéirtni een gedeelte der Oostkust van Jiorneo. , 285. E. Netscheb, Geschiedenis der tenti nl-(j"ii,l,-i's (hetvorstenhuis vvv I'oütiauuk). Maleisck met vert. en aautcekk. » 423. 11. vox l)i;u u.i,,./,/, 'oostkust v. / </ VJ, „ 0. 11. (i. :Maks, AV/.v Umg* de Ka hajou M </'- /.//'til- en Oosteraf l/rt'/1,/// ;•,.■ » 220. J. II u, i:\iw .IC/n., /Ujdragetol de Geschkibnus ru,i. Jiör/ieo » VII, //Sen-jR. C. van Pk. ~ ) ;min i 48G. f gen betreffende Bonieo's Westkust. Inili lc Twaalftal.N°. lV— VJ, bk.231, E. di W(aal), ■'. Imlii'. 2c . * Xl —Xll.blz.r, i. op Boniin'x Zuid-en Oostkust. ei Archief. I). I V,b1z.318. J. F. Bki km, Reit van Poelopetak binnenlanden van Borneo ier. ' 481.J. V. B» ÜB, 8 Poeh lei den titel Mj/thology of the Dyait, hij uit 1 n-ksel voorin Journal of the Indian Archip v. 111, ~. 102.) " 78\A.L. \\ lllllUk ril 11. VfisDKWALL, en /' 1 1)."} ) rn »m,»ll' t Ootthutt ' 80. 207
D. Vl, bk. 145.11.von(Iaffkon,Geognoslischela lid dl,- rotitoorten run ilen het!) Pangaron, n 165. [dem, Beschrijving van <l<'ii yrooten iliniiiiiiil. te Uullam. «164.-.P. J. Maikü, Ijzererts va» k XVI, * 931. > Borneo. * VI, »87t.J. J. Althixr, Scheikundig o*' derzoek der delftiof icelke toM&S* arbeiden in In t icmcnt op Boriica elni. « VII, c379.1t.. Everwijn, Voorloopig omh't' zoek naarkohn U Sul e min ui ir, Dj l " l ' hong vu Boenoet (Westerafd.) «-■'i'.lG.ldem, Vmlagaangaande dego** groeven in LtmdaJk. * IX, ii 53. Idem, Onderzoek naar koperertt" lid gebergte Tampi en reis doo r Mandor m Kempaiea. n 58. Idem, Onderzoek naar tinerf* " Soehuilitiiii, Siiiijiiiiii/ en VtiliU 11 "" naar antimomim-erl» op de A'"'' i,ltil,i-t>ll<i,i(le,i. f XI, » 449. Idem, Onderzoek naar tinei Kandateangan, » VIIJ, » 340. J. C. J. Smits, Diamantjmtte» r "" Wauwuan (Z.OAfi.). * X, »*77.H. F. E. Eabt, Onderzoek «& kolen in de rivier Assam-J- 5^" 1 (Z.O.Afd.). 1 282. Idem, Ijzererts in de Tanah L" 1 (Z.O.Afd.). * XII, * BG.J. H. Ceoockewit, Letotti*? aandeSpank-rivier, landschap »' / "''.'/- . u »XIV, » l.Cunx. dbGkoot, onderzoekingen in de Z.O.Jfi- * AV... » XV, • LB9. 1 1 . v\n Dijk, Over de "■"<"' tkt Z i «enige Ned.-Inditche koUnfH"^ ii IV, »42().-,,, , » VU n'W' föetah-Perlgt op Borneo. »346. Oomelastiek van Borneo. » IX, »903.J. H. Cboockewit, Verdf^. (rent i/e sii'ikerkuthMr tt j ut m/ie m //'-/ voorkomen >■ mkerriet in de IV. Afi' I'"" rat »SB7.P. 11. r. Feokbbeo, lul ekemiek onderzoek va* ■ <l " riehlulhrii run. BomeO. f, " XI, «895.C. (II m;ih (TBEttG BD 1>- FeOK iii ui;, nre,ee,iii/ej>/"" e * i„l wettelijk Borneo met betrek»*) i/e papierbereiding. ■ \\ I, , sen '.n',, llmscn V.-ui Bon»* 01 Ü.11,b1z.1G5.0. von aantee keningenomtreul helstriiomgeliicd dir rivier Kapoeas. # 394.C. M. ScnwAxrEßyßesjil/almvaneen onderzoek naar den Barito-siroom ten opzigle zijner bevaarbaarheid. u 152 en ■>Bijzonderhedenomtreutde » 111, » 236 # van Borneo. » IV, » 21i.Staat der bevolking in delandteiap pen Koesan,Batoe-Litjin en het eiland Laut-Poeloe. Naiuurkundii/ Tijdschrift van Ncd. Indië. # I, b1z.16,161,259.\ # 11, # 57,193,415.1 » 111, #407. fP. Bleekf.ii, Bijdragen » IV, #427. f tot de ichthyologischc » V, #427. \fauna van Borneo. #VIII, #15L # IX, #415. / #XIII, #473. ildem, Reptiliï-ii van 0 \VI, # 37,188,206. >.»<»•,/.■». » XIII, »4fi'.i. 11. vdn Rosanmaa, Over iet voor komen van olifanten en tijgers op Borneo. » 11, » 7%.Rapport van den Minister van Ko loniën, enz. (zie op: Banha ; han delt o. a. over goud, diamanten, ikolen, enz. van Borneo.) » I, » 30.5. 11. I>. A. Smits, Rapporten betref fende de Pontianaksche steenkolen. #319.G. M. Bleckman, Bezoek van de steenkolenmijn van Pangaron. " 11, « 183. Uitgestrektheid der kolenlagen van Riam en Pangaron. #111, #113. F. 11. J. J. Huguesin, Cir onderzoek van zwart zand en een zwart mineraal van de Z.O.kust Borneo en Poeloe-Latmt. »31f). De JMMOKtgrxm&n van I rSILCOB*. Dl QeOOT, Verslag van f Indischestcen/.ulenmin /. 11. Stoomschip I i suvius. #686. P.J. U ÜD, Onderzoek van koper zand nit liet f/eber//tc Ttmpi, nabij de groote PtniÜ ril #673.C. M. Schwaxek, Reis , xngen betreffende de- steen kolen van Bat I l.Al'd. \an Borneo), bewerkt door J. 11. ('ui.ni ki.u n. » IV, #0:17.1.J.M mii , i/,.i). \fd. \;ui Borneo). # V, *SS6.H.tohI \fededeeimg aan gaande den ijzer' M Ta wi Laat (Z.o.Ai'il. ren Borneo). 80. 208
D -H. blz.S37.Mr. D. W. C. Baboh van Lijn dis en .1. Qboll, Aanteekeningen over de landt» van het stroomgebied il er Aaf or/i.i. " A1 > » 279.Dr. J. H. Ckoockbwit, VtrUeg van een togt vuur & l 'V . . Klam m W Peneing-gebergte. *•*> » 859. J. Wou», GemddtUt tiermomé terstond /<■ Samarinda (Ü. kust. v \:ui Borneo). > " 68. Idem, Bijzonderheden omtrent Koetei. "• '■• !,. I!i,i mi:, Toelichting» . fo nasporinge* op Borneo van O. Muller. , -in Levettsberigt va» 6.Muller. '• O. Ij. Blotte, Proces eenergenehx ww am gedeelte ton Borttso't Wetihui, "ii de nagelaten papieren van (i. • Wem, Miilnii rn mith'rr itabt op de Westkutt van Borneo, uil de na ten papieren raó (i. .Mli.i.eu. J;iy r( . Qidt. o>ls *C,D. J 1,1,1/. oi|, n.e. Mn.i.irs./>„;,,/•. tchedfoontett offerande, uil (i. Mi ujse's Keü > in, journaal. s ° 5 . » Ji, , (;;i7..i.e./niMiii'.ns,/.'". -,/ci/',v // eaterafd (beoordeeling raa bet n werkvan P.J.Vbth.) ■ / '" /l/f d udteht e/t */i lilz. 71, Th. van l'mi.i.i \, S ''■'/// DM /. .'/. Atlw i MM SODMO M 1844. **»g t, iï'dtrlantltch» Eer ■ U (lBBB),NMa,blz.l.Mr.J.H.Toms 1 Th Westkust mm Borneo. .. » L3,blz. i. [dem, B Beid Celeb i n^cen z '-'" ""'' ' ir " derde over «,. i„.„ ".' s *«amgevat onder den i i ö /"'- ' Vel/hek 1 oor Ztató-, '»•' ""■''"'■'"■>■■'■ '■'■'■ Indië. .. '-'■'■]'■ A.1,,., m, Stuih» bttreii ' ' 22| 'T'"' " ;:;: ' " • '■A. (; \i.i.uis, AV/7' m '''"'"//'" gedurende «ent reit langs j * OoithiH van Ba ' ' 1i;,.,i. k,,,.,,,, /), D MM lii,nu n (uit bet Hoogd.). Jaarg.lBso,D. 111, Ski, bh.Zh. Bijdrage tot de t&tnii ai,i Bonuo(jaax I'.iiuokk, Expfxl en Hum). „ 1557, *XVIII, , 11,1)1z.421.0.v.Ke55ei., /:>,/ togt rti)il)iij(il;.<che voert op Borneo. Konst- 01 Letterbod». Jaarg.l3B7,D.l, b1z.357.-)P. W. Koeiiiai.s, yAanleekeiungen over ii 11, „ 2'2\:)j>onipo's Zuidooslhmt. Be Volksvlijt. Jaarg. 1867. S. Bleekrode, Aniimiinimii ra Pla- Una op Borneo. Monileur des ladit. .laar-. 1846—47, Tart. I, p. 10*.Til. v. CAPXLLBN, Notiee hislorique ilu. royaume de Banjer ii/. „ GO. Geisweit van der N ktt mr, Dm mui dan i 'nies et de Ifiu- fabricaÜM a Borneo. (Vertaald OTergenomen uit den Militairen Spectator, D. XIV, kag. 1845.) , 11, y ( .1.-/,v d. ln'l. Or., fu {///i/s l'/'/f ilr 1 (28 Pebr. 1846). put a Fa i, 1848—40, r I, » 846. Da .1 u i ramr, jêi.) , n, 1 9i. / - 1 ffrrvr/i- U />,-. Stam \m:k. M n 'ƒ ike I l>. 15..1 kelijk geplaatsi in HÄ( App. p. L 2. J. Bi KalamasUam (Oonpr. in de ; ok in den Appendil op Ki //. .V. Siip i 80. 209
waart s van Amfoang. Een gedeelte van Am benoc voert de Portugcsche vlag. Volgens het m 1555 door de Tweede Kamer verworpen traktaat met Portugal betrekkelijk de grens scheiding op Timor zou Ambenoc geheel aan Portugal komen en niet Oekoesi en Noi-mocti eene Portugesche enclave in Nederlandsen Timor vormen. Dé onderhandelingen over een nieuw traktaat met Portugal worden nog voortgezet. Amberbaki, dorp op Nieuw-Guinea, in de afdceling Wonim di Bawa, landschap Koeroedoe. Ambernoh, rivier op Xieuw-Guinea, af deeling Wonim di Bawa, landschap Koeroedoe. Ambornoh, dorp op Nicuw-Giiinra, afdee- Inig Wonim di Bawa, landschap Koeroedoe, aan de rivier van dien naam. Ambernon of Kaap d'Urvillc, kaap aan dc\<>ordkustvaniS, l icu\v-Ciuinca,opl37°s9'O.L. Amberpoea, eiland bij de Noordkust van Nieuw-Guinea, in het Westen der Groote Gecl vinkbaai, op 134° 10' O. L. en 1" 45' Z. Br. ÏSr is eene goede ankerplaats. Over de gchcelc lengte van het eiland strekt zich een steile bergrug uit, die 5 a 600 voeten hoog is. liet dorp Amberpoea bevat 'J huizen; een weinig Oostelijker staan nog 3 woningen onder een bosch van kokosboomen. De tuinen der in woners zijn op de omliggende eilandjes gelegen. Ambilang of Ombilan. Onder dien naam ontspringt de rivier van Indragiri, in liet. laud schap Menangkabo, op Sumatra's Oostkust. Ambing, riviertje in Bornóo's Zuid- en- Oosterafdeeling, landschap Tanah Laut, in het "Westen. steenachtig; hij brengt niet genoeg levensmid delen op, om aan de behoeften der inlanders te voldoen; daarom moeten zij hunne sago in de dorpen langs de Zuidkust van het eiland Boe.ro kloppen, en winnen dan nog zoo veel over, dat zij een gedeelte daarvan in den handel kunnen brengen. Verder drijven zij handel op Bocro en Amboina, of houden zich met de visch vnngst bezig, daar men er veel visch en aan het strand ongemeen fraaije horens en schelpen vindt. Zij zijn verpligt jaarlijks aan het bestuur te Amboina eenige kojangl kalk te leveren, welke hun met/50 de kojang betaald wordt. De bevolking van Amblaaiiw is Mohammcdaansch, met eenige overhelling naar het heidendom. Vroeger was er te Amblaauw een posthouder geplaatst om de aanrandingen der Negers van Nieuw-Guinea tegen te gaan; die post is echter later ingetrokken. In lfit.'ï is aan de rivier Silahoe cene sterkte gebouwd, waaraan de Land voogd Danner den eenten .si een heeft gelegd, doch daar het eiland weinig oplevert, is de be zetting sedert lang opgeheven. Amblaauw staat onder den Opziener van Bocro. De kusten zijn rondom met klippen bezet. Ambo, rivier op Java, residentie Bagelcn, regentschap Kebocmcn, dist rikt Kcbocmen. Amboe, baai aan de Zuidkust van het ei land ('er.-vii. Ambit, dorp op Java, residentie Cheribon. In 1894 heeft dit dorp veel geleden door zware stormen en overstroomingen, zoodat er vele wo ningen zijn weggespoeld en hoornen omvergewaaid. Ambla, hoek aan de Oostkust van het Westelijk schiereiland van Nieuw-Gui.ica, bc westen do Groote Geelvinkbaai, op 0» 53' Z Br Amblaauw Ambl ;l hoeofliel,.u lw ,e l huui V' 7 ■***■*■ ™ ra behoorende, West-Zuid-West van Am >o.„a vu Zuid-ten-Oosten van Boero, op 3° 15' Z. Br en 125» 15' O. L. 1,,,, bedS cene oppervlakte van ongeveer 2 vierkante mijlen en het heeft cene ovale gedaante. Van ouds was het zeer bevolkt en telde vijf tien dorpen, die tot op zeven verminderd zijn te weten: Loemooi, Ekra, Oelima, Balate, Sa lan, f>i«;i r ~„ tfassawaai, te zamenbevolkt met 1048 ziele,, (1865), die onder hoofde,, met den Hel rau OrangKaja of J'atih staan. De dorpen bestaan ieder uit 2 tot 5 gehuchten of wijken De grond is zeer bergachtig, tchraal en Amboekoe Birio, kaap aan de Zuidkust van hel Sandelhout-eiland. Amboe Laling, eiland in de Indische zee, ten Westen van Sumatra, bij het eiland Pingi. Amboe Laut, eiland in de Indische zeej ten Westen van Sumatra, tot de Batoc-eilandea behoorendc. Amboeloe, dorp op Java, residentie Rem bang, regentschap Tocban. Het telt ISO huis gezinnen. Amboeloo, dorp op Java, residentie Bc zocki, afdeeling Bondowoato, distrikt Poeger. Amboeng of Ambong, dorp op de Noord- Oostkust van Bornéo, landschap PappaL Ambocni, rivier in Bornéo'i Zuid- cn-Oostcr afdeeling, rijk Bandjermasin. Zij stroomt naar het en is voor prauuwcn bevaarbaar. Zij loopt in de Solo-zee uit. Amboenoe, dorp op Celebea* Oostkust, rijk Tomboekoc, distrikt Tombockoe. Het bevat 6 huizen en 30 inwoners. Amboenten, zie: Ambo et en, riv. en dorp. Amboeten of A.mboenten, rivier opliet eiland Uadura, in bet Noord-Oosten der ad i residentie isoemanap. Zij is te gerin" voor scheepvaarti Ambooten of Amboent en, dorp op het AM. 21
;iiil of ik» Irchipelago. Behalve vertalingen uit Ncderlandsclie Tijd schriften ivk's Conp cFoeil. \ (Logan,) Nolices ofEuro- V. II (1848), p. 496.1 twUhßor- Jneo Pnptr, Tracet of the u 513.) or'njin of the Malaf Kiinj ydom 'ƒ Bortuo /'/■< r 611. \NoHoe* of < ] cour.it! wiih I>< , «. 758. ThtVirgindctughUrofSvl '■ lalc. „ 111 (1S19), , 13S.\ It. i Kaftuu of [the NortK-Weêt of Bonus len -'/ Vnciibiduri/ of the » IS2. Ktij/mi. lemguagt. , 512. A. DaLKZKFCX, lUsiii) tn aeeouttt of Suhi. (Oreigedrukt uil I>. I ran hel Orienial Beperiorjfjban dclt Tooralook over de aan Sollok onderworpen \.i). distriktei van Bomco). . V (1851), „C>T7. The i timet* from a journal kept ■' ir visit (o that riter in the 11. 0. & .■/o. , VI (1552), „ 1. Notes of an meent I" Ut moufttain Kina-Balow. , VII (1863),, 847. Reriew of Kippil's Vo t/nf/e of the Macander. t V 1X1(1854), f 175. Journal kept mi & f/u Lul. JrcMp, in 1844. New Berie§,V. ! (188 o» (in LB4O, door twee Ameri kxuisrlu: Zendelingen). i BnW.Yorao. 'l of a t Ha' Dyais of I. i (Komt in kortere redactie dok rooi in / Herald vuur LB4S, p. ! 1 1. tok KhssKi,, iber 50. O. vi- //."(•« ■ rghg \ eerde O. I. Comp., D. 11, K bk. ! Haehelyke reyriogt rnn Jacob Jansz. de A'",y ** Hiirneo e/i. Alchin, in tyn vUtgt van BataVUh deneaardt ondernomen, in lui jaar 1691. l^ l ' den bij T. v. d. Aa. 1708. (Ecnc amlerc uitgave komt voor in d" Aanmerkensviaardighe I oyagiên, bij deO zelfden, in P., een uittreksel in di derlandscht feiten tot bevordering van *** koophandel, D. XII, bk. 44.) D. Beixkmsn, l'i.sil, te Jlomeo, 1718. P, Vai.i.nti.in, Beiduryvinge van het'eiland'Bor**j' en onzen handel aldaar (in Oud en Niett'O "' Tndiê, I). 111,, M. 11, leit. /,, 1,1/.. 236 (15 Berigtvaii n,, rn iger{Pangeran Setid ElassaW over Bormn Propn (in: I. J. Rooßßi Eï.siNfiA, Verschillende reizen en D. IV, bk 1—32). Q. W. EtASL, A;«/r,v/. AVv/.v, Dondon 1537 ( Borneo handelend, bli. W'.i—:u.'. W. L. I{ i rr i: r;, Indische herinneringen, tangen m ia/ereelen, Ajnst. L 843 (Bevat Siukkcn tot Botneo'a Westkusl betrekk' ie Kanonneet boot, d» Diamant en rf m Pontianak, de beide laatste overgedr" uit het Tijdschr. voor Ned. I. „ S.u.. Mulleb, A'.vv /,/ /„/ Zuidelijkgedeelt**\ Borneo (Gedrukl eersl in de Verhang over de Nat. Qetch. der Nederlandsche tteieke B ,-,, Volked I c-,i.1.-t,, L 889—1844, I". 1,1/. 32] - 1 andermaal in: S. Muxn;, Reizenind** , lC t Archipel (ia de afzonderlijke werken v '"' a, Kon. Ned. [nstit. y.Taal-, Land- en Vo %). r. Neéi-1. In.lic), I). [,blz. 129—326 o^"'' 11. Ki itii,. Expedition io Borneo of ff- h ' Dido, S V„ll. 1,n,„1. is ie, (in het >' rertaald mei aanteekeningen onder de» Toglen van Jakob Brooke, 3 Deelen Mi'mm, Narrative of eventt in Borneo " n lebet. Lond. LB4B, i \ ~11. Sir Edw. Bkloheb, Varrative of H> 11. W. Siiip Samarang, 2 Voll. I'"" '~ (In het ianhangiel belanifrijke orei de nal nurlijke historie i:i " ia). 11. Low, Saravak, U* inhabitant* "'"' < tions, Lond. LB4B. I. 8. Mjlketat, and the T* , ing* ff coei, 11. kntn, ./ ~,;/ a, ü :;. 1/. : ! Voll. I""" 1 - J. 0. 'Innii.ii, ra« pn'rstó leetff \%. l A , •;,'// <y' Sarawak, ■• B<). 210
ning naat de andere mei vaartuigen liet paleis van den Sultan is onaanzienlijk, \.-ui nióettg-houi gebouwd, mei beschotten van eene soort van matten, die van hadjang ver vaardigd cm met «pa-bladeren gedekt zija. Hel getal inwoners wordt op 20,000 zielen geschat. ]>e wekclijksehe markt wordt op het water gehouden, waar koopers en verkoopers in kleine booten allerlei artikelen verhandelen; deze drij vende marktplaats is inderdaad eene wonder lijke vertooning en weDigt de cenige van dien aard in de gcheele wereld. De mond der ri vier biedt aan deze plaats cenc ruime en goede haven aan. ' T - «IniiN-, 'f/ ie intiian Archipelago, Ut hittory <j*d pretest state, 2 Vol!. Lond. 1868 (Hel n * '' ( ' (| 1 handelt schier geheel over Borneo). ■ : ■ ■''■ M. Schwabzb, Borneo, Beschrijving van bied van den Barite en reiten langt ■ rivieren van iet tuidoot »***«« ru„ at eiland in de jaren L 843—47, j Dwlen. Amsterdam, 1888, 1864. '' ■ 'Era, Borneo't Wetteraf deeling, geogra p*mc*, itatittuch, kütoriteA. 2 Doelen. Amsi g ,;''• I 56. L W( u, Herinneringen uit hit leven van een "*«e* ambtenaar. Batavia, L 866 (Over Bor .l j 6O wandelt 1). 11, bk 230-588). f( ,\ Mi lichting en verdediging \'."']'' '''■"'' ''' '■""" "';'/'' licxii'i'f in /'■ i, " l:iL '''. L 853 (Over de zaken van Borneo Vp-^J de len bk 29-64). l ReeSj Vi'iilrnili), i/i'xrliit'il- en l'fijijx ■ betreffende de i v der op Borneo. 't aertogenbosch, LB6B. in' / IM " M|NI K, ( roupe Géogrctphique de Bc j ''''/' uoeil tut I' !„, S S lnd «Archipélagique,'?, 11, p. 128—171. IS*,! 1 "' 1 ' 11 . Zweite WeUreite, 4 Theile. Wicn. -M r \!" n ' r Borneo handelt Th. l, 8.60—177). ,/,:„' u Dotjoail, Lettert from Sarawalc, ad '■' " chüd. Lond. 1854. i,../ '"" j■'■.'! papen relaling to Bornto,prin ■ '"' 't"' urn of the Government 0 rneo and the commitm to 7\~ Sir Jamet Broote, presented ";'' of o aons, L 864. fr. g ''"' ütoeriptiw Dietümary, art. !'■ c W/)„, IMN ra P. H. « SN Vuasnd Ai,, vl '","' l '" <l i'i''-iiiiili'riii'iiiiii/i'ii 0P l>' ■l. li,^.'^ 1 "". L 859. ■v, 'i F. il. va» \ ussnraxv, lic .„"'•""'" '" vr ' /(1 ttploUai '"Acv j• "". I 'liev;,, *f* fötógnmuntmi, \n ïorlc, im.' onderheden over de Ajneri i, ""'lal ,1 / ' t '" I Op BomeO, « I uier ■ I. i ; , H r "' ibnary Beraldte raad r; '"/ ,-„'" ; ' M v ** I ehrij k O3 "noo ' / ' v/ '"" /v ' / ' /; " / "- hl/ - W—« 7. '|, Slutl "I" 1 ' 1 Noordkusi van Borneo, V <T riv,,.,. '"■'"'" Proper, ' l !' l] «' z,.,."'l' 1 "" " en, op 14 ... v 'J ii dó "' N - Br ' IM ' IV () '" 6t B >°oo k*. ' :I :rn omringd, beval i jj: dggj ""'"' die, «regens den m J "> «ooda,. op vlotten gebouwd ''' gemeenschap van de eene «o- Borneo, eigenlijk Broenaï, rivier op hei eiland Borneo, koningrijk Borneo Proper. Zij Inrit haren oorsproiur uit bel moer Kmi Baloe en ontlast zich na eonen zuid-westelijken loop, bij de stad Borneo, in de Chineschc zee. Zij is voor groote schepen tol 16 mijlen oyiv, bevaarbaar en moet als de nuttigste rivier be schouwd worden. De oevers zijn met peper tuinen bedekt. De mond heeft IS vadcin \, Borneo (Zee van), naam, welken men ook wel geeft aan de Me van Celebes, zie: Celebes ('/.cc van). Bornoo-Koraal-oilanden, zie: Kokos ci la n il en. Bornoo Proper, Broena! of Brauni, koninkrijk, op Bomeo's Noordkust, tusschen Bambas en Maloedoe. liet is het grootste in rrktliuiil van Borneo. De Sultan is een geheel onafhankelijk \ De inwonen zijn allen slaven van de prinsen en voornamen des rijks, er zijn aldaar vrije lieden, en dit is sedert onheugelijke tijden /.oo geweest, öii dil grondbeginsel handelt een Prins met zijne onderdanen naar ■ vinden. Hij kan hun hunne bezittingen, Mou wen df kinderen ontnemen rende verkoopen. De Borneosche vaartuigen drijven handel op Malakka, SiitL'apnera, Kiouw, China, Sambas, Pontianak en andere plaat» Hel land is aan de kust laau', verder binnc.n wordi bel ■. De hoogste berg is de Kmi Bak* lo.oisi) voeten boven de /re\ lakte verheft. De voort ; van ;ml zijn: peper, witte en zwarte I nestjes, ebbenhout, rotan, ban, • rij-.t, luikerriet, kokosnoten, kasaia, betelnoten, katoen, kamfer en paarlan. De B kamfa "■'■'■■>■ Dil alles kun,; i l voor in de landen onder in de ten dede boorig zijn aan het rijk \ ~ 1) L . 80. 14* 211
mineralen, welke men er ontdekt heeft, zijn: ijzer, aniimoiiium en Bteenkolen. De wilde dieren, die men er aantreft, rijn: olifanten, rhinocerossen, wilde ossen, Maleische beeran en SOOrt van luipaarden. De huisdieren van Borneo Proper zijn: de os, de buffel, de geit, liet varken, de hond en de kat. De paarden /.ijn klein en denkelijk ingevoerd van de Bollok eilanden. De inwoners zijn onbeschaafd, woi 'm met vreemdelingen om te gaan. Zij bestaan uit Maleijers, Uanos van Mindanao, Solloks en ail vele wilde stammen. Sommigen belijden liet Mohammedaansche geloof, do te zijn Eeidenen. De Chinezen zijn sédeti lang in liet grondgebied tigd, en bedragen een getal van 600 ae len, die zich hoofdzakelijk planten van bezig honden. I' l bevolking . u begroot. Ie koopwaren, aldaar gewild, /.ijn: tin, wa pens, e en Indische lijnwaden, aarde werk, er en /.navel. Boro, dorp op Java, residentie Bagelen, : roredjo, dist rikt Poerwo- Borobassan, stad op het zuid-westelijke schiereiland van Ccli men van Ma . I r zijn kutoenüibrijkeu en ook wor- Borobo, doi i bes 1 U i tkust, in mi. lenden aard. In liet beeldhouwwerk schijnt (1° kunst op Java haren trap bereikt » bebben, soodal in regelmatigheid en sierlijkbein de tempelen van den Elindostan er bij tr " achteren sti Boro Bocdhocr, Boro Boedho of B npelruine op 1 ■ p Magclan oreh, nabij de vereeniging der rivi< men zuid . over de . ten "rit' indrukwekkend voorkomt I aan . ruim : at, en bestaai . ;i, die trap Hen Ie n [e, muren i l, die men bereiki; o de binnen i hu '■ mei de Iniii' in elk ■ 1 Uit p de mun ■ (>|) het bovenste, terras slaal een gewelw* koepel ran vijftig voeten middellijn, en.ofsi er de top van is ingestort, van twintig hoogte, zijnde hel gebouw thans nog honde* 1 en twintig voeten boi sn de ''-l ;l '- verheven. In de residentie Kadoe vindt men op v *f plaatsen Bteenen en beelden, die waarsehijnW* afkomstig zijn van dezen tempel. Onder*"' ilerrn heeft de Regeni van Temanugo bad, dat van zulke steeven is gemaakt. Door de zorg van liet (lom eriieineiit o Boedhoer zindelijk gehouden. ' " heiTi hetzelve afbeeldingen van i\m laten vervaardigen, met het doel om ze in p"r uit te geven en verkrijgbaar te stellen. '". nabijheid is een Ptmdcpo mei eenige kan VOOr de bezoekers op uil te '' list ' j ms de Jayaansohe kronijken zou de tem? _ van Boro Boedhoer in hel jaar 52S (l ikening of in 60] der Cliri^''' 1 - 11 ' jaartelling gebouwd /.ijn. •, Boro Karang, dorp op .lava, ( Bagelen, regentschap Poerworedjo, Dj ei Boro Karang, dorp op Java Poerworedjo, i ' 1 "' 1 roredjo. Boroil' e ill de rivier ■ op Bumatra's Oostkust, bij de Palembang. liet is mei batterijen erS dekking dei its. Borong of Pasa r Boro i. entie Bata\ ia, In de b I Batai ia. oene markt. , t ,iijt Boront:. op Celebes' /imb"'" schiereiland, Landscliap Boelekomba. ' ' val i De fi""' 1 vruchtbaar en begroeid mei pscMSt ''""' Boroor, boek aan Bumatra's West* 1 » Br. | Borosa Koopor, eilandje in (hu I, iii straat Bapi. Boro Siraha, dorp op hel l ' i: ' l '" ]l ,i. 1 r '"'7,'.','.- > : " Bosbos, dorp op de Oostzijde > :IM '" i, onder 'l Dbied. .^ Boach (Van dom, kaap aan de '» ( . uj)ll * V O. L. en V 8' 't- ''"■ 80. 212
den linker oever ia reu bivou&c met eenc offii oierawoning. Botoer, eilandje ten Westen van Nii Guinea, in de Jiijklof van Gocus-ljaai. liet behoort onder liet eiland MisooL Botolsan, dorp op Java, residentie Cadoe, regentschap Magcilang, distriki Minoreh. Botong, gebergte in Borneo'a Zui rafdeeling, rijk Koetei, landschap Poenan. Bottak, bergtop op Java, residentie I'asoe roewan, «.fHmdiwg .Midanir. Hij is ecu der e toppen van het Ardjoena-gebergte. Aan deszeiïa voel ligi op 2,600 voeten hoogte de. pasanggrahan Trawas. Botti, eilandje aan de Westkust van het eiland Timor. Botto, twee dorpen op Celebes' Wesl een in staat Bopeng en een in 'süouvcrnements Noorderdis trutten. Bougainville, naam die somtij ■hen de Papoesche eilanden Gebeh en \\ Wordt. De kleine eilandjes en de rotsen boven weten doen voor de de Mnwt van Qilolo boyen deze n selijk zijn. Bougiraja, zie: Boegi Ra ja. Bouket, berg op de Noordki Guinee, in de landstreek Coeramba, ten Noord- Westen van den berg i ip L3Ö° 4O 1 O.L. Boilton, z:r: I. ueluii, eiland. Bowatan, dorp op den Ii : v van het eiland Ceram, residentie Banda. Bowck, dorp op .lavn, residentie I'robo- Linggo, afdeeling Lamadjang, distrikt lüinue Lamon Boworno of Browerno, distrikt op .lava, . afdeeling Bodjo .\i liet bevat LB,BOO inwo werno lil'l 82 palen van Bodjo Negoro, 24 8 palen van Etembao 57 palen van Boerabaja. Hel eem Konings, thans die van eenen 1/ Bowortooa, dorp op Java, t-resi dentie Kr» cm. Bowo Boody, eilandje bij de Westkust van lirt Kleine Boeuda-< odo, in de Bowo Bodas, zie: Bodas, dorp. Bowong, dorp op Java* adt I'atji 1 BowOllgail, dorp Op Java, residentie Kiwloc, Uchap Magel&ng, di >k. Bowring of sideulie 1' i Bosch (Van den), fort op Sumatra'sWest !s| '> residentie Padangsche Bovenlanden, land- der Ij Kotft's, ondenlisli ilj (unlnii.% in ' ''"'l' Goegoe. Het ligl op eenen alleen ,"len :u ' ; heuvel, 1,176 voeten boven de opper v , uktl ' dei- zee. lln is in L 832 onder b .'"' den Kapitein ïkttbs Baxjkbs Vbltmab 5 le gd. Op dit fort houdt de Addstent l^ Mll( 'i" der L Kota's zijn verblijf. Ook ia '" ll \ "vni \,mi de Nederlandsche llandcl- gevestigd, j °sch (Generaal van den), vesting op Müdioeu te, NgaWÏe, aan de j. ""vloeijiujr d ( . r rivieren van Solo en -Ma- op boogen kal! i n bodem. \ j( Os °arauw, dorp op de Westkust van " tegenover bet eiland Adi. i„. atl S, dorp op Java, residentie Banjoe !l;u " s ' 1 " ( '.-''iitsi-liiipTjilaijap > disirikt Dajaloehoer, .° e rivier Tjidjolang, op de grens van ■V-hl an ** l0In ï :lr l, eiland in den Molttkw ;i; Jh ,''' '; '"i de Batjan-eilanden behoorende, en Zuid- Westhoek van Batjan, mei welken 2, ,/' :|| -<t. \:m M; I- Kl .s:|,; pi ' dorp dji Celebes" zuid-westelijk Bot ]'"'' la " llMli: 'l' Bontham. i. *fta, dorp op Java, residentie Tagal, g' 1 !'"' '' distriki Tjiomal Kidoel. afil(; c ]. "Wa, dorp op Java, residentie Tagal, B o >' B wbes, dist likt Lebaki '(:>(.„, ° r ' l '"ip op Java, residentie Bageleo, r 'Vi'i,| ! ''"'!' Op Java, residentie SamaraiiL', Boto U| ' ] "' :U M:i ~ ' ''"'I I op Java, residentie iT*P '■" distrikt Samaiang. Hel BÖto ""' 266 Jilv;i | •' "I 1 Jav», residentie Probolii BotQ 1 " |' : ' ks;ui ' distriki Pedjarakan. i'"' 1 ' "'' JaTa > fesüentie Probo] B oto ° r* OD olinggo, distrikt Soexnbei I "'l' op Java, residentii listrikl Poerwon ~ s (ll ' Bel o hl', dorp op öuma %A oeli, landschap Man- S . Hel is op ebouwd rn teil ruim LOOnette i' r is ~,. ','"" iduwdajn. ' li ' l '"''" raadhuis of ba isel der inwoners, terwijl Turk >lt. i... ( """- 'Ie geringere liedi tte varl /!J " Vl '■" l """ il H iicli .""•• De rivier Botoeng il Bi »n de 80. 213
den liccrlijkcn met rijstvelden, koflijtuincn en inden bedekten omtrek. Braai, dorp en hoek op de Zuidkust van het eiland Flores, aan de b;iai van Endeh. De schepelingen, die de baai bezoeken, voorzien zich hier uit een klein riviertje van drinkwater. Braan, rivier in Borneo'a Zuid-en Ooster ling, distriki k Brabandshoedje, zie: Oelar (I'ocloc-). Brabi, dorp op Java, residentie Probo linggo, afdeeling Kraksan, distrikt Oendeng. Braboetan, dorp op Java, residentie Rem afdeeling Brading, rivier op de Noord-Oostzijde van 'and Billiton. Bradir, dorp op het eiland Madura, afdee ling Soemanap. Bradjan, dorp op Java, residentie Kadoe, ■, distriki Probolinj Bradji, dorp op liet eiland Madura, regent- Lota. Bragoeng, dorp <jp hel eiland Madura, in liet binnenland van hel regentschap Soemanap. Bragolan, dorp op .■ dentie Ba . regentschap Poerworedjo, disirikt Djenar. Brahalla, straal tuttchen deOostkosi Sumatra en liet Lingga-eiknd Singkep. In l»'i niidden dezer straat liggen de liralialla-eilandcii. Bruhan, dorp op Java, residentie Samarang, aan liet strand Er zijn zoutpakhuizen, waarover een Pakhu i esteld is. Brahc, dorp in Bom i!ak. Brahoe, landschap op het Soenda-eiland uo, iv hei mid liet ie Brajar, meer en dorp Zuid- en> . (listriki Kahaij u liet •Mal inwoners. Braleran, klip in de Java-zee, bewesten Madura, op 51" Z. Br. Bram (Karang) of Bram Bram, klip 1 Baoka, in de itraat Jiaiika, op 105* 81' O. L ui f L 2' 'L. Br. uit rol.s en zand, en is op ranun i geheel droog. Brama, Brambanan, dorp op ■' entieDjok djokarta, afdeeling .Matar.-un, aan den yoei ran inur, '•• palen van Klatlrn i Ldi reg van daar Djokdjokarta gelegen, balre au den weg. In den omtrek \ iu.lt men ut den Hindoe-tijd, ii deze p] Ir; naar dezen zou zij den naam van l'.mpo 6 Romb&nan en bij verkorting Poerambanaß eo Prambanan gekregen hebben. Ju het algi .schrijft men echter Bramba Ondel den algemeenen naam van zijn (i begrepen, als: 'Ij;!» 1 an, Tjandi Sari, Tjandi Tjino, Tjandi H" 1 '" 1 Tjandi Lombok, Tjandi Séwoe en de bouv EUtdja Boko. '/■•<■•. hierover bij die woordeo- Brambanan, berg op Java, residentie Djokdjokarta, afdeeling Mataram. De vlakk e rug van dezen berg is bedekt met digte w° tt " den, ilie rijk. aan palmriet en andere sli planten zijn. Bramó, bogt of inham in het Zuidi Brandewijn-baai, aan Bomatra's Westkust. ï* o oevers zijn vlak en bestaan uil zand. deze bogt ia eene kalkbranderij, die eenen *-"'' neea toebehoort. , Brami, kaap aan de Westkust van hel ft, (iistnki Soengei Man, in straat Bw** 1 Bran, zie: Brang. Bran, doip op .lava, residentie en rcg c " schap Ta-al, dislnki Doekoc V Bran, dorp op Java, residentie Santt** 1 * m ■'.. d i ir.kt Deraak. Branam, dorp op Java, residentie K;"'° l ' 'uelang, distrikl Ballak. Branbam, dorp op het eiland kaMili:" I -""" residentie I'anjoi ■■• Brandende Berg, zie: Goenong '. Brandend Eiland, zie: Goeno Brandewijn-baai, baai aan de van Sumatra, resident,e Padan raphische mijl bezuiden de stad '■''.',,,- Zij is, ten Zuiden, van de Boengoes-bo i ru ver iv zee uitsteken' te, Gantoean Taln of Gantiant Ten Noorden is /ij dooi- <\vn hoek Bato« bepaald. Zij is 1 zeemij] diep en heefl * r je tol •! vademen water, doch >-, te open .ijft westelijke winden. het eilandje Telor. Deze haai bev»* # u, van welke de Bajoc, de S^<" : ' : de Bramé de grootaten zijn. Zij '■-''"".'^jut' en, die welig begroeid W ', wilde planten en Btruiken. Brandjangan, dorp en poststation' residentie Soerabaja, <> palen van °° Er ligt hier uut' de Solo-rivier een" welke iv Is;,d geheel vernieuwd is. " telde deze plaats LS6 inwoners. Brandong.dorp opJava, rcsidentiec . n, distrikt Bandar uo» , Brandongof Brondin faW BR. 214
rivier Mett.ro op, die ui de. wateren van de oostelijke helling van <lcn Kawi ontvangt. Door deze watermassa vergroot, komt zij met kron kelenden loop in de residentie Kediri, alwaar zij al de wateren opneemt, die ter regter zijde van den Kawi en Kloet en ler linker zijde van liet zuidelijk en Ngebel-gebergte vloegen, en wendt zich noordwaarts tussehen den "VVilis en Kloet door tot Karto Sono, waar zij door het roorgebergte van den I'andan genoodzaakt wordt tot renen oostelijken koers. Bij de hoofd plaats Kediri neemt de Brantaa den naam ma Kediri aan en verdeelt zich leu Noorden van den berg Ardjocno in twee voorname en vele kleinere takken, loopende de hoofdstroom door Soerabaja, onder den naam van Kali Maas, in zee. Zie verder: K ediri-rivier. regentschap Sidajo, 41 palen van Grissee en * Palen va u Soerabaja, Mii anS ' riorp op liet cil:uul Bailka > distrikt eil i n ?' r ' v!( ' l ' t J f " °P tk Westkust van het Billiton, distrikt Tandjong Fandsn. ma rangd J an S' dorp op Java, residentie 8a- SetK 8 ' n " ( '" tMl|l '''l > distrikt Ocngaran. _ Bevat ,s."> inwoners. r;in , r ran Sga, dorp op Java, residentie Sama- regentschap Baktiga, distrikt Oengaran. ''" 70 inwonen. ro.r(. r ( ansJj;al ' '''"'l' °P Javf ». residentie Kadoe, HÄ« U ! Sl ' lla l' Magelang, in het Oosten van liet 1 ' lk * Mboreh. | ni., ra ? gkal ' (l '"'l' "P • l ' residentie Socra s : r ■" M< "'i" KlTto ' Kad angkon san, rivier op .lava, raüdi "e, regentschap lemanggong, distriki Kadoe. j ()11]| ail gong, dorp op Ji lentie Ban g' llis . regentschap en distrikt Poerbolinggo. rihoii angOn S' ''"'T "I 1 '«va, residentie (he J "ilic,i. ' 1 '"' lit<11111 ' 1 ' 'and Indrcunajoe, distrikt lam! an S°U, rivier op Sumatra's Oostkust, 'leun,, ni ' POBtstation en dorp op Java, resi- K;i]j '[, V ll regentschap Banjoemaas, distrikt doip ( , ani Koeion en Brani Wètan, twee liii„ ," "1' •'■•»•', residentie I'niholiuu'L'O, afdee- Br-a • a "' dislrikl Tedjarakan. fi ra ajatl gan, zie: Brandjangan, dorp. fQe *un ' r ' v ' ( ' r °P •'iiv.-i, residentie Pasoc lii. t ' MaiaiiLr. Aan den voet, van tot 7 °ena-gebergte ontspringen, op 8,000 i ' boeten l»n en de oppervlakte der zee, '''"1> ,v ■'"' ''' r ' sttidwaarts en beweaten liet ' (] '.'" 'loeijende, zich met eene andere e * :i u de bron Bingoriti komt, veree- VOmtm. De/e rivier (| <' 1„ 1(1 ,' '■''" (! «uid-wi lic rigting naar •"i ox>2 }* AI;iLl "-' " aI "J wrlk( ' zi -i ' ll ' K:lli v& n )„.,'.'.','"'' lhr :i1 de wateren afvoert, welke '"■ii, | 1( . 'ii cgte westwaarts afatroo "•H )( ," terscheidillg aan liet dorp le fc (;i , ten paal van Pasoeroewan. Ach- J N '"l"u,,, ',',' " rri " l «ij de rivieren Ladjing, uten.Djaioman, ""i den ,"' <;:il " c ' "!'• Unl " °° rd elijken voet van het Qtnd f ! v '(.-r j',,' 1 "' 1 'oortatroomende, ontvi l ( le w "'■ v:m hll ° Mt " k ade J 1 * v: '" de '«teljjke W&V van " Urau,',."■'.■"'•■-'•'«•'■:-,'i.- afvoert. Bier wendt iL(; h naar bel Westen en ui \'|>' den linker oever der Brantaa, '/„ paal van Ifalaog, staat een blokhnis van twee \ er diepingen boog. Bel beefl iwec kamers voor den Oilieiei-, eene voor Ijehoeftcn, eene vuor magazijn en eene voor kruidhuis beneden; de tweede verdieping dient tot verblijf voor de bezetting. Hei beefi twee kleine bastions, ieder met een klein stukje kanon, doch geene wallen. De bezetting bestaat uit 1 officier eu 20 sol daten. Aan i\vn linker oever der rivier is ook eene paaanggtahan van dien naam gelegen, op den 0.Z.0. voet van den Kawi, 1,448 Rijnl. voelen boven de Oppervlakte iler /.(■<•. Brantie, dorp op Java, residentie Djokdjo karta, aan de monding der Oepak. Jn is hier door den Kolonel Cociuus eene ver sterking aangelegd. Brantjang, dorp op Java, residentie en regentschap tfadioen. Bras, ne: Biaase, eilandje. Bras, riviertje op Samatta'a Oostkust, resi dentie l'alcmlxuii;, au het Oost er strand. Bras, rivier op bet eiland Banka, distrikt Blinjoe. Bras (Karang), eilandje in de Jan benoorden Batavia, op f. J -ui' 40" 'L. 8., 3(5' 35" O. L. Het is het zuidelijkste der Duizend-eilanden. Brasal, dorp op Java, residentie Pro EUgautaohappen, re i itachap Soefcapoera. Bras Madang, dorp iv Bonuo'i Zuid- eu- Ooitenfdeeling, distrikt Kahaijau Ueloe. ]li-t telde in L 863 0 huizen mei I'M) zielen. Bras Njangang, dorp in Bornao'i Zuid en-Oorterafdeeling, dlstrikt Kahaijan Ilir, au de ii\ iei Menohing. Brasso, Brassi of Braa, eilandje au de Noordkust van Somatra, is de haven van Acliin, op 0" l(i' JU Br., W ICO. L Het is hoi BR. 215
legen ; langs de Oostzijde staan 20 of 25 vademen watei op middelmatigcn afstand van de kust. Aan die zijde kunnen de schepen in zandgrond en. Bratoes, gehucht in Borneo's Westers! ng, rijk Landak, aan de rivier Blintiang. Brauni, zie: BorneoProper, koningrijk. Brauw, rivier op Bumatra, residentie Pa lembang, b Tebing Tiqggi. Uit dese rivier ia in L 867 crue waterli raven, teneinde over eene strook grondt langs de \l<n->i, ter lengte no ongeveer ~ palen, het «rater Ie voe hter den bazar van Tebing Tij Brawai of Brawoi, rivier in Boxneo's Zuid- en-Oosterafdeeling, distrikt Katingan, i de monding <ler Senamang, op den reg ter oever der katincan. Breakers, zie: Uluff, punt. Brebek, zie: Berbek, regentschap, enz. Brebes (lai ntsëhap op Java, op de Westiijde der residentie Tagal, grenzende ten Noorden aan de Java-zee, teu Westen aan Cheribon en Banjoemaas, ten Zuiden aan Banjoemaas en ten Oosten aan het schap Tagal. Hel beval vijf dist rikten, Losari, Brebes, Lebaksioe, Boemi Ajoe en 1,000 inwoners. Het wordt bestuurd dom- eenen Kegent, -■'■ j,j, een' Priester en een' Fiskaal. De te kuituur ia suiker en tabak. Bene rpen waterleiding is au voltooid i. Ju de/.e /ju twee suikeriabrijken, namelijk Djati enaanplaati van4oobouws, booteude aan de erven Houcberg db ixiit, en Lemahafa ■ den Heer Hm.. ninvs. Brebes, distrikt op Java, residentie Tagal, Er rijn 29,766 zielen. Be leidene jaren is hier deindigo-kultuur en die der suiker ingevoerd. Dil uit ekte distrikt bre '■ voort. Brobes, boofdplaats van hel i en van hét distrikt van dien naam, aan den regter oever der Tjipamali, B palen ten \\ van TagaL Hel is ecu lief plaatsje nel vele en huizen; er wonen ongeveer 2,000 Ja i en ruim ]0(i : Er woon landelijke inkomsten en kui er eene afdeeUug inlai in ISSO is er eene inlaudselio school id. Brobos, kaap aan de Noordkuit der Brobes, berg op Javi ing, dist rik Brebesan, dorp op Java, residentie en re " gentsohap Pekalongan, distrikt Seragi. Breboe, berg op hol Ambonsche eilai» 1 Amblflu. Brego, zie: Brit:o, berg. Bregolo, dorp op Java, residentie K regentschap Magelang, op de zuidelijke grens van bet distrikt Ballak, Brendi, dorp op .lava, residentie Boerabaj»i regentschap Sidajo, aan ree. Brengang, dorp op Java, residentie Ij djokarta, regentschap Mataram. Brengbreng, gebergte op Java, resident" Preanget ELegenschappen, regentschapTjiandjo* is door eene Lage b ten mei bel Kendaog" rte vereenigd, en loopt van den PatoeW zuid»; over de grenzen van Djarop»"* Wètan en Tjidamar naar de [ndischesee. B^ verheft óoh 6,600 Rijnl voeten boven do z cC ' Brengkal, dorp op Java, residentie l' l '"' bang, o[> du Noordzijde van hot regentsow Toeban. Brengkok, dorp op Java, adsistent-resideß" Buitenzorg, op l»-i land Tjipamangie». Brengkong, dorp op Java, residentie* ihap Eleml , . Brongolo, dorp op Java, residentie Ivi' l '"' 1 ' itschap Kciliri, distriki Soekoredjo. . Brongolo, dorp op Java, residentie K*" 0 ftdsistent-residentie en regentschap N;4 rotf ' distriki, Wailjak. Brengong, dorp op Java, residentie r>:iu'i' lc ' itscnap Poerworedjo, distriki Tjang Brongos, dorp op Java, residentie l* c bang, afdeeling Blora. lir i ; Brcni, dorp op Java, rewdentie K l onderregentschap Blitar. v Brewors Droogte, ondiepte i» '' e ' ccc, op 5' 88' /. Br. 1. BrowGra-oiland,/.,r: Brouwers-e>" Bri, bnp aan de Westkusi van '"'" '|. rijk Matan, op l u 50' /.. Kr. en Lo9° 55' ( Briai, wijk in Borneo'a Westerafde 601 " rijk Simpang, in de I fdplaats Bimp* n ?' Bridjo, berg op Jara, adsistent-reßi» Patjitan. Briong, laiang op Bumatra, in |l( ' gj. o, op den regtei oever der Nmi 1 ' 1 "- Brigaan, dorp op J»ya, residentie x» afdeeling en distriki Panaroekan. ■a s af^ > Brigo, berg op Java, re identie ling Bonii trikt Poeger. 1)C t Bril (Do), fori op de ffestuüde J ;,, eiland Groot <>l". ' sV ,I, Ui,l door den Lan i** c * * : BE. 216
gents 1, afdeeüng Pamalang, distrikt al Kidoel. Brodjonalang, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang, distrikt Minoreh, in het Oosten. Bij hetzelve staat een 32 voet breede tempel Brodjonalang, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang, distriki Hernamen. Brodok, zie: Brodot, eila Brodot, dorp op Java, residentie Kediri, ling Kerlusouo, regentschap Eerbek, dis trikt Kertosono. Brodot, eilandje op Java, residentie Ke diri, afdeeling Kertosono, regentschap J'erbek, distriki Kertosono, in de rivier Brantas. Brodot, dorp op Java, residentie Boerabaja, regentschap Modjo Kerto, distriki Modjoßedjo. Broeas, dorp op hei eiland Banka, op do noordelijke grens van het distrikt Soengei 81an. Broeders (Drie-) of Po doe Tiga, drie jes ten Westen ran het eiland Amboina, in den Molukschen Archipel, :'>" W /.. Br. Broeder (Noord- en Zuid-), twee eiland jes in de straat van -Malakka, Noord-Oost van Broeders (Twee), of I'oeloe Uoewa, twee eilandjes aan Cmi Zuid-Uostlioek van het eiland I °? ls _tegenwoordig vervallen, en verlaten ~ r ü (De), gevaarlijke klip in de zee van l "'"'\ waarvan de Zuidhoek op ü ü 5' 'L. Br. J l . -°- '>• gelegen is. ri ndjok, zie: Blitar, landschap. r;,|f- rinSikier ' '''"'l' op Java, residentie Soe ' *J*> regentschap Soerabaja. i rin Sin, eiland ten Westen van Sumatra, (lij ' l ': Indische zee, 1" 58' Z. Br. Tusschen viMii',7' I '"' en Poeloe Tiga is de doortogt niet 'f- p . daar er een iif onder water i ~ . nn Sin, koeria op Sumatra's Westkust, t.-'ii", '° Tapanoeli, afdeeling An-kolah, dis l\\ rin Sm, gehuoht op Sumatra, residentie aan de rivier Blitang. ], l( j r dorp pp .Sumatra's Oost kust, rijk ll;i ' ~"-"''> - : er Eleteh. Boven dit dorp, uii(| ( ..","'" yar ens, kuiiit men aan twee op elk g "ggende ateenkolenla Zii ln Si n S 5 ii\ ier op .lava, resident ist / l H ] j of Brinkelaan, dorp op ifjj'j ' ll!!r 'tic I'; elen, re entschap Poerwo iiiici,', J aU " ' lr ' '■ Jl <'l i« door zijne bazar beroemd. ■g ögombo, zie: Pringombo, dorp. tijk u- dorp op Celebes 1 Westkust, Br • Jo - Ulca > klip in de straat Gaspar, hij de «ijde .' st ! and Hm,ka, aan de Noord -s«av ' lihtnki Klll ' :u ■ B rin t 1 aan> Zl ' ; Bringkelan, i ° On Si doi p "i' .1 .t\ !, Sri ' te B e ntw-hap en distriki Tjilatjap. ' J i> i|,. z ° n ' berg op Borneo's >foor! i loi tkust, r isti' ■''■'' ," 11 '- van Sambilioe " , ly - i'"in O p hrt ;:ii ''- By deze kaap ~'\ '■) de kust, en bezuiden deze] >U: ' li,!'' 1 ' ""■' Broeden i rloed • Vta ''" " ;i 111 il(. :m " llrl ( ' il;llnl s '»'i» !; 11 w ' ; 'l"- I '■■ Bohepeu kunnen er hout , ' " v "''- in Borneo's Westerafdeeling, ;ixv ui. -"' l; w,, „,, ,jeii .: ling° ' '''"'I I in Borneo's Zuid en Ooster :s|li '-i Kapoea in de d r °bok ''' /I J" ° uwoners. 8 * M.Broebol . berg op JaTa,wsi- " 1J - 1 ' i:: Bedeeltel * r °dok , 1 lol l' op Java, rei 1 atie i Broeders (Twoe-), twee eilandjes ia de uur \an L'oeloc Laut, 4" UT 'L. Br., jk; j i.v o. l. Broeders (Twee-), e o 1 de Dui zend-eilanden behoorende, ten Noorden van Java, /. Br. en Lo6° 8' O. L. Broeders (Twee-), I en op het Maihini, afdeeli aap. Broeder van het Westen, >.iv : Pon in, eiland. Broedjoel, tweedorpe lentie i, distrikt Djati Wta Broodjoel, dorp op ■' ribon, regentschap en distriki Madja Lengka. Brooga, doi natra, ratidentii lembang, aan den linker oi lloesL ELet ■ LS woningen. De rii ier vs b dorp L6O ellen breed t-n 6 ellen diep. Broenïboongan, dom lentie . Broempoet. I van a de baai Batoek. Broonaï, zie: Borneo Proper. Broonjak, dorp op Java, residentie Peka bap Pekalongan, diatriktßandar Gocjiiu BI!. 217
Broowana, stad op de Noord-Westkust van Bumatra, Noord-West van Bamarlang. Broga of Boewai Brom, stam der Lam pongen op Suniatra, in de Lampougsche dis triktea. Brokan of Mokollch, eiland in do In dische zee, ten Westen \au Sumatra, tot de ■ -eilanden behoorendc, beoosten MflßSft Brokan, dorp op het Batoe-eüand van dien naam. Er wonen 20 Niasscrs. Brom Brom, zie: Bram (Karang-). Bromo of Brama, berg op Java, resi dentie Pasoeroewan, op den zuid-oostelijken hoek van het regentsohi oewan, op 7" 55' 80" 7, Br., Ll2° 55' 40" O. L. ]lij ]i-t in het midden der vlakte of Dassar, die 6,617 voeten boven de zee wtlicwmi is. De Uroino rijst slechts 70 roeten boven deze vlakte; hij is een steeds rookende vulkaan, altijd werkende niet Ben krater van 300 schreden in omtrek. De bewoners dier streken houden hem voor den zetel van hunne godheid. De Bromo \ lamde ree la in de derde eeuw jaartelling, maar zijne bekende uit har:;' i van 1767, 17;."', LBO 4, I LB3O en 1843. Den lOden .Maait. 1858 is de Bromo, na ongeveex LB jaren in rnst te z iju gewei ne toenemende wijze be ginnen te werken en heeft met \ eil u'edniisch üderaardsclie slagen vrij groote iteenen uitgeworpen. In zijne nabijheid is de koude _. De dorpen zijn i luilrll, ZOO iers op .lava, tusselien koko.-paliiien, maar liggen kaal Cll bloot, liet water is kil. Van men lïaaije. verL-rzk'teu. Bronding, zie: Brandong, posterg. Brondong, dorp op .la\a, residentie Bage len, regentschap Amlial, dist rikt Poo Brongeng, dorp op Java, residentie Ban , regentschap en distrikt Tjilatjap. Brongkal, dorp Sama rang, regentschap Balatiga, distrikt Amhaiav.a. Brongkol, ong, distrikl Kailoe. Brongsong, dorp op Java, e IV jjgjo, p Bataug, distrikl K Bronkhorst, eiland in de Java-see, ten Noord-Westen Bron Malang, dorp op Java, residentie .hap Tjilatjap, ,11 dexPreangei l:. de 'Ijltandoei. Bronsiang, dorp e Pe kaioi ap Pekalongan, distrikt Bandar Goeniwai Brossot, dorp en riviertje op Java, resi dentie Djokdjokaïta, afdeeling Bfataram, distrikt Galoor, aan den westelijken oever dur Fxog o - Er is cenc fraaije pasauggrahan. Brou Beroc, rivier op .lava, residentie Rembang. In üclober 18 an ) iet a ran oenen dam in deze rivier, in e belang der rijstvelden. Brouwers-eilanden, eilanden in het Z u ; '' den dei straat, van Malakka, bij Sumatl*° Oostkust en daarvan gescheiden doordeßro*" wers-straat. De voornaamste zijn lïangk»' ls ' Padang, Pantjoor en Rantau. Brouwors-straat, benaming van de di(- de Brouwers-eilanden van Bumatra's ( knst Bcheidt. De noordelijke ingang is gevorffl* door het eiland BaagkaÜß (waarvan de NoOÏ"' puiii ligt op 1° 36' N. Br. en 102° O. I Jut vaste land van Sumatra. Zij is on; 5 mijlen breed, mei moddergrond. Br wordt in de Brouwers-straal gevisoht, welke om zijne kuil zoo zeer gi er mei treknellen, «aar\ ai' "\ grootste 360 en bet kleinste l 20 vademen l* 0 " is. De vangst met bel groote net wordt - l steld op boo ;stens 4,000 en minstens I-"' bel kleine nel i >00 en '"''l stens ~;a) visschen. De gedroogde troebot eene gemiddelde waarde van 20 Spas matten per L,OOO stuks en de kuit 8 '' "'' Spaansche mat per Juu stuks. , e t Brouwers Zand, gevaarlijke klip ' ; van ih' straat. Boenda, 14 mv' 1 '" de Westkust van Java, 5° 30' /,. Br. _ Brown, droogte ten Westen van l'» 1"'' in de Stolze-straat, met 8 voet water. Brussel (Nieuw-j, zie: \l a tan, ''J 00 l- Bucclough, bank in den pel, ten \\ esten var bel Papoesche e eoe. /ij is den ■> I . ■ hel Engelsohe sohip Hertog ontdekt. v;i n Buffelshoek, kaap aan de N"oordïO de «" hel eiland Aladlira, volgens Dl 1 I 1: Ii': v "' 30" '/,. Br., Ll3' 61' 9" O. L. Buffels Punt, hoek aan de 'Wesik' j!r , Sumatra, bij de Eilands-baai, op :; De schepen liggen achter de/en bo< dan in de haai van [Senkoelen- xgfl Buifolshoorn, berg op bel Papoes^^ Wageoe. II ij u dé voornaamste van W en omtreni 2,910 voeten hoog. . Buguola, cic Ba| aala. ~,■ ?'•"' Buitonkerk, een der 25 wijken ' Q<é Batavia, op .lava, residentie Batav» ijfr I |~,,..pesi'lie ui|kmi'Cst c c BR—BU. 218
niri naar Baiavia geleidt. Op vele bergen zijn voetpaden. Ter bevordering van den landbouw zijn eeltige kanalen gegraven, als: de Kali Baroe (Nieuwe Rivier) of Slokkan, die gedeeltelijk in 1730 door Makti di Wauosa gegraven en iji 1753 door den Gouvcrneur-Ueneraal Baron van Imikif voltooid is; eene water leiding tei- dienste der rijstkultuur, waardoor Int water uit de Tjikao over de landen Tjilrap en Ningewer wo ac kleine water leiding uit. de TjipamaiiLnes, nabij het dorp Brengkok, op het land Tjipamangies; en eene waterleiding uit, de Tjidani, ten behoeve der rijst kuituur, over de lauden Gedong Ladak, Tiliboct en Bodjong Gedé loopende. Op die bergen, welke niet /.eer steil zijn, worden thi i en in de wildei □ vele tijgers aangetrofl Buitensorg, adsistent-residentie op Java, * net midden van het land, grenzende ten. aan Batavia, ten I Krawang, ''" busten en Zuiden aan de Preanger Et< ll; 'l'pfu en ten Westen aan Bantam. De in- i';i;i,i, la Bogor, volgens de overleve- Omdat hij do ontginning der wouden, in du mstre^en Vi >" tel verwoeste Djakatra, vele 'ode {bogor) zouden gevon- ojn. l),: oppervlakte bedraagi !i; vier .' '' '"ijlen, ieder van een uur gaans. e dampkring wordt er, zelfs in de Oost j.|'." SIHI . dikwerf door regens afgekoeld, en liet, iaat is, wegens de weinige moerassen die il ; k ".!' u ""'''" worden, zeei en dient l ; 'J' s tol liersti-l van zieken uit anderestre '' ::! Java. De thermometer staat des mor s te zeg m-e op 73°, dea oamiddi JOP 81° en des nachts op 70°. <lcli% B r ond i.s zeer vruchtbaar, in het noor ,l li( j gedeelte tol aan Batavia afbellende, ]) e / lcti zuidelijk gedeelte is zeer bergachtig. (i,. ,_. u ""''i''i;MiiMe bergen van Buitenzorg zijn ■ l: Pangi . Mauilala, Wangi, 4.wie, Kapoetiean, Ma- , ■"• Mermiei. U Eloemping, K^..^ Tjampéa, Pasir, Bedil, Eambalang, 1 Kota Preang, Mendala, Poelasari, bir (.' • Arie, Dinding, Gam i''ar"s""' Ul1 ""' ( '" NUI "- : ' Kampong Djawa, Tji -1 °°eoa, Candaga, Karadak, Soelasi, Poetrie, 1 "1" 1 "- Préang, Tjangkak, bo e | ~> l-andjong, Boengsing, Etoengin, Bam -1 '"''nia. [),. ) )rl emeen ''' ln iq groen be leid es worden tot op '"'mier hoogte bewoond; hooger op r ""'" ""g hutten voor die inlanden, welke lj e l . (: /"'''"y-suiker inzamelen en hereiilen. die vuur de rijstvelden van zeer %j (i.' 1 Z 'J" ''" die den grond bewati fiiiu a , "'J' l ' 1 !', de Tjiboenboelan, de Tjidoe- :" k; :':!"- '•'• de Tjikao, de ' )>/r zi', 'i"' 'J''"' ll '- (l( ' ''il enz. . ( ', J " "J" : ' allen onbevaarbaar. De voor i- '«Taarbare rivieren eüd de Tiidani. de Ijibet. ullc cji ('i"'"'" P° s tweg is in eenen goeden si eelte, hetwelk „ver ,len S '■jk t e | °°Pt' ■■ " de Tusschen de partikuliere , die door de landeigenaren Vt&nfj ''' ! " ' mden worden. l'"' [i K ov° Pi "'" '" tJ l;ii,rr M landen üoeripan, Elomping, Ov er ,„.'," Djasbga, terwy] UOn B Badak, ï, . po k en Tji- Er zijn hier eeuigc duizenden buffels, die Bon ter, daar er jaarlijks ruim acht honderd g< worden, niet voldoende zijn. De veestapel bestond in L 854 uil Sels, 6,736 run deren en \<>i'.» paarden. Varkens uurden al leen door Chihi Bven als elders. De wouden zijn vervuld niet vele Boortenvan fraai hoenders en eenden heeft men er iv overvloed. De voornaamste voortbrengselen van den zeer wurhlbareii groud zijn: rijst, kollij, kokos noten, aardappelen, vruchten e I B, die. naar Batavia renonden worden. Inßuitensorg i op ultimo December L 854 aan l 136,506 klapperboomeu, als: 69,734 vrucht dragende e e. Ju dat zelfde waren 3,789 huisgezinnen afgezonderd voorde koffijaanplanting. Men telde 3,407,000 vrucht en, Waarvan verkregen zijn 1,845 pikols. (>p ultimo .Maart L 856 Wan wezig 3,007,000 vruchtdi 00,000 koffijboomen, te camen 3,107,000 boomen. De koilijteelt bestond echter bier krai servitunt op de landen Tjiawi en Pondok (lede, 'l'jidjeroek, Tjïomi i Sin pong Baroe, Tji cii IjikoppO rustende, hetwelk, w> hei drukkende er van, met autorisa is opgeheven bij besluil van den verneur-Geneiaal, d (Ind. staatshl. n". 76). Het ti of en ia l_e van i - de kotlij - VOOrtgeiet, maar hij het aangehaald besluit zijn de bestaande koffljtninen o. a. aan hen slaan, en de lauden ■ der de werking van het, bij publikatie van 28 i'ebr. BU. 219
eiland Madura, adsistent-residentic Soemanap, Ie rivier \an dien naam, JïJV» paal van Soemanap, 94'/ s paal van Bangkallang. jir groeijen veel kokosboomen. Ambogaga, haven op de Zuidkust van het I Flores, aan uitersten Oostelijken inham der baai \:m Endeh, residentie Timor. De \ rij wel gebouwde kampong strekt zich naar gissing een half uur ver uit. Nergens welügt in den geheelen Archipel vindt men meer kokos boomen dan in haren omtrek, en zoowel de vruchten als de. daaruit bereide klapperolie worden in overvloed naar Singapore gevoerd. Amboewan, rivier in Bornéo's Wesler afdeeling, distrikt Meliouw. Aniboi, eiland aan de Noordkust vanXieuw- Guinea, in de Groote Geelvinkbaai. liet staat onder het gebied van den Sultan van Tidore. Amboina, Ambon, Apon of Thau, liet belangrijkste der Ambonache eilanden, in den Molukschen Archipel ken Zuid-Westen van Ceram, ten Noord-Westen van Banda en ten Oosten van Boero. Hel bestaat uit twee deelen of schiereilanden, het Noordelijke Hitoe, en liet Zuidelijke l.ritimor genaamd. Het ge licclc eiland is bergachtig; op Eitoe liggen de hoogste bergen, die door steilheid nioeijelijk te beklimmen zijn. Het klimaat is er altijd voor zeer gezond gehouden, maar sedeit het jaar !S.'i7 heeft nicu er tijden gehad van heerachende koortsen, waardoor de inwoners sterk geteisterd werden. Lepra en svphilis, de laatste meer bijzonder onder de inwoners der hoofdplaatsen, worden veelvuldig waargenomen. Amboina heef; eene oppervlakte van 4759 vierkante gcographiselie mijlen. Kr zijn vele snelvlietende riviertjes, doch die zelden bevaar baar zijn. Bij de stad Amboina zijn drie ri viertjes, die uitmuntend drinkwater opleveren. als: de Way 'I'oino, de Olifant en de Kitoe. iina is beroemd door zijne kostbare hout soorten, die voor meubelen zeer gezocht zijn. .Men lieft er schoone nagel-, sago- en mangga :i bedroeg het getal nagel boomen 437,301, waarvan 1.26,648 vruchtdra- L 0,653 niet vruchtdragende boo men. Ofschoon gemiddeld van iederen vrucht dragenden boom het produki gerekend wordt op S«/ t kal ti of ruim anderhalf Nederlandsen pond, vali de oogst dikwijls zeer verschillend uit. In 1854 oogstte men van nagenoeg hetzelfde | booinen als in 1855, bijkans 4V, katties per boom of 550,5.).-> oude Amsterdamsche ponden in hi terwijl in 1855 niet meer dan 20,205 ponden werden verkregen, waarschijnlijk ten gevolge van de uitputting der hoornen door den overyloedigen oogst van liet vorige jaar. leder regent of hoofd eens dorps heeft aandeel in do nagelgelden en regt op een gedeelte van den arbeid zijner onderhooi De afschaffing van de verpligte levering van Botenmuskaat heelt, die kuituur van weinig beteekenia doen worden. In ISS6 wer den van Amboina uitgevoerd LB6 pikols noten en nagenoeg :! " pikols foei :n eene aan zienlijke vermindering in de produktie aanwijst. De kaneelkultuur werd in lso.'i, op voorstel der toenmalige hoofdcommissie van landbouw, ingevoerd, doch liare uitbreiding werd in 1839 akt. De kokoskultuur heeft alleen plaats door ingezetenen der hoofdplaats en slaagt uit - nemend. In het jaar 1855 werden daarvan 20 pikols naar Manilla nitgevoerd. Het petal klapper- of kokosboomen bedroeg op het einde van 1855 467,776 stuks. Deze kuituur wordt. door liet bestuur zeer aangemoedigd en bij de bevolking bestaat veel geneigdheid, om zich er Op toe te leggen. Als een gevolg der daaraan en uitbreiding zijn dan ook in 1555 niet meer dan L2O pikols olie op Amboina ingevoerd. De teelt van J'Yrnamlmk-katoen werd ruim ecu twintigtal jaren geleden op Amboina ingevoerd, daar echter van de produktie \an katoen op Amboina niets wordt gezegd in de door het Gouvernement gedane mededeelingen, schijnt men het er voor te kunnen houden, dat die teelt óf te niet is gegaan, of althans weinig te beteekenen heeft. De sagopahn komt aan de stranden in groole hoeveelheid in het wild voor, doch is niet toereikend om in de behoefte der bevolking te voorzien. De rijst teelt is bij de Alfoersche bevolking niet zeer gewild. De oogst van 1856 bedroeg dan ook maar 1 .">■.' pikols. De heuvelen zijn op Amboina bedekt met lajoe-poeiiA-boaachen. Europescha groenten en aardappelen worden er schaars gevonden, doch de grond levert inlandsohe aardappelen, Turk» sehe tarwe, koihj, peper, indigo en verscheidene boomvruchten. De wateren wemelen van vis schen en aan de banken van Amboina vindt men prachtige schelpen. De handel is grootendeels in handen van Chinezen en Arabieren, Icrwijl de industrie duor de inlandsche burgers wordt uitgeoefend. Behalve eenige Europesche artikelen, die, zoo als wijnen, proviand, lakens en meubelen voor de weinige Europeanen, van geen grout belang voor den imocr zijn, bestaat er bij den inlander alleen behoefte aan lijnwaden, ijzer en opium, welkt- heiih- laatste artikelen voornamelijk strek ken om de Boegmezen en Makassaren voor de Chinesche en Cclcbeschc goederen, die zij aan- AM. 22
L 836 (Ind. Staatabl. n°. 19) gearresteerde Re glement: Om/,- 'en lm ,/•. De theefabrijken van Buitcnzon; hebl > ! <>7, l 'M ponden thee. De theeaanplantingen ba strektbeid van en 746,200 theebeesten. 'is hier Di bosschen, die ümmerhout» leveren, zijn: Aloen Alocn, Bod jong Gi Kason, Bodjong Mango, Depok, Djagra, Goenong Kendang, > Salak, Koeripan, Pandjang Bedü, llir.iti- Pandji i, Tji bodas, Tjihoe, Tjilodong, Tambaga, Tantjawasi, Tjimanokj Tjiroeka en VC"arodoji Me ; , dal de bergen van Buitel fioud bevatten; ei word! bas o en op dl e i Tjampéa zijn kalk i. ()p Tji trap is eene minerale bron en op de licrircii Bansai op bet land Koeripan trefl men ook zulke bronnen aan. Te Gadok, bij Pondok Gedé» is warme bron- De voornaamste bil wordt door Chini en. De in di' produkten \ b land. De nilvoer naar de Pn Euro pesche voortbn Batavia is belangrijk. De artikelen, welke worden, zijn: amfioen, Europe 1 !ie dranl i papier, ( i uur- Merken, tabak, thee en ( ; . ili. In . kalk- en ronden. De ro ,i (lp molens, «<-lkc i ' fles- Buiker iw w ordi dooi ' ach bepaaldrlij! e: uit De inlundet ■ ! >oor de \rouwen «■ De i.m■:. ! i bevolking V.'lll ncn eu daarmede ge nezen, 305,449 inlandera en 144 lijfeigenen. :■ <!<■ inlanders worden verstaan: Soend*" nezen, Javanen en de Bieb daarmede vermeng» hebbende Maleijers, Arabieren en töooren. ' ll Buitenzorg is de Boenda-taal de heerechenae- Verscheidene Hoofden spreken 1 Laag .Malere» en Javaansch. IV Maleisohe en de Javaai laai worden bier met Javaansch karatti schreven. Am hei boofd van het bestuur staal |r " Resident; onder bern staan al de |U ' landsche Ambtenaren, aan wier hoofd / \\i- eni van Buitenzorg bevindt, die het toeïi?* over de inlandsche Eoofden houdt. Deze teft" dentie is in vijf distrikten verdeeld, als: l'"|' regentaohap, Tjibaroesa, '^'J l .! 1 , nong, Parong en Djasinga. Over ieder distf"" staat een Dmtanff. Buitenzorg, dist rikt op .lava, adsistei»' resident ie l uiiten/iiiu'. V 661 de invoering i~~ het Islaiuismu.s maakte dil dist n uit. De naam Buiti dentie, bel distrikt en de hoofdplaats geg' Vroeger w een Opperhoofd met di van Regi den t tel , H. Hel besla hoofdplaats eene oppervlakte ean ;.' s l vierk» en beval de Gouvernementslanden.: K;""_ pong i - : de pa>' !lls " landen: Pondok, Gedé, Dermaga, Tjio*** ippO, Tjiseroa, ' en 'Ijiav ; Buiten den ' i den Demauff ' s ( ''| ieder huid een Boofd, ' li:i: '.' l "- ( . wordt, en ouder den El( eni niet de I'° Buitonzorg, hoofdplaats van de ads»»* ** residentie van dien naam, op .lava, dist 1 boven Zoowel duur hare bckoonfl^ B I3uiteuzorg rel Java. Hei bit van den Gouverne« I is een ai ebouw, betwel» Ilin en |" ; " (j ten al-, een dei '"|.v' id is. Hei ligl op (i " ;; '- ,0t Z. Bi . ' O. 1.. - l'iu dit p | een l^ [ ' . Gouvenieur-tlcuen ticht, in door l |u i don Baron » v ; berbouwd enden LOden Octobö ■ I weder berbot BU. 220
den grooten weg, die naar Tjiandjor leid!, ge- I c-n teil ongeveer 5,000 I De inlandsche bevolking woont in bamboezen huizen, in den Lommer van bi verscholen. Bultig-eiland, gelegen aan de Noord zijde op 1" -'s' Z. Br. en L 35" 8' 59" O. L. Bundenay, berg in Borneo'a Westeraf deeling, in bet /.uiden van bet rijk Sambas, IC \. Br. Bus (Du-), fort op Kieaw-Guinea, boven in de Tritons-baai, op 3 . Ls'6" (). L. ()|i den -! Augustus 1828 beescl liier i i lag, doek d<: plaats werd i laten om reden van ongezond] Button, eik op 4° 5' 30" /. Br., Ll6" 11' O. 1.. ~ c plantentuin te Buitenzorg werd door den suron van om C.um-i.i.kn aangelegd in LBl7, |' et ' 1(1 t doel om daarin [ndische, maar vooral svaanaehe en ook uitheemsohe gewassen aan "eeken. Bij den aanleg is hel Bohoone i !'■' het nuttige op eene bevallige » Wi zoodat de geheele tuin eene groote ut- Lbiedt vau sohoone beplantingen, , grasperken, vijvers, enz. ■m u lr|i lt in dezen tuin hel graf au van de 86 oatuurkund ibich kn;i, en Bt^* ] ■ n\i\ II LSSBLT. Op di ''.'' Be oe wil te marmeren zuil op ren vierkant i „***! met eene manneren plaat, waarop een "*4 opschrift, jj ' plantentuin is Gouvernementa eigendom :ii|,~ ( '' ' a ' sl onder eeiieu hortulanUS llil toriali , beiden door he< Gouver " l bezoldigd i i den 1,,^.' 1 "' 1 " 11 der Oouvemementa hotels. l> |v " s heefl eenen tak te Tjipannu in de ri ' Kegeni ie u ppen, ite gebouwen van B '''" i.iriiv, gebouwd kerkje, zoowel be- .y, oolr de Protestanten als voor de Roomsch ;i;ili de uur i oning, kaz cr ( ''" ''wkani plein """■"'m, eene in LB4B gebouy in,,, , '." Ben logement, ■. badhuisje B * tlat alhelder « tuur der i is te ''Is , hebben hier i, die ver ran elkander 1'r,, 1 1 een landraad. i : >;ii, | duur ivi I De «Hl B alnjd dra ('I ; Button, drie eilandjes, keel i le, bekend onder de .: Button 1, 1 1 en DDL. E i idijk. zandbanken, lang. BwOOl of 8001, lijk;. i dorp N'oordkust, re sidenl atoli, bewaten Limbotto. goudmijnen, waarvan wordt. Ilii beval 7,550 inwoners ij i j i indt mi De bevolking zeg! van een n /al eten. Zij vindt haar hoi kul -1 uur van rijst, ■ wol en i r.v. . n.ulijk ; er is ei noemen. De i BU—BW. 221
daar in voorgebergtea eindigt. In liet Noor den zijn vele vulkanen, > lijk kun nen woeden, zooihil aardbevingen aldaar niei zeldzaam zijn. De meeste bergen zijn met groen bedekt. Er ziju er, die ach ver beffen tol eene aanzienlijke hoogte, zoo als in do residentie Manado, de Goenong Lokon, boog 5,090, de Qoenong Bapoetan 5,791, de ong Khliat 8,577 i \'»>!' . \uu üuntliaiii, boog '.>,<> s roeten, en do berg bij kaap Dondi i t 92B voeten. Op vela dezer i ontspringen rivieren, waarvan somi tot <>p vijf mijlen boven de inoudL baar zijn. Ca-wor, zie: Eauer, afdeeling. zie: Ccram, eil kaap aan de Nooidkust van hel ; " ailll _ Anii,(,i„ ;i) :;- -,:/ z, ]■„. oith, dor]) op hel eiland Amboina, op de j '**n*l van bet Bchiereiland Bitoe, afdee n BHua. Er wonen 688 Mohammedanen 1 1 ~il , lammell > noordelijke landtoni ■ •""' Groot Banda, die ach in de tee van uitstrekt. (-■il?°| lobes ' ( ' il:vll(1 *°* <lc (; '"" tr s >»'i"l'i a ''" " behoorende en grenzende ten Noorden de ♦ z "' Vil " (( '' ( ''" lS > twn Noord-Ooiten aan d sl|;i:t i der MolukU's, ten Znid-Oosten aan van Banda, ten Zuiden en Znid-Westen "' *cc van Java en ten Westen aan de raa Uakauar. 0 '" eüand streki och nit van lis" to< •\\. t^.'' n '■'" 5° 48' Z. Br. tol r 46' \. Br. l 1 (, V 'Bïu n uu de grootte van e. ili,, "'' ; '' : ' : ' s geographisohe mijlen, wordi ■"ootte, zelfa mei inbegrip van Boeton en s | (l( .'l" ' ; ' W;| . door Mki.mi.i, vax Caxhbh op ;p ( .. ''' -.li' l ,'! vierkante geographisohe mijlen (|. ia bezii eene boogsi onregeln ten g '•'" l ""'' 1 ' 1 lr " Noord-Oosten, ten Oosten, .■"''l-Oosici, ~„ ten Zuid W eaten eeue r " ( ii i '•' landtong, die te zamen drie i,r rp i;i:| ijiii vormen, namelijk: de Qorontalo (;„i,'""'"' baai, de Tolo of Tomaikoe en de e bea, dat zeer bergachtig en dooi ' '" omringd is, bangi de warmtegraad A ;iu *"'" de plaai af waai men cich bevindt. iu,.t(. r *'' ■' ll;i "dcn, bij stilte, staat de tin 7o°_ ."'' ''"' en des oachta liij onweden op lullig I' '' r bergen is hei veel koeler. D{ Hi,,, •..!, daar ( i L< \y ] |( ''' keerkringen en mei bel uoordelijke .' ' :i ; i|( ■' den i i. en de n s J«ai i Koven staat, doch r | '" zijn er zeer verkoelend. Bel di '"•t. in,,!,! 1 "" 1 '■'■ «even of achi In 'ijil ; vin ''" ;mi Novembe • half Maart dn jd .' '!', " h ' Lwedei i i Hel lui '"■in md te van den archipel. ~;', ' ( r dikwerf eoo buyig en \x ' '~'\' A iop eenigi nüj] , tandi l : i;i| l;l',' l '' l! [ ll( '" 1 manden boden isseerafi J* edeki met bergen en daJen; '' nv,.,. \' r I ■ '. die Mri Landtonj en \> rlengi i n al- In (li- zei' van Java loopen uit: de Tino, ilc Kaijelie, de rii in- van '. iga, die van '•'■■' te, Pa o gi Loempan) an, I \ipa nipa, Kalimassang en verscheid) In taal van Makaasar, de rivier van die van Banrabone, van Tello, van Maros, de Binanga-sangkara, >! (1 Badi enz. In de ast zich de n\ ier i ranaj >, Lhuljé en Dr Tjenrana ontspringi echter in liet Tampj ~ het rijk van in Wadjo ligt. Zij il to( aan hel meer toe bevaarbaar rooi biunenlandache vaan van 10 last. De aanmei teüjkste kapen op Celebea zijn : op den i loek aan de zee ran Celebes: de Rivier- of Stroomen-kaap. Op het 11 .land, de kapen Kandie en Koffin. Aan de straal der MÖlukko's, kaap Talabo. Aan den zaidelijksten uithoek, iU punt lekomba, en op kust, de kapen .Man dar, William, Kaili, Temoel en Dondo. kapen rormen rele en mime baaijt de baai ran Palog, die zeer veilig is, aan de u..t ; de baai van I'xini, tOßSoheil dl delijke en znid-i landtong; de baai van of van Tomboeki en i\i an Tomini i ■klist. De 1 mi ii - uden van den Indischen Archipel. De i itimr plantengroei aan; bet plantenrijk L rucht, tamaiinde, »*■ CA—CE. 223
sang, «w/y-suiker, oranjeappelen, limoenen, ci troenen , manggdt, ananassen, wüde pruimen, 8 Turksehe larve, rijst, inlandsche aardappelen, boonen, meloenen, tabak, suikerriet, indigo, boomwol, gmoetoe, ülioosters, bambot, rotan, groenten en krui den. Er is goed timmerhout, wijders djaH-, sandel-, sapan-, pahn- en ebbenhout. Ook heeft men er don vergiftboom. Door gebrek aan ! elden, ontstaan alhier jaarlijks in mindere of meerdere mi wassen. <lp Gouver nements gebied wordi een tiende van bel te velde slaande p«<fc'-gewaß geheven. De ccc levert, paarirn, agar-agar en tri/pang en tremeli krokodillen, haaijen, schildpadden, aal, purperrisschen en o andere i soorten. Uit het dierenrijk trefi men een uitmuntend ras van paarden aan, verder buffels, herten, rundvee, wilde zwijnen, wilde buffels, apen, hertswijnen, el torens, geiten, scha pen; roorti de meeste Europeaehe huisdieren. ie fokkerij van i andvee en buffels wordt weinig werk gemaal ikkerij wordt leer veronachtzaamd. De uitvoer van jaars t, bedroeg in LB5l slechts 276 stuks. werd aan de veile :. JII de uitvoer eene ■ -il de olifant, tij \;\\y\\ welke " **" den Archipel vindt. Ond ■ i er neus! twalu ■ii. Beha! I wild. De voortbrengselen n 'enrijk zijn: vooi (l l' llrt noordelijke [te van < Gouverne ment van ('<lci len, en wel als van minder goede k? oor hel ■i ; als men heef' Celebea is in het algemeen in vijf deelen verdeeld: de noord-oostelijke landtong, " c Irjke landtonir, de zuid-oostelijke landtong» en de zuidelijke landtong met de Westkust i ilkusi is eene landtong of schier* eiland, (Int aan de Noordzijde, \an kaap Pond' 1 ■: n kaap Koffin, door de zee \aii Celebe 8 bespoeld wordt. Deze kusi beval de goudmjj' nen van Popasvtoe, Arkahoeloe, Bwool, ra' l '' 11 ' Pogiama, Wongo, Tontoli en meer andereni <le provincie Manado er Qorontalo e) de Minahassa, welke allen onder het NiiU'i landsche ei ac aent slaan. ( Inder de Oos»' Lu: i i ;u Celebes *ü ordt die arm van hel eilw' verstaan, welke eicl nii hel midden van '"' zelve Oost- ten-Zuiden tütstreki en onder *so naam van de kust van Balante bekend is. rijken Ton i l *n* oei beslaan de Oostkust De zuidelijkste landton tv i van Celebes beval \ °* Gouvernement van Celebes en onderhoorig" den, Loewoe, Wadjo, Boni, Sopeng, ''"'' s ■abone, Toerateija, Tanette, Barroe, SfiujJ* Lamoeroe, de A.dja-tamparang, de ToerftdJ** het Bond ;eno it i bap bekend onder den Vïasanre-boeloe, Mandar, Palos, Dong*" en andere stal p Dondo toe. u De Zuid- en Westkust zijn het meeste de Zuid-Oostkust het minste bevolkt. ,- c De bevolking bestaai uit i /l '": ''. en handel op zee dflj T -^ binnenland bewone Mnkassaren, die zich zoowel binnen ■ aan de kv uden, en uit BadJ die hun verblijf in schepen I len en aanzienlijken hi en mei ' !hin"» . zij liooinwol, i irlcn, ;■ '■ ' en /, , oen <<■ ( )ok i refi men op ( bierenaau. l' (> 1 der I i au Celebes w erd bij I»e1 '" schal op drie " zielen, do, ii op de jui l 1 luid \ au dit '" niet veel staal te maken, dewijl ""'" I iil- ||l '" ten, die uici "" )illir , Scderlaudscli bc : e O] i e te kunni" . ,i latere officiële bei i heiden « rn ' (ll , r l volki ouvernements gr Igebiej onder I" , bc eilanden ' van de Noordkusi in ~.i,-. en Talaut e 9 an Y n i eB ) '" omtn CE. 224
pleegd worden I. .1. Yi;nr, Bomen's Witter afdeeliag, V. 11, bl. 202—205, en verder de daaromtrent hij de Tweede Kamer der Btl raal in hare zittintr van 7 A.ug. L 854 honden (liscnssii'ii, de publikatie van den Gouver neur-Generaal vu Neêrlandsch [ndia van don 7dcn .Maart (Indisch Staatsblad, N # . LS) en hetgeen daaromtrent gezegd wordt op bladz. 7') van hei door eene rtaats-kommissie aan den Koning oitgebragt rapport over eene Euro, i kolonisatie in Neêrlandsch Indië, uitgegeven in 1838 te 'óGravenhagc bij de Gebroeders van i, als bijlagen van welk rapport vooral belangrijk zijn de overdii puni ingediende nota's, Ie \ inden op pag. 1 en volgg. tol aan hel einde. In de inlandsche staten op het eiland Celc nde Vonten verkiesbaar. De keus ge gebiedt uit liet vorstelijk huis door Staatsraden, wier magi zeel grooi is, daar zij niet alleen den tegerenden Vorsl kunnen onttroonen, maar ook beslissen over vrede en oorlog, loezigt houden over de gewigtigste staatsbelangen, en zelfs de M:uiMri> kiezen. Vrouwen en onmondige kin deren kunnen tot de vorstelijke waardigheid, als mede tot verschillende militaire rangen geraken. 2,105 Chinezen en 39 Arabieren uiiilci,. vreerade Oosterlingen, terwijl in atzelfde jaar Manado, met de afdeeling Go ntal<l ' eene bevolking had van 144,633 zielen, Wonder i;;;d Enropeauen en daarmede ge- 928 Chinezen, en 1697 andere Vr '*'"'l« Oosterli '".-en-kend de slaven in den vollen zin des v rr 's, kan de inlandsehe bevolking op Celebes ( cclii worden in vrijen en lijfeigenen ofliever ,j ( " ''""'i'ii. lid is hier de plaats niei Om ] ° Ols '"""" l u '' t: ' l a; ( ' er instelling van j, pftndelingschap, als ook de maatregelen, me'!""'"'" 1 ' ''"" r ' ll:l Nederlandsch Qouverne lj f ' S e nomen, in het breede ter sprake te scha 1(: m ' l "' l ' l ' °°S> omdal bet pandeling- ""' l uitzondering van .lava, waar hel (lii-, ''■''''•de heefl opgehouden (pftchoon nok det '"' r ' Bolna •' ;iv:1 ' 1 " ' ril ouders hunne kin- Vf|(| " w>l afdoening van aangegane schulden, (■idc -'' Ul " Chinezen, afstaan) bijkans overal (] er rh '" den [ndiachen Axchipel bestaai on- T ets , nr " u ' | i, die op de verschillende eilanden l, et '|" l '»d zijn. In hei algemeen schijnt i,> ] '"" : '' r 'iiii;selmii zijn ontstaan te danken 1 )|l: ' wm de minachting, waarin hei ver- t *d handenarbeid stond bij de bevol ij e yan die verschillende gewesten, terwijl ' l ' l ''' l|l - r om in pandelingschap te geraken, den | s " r( leu geiochi in de afdoening van op oo f 2 rustende Bchulden, uil welke •choon ""'' " '" Z 'J" -'■"l"'"' 1 '"- *" ' r ui hei denkbeeld van eene veibiu ,!'",'.. Z 'J" persoon voor de afdoening van '''j'-'mih '' We ttiglijk aangegane schuld niets tod, ~'' 'tuitends gelegen is. too \M het s "'tlil t( ' begrijpen, dat hiermede in V i. | I; |''i"' :J: "'' :rrr ' lr maatschappelijke toestan *i k ' ( J ' lv ' der alhier bedoelde bevoli n SC ' lc ''jke ' ( "' '■'" 1(l ' r miskenniiitr van de men iUt til',, W '' u "' i '' (; » regten plaats grijpt, de • 'lv'"f "l"'"- c ' sll ''d worden voor mislinii 'j' '' pandelingschap hebben doen ont- le " 1 ' Wlnil "" l| li' slavernij, eu dat de stl '"iir'V ; "'. een " ;rrr . ï;( ' ri "- r ''' <l Europeescb 1 "«verlede de aandacht moesi doen "N'n.i'k, '""''■" °P de mogelijkheid, om die t'Mi', " !''"''" '"' " :llMl Illrl alleen, maar ook 1 >'' komen toi ei ele af. Ïs»Un»e U " '"■' pandelingsohap «elf. De VOf Vat in Art. LlB van hei QÏeUW l "■'''■"" di-'i '""'"'' v "" r Nederlandsoh I '■"'lui,, . '«eiking van dai doel noodwi i.,.",'' »d werken. lQ «ie a a artikel kumie.i ten lit ' l pandelingschap nog gcraiul- .\lct uitzondering van de Chinezen, de To radja's en de Alfoeren, belijdt de inlandsrhc bevolking de tlohammedaansohe godsdienst. In de Ifinahassa vanManadoheb ben Zendelingen met vrucht het Christendom gepredikt; volgens de jongste berigten was bijna de gansene bevolking daartoe overge gaan. Over den arbeid der Zendelingen ia Zuid-Celebes, (ie men op Bontham. sbes is in het ja.ir IBIS het eerst aau gedaan door de Portugezen, die er iv 158] fakti.i tten. Lu L 609 zochten de En en er .'ii li U Mei zekerheid i- lit niet bekend Op welk tijdstip de Neder landers ei aankwamen, doch hoogst chijnlijk moet dii reeds tegen het einde der zestiende of in hel begin der zeventiende eeuw hebben plaats gehad, dewijl in het jaar 1007 door hcu handelsbetrekkingen Wl aangeknoopt met .Makassai, in het zuid lelijk gedeelte '■■"> Celebes. In het jaar IGII had de Nederlandsohe Oost-Indische Comj den nlleeuhandel op het ouder ('elebes i -1 eiland Boeton, ni in het jaai 1618 wordt melding gemaakt vu ei nd te Makassar, ten gevol elks demping de Nedei vestiging aldaar behielden, terw.,l in L 666 MsrMtr* naUngentego Joh. \- v -' Dam en Jav Tbuitman met ' man werd tin ouder gebragt. Lu hetzelfde jaar weid er CE. 16 225
een lilokliuis of fort opgerigt. In lfiGO even wel brak ile oorlog u]) niettV uit, doch er werd door don Vlootvoogd (.'. Si i ki.ma.n', na rondheiden overwinningen, ren einde aan ge maakt, door het op den lSden November van het volgend jaar gesloten Banggaaisch (of Bon gaaisch) traki:. :j de Nederlanilsche Oost-Indische Compagnie werd erkend als schutsheer en bemiddelaar van de onderschei den staten, die tot het traktaat waren toege treden. De aanmatigingen van 13oni vorderden onder het bestuur van den Gouverneur-Generaal van dbb Catklus dringend eene tuchtiging tot handhaving van deze overeenkomst. Na afloop van de expeditie onder den Generaal \.'.n Gmtegen Boni, werddil kontraktin L 824 op den 7den Augustus door den Gouverneur- Generaal van DER C.'apku.i.n'met zeer vele wij zijfiir. iwd, onder den naam van liet il vernieuwde Banggaaisch kontrakt. In hel jaar K,s3 werd het noord-oostelijk irrl'ADnENiiuiiG, die Manailo veroverde, ten onder gebragi en gesteld onder het bestuur van den Gouverneur der Mbluksche eilanden. Te Hanado werd in 1703 liet fort Amsterdam gebouwd. Terwül se.hit de wederinbezitname \an de landsche bezittingen ia den tndi md Celebes (met uit zondering van hetwelk onder het tent der Moluksche eilanden bleef i onder beu ing van hei d stonden, werd aan dat (imn ei ncmeut tn L 846 ile saam ge van Celebes en onder nlen: de afdeeliii ar, hel iv 1856 ingelijfde en bij 'hap Tello, waarvan de Leenvorst, wegens on te voldoen, vervallen is verklaard, de afdeeling der Noorder-distrik ten of Marot, de afdeeling Boelekomba en Bontham, Zuider-distrik ten of Takalar, de aideeling Baleijei en on derhi Boeton en «wa, Ma p de W estkv I : !it Timoi) 1),- ir van Celebes «unit in het 11 ran de aMeeling tiaka door eenen Adsistent-Re duur 1 Ont« , trokur iv Parang-lowi : et verder ondergeschikt per en <\i- verschillende hoofden der Maleijers, Wadjoi . I «/.en. De afdeeling der Noordcr-disiriktcn of Maro" is gesteld onder evnen Adsisteut-Resident, Q' B onder zich heeft de Regenten van de verschil lende, tot die afdeeling behooronde dislrikten of landschappen, 2i< in getal, te weien .M' ir<) \' Toenkalc-lamleii, Bontoa, Tankoeroe, Tam: I ' 1 ' Bimbang, Bi-laut, Timboro, Ri-raija, Sodiw*' Kaha, Pagang, Pankadjene, Talatjoe, Boen?» 1 " 1 Labakkangj Begeri, Kaloekoea, Marang, -" ;i " dalle, Balotjie, Malawa, Laïya, Tjamba, r -l'J cn rana en Laboeadja. Over de afdeeling Boelekomba en BontD* is gesteld een Gezaghebber, die voor het " stuur der inlamUelie bevolking nevens & lC heefl de Hoofd-Regenten van Boelekoml Bontham. De afdeeling Zuider-distrikten s( ''' mede nu,ln- renen Gezaghebber, beneven* I,V vnleu van Topedjawa, Takallara, I'"" lebang, Galesong, Polombankeng en aii'l | ' r " Over de afdeeling Salcijer en onderh eilanden voert een Gezaghebber hel '"'"" j. met de Regenten van een veertiental '■". schappen, te weten: Bontobangoeug, '' i '" < v . Gantaiang, Laïyolo, Boeki, Batang-mata, mare, Bonea, Bonto-boroesoe, Balln boelo» ' opa, Barang-barang, Poeta-bangoeng en Voorts is "nog op Bima een Gezaghebber- Voor het regtswezen bestaat voor ( '''.,;,., een Ie Makassar gevestigde raad van ■ l ." ; '" vr ,ii waarvan alleen de President, de <ll '' irl '' r )ll ,n Justitie en de Griffier gegradueerde | H ' aioeten njn. Ook heeft, men landrade» de behandeling van zaken, waarin inlan °**Mp ,w. \ oor de d ensi \»n de n , *m> iiei Gouvernemeni ;i " /'.jk tui ile achtste watei taatsafdei '' tl \ is landseh Indie, waarvan de Cl te Makassar. wiif De flnanoiêle resultaten der Ncderl»» bezittingen op Celebes (Manado daarom begrepen) zijn i ' ; . ,1,11 c:' omtrent gedane officiële mededeeling ell , de baten dier bezittingen in bel tijdvak van L 839—1856 bedragen / *' b g en de lasten / 9 >° «f 'sjaars lal er ni da< ««V vi ui jarig tijdvak een te. kori heeft '"- 11 ', )( , ' l 5 'sjaars/ :l v . IU < lf ontvangsten blijken een 50 i i( •» nitgaven U bebbeo bedrogen. I' ll Lgft "^ baten en lasten ilVr bezittil ~,: '" aitzigt op eene spoedige Vl ' n "." | ] >()ll is tc ' l die 1 verhouding, dewijl de ■'. erj" ] daarentegen met elk jaar »tijge» de b»t«* CE. 226
f 220,800 en de. lasten / 409,633, en in 1555 Biteten ƒ 370,676 en de uitgaven / 902,53 G. ' 111 aangaat dm handel, zoo toooendevan lii H?,'" ïs " 1 imtrent gedane mededee ilc'h'" aa "' ( ' il * ( ' ( ' /ll ' u ' aanmenljik is vermeer v ... ""' 'li' >h Idai i.ikassar 10l Bene K° 2~ u ill 1846 (l.uhsrh Staattblad Mo, tien '*"" Mc "l illll ' rrs ' "O t»ij dei /"'■' ligging in bet centrum \an ecne."' iIM !il " Aivlli l" I moestde vryverklaring gesl ni)l "-' rl voor den handel zoo goed als geuo ll;Ur "' waardoor dus ecu geheel te* V(1I| *6*stelde .'.laai ran zaken geboren werd, Unn . assai ' V(lOR ' erl 'ö' Z Ü"- Met dal alles Scvii," verkregen resultaten geene andere wettigen, dan dat di> bedoelde ' ' y "i 1 ven-r nu niet die rooideelige bet>be i '-Ccliad, welke men er van zou *unnen verwachten, zoo niet de vesti v fon,|! ' l ' op Singapoera, 85 land^'i 1 C " "I' '■'■" tijdßtip dat al de Neder dcu | lr ' ' llliu 'u Java gelegen, bezittingen in ti lB olien Lrohipel root den handel als Snezen Waren| Vl ""' a ' '''' praauweH der Boe c 'ii|„.| '' l ' grootste handelaars in dien Ar ff aart 8 had gdoki door eene in alle Wj ""'"'''ininrrde vrijheid, EOOdat zij '' »Onden komen zonder betaling van ll;i |j, '. donder gebonden ie zijn aan eenige 1 "'- r Du.!'"''"' ''''' ''''" inlandtehea handelaar Z] I 1> '~''" st:i;i » dan de betaling zelve.— '"'' " 1(l andere woorden uit te ] u | ' '•■' jaren te laai gekomen. '''• ii ;illi '||, <ll ' i(1 J ; "'i- r tijdvak van LBsér-1866 is !| air , V: 'u Makassai zoo goed als station- "' ni beeft, volgens het daarran I o ''" OTeraigt, de invoer aldaar bed; a:iu koopmansohappen. ./ 8,676,094 • specie , 411,83] In 1855 arm koopmanschappen. . ƒ 2,522,507 . specie » 129,793 Te zamen. . / 2,66 In ISSG aau koopmanschappen. . ƒ 3,949,53 G t specie // 115,835 Tezamen. ./é,065,87] De tonnenlaat der in dat driejarig tijdvak in- en uitgeklaarde schepen wijst eenige toe neming aan. Dezelve bedroeg voor de inge khianlu schepen: InlSs4vanEuropeesehgctuigdc 9,596V 2 lasten „ inlaudsclie 4,300 , Te zamoii 13/J5G'/„ lasten In 1555 van Europcesch getuigde 11,258 lasten ii inlandsche 3,961 „ Te zamen 15,219 I Iv 1850 van Eiiroprcschgetuigde 12,0527 2 lasten „ inlandsche 4,273 , Te zamen 10,355»/, lasten En voor de uitgeklaarde schepen: In 185-1 vanEuropecsehgetuigde 9,928'/ s lasten h inlandsche u Te zamen 15,: In 1855 van Europeesch getuigde 11.6 G0 1 /, lasten „ inlandsehe 4,991'/, ■, Te aam 16,61 luISSO van lMiro]H'cs,-hgetuigde 12, T. „ inlamlschc 5,332 , Te urne» » Te zamen. ./ 4,087,925 ° a m koopmanschappen. . / 3,61 , Te samen. . f 8,768,804 aan i '•' «ppen. . ƒ 4,23 " "Pecie. , 840,170 j amen. . ƒ 4,4; auu k oopm anMhappeni f 8,876,725 * "W»». LI 'IV urnen. . / 8,430,613 ■omtrent valt evenwel nog op 1c mcr ial de venneerderii beeft plaata ra wm de op Euro- I pen, tiiwil de \:iait der inl:iml:.( 'm- pruurwen [el»le- Mii, en nu dóe Iwtfftw neer du 60 !>('t. kustvaart u en de iv haar De voornauntte artikelen invoer liel)ben ywtol ra« Europa f.n Amerika, in aardewerk, t;oud- en urcus, CE. 15* 227
geweren, glaswerk, koporwerjc.kranirrijen,kruid, modewaren, provisiën, selieepsbchoeftcn, wollen en laken goederen, wijnen en andere dranken, ijzerwerk, zeep en zijden Mollen: fan voortbrengselen run ('laan, Siam en Manilla, in aardewerk, knimenjcn, lakwerk, gouddraad, pajongs, pitjes, sigaren, tabak, tliee en ruwe zijde; Fan die van Bengalen, in amfioen, lijnwaden en sigaren, en Va» die van den Oostersrhen Jrefiipel, in aard appelen, arak, beestiaal, eetwaren, gunMr, ge/ui ptrtja, houtwerk, sandel- en wuitelliunt, ivoor, kemiri, kapas, kancel, karet, koffij, MgO, Meen kolen, notenmuakaat, olie in soorten, parelmoer, rotan, rijst, itofgoud, suiker, tabak, lanm riude, tripang, voirelnesije- en was. De voornaamste artikelen van uitvoer zijn gewei waden, provisiën, wijn en andere dranken eu ijzerwerk; Van die van China en Stam, aardewerk, cc ' pitjes, ruwe zijde en zijden stoffen; Fm i/ic run Bengalen en Manilla, amfi oBl < lijnwaden en sigaren, es Van die van. dm Ooxlrrsrhrn Jrehipe', • ir ', agar-agar, eetwaren, gamhir, goudstof, 9 pcrlja, ivoor, sandel- en wortelhout, kW 1 " karet, h-nijdig, kollij, koper en koperwerk, k r merijen, Lijnwaden, mat- en stroowerk, !i]l - ' notenmuskaat, olie, paarden, parelmoer, """ rijst, suiker, tabak, trij.anij, vogelnestjes, ,w ' en zout. Van Manailo rijn de financiële result* ™ gunstiger dan van de bezittingen, begre liet gouvernement van Celebes; doch das even als van ilen bande] aldaar zul uitvoer* melding worden gemaakt in het artikel - nado, waartoe mitsdien bij deze wordt wezen. Fan voortbrengselen van Europa en Amerika, aardewerk, galt ark, krame rijen, kruid, laken en wollen goederen, lijn- P It O E V E YA\ EJSNE BIBLIOGBAPHIE OVER HET EILAND CELEBEB' 0001 11. C. M I L L I E S. Celebes in het algemeen. itDüixn Babbou (OiUecfno ieNeüeiai ■i a hiitor. e, grogr. da» nafors vltrumat. il, X. Vil. Lisb. lsl.S. ~. 380). li'ileiro ila vingen de I 'ii ii/s para ullramar. Tuin. IV, \. 11. Lüb. LBM. p. 170). 'jfao das rousas de " GaBBIXL K> UW I U pura a hislor. e ffffigr. das m I OUt V I, \. 111. LUb. 1866. p. I i Babroa. Luboa. 1777. [V, 1. p. LM; IV, i. p i iboa. 1780. 11, i. |. Bft; \. ü p B , ~r. \ l, ( M. di I'.aiua i Utb. T. 1, p T. 11, p. 111, p. Ml '•'■>■ //< '■ '■•<■ * fa euif»Hê Hn itle> Molur,„e>. tast. 170». ï, r l**i 171, 11, | \ 114, 389 iqq Heqin emir I andê Fer, Vcedtr'-? O. I. C p. I' Dl. \. 7 r J m OB \ \s .\ ïck, 1601, |> 5. O. I. ReyM onder W. \ n \\ mk"' 1 . -- ll' Dl. \'. I '. O. /• l; >. Bnvn \ ui dbb Eaoi w, L607,p-88 " Twist, p. 89, 99.— N B . 20. O. /• '" i i lliMiii rem, 1632, p- :; ' ■ 1, if/ai/r antnitr du «""" L 727. T. V, p, 817. nrs, Oud- en Nieuw <'< Dordr. L 786. f. <\. Celebes:) I '>■ I,,;. (( 69 «g., 867, 879, 3 13, 396; II *. P'.iJl* Oltéu:) I b, p, -'vs, 866 aq., 301 "!•• !'• IJS h( l'I- ~,,,,,<■■ Th-Salmoh, //,•:, Staat—i OmCU"' m dr Ladrones, FilipW*** lukkhrhr eilanden m van '/" p. I , ~, .i. r. i m Bon i7«ï '„hl. llrlt. MM / 0. U H»?* 16^' p, 37, 180, l Waq., 148 aq., l-' 1 ;ll ' : . 280 iq., 166, 15 CE. 228
' a Mpier, Nieuwe niëiogt rondom dr werrhL m' a "' 1 l "' xl ' n ' r » wordtn d» «Handen For os ", Cehtet, SumtUra enz. 2« dr. Nym. 1771. J /f 4 ° • M- ÏUdERKACHBH, A"ü;-/(! ])r.irhri]ring <"■'■ eiland Celebn (Verkond*. Batav. Gen. A ,' " L '"'"■ L 786. p. L 99 —876). ■ ; J' ;VSE " iS ' Beknopt* bisrhrijrimj der Qott- Ta V '' :i " l ' !ixxr ""-"l<'"- Amst. 17'ü2.p.37sqq. ■ "hkkst, f rom ciculta to the Mer- /W '' y "- l ' 1" " - 17[12 - ** l - 7Ü !;/■ Vo>l VVuuM ». Mrrhniirdi//l;eiten au* Ost j g "»• Gotha. 1797. p. 193 iq. yi Vrrt V "' UNUS ' jwr A' Op dt Bonne tte Z'" n el J'"i'irui k Samarang, <ï Macattar t„ 5 ... 'T 1- '■'" VIL v<>l - '• i>-- i26 - v ii ai.]|,i; S ir,,,,,,.,! g/Jota. 1-oud. 1817. ;;-ii. A,,,, p, ~ ci.xwiii. 'l'iu, ' '■'''' "'"' /""'"'"' temieei of Sir p h "! sN| "i i. Umus. Lond. 1880.4*. 89. 64, L 46, L6B, 889 iq., l;,li , " '">. Eütorg of the India* Arrlupelago. i« ./.• Bosch, Ntderlamdteht Buittmgen 11.; ;';,'• é »*rika en Afrika, 'a Qravenli. l V|;K Ui BIK, //. ■ riiiiirrinqrn van P. 38 rffl °- HaarL LBB6. I- I». y,.""'' 1 ''■'-''" m lotgevallen van S. />' v p. 1.", V. Al "- ( - LB3O. [• Dl. p. 80; Q« DL VcifJ; DL p. 806. *■ !/„ ' ""'' tur file dt Célél mmnt ,P. i„'" A : 'A'.v Fofagtt. LBBft.XSIX, !.,./,,: '. ■ '•""'/• m Ztttogien in Ntdtrk jl'- Ijl) " 1817 ~l«li. Amst. 1888. 11« Dl. "" m den MohJaeken Archipel, I' l)|' "■■ , in LBB4. Amit. L 834. *" ~„;„;;; ;'i; ti. ,„. , '■"" den Baron va» d,, \ jr ' r '-\r l ,'.", x ''■""' '>'■ Molnkko'i (Tijdtekrifl '■f- W, ■ ' 11. ~. :: . '': r A, v/ ,''' Ur "« II « lp, BMckouwing Jl,-'»!.:.,,'- f"** '" O. /. /,-,W,/ , ■!• I' ' L 833. ~ 618 n. ■ DE GbOOI, 0,,,-., y / M, ■ O. /. /; " { '' -.ir. kei <JS*. 'vfe 11 *"»• O. \. Thidaj at 's. , L. Do» ' 8 - T - 1, p. G. Lafond de LunCT, Qiiinze années de voya ges aukmr du mond». Park, 1841. ï. 11. J. H. tik BOUDTCX Bastiaanse, Voyages faits dam l«t Molmque*. Paria. L 846. p. 109. Handleiding tot de aardrijktkumlc run N. O. ƒ., ■ullgeg. door de , Maatschappij tot Nut van 't Algemeen." Leiden. 18t3. p. 206. C. W. .M. vax de Velde, Gezigten vit Neerl. Indii. AmM. 1846. P. p. 48 sq. C. J. Temmixck, Coup-d'oeil gemind sur les pos sessions Ntérlandaim dans l'Lule ArcMj>éla gtfu. Lci.lc. 1849. T. 111, p. l. The ftOgrapUcel Group of (Jetebes (Journ. of the Lnd. Jrohipd. Shitrap. ISSO. Vol. IV p. 864, 761. Vol. V, 1851, p. 180, 250. \ Brtaald uit Twqcikck, Covp-d'otil.YóL ll\). A. J. van deh Aa, liet eiland Celebes {Bc Globe. Amst. 1851. 4°.). A. uk Jancignï, Lt» Inde* HoiUndoi* 1848 (J!erue des deux mondes. Paris. , IV, p. 320). E. Jluien de LA Gravière, Souvenirs station dans les >,iers de fltdo-Chm», IM',l [Smmê i/'-.v div.c mondt». Puit, 1553. ], p, 409. Ct p. 43). I Dl i,a Cravière, Vnyagt en Chi>ir,pen iamt 1847—50. ]' : T. 111, , mal J. J.Rockus- UM, bij de orrrytirr MM hrt betimr <<<ni den 11 rr l),n/nnii'i- MM KW 1851 (Tijdschrift rcur N. I. L 866. [' Dl. p. 57). Trogmeni uit ca* rtiiwrkoat (Tij A. /. L 866. Dl. I, p. 898 aqq. Jfofawar; DJ II 1 p. 89, 141 J» C. van Dn Haiit, Reit* rondom k*t eilandCt lel/ ■ crniije in Molukse/ie eilanden in 1850. 'aGnTonh. 1861. B*. tweede ré r Ida PfJUHMB. AJD i I 1)1. p. 40. Noord-Celebes. C. G. C. Hl inw.uu... ar het Oostelijk i m 1831. h !><■ V !•■>:. Hap/nrt rau 11. J. \\s Q&ujn sn 'I. I. Mkxlas | i ■ il. !• l/l. p. S4oaq., .1. Dl mije de fAstrolabe en I ome V, p. : rende itiijni' nu i •■•'' '/' Kampen. 1835, II ■ DL ]■■ 187). ■kcHi*ge* over de rcsidentr nado {Tijdichr. voet N. 1. 1840. 111, 1 I. 109;. CE. 229
voeren, te betalen. I il het dierenrijk vindt men buil cis, doch die W niel iiilicciiiNcli rijn, maat van Java en Ce «ebes zijn overgebragt. In 1855 vond men op Amboina ecu aantal van '2087 runderen. De paarden, weinig iv getal, zijn van Bima of MakaaMl aangebtßgt. Herten worden in me nigte gevonden op de kust van Hitoe. De schapen zijn hier Bchaarsch; het hokken- en geitenvleeseh wordt voor zeer goed gehouden. Voorts heeft men er apen, die echter nipt talrijk zijn, en waarschijnlijk van .lava zijn overgébfagt, katten, honden, eivctkatten, stekelvarkens, mie reneters, ecne som-t ma. wezels,landschildpadden, krokodillen, leguanen, hagedissen, slangen, in secten, enz. Onder de inlandsehe bevolking telde men op het einde van 185-1 111 hoofden, SGschoolmees ters en priesters, en 4906 industriëlen. Het geheel e eiland bevat nog geen 28,000 zielen. Amboina, residentie slaande onder het be heer van den Gouverneur der Molukken, wien een Adsistent-lxcsidcnt en een Secretaris ten dienste slaan, liet inlandsehe bestuur bestaat uit regenten en hoofden, die onder het gezag van de Europesche ambtenaren staan. Administratief is de residentie verdeeld in: I°. afdeeling Amboina, onder eenen Adsistent- Resident, magistraat; T. afdeeling Hila en La rike, onder eenen Adsi.st ent - Resident; 3°. afdeeling Baparoea en Haroèkoe, onder eenen Adsistcut- Resident; 4°. afdeeling Bocro, onder eenen Op ziener; en 5". afdeeling Wahaai, onder eenen civielen Gezaghebber. De bevolking der residentie Amboina bedroeg in 1855 ongeveer 125,000 zielen, onder welke 9GO Europeanen, 259 Chinezenen42B Arabieren. Amboina, meestal Ambon genaamd, hoofd plaats van de residentie en van het eiland Am boina, gelegen op Amboina, op het midden van den Noord-Westelijken oever van l.eilimor of Kosanne, aan de groote haai. Alen „adert deze stad langs een lang palenhoofd, waaraan de die tot 20 vademen d.epte. heeft. Van het hoofd komt men aan de stad door het fort Victoria dat in haar Noord-Westelijk gedeelte ligt op 3' 41' 40» Z. Br. én 128' 15' O. L.; het draart rten naam van Victoria ter herdenking aan de overwinning door Steven van der Hagex in 1605 op de Portugezen behaald. Er liggen 2 kompagniën infanterie en eene halve kompagnie artillerie, te samen ongeveer 271 manschappen en 23 officieren. elf ruime en zinde'ijke stralen roet vele huizen, waarvan eenige door muskaatboomen bescha duwd zijn. Onder do voorname gebouwen telt men twee Protestantsche kerken, waarren de eenc voor de Europesche en de andere voor de Ische Christenen dient, een weeshuis, het hospitaal, dat vrij goed is ingerigt en onder eenen officier fan Gez. der Iste klasse staal, die tevens chef is van de geneeskundige dienst ter hoofdplaats en in de geheele residentie; het stadhuis en een leprozengesticht. De woningen der officieren en ambtenaren zijn in goeden staal. De huizen zijn er \an hout, ruim en slechts met ééne verdieping gebouwd, opsteenen fondamenten, om liet gevaar der gedurige aard bevingen. De Europeanen wonen ten Zuid- Westen van het fort in nette doch lage steenen woningen. Het kerkhof prijkt met het graf van den beroemden Ettnmnus. De stad is regelmatig gebouwd, aan den voet van den berg Soya, heeft geene poorten, doch Verder heeft men te Amboina een werf, eenen schouwburg, waarin door liefheb! ers tooneel voomtellingen gegeven worden, een rook- en kalkhuis voor de muskaatnoten en eenige ma gazijnen. De markt, ten Westen van het fort, aan hel strand gelegen, is aan alle zijden open, doch heeft een dak, dat 30 voet hoog is, en dat op 64 pilaren rust,: deze mark) is heslraat, wordt rein gehouden en geefl veel vertier aan de stad. Aan haar Westeinde > ■ uarkt. Er is te Amboina eene kweekschool voor in landsehe onderwijzers en voor leeraren der Chris telijke gemeente, waaraan tevens eene kleine boekdrukken] voor hel drukken van leesboekj es verbonden is. Deze inrigting bestaai op kosten van het Nederlandsen Zendelinggenootschap en hccfi aan haar hoofd « . zenddi Buiten de stad zijn schoone enen, tuinen en aangenaam gelegen buitenplas waaronder het landgoed Batoe Gadja bijzonder uitmunt. Dit landgoed is het buitenverblijf van den Gouverneur, ligt aan den voet van eenigé heuvelen, heeft een fraaijen tuin en twee bad plaatsen, die haar water van de rivier Batoe Gadjah ontvangen. Aan de overzijde der stad ligt het fort van der Capellen, op de kruin van ccuen berg; het is door den Generaal-Majoor Cocinus gebouwd. Beneden Victoria liegen nog de twee forten Hitiaoe en Loc. Ook heeft men buiten de stad eene spelonk, die in verscheidene grotten verdeeld is, en waaruit een waterval ontstaat. Amboina is de zetel \an den Gouverneur der Moluische eilanden en het verder personeel, zoo al-. iic Ailsistcnt-Kcsident .Magistraat, de Adsis tent Resident ter beschikking van den Gouverneur, de Secretaris algemeen ontvanger, de Pakhuis meester, een Notaris, een Vcndumeestcr, een AM. 23
P. P. ROORDA VAN EïSINfiA, ITllitdboek der Land- eu Volkenkunde run X. I. Amgt. 1841. Dl. 1, |». 172. A. F. v.\s /.'/;/ bUk op dn Minahaaa (Tijdichr. voor X. T. is 15. 1)1. VII, 4, p. 161, 801; 18*6. Dl. VIII, I, |i. 23; in het Engelsch: Journal of Ihe Indian Archip. 1848. T. 11, p. 525). Some notices of the norlhrni nr Diitch half of Celebes (Journul Indian ArcMp. 18*8. Vol. \\, p. 073). '.. BZLCHEB, Xiirrulii-i' of the voyage of 11. M. 8. Samarang, in 1 8*3 — IMG. Lond. 18*8. Vol. I, p. 122; Vol. 11, p. 367). ilruiiMANX, Mittheüungtn i'.bcr die Seddtiu Ma bes {Ftrhanil. der Gesel/-. Erdkxnde. 1848. Th. V, p. 1(1:.'). De godtdienti m godidiejulplegtigheden <l< i r Al foere.i in de Menahassa op Celebês {Tijdtchr. voor N. I. 18*9. Dl. 11, ].. 887). Dr. C. H r . IL SciniiDTMiiLi.Ki;, JSrirfe über hes (Das Jutland. LB*9). Dr. SriiMini Miii.i.i.u, BaniWteh» Sage (/cilselir. der Deutsche Mwyeul. Gcxells. 1552. Th. \l, p. E (Jhr. 11. Quakt.es VAN UrFORD,) Aanteelcenïngrn httrefendt «w m* êdw de Mohtkkd* Z. E. dtn Goiw.-Gtiier. Mr. J. 1. Vugmaet tem Twist, in He/,t. en (Jet. 1555. 'sCiravcnh. 1850. Dr. P, Bleeker, lieis door de Minahaua en dat Mvlukschen Archipel, in 1555. Batavia. 18. I« Dl. J. Kogel, Die Oran-Menado auf Celebes (Aus- Imd. 1557. N°. 31). J. Qbl DXLBAOH, lIiI WUtr MM Tondano r, strekm {Indisch Archief. Hatav. 1849. DL J, p. 399). Dr. S. V. BuDDIHGH, De wUtnal van Tondano il, ".' itavia. 1841). 'higuzijn. Batar. X". 7. p. 2UG). A(inUter'uif) Ie Menado (Natuur- e* (!•. Archief voor N. I. B*tav. L 846. DL J, j,. 33ö; Natuurt. TijthcAr. v. A. 1. 1)1. V, p. ■">■ Aardbeving Ie Sonmtab (Nattmr- i Archief voor N. I. Batav. 184 C. UI. 1, p. 'J.il). Aardbeving op üelebcs (Indisch Magtuijn, N*. 2, p. 1C1). Bijdragen, 10l <i< toestand der Af :'ido [Vork I Zee wezen, door Jhr. (■. A. Tindal en J. Swakt. Ai DL VU, p. 39! Zuid-Cel eb es. Batavia. L6«9. i. }i Bundiijh Verhaal run. den. Oorlogh, t*s ge "* ( > O. I. ('o,.ip. m den Koning van Mi L 666—1668. Leydrai. L 669. 4°. Journael of Kort /'er/nul van den oori teken den Koningh eau. Maeattar O. I. ('.„1,1., in L 666—1669. A.rast. ! Relativa de tont ce qui feit rable dan* la ffverre, que Ie» Holland» rog el les autre» régent» '<■ ' depuü fan L 666 jutqïa Pan 1670. l >; nheaerdige I ofagie van Oerrei ' * ' g7 naar O. I. in 16 !)•■ leveiugetckied troe l'alakn ('J voor N. I. I 157. DL 11, p. 86). galoan (Tijdteir. voor iV. /• I** pj.* 1842. Dl. I, p. 498; VI» Jaai p. 564). . . ei ter# /.Ie berichten van de Sem* can.dc Keierl.geootr. O.l.Comp.M* Vog. Ii II. Staten Qenerael derf hel ■ Jiwy 1686, op ** ' ySL l.lsuw, wlit. van Singap. i>. ui. Malay Annah, (rand. by Dr. J. Leïdek. I*"* 1821. p. 1119. - ma Balt [Tijdèchr. voor N. I. 1547. J -' p. 279, 287). Voyagex de Verse anx Inde» Oriënt, par J de Mandelslo, trad. par A. de "VVicqi-'E l ' Oll " Amst. 1727. f°. T. I. p. 401. L. Bob, Amboimche Oorlogen door ArnnU Vlaming. Delff. 1663. p. 143, 146, 150, W' Wouter Sciioutens lleys-loglen naar en" OoH-Indien. Anist. 1708. 4°. I» Dl. p- ' h > Lei iv Vmjaqes de J. B. Tavernier. ( a "w Ki? 1 .). 8» Partie, p. 48' J. Livre 111. eb. *+r l'ri:\. \\\ \uukte, Tratadot /,i\/. polit. e ' s relig. de China; de las Viagcsy Navig' que hizo cl Aulor a la N. Esp., a las I'hdip.. Macator, etc. Madrid. 167 - **, der Artyoulen tnde poincten, waarop ' den Groodmogendcn Paducea Siri Sultan o Oudy,/, Comnck van Macassar ler eenre ■ de,,. Meer» CorneU» Speelman etc, ten tijde, w i/ematckt — een teuteich d*er*»°* vreede. Batavift, L 5 Maert L 668. 1". NaederContractengcMacckt met Radia TelloC <■* „ Imguet, den 9 en L 3 Mart L 668. / Poincten met Radja Tello en ( min (i: t mtttgader» dt i " ,0. Gua gwmaeckt den 15, 21 en '.'.7 .Inlijf \ Den tweeden druck vermeerdert met drit '• door (n/in Goa, Crain Tello en Crai CE. 230
"ft <h klachten, by den JkcrSkellt,n,Kxtraurd. «toyé van den Koningh van Groot Brittaraaen Vedaen, over 7 toert rau Bantam, soo oock over tel voor-ycrallr,/,- 10l üaccattor au. p. 54. 4°. ' ec ond Voyage du Pèrc Taeiard » Stam. Middclb. g IG S9. p. 88 (Makassarcn in Siam c. 1687). ' A 1" '•'■ Winn,, Account nf the last rebdhon at x / ',""«"/-. Lond. L 687. I'°. • "JEKVaise, Description hisloriquc da royuum» * Macacar. Paria. 1688. EUtisbonne. 1700 liet Laüolsoh: Lond. 1701). '"' '''l'"- Mem episode uit de getchiedenis van *«*M»ar [Tijdtctr. voor N. I. 1857. Dl. 1, cï l 3 K( i- w s i-) ,'. "-M.iiaiims, Historie der Insel Gross-Java. &Zj*f 1751 - p- ' m ' •"- iir> "orie van den Gouverneur Joan Gideon Loten, "'''-<:/)'■,„!,■ Maeauar (1750). {Berigten van het q,,^'" 1 '- "'■"■ te Utrecht. L 853, V" DL I^Siuk). ' i y'"' /l/ '' der See-Seüen vnd Entdeckungeit im Meer, von Dr. J. HAWXXSwaBXH, üèert. 0 " J - P. SCHILUSB. ünlin. 1771. I. I Bd. &rbf (Makaasar en BonthaJn in 1767). ./'' de» Hem vas Wiiimh und drs Htm ;.''■',"" va» «Toulzoomi. Gotba. 17'Ji. p. (/':'/'■'"'" "f He Lsland Celebes or Macassar A^ h - }hn )- 18<)3 - c " i:i " -of r LLIAM Tiiorn, Memoir of the cunquest )/;',,'"'"■ Lond. 1815. 4°. p. 383. '■< °f th» h 1,,,,,! ofCêlebu, by V,: IL Blok, tui), r "" r "J' Waeassar, teith an Apptndia, con au ,, $ a 'Urmoir, draioi, vp bg Ihf MMM > a ndcomprehending tueh renurkablt ft kii £, urre d '> l tl" 1 island,from tkt beginmng of "■11,.','" '''"'■""' tn 1 8OS: to irl " rlL / ""' l ' '"'''" -'/,„.' " fteporl, ciDirrniiiii/ Uu' slarc /rade of 1,,,,,.'/"','"''' and ths trial and tentenee of Co '; /: tratulated l>>i Capt. .1. von Bid - 0-,,r„,,'- Cakutta. KSI7. B°. 4 voll. ]{„■ >: ' lr " 1 Account of the Famih/ nf Uw pr, i,i ( elebet ( Malayan Mitcella /' l '" l '"" lriL !S; '-- V " L n > N °- ll) -(//„*''"''« van A. 1). (i. Dl i.\ l'nMwixi: 1 \-,."',' ■ '»•!■ Genootsch. 'sQravonh. I J. F. T. Wa.iok (Handel. Ind. hj * cA< k 's Qravenh. Zalt-Bomm. 1864. e tel/e i °" lxltt " ! ' ra,, is» laatste» I,l,ring op Benut. 11, i ~ \\ 10, ö - H. 'rJ Jaar ï-1888.N.3,p. 40;N.7,p.1). i*' / ''''-' V ' door den uden llil <>„t i sc/ " : " Archipel. Amsi. LB2B. p.14. 25 A.': er Nederlander» op CeUbe», in LBSé — ' ""• Spectator, VIII" Dl. Bn 4". p. 107, 119, 134, 15S, 177, 199, 231). J. C. van Rijxeveld, Celebes of Veldtogt der Nederlanden in 1524—25. Breda. 1840. Jl. Al. LaNGE, feit over Celehes {oorlog van 1824) (MdU. Spectator. X« Dl. Breda. 1842. p. 251). Bijdrage iot de geschiedenis van den oorlog op Celebes, 1821—25 {De Nicmce Spectator. Krijt/s- en Geschiedk. Tijdschr, VI" Jaarg. Nijm. 1852, p. 615; VII» Jaarg. 1853, p. 27). Krnnijh run Nederl. Indië, 182-4—25 {Tijdschr. tour N. I. 1848. 1). \ il, 2, p. 492). De expeditie tegen Taiiette en Soepa in 1524 {Tijdschr. voor N. I. 1854, D. 11, p. 373). Macassar war (1824.) (J. 11. Mook, Noiices of the Indian JrcMp. Bingap. 1837. 4°. p. 144). Uittreksel uit een brief va* Makataar, 20 Julij 1832 (De Oosterling. Kampen. 1835. I„Dl.p.ü). De Majoor Coehoorn van Ilouwcrda (Muit. Spec tator. XVI" DL Breda. IS4B. 4°. p. 101. Cf. Handel. Ind. üenootsch. 's Graven!. 1857. lVt Jaarg. p. 301). Levensschets van J. LE Bron DE YüTBLA I del. Ind. Genoolsch. 'süravculi. lfcöC. 111» Jaarg. p. 376). Vestiging tbr Holl, Of ('elebes. Oorlogen met den Koiiitii/ van Makatiar. ll,i fort B aldaar (Milit. Spectator. 2« Serie. IV" Dl. Breda. 1852. S°. p. 481). Korte tcheü der legtrnckten op Celebes en in den laaUirn tijd (Verhandd, llatav. Ge nootsch. XI 1" Dl. Batav. 1880. p. 255). G. Tb Lay, A few remartt ring the voyage of the llimmaleh, i,i 1837 {Journ. of the Ind. Archip. Singap. Ib.ji. Vol. VI, p. 571). J. DüKOHT b'Urville, Voyage au Pole Sud el du/is fOt ■ Ie» ronetles FAstrolabe el la Zdie, pedant 1537—1810. Eist. T. VI. Pari». 1543. C. Deykaz, lïi'hirhe des ennettes l'Astrolabe et hi Zilée a Miicusxiir (Aituitaire des Voyages et i/r la Qfografhi*. Paris. 1544). Dr. S. A. Buddini;;:, Hel Nederl. Gouvernement van Makassar op het eiland Celebes [J'j voor N. I. 1813. Dl. V, 1, p. 411, 531, 603). 11. Zoij.inger, Verslag van eeiie reis naar iïima en Soemiaica ai naar enivje fiaatMH "/> < ''- lebet, Halrijv,- . [Terhandd. Batae. <:<„. XXIII- Dl.). Beknopte ,/■ van lid Macassaarsche Ce luorigheden {TijdÊckr. voor N. I. isis. 1)1. X, I, p. 3). De rijken en vonten van hel Gouvernement van Makauar {Tijdtehr. roor A. 1. 1350. D. I, p. 416). CE. 231
E. Fkancis, Herinneringen vil den levetuloop MM ten Tii'lhih Ai an 1315—1851. Batavia. 1856. IL- Dl. Lcvcnisckfli ran A. van der llaet {Hendel, toottch. 'sGravcnh. ]&s(i. Hl e JaarL'. p. .°>9G). agen tot de Geschiedenis van Celebes (Tijdschr. voor N. I. 1854. D. 11, p. 149, 213). Een paar vren te Bima en een paar dagen Ie Vakauar {JSji*chr. tour N. I. 1855. Dl. 11, p. 236). Mahassaartche hittoriën [Tijdschr. roor taal; V. I. Batavia. 1 s.">s. Dl. IV, p. 111; 1868. 1)1. VII, p. l!7i. "De expeditie tet/en Tomorie op de Oostkust ran Celebes (1854.) (JfflU. Spectator. 3- Serie. I» Dl. Breda. 1856. p. BÏ7). Ongeregeldheden ar [ Tijdtchr. voor N. I. 1856. 1)1. I, p. 449). Verwikkelingen in 't Oimeertumud VO» Mai {Tijdschr. voor N. I. 1856. DL 11, p. 846). ten» aardbeving Ie Maeattar {Satan, ront, 88 April L 881; LS .hdij 1837). Aardbevingen op Celebet {Indisch Magazijn. Xalcz. 11, p. 161). D. P. ScRAAF, De Batoeboe of Broeboes (Tijdschr. voor V. I. 1846. DL VIII, 4, p. 118). W. \.. Rjttib, Boelecmbti, in M 7 {Tijdtekr. voor -V. /. [I*Jang. Dl. ], p. 171 ialen, ftrtan». 1846. JL" Dl. Remarks at Handhaaf (J. 11. Mooe, Notie** °f th« Indian Jrchiji. Bingap. 1837. 4". p. 71)- Mamoodjoo in Mandhar (J. 11. MoOB, Nolices oj the India* Arckip. Bing«p. 1837. 4°. p. ? s )' The narralive of Capt. hand Woodatd and fi" r MMM, who lost tieif tiip an'l xitrrciideTC" themêeloü to ik» ttalagt i» the itland °f Celebet. Lond. LBO 4 (in het Fransch: Po^J 8 ' L8O5). B°. Dr. W. C. H. toe Water, Vergelijking van *'" iegemooordigwi toettand der voÜcen va» (>■/''*''* met dien van Europaiii de middeleeuwen (Tijde" r ' ■ X. I. til' Jaarg. DL ], p. 56] |. , G. TinniMwr Lat, Netieeê of the morel ** êocial coitdition of several placeë in the In** ckipelago >,/■ LBB6 (Chinese Bepoa. Caflt 0 "' 1887.DL VI. p. 306; LB4O. Dl \ 111, p.3*)" Senigt aanmerkingen ovst namen en titelt of , lebet (Tijückr. voor X. l. Dl. VJ, 1, p- 56 ' f ' )' BeteekenU m liet rekkelijke waarde der Of ' ''''* ' in gebruik zijnde inlandsen» titelt (Induc*" ehtef. Batavia. 1850. 111" DL p. 488). Capt. !!. Mvnpy, Xarrative of rmih iii liorneo ISIÖ. Vol. I, p. 30. DUO tuu Jaeob IS rookt. Amst, [• I»!. p. 11' J. ' '/■ »/ il'njii, lo Mr. liro 't. 16 \ i reA- ion. L 846. f. p. 23. Cf i. 1). \\. M. DomnuAß, bttchrijmug run {Hij ■ in- Dl. p. i< Mc of Ctlehea (OnnA.d Ihndil. IS3S. Dl. I, p. 7). rUng room/l in 'l riji • .\. /. LB6B. DLI, p.316). J. N. YofIXAB Irijciiui ran het y.uiit vav Bai DL B«t»T. LBB9. p. 81). C. Bc I. A- Mmtii ra« Oosthisi '■"■ /"' tam. 1854. II- Dl. \ atuurk o d il e. P. l'.uxki.ii, Jfuirin hedeh va» ■ lini/ni nni .hun, Sumatra, .\ ia», />'■ i Itbe», dr Moluktch» eilanden n. Nies mfk. 'I'ijihrlir. rooi- tf, I. Bat»V. |N ' ' Dl. 11, p. 4 ; .)8). 0 J. \V. ES, iiMir, Afmetingen r,m .«■/»■'/(■/•' ! f , rf ( ,7,7/ r.v M i Vafumrk. Ttjdtckr, voor A. /. Bataria l 8 * Dl. Vil, p. 215). . („ 1 Kit,) ZX) /'//.« deleterio venetio >»/'' V,ir„.s:;iir cl aUii . s,iliir Celebt mtr. j\ii/ki: < 'itriwi. Deo. 11. Aim. ll*' rimii. LOS 6. p, «jj, E. ku kh ./7. exotieae. Lemgo^ • . ."i7-i, I:■ ii ''H ii m Marastariexse', I.ii/uliiriir iiiiii/vni' Macaeiarorum iiisiiltir < 'tlebei). imnS' Babi bxwhz, \'".'//.7. Ottiitd. Reitêbt*^ 1 * Brfarth. L 751. p. L 29. r #»- C. I. 'l'in vin .ik., irhur ioxicaria M rit. i (i. Tham.ncwt \.w. Sketches of H«' Uittory of \faeauar (Cl " ton. 1888. p. 449). 9. Ml LLU BD !l 8l BUOU, '■ '' ' AVy/r ,S7/v/,v/ run den h is & ■ ~//. Leid. ' s ' |,: Dr. S. Mi i.i! k, Uik-ch en o*der*> /.,/ 857 Ü' IM ' f ' CE. 232
Kajoftnas-Loom uil de 'Mitmlwffa (lbiil. Dl. XIII, p. 455; Dl. XIV, p. 178). Katoen va» Goroiilato (Jbid. Dl. VI, p. 361). Laaan-ioOM van Manado (ibid. Dl. X, p. •117). Mastsooi van Manado (Ibid. Dl. X, p. 448), Levende planten van Manado voor Urn ptatUtn tuin te BuiUntorg (Ibid. Dl. XI, p. 222; 1)1. XIII, p. 467). Wamt» l,rhn i/i de ncijorij P/isto, M de residentie Monade (Natuur- tn Qeneeii, Archief voor .\. /. Batey. is Ui. DL I, p . 602). Minerale wateren eau Mams op Cêlebe» (Natuwrk. TijdteAr. voor X. l. Bat. 1653. 1)1. 111, p. 342). Warm mintraalmater rr» Boniiain [Natuurt- Tijdsrhr. roor X. /. Dl. XI, p. 406). S. .Si umi in i;. i linde J/d, Mare» <■/' Uittikt, van het Qotcv. i-h. TijdtcAr. toor \. I. BsteT. 1854. VII« Dl. p. 888. CA. p. 216). Geolnfjische aanteekt'.nin<jcn over tuut f. Dl. XII, p. 250). A. van DBB Hakt, .tardlagen gevonden, bij de bo ni"! 'iiitrlc. V. I. Bat 1864. \ 11 Dl.p Cf. p. 481; 1)1. IX, p. 816). .1..1. \\:\\\\\.\^.Si-hcihiindi : r 'atUuh houdend) zand ' rk. 'J'ijd.irhr. r \. I. Bat. L 862. Dl. \ 11. p. 489. C£ p 239, 471). n *nrnstru m> een nieuw geslacht van vogel» van Webet {Natuur, m Qentetk. Archief o. N. I. W. Dl. 1, p . 609). ■ *«m 'oetwater-wetltdiertn van Swmbatta en Ce- Z rs Watwrk. Tijdtchr. voorN. I. Batav. 1850. v ,!■ '' !'• '-]). ' "■'•i-Ki:n ) On, ecn ig e reptilien ran Celeles An, !"' l " rL Tijdschr. v. X. I. Dl. XLV, p. 288). M'l'iïn van irunado I Natuurt. Tijdtokr. v. «/,„; '■ Dl - X| '. p.««). ".;''." """ Manado en Tanammte {Naimri. J'!; rJ >--- "oor N. l. Dl. XIII, p. 488; DL 4, 188; DL XVI, p. 248). i Manado n Tanavianglco {Na- Krall Ti^d * ohr ' "• N - Lm - XIII, p. I /'"/" ''•'"■ Makauar, Amboha en Ceram {Na- Pot» Tl J d »-hr. v. N. L. DL XIII, p. ttat "'" u '"'"' l( ' (H>id. Dl. XIV, p. L 88). br.ïft '"" ll ■"''•»">■ (DL IX, p. 317). "f tl l '' :iKLl; - - 1 Contrümtion U the humledgt the "i "' l ''"' / " ln :/ le " l J'"""" o/CeUbn {Joum. of \,,," :l ' An ' l "i<- VÜI. 11. i.M'.t. p. 68, 74).— '""■'■ Bijdrage tot de iennu der icldhyol. 'm (Natuurt. Tijdtekr.voorN.L il h : ls "'- Dl, 11, p . 209, 225). DerdeBijd ,„.;■ W. HL L 863. p. 739). Fürdeßydrapi H 1,!,,, ''■ v - L 853. p. L 53). Vijfde Bij, H 1,;,,' '■ VIL L 854. p.225). Ze»deßi, Ui,,,,' ■ v IL L 854. |>. m).Zevendeßijdrage (Ibid I '"■ LBB6 -P- ös).^eW»fa ßijdrage ' ti V'- L 865. p. 280). — Betchrijtiag weinig b< h /„,/ ' " ''' Wakattar, in: deta Societ. s Batav. L 866. 4. Vol. I. lus, Reu i: Batav. 185». 11 ■ 1 >1. j» ■lir. r. ff, I. Dl. VII, p. 138, [/«iy m.,mm ; x l h )P . * r KKl '"' '''"""il- bijdrage iotdelunnU , "'"/ r, V"""" ''"" <'' / ' / " 1 '- Fiuehe» va» Mo to, [ l<:!j rll '''"'!/<•■-■ botaniquet: ~ 183 fIW. en I • 11. Mo 0 '"'"'V,' ',"', l '"' ! " -"'<"<"'>--l' '"'■>:,,,.;.\ "»««. ■/ '"," *»i //„./ ,/,-,■ Topoi» I 0*484. rrt / Bat. !■:,:;. DL IV, ■ " Vi '. p. i G. F, Dr int, Berigt aang 'lijnen ■. Ge ttchap. lII Dl. Rotterd. 1787. p. 106). ('. Q. C. lii axwMtur, let* over de gou \ Dec. 1822). Goudmijnen oan «Ift. .\ J . 8, il |. A. J. J!IK. over tlr ~ ran QoronüUo op Ceübet {Tijdtehr, votr IT. 1. L 846. VII, 2, p. 00). Ontginning der ffouch V.OJktut van [Tifdtckr. xöor X. I. 1849. JU. J, p. 834). ■ tfe- N.I. LB5O. Dl. ll,]. 'Hurk. Tijd \ I Dl. XI II, p. : de r : I ;■! EiAXI \. /. S, 11. hl, LaXOE, I mlagder reisvan de (/coi/r. ra G. \ Lanti;, r. nado ra ttrt ",3 lot 20 tri 1853 Dl. V, p CE. 233
B. H. de Lange en G. A. de Laxge, Waar nemingen gedaan Ie Manado, ter bepaling der t/eogr. lenqle dier plaats (Satuurk. Tijdschr. 'voor N. f. DL VI), p. 261). Sterrekundige plaatsbepalingen in Manado (Na tu i/rL Tijdsch. voor N. I. Dl. VU, p. 120). Btrigi ; d' e ,i ut L« /■/. il. D. A. Bun cw- Kjdtckr. toer X. I. Bat, 1851. DL 11, p.865. Cf.Dl. lll, p. ■'<<<>'> ; *m Mmmh Dl.XllJ, p. i ,1. | \N ÖO6H en H. A. Muiuii-.iiM \X, X>ï/,w,unj mmg of be*ckrijm*ff drr vaanealen ■ i M /'"> Pan I ' «rhaudd. M i 6r. /"' /''' ■'• ' S WAET. i. 1863. Dl. I. (>. Wö). P. TAB ;/: r/c 0./ e/ , :■ door J. BWAXI. 58. Dl. I. p. 238). ( |'. Dl BjU.l W, Brf» '■' ' AV/ -.1. Bwaet. Am.m. 1854. 1)1. 1, P . 837). l!i; UW, /'-' ■ 1854. 11, p. M ■/. \f. korvet Snmatra, bij (I'rr/ioiM. en Bcrigten bctr. het Zeevaart, Handel en Nijverheid. i'.jlrncl uil iet Journaal mm den Kapt.-Luit. E. G. vu», iet Vlaai, op 4tne reit* *m TmuUe, langt ile JfJtm kor ttraai Macquar m ie Java-tee, naat Batavia {Tijdtehr. ioegeie.atM MZeewexe*,doori.(j, PELAAKeuJ.M.QBMBur. Medembl. LB4B. 111- Dl. p. 98). ankerplaatten op ie N. m \.ir.l.u4van Tijdschr. ioegew. aan hei Zet wetet j r, Ptt.hu «n J. .M.Oiuijjn. B4edembLlB43. 111 Dl. p. 170). Straat van M■■'■;■ tZèe tcr:i',/ t /!'"<■ .1. C. l'n.\ m; i-ii J.M. OXBXBH. Mu dembl IMI. TV' DL p. 3 Hyd/rograpkuche spyave», omtrent gevaren m de i Sooloo en t Uchr. ioegea. mm ketZeeweien,door3. y i.PiIAASenJ. M.Ohrekn. Medembl. 1846. Vh DL p. 267). ENIBBE Dl B»ATJW, Jnterploaii in deri \eir.kei Ze r Jhr. G. A. Tindai m Jacob Sw.mm. An.si. 1847. VIII DL )i. 396.) .1. Bpwaaxd, D» baai van Qorong Tak l Tydtchr. \\k en J.M. Oxun.MedonhL 1848. DLVHL,p.IB4). Zeevete*, door J. Swaht. Amst. 1854. 1"' 11, p. 287). Commerce iet Boughit (.///////les desVoyugcslSoi^- T. XXXLV. L 827. p, L 97). Hendel op Makatser, Stoute en AmbmM '* 1830-1532 {Indisch Mogatijx, n". 7, p. i 9l ' 190, 208). Maiattar. The a&vaniagts of making il " I' e port (J.H. Moou, JVbtóe» of ih»lni. Jrekif- Singap. L 837. ■!"■ p. F 8). F. A. A. Gbboo&y, Resultaten der proeve», f' nomen vut steenkolen van de 2.o.kust ■* Borneo tn va» \farot nabij Maiatsar [Tijdiï* ■ coor iV. /. 18-1-5. Dl. VI J, :), p. Ui ktmdd. cii Berigten bek. lui Zeeweien, Jacob Swart. Anisl. ISls. p, 4S). lebet, L 841—1846 ( ifonit Tndes oriënt, et occid. La Eaye. L 846. T-'J-- ' p. »8, LO2). '■■■■! rrli/lifi u T/irrrli', qui déclan ter port-Jrane (Mo*iietur de» /»*/' ■ 7. i,;, Eaje. L 846. I. T. 11, 79). Reglement /."-"/• Ie commerce tt Ie port-frf* Mangktuter ( \foniteur des Tnde» oriënt. ''' " La Have. L 846. 'I. 11, 2, p. 46). /« ./ A.»/,' déclarés port-franc.i (3/ rA.v /„//ex oriënt, et occid. Lu 11.-iyc. 1" 1)1. .111, 8, ~. IID). Rapporti det dtUffué» francais sur les itoff* ~_ laim pour la eotuommation ewopéeruu i/hu' <!>■ .liirn, Madwa, de Bali el de < i \[onüeur dn Indtt oriënt, et occid. 1< ;1 ' • LBé6. T. 11, I, ~. 8«9). f 0 Be aclilrrniltjtimj vmi Jlakattar tett ;/<'<''':'/ e „gjj, hrt muuUteUel ( Tijdtchr. voor N. !• Dl. 11, p. 202). . ƒ. het (T/ji/srkr. voor * ' 1884. Dl. 11. p. 846), 5 „. Ontwerp van '■'-~,- kolonisatie voor de ri/<"' r Benuo, Celebes tn Boen vi\ Vi.isnim.i.n. Anisi. L 857. Ci . bragtdc <t deStaatt-t '" p. XIV, 18, '.H, 111, 125, 200. p, Over de voortplanting van Kqfio door -'''" ''vj). /"/-,/-. 7 1 ;/-,/ -~ / Bal LBB4. ]>• a //« of r,i,i Manilla /"■">"'/'! (06 r Sang» tilande* m te \tenado f TijdscirV rkmd b N. I. Batevia. L 866). Taal- en Let i «rkunde. j, Th. Bt. i; milis. Thé history of ■'• \ ISI7. r. \,,|, il, &.pp. \\ p. ~,!. A. R.M.m, dtiai tÜmogr. Park. 1826- 1- Tal.. XL, N*. 354— :;.-,'.». . jgS*- W. W ïawww Lon 4°. p. U CE. 234
(C. 11. ThOMSEN,) I'muhitlary of thn EltfflM, Bugix and Mtday language*. .Sm;_ r ;ipore. 1533. AV. von lluMüouiT, f'cber die Kawi-Sprache mf der Intel Jota. 1 1< Bd. Barlin. 1888. 4°. p. 840 sq., 310 sq. n-ex de la Socicté Ethnologique. Paris. 1841. Xome J, 2* pari ie. p. I'jji sq. Over Boegin. llss., AJphabd etc. Cf. Journal Mat. Paris. 1832,1, p. 130, 226, 245,250, 202, 485; 1832, 2, p. 557. Dr. W. C. H. toe Watek, Boegincesclie poëzij {Tijdsrhr. voor X. I. DL VI, 8. L 844. p. 807). Over studiën van Dr. \V. C. 11. toe Waikk, cl. J/,h/i/cL Ntderi, Bijbelgen. 1840. p. BS; L 842. p. 78. — BmigU»bstrrfjfa Bijbelvtnpróding. X". LXIX, p. 11.— />/■ -handd. mm /r/ £o/<rc. 0e». XX* 1)1. Batavia. 1 <>yage fo Mcmtwrit» da PJttrslabe. PMlologie, ,'■■"- DiMosr ji'Ukyili.k. Pari». 1834. B°. p V l -.' 1 - m ' ■ '■ Üiiouda van Etsimgjl, Handboek der '""''- en volkenkunde van N. I. Amst. 1841. I;D1. p. 287. J - "■ Rötioeb, Briefe über Ui «ler-Indien. Bcr y, 111 - 1844. p. 137. 'l'iru m„/i. / ros j u pflf H g se/oitw, ui liirciii/en woh """///"/. /„>,•,,,. diTomnohon, is 11 (Catcehis y ,^' Us bde taal van Tomohon). "U<"ljar,r,i agama Mesehh;/ jaiig jie'idrth diihdam «aha/ia Malajuie danAlifwru,atcUh K.T. ili-:itu jjf"». Bat. IMs (I ma in het Ma ',' ls ''' '■" bde taal van Amoerang op Noord s '■' ll '"''"' M le,n:,!x iln kele aipnlikem i Mallheus. - 'J''i;iii„, ,/„,/„,;■„, ; I', /',/,■/> i K. T. ' h;i "««N. Anwt. LBSS (Vertaling nua het Taa g. vin, Mattheus in de taal van Amoe A ** op Noord-Celebes). f ': "• Jahsen, Vergelijkende Woordenlijtt van ( '"■ 'v dialecten m sJ&cAr. po» //,./. fes/-, /,/,/-/- cm volkenkunde. L 855. Dl. IV, p. 681). •. Kw r«f. "'' / - fe«rf. w volkenkunde. Batavia. //''': 58). / '"';/••/ pa» Makauaanek en Bottyi [Ver ,, ■*•**. /;»/„,-. (?«,. IV» Dl. p. 2(15—275). '~ ,! iUl 'niin, Hittory of the India* drcMp. V,""' 1 ' 1820. Vol i, p. 364—271, 806; .11, .!. 1;| S| Il- 70, L 25 gqq. ~j.ilh|'"-.. ilh| '"-. On the Languaget and . ' "' Indo ( 'I, ,„,■:, ' ■<;,,■■ c W,'mV <>L X ' '"""'• ' sIK lS °' p ' V '' 2 " nh t,.' s J in het Boegineetch. Gedrukt 'togapore. L 827. B°. n ' u " ll ' r Christelijk traotaai in hei Bi 'I.v,,.. • Q «*rakl te Bingapore. IS3I. '""'cru Gin uu in bet Boe -4 <W° öe dn»kl te ffingapore. LBBB. '.'/ />«y/x \i,i,;ii„)i- l !, ii trant Ïd. ']')" '/,/, :y . Singapore. LB3B. '■■''iÜ'T""' ''' """■''"'■ dans I'tU Célèbet (Col '"'" U,,,,/■,,'< ~, | 16" 184.r' J ' M. l'Al!l.i;s.SlS. T e\ 1. I toor ' :l \ JI ' tn Boegii {Tijdsehr, ''"■ ,v , •/■ L« i.i. di. |, p. 806). i „ ;'" '/'■-• Bngit. rVien. l> s :. !■. cm blad Ca m. Textes en langue s u- Pari L 846. Verdag, p. 17. M '/'■ /<•/ langite de Itacas sur et de la langite Bovguie, dans l'ile de Célèbes, gratis et fondue par X. Tkttk.kode, i /// éireetüm 3e 11. C Mii.i.iks (1866). (( I. / trtlag, ia: i f. I. 185 G. Dl. IJ, p. 192). B. V. Mvithk.s. Beknopt Verslag tcrn een rer ' i' in de binnen /raar Boegineetch gt rdi, in L 856 {Berig ten betreffende de Bybelvertpreidinff. W XCi). B.F. Mmhu.s Proest tener $laka»taartche ver ialing dei Koran* {Bijdragen lot de taal-, land en, volienhmd» mm -\. /. Amst. 1858. Nieuwe Volgreekß. Dl. J, p. 89). B. I. Mr.lolecliiiiien in: Zeilschr. der Deuttehe \forgenl. Oetelü. i L 849. Th. ILI, p. 124; ISSO. Tli. IV, p. 250; 1868. Th. VJ, p. 508 j L 866, Th. X, p. 288; 1857. Th. XJ, p. 5 B. I. Mattiies, Makauaarêeke Spraaihaut. \w.\. LB5B. I>. V. \lmiim.s, Bdcgineesch lielde,idieht opDaeng doe, waarin onder anden de, r T. intron Collot d'Escury en dr mgepraal der Holl. bezongen ttor (1868). B. F. M \i i iiks, MnkiiSfuarsch-llollandsoh Woor denboek. A mtl . I E B. F. MATIHXB, Makoxxaarsclic Chrvstomathie. Amst, LBS9. Christelijke Zend in?. > o Socittate ./■ mn ad [AH. A.OOSIAB. Diling. L67L p. ■!•;. P. JOAM BE LUCKW. «mm rfe J ''■ 1787. T. 1, p. 286. MS •/ƒ../•. ƒ fi«t. Leod. 1597. p. 89, 103, 105, 108. CE. 235
■ lae Indicae el Jajianicae. Lovau. ] 570. p. 306. Lettere deW India Oriëntale. Viucgia. 1580. p. 80, 88, 151. F. Guekueiro, annal das comat </>"•■ fizeram os I'adres d. l. Camp. de Jes. umi. HU 17—1608. Lisb. 1611. 4°. p. 83. Orlanium, J/istorin Soe. Jout. Antv. ]oio. f°. Pan I, p. L 23; Pan 11, p. Ï6O, 291. I. .1 umin, Thesaiirits rrmm Lidicanihi. Colott. 1613. T. 1, p. 158, 763, 77Ü; ï. 111, p. 437, 481, I-!. (Alex. i>b Rhodes,) Dirers voyages de la Chint et autres royaumes de V Oriënt. I'aris. l(iS_'. I '. $9*. Amaltt Minorvm, continuati n P. F. S. M. Dl Cdbxxo. Tomua XXII. Neapoli. 1847. f. p. 66 § XXVIi. Vergel de planlas e floret da Provüuia da Ma m ilr Dtoi dot ''np/ic/i'ix Re/ormado», pekt I. M. Fa. Jacixto uk Dkos. Lisboa. 1690. P. 81, Ll9, 311 aq. Hittoria ie S. Domingo», parlicular do Reyno, e Portugal. IV- Parte, por Fr. Ldcas Di Sia. (AxiiAiusA. Lisboa. 1767. P. p. 684, 694. Indo-Chinese QUaner. Malacea.lBlB.Vol.l,p.6s. Maaiulberigleii van i -.tdsch 'Aenddimj genootschap te Rotter 1818, p. -'".ü; 1819, p. l.i, 197; 0, ... 84, L 57; L 822, p. 11, 187; L 823, p. 51, 86; 1824, p. 51, 111 ; 1888, p. 20; 182' i, p. 144; L 827, p. L 55; 1828, p. 98, L 42; I-.".'. p. 85, L 47, 80, p. 84, 31, p. 72, L 47, LBl ; p LB LSS, L 65; L 833, p. 4, 28, L 46; 1834, J 9, Ll6, 146, 194; I I*4, L5O, 19, 97, L 33; LBB7, p. 66, LB4; LB3B, p. L 7, P- 81, '.'7, UU, 136; LB4O, : L 36, l il, IM ; LB4l, p. 5, 89, L 39; L 842, p. 5, LB9, L63j 7, LB6; Ml, p. I, 138, L 846, p. 5, 89, llii- U LB9, 20B; L 849, p. 17, 38, 49, 65, 145; 1850, p L 77; LB5l, p 146 L6l; 1852, p. 5, 17, 59, 129; 1853, p 33 49, 86, 113; 1854, p. 81; I li Bj 177; 1856, p. 113, 145; 1857, p. M; SfcL.'lB2o, p J ' «; 1821, p. 10, 48; 1824, p. 105; 1826, p. l«i 1854, p. 184; "55, p. — Handelingen van de Jaar- vergaderingen van het Nederl, Zeudelingg e ' ■■hup. J)e scholen voor inlnnders in de Menakatie | : deeli,i//rn nm vege hei N*d*rl. Zendelinggenool' schap. Rott. 1857. L« Dl. p. L 22, 268, 270 sq ; ) Eerste Verslag van den Zendeling 8. I Ifift, " l de Menahatta (Meded. Ned. Zendeling!/ 1 *" I* Dl. p. 213). //V// deelen rtitigtr* ons over de zending i* ** Menaitma mede (Mtded. Ned. Zendeli: II« Dl. 1868. p. 5). welke taal raoete/t de Zendelingen ia de M°' lukken en M de Me/tti/msxe ach bij de red' l '"] digim/ des Evangelies bedienen ( \leded. ff** 1 zendd'uHjgen. IL DL p. 172, 279; UI" '"• p. 40. Uittreksels uit een brief nni S. van de J'elderi" 1 Cajipel/en, M leren Ztudelingleeraar Ie Amucru' I '] (Meded. Ned. ZendeUnggen. 111- Dl. p. 3<w Verslag run den Zendeling S. I "lfers, oref l^ s - 1 ( \h'l-.1. \ ~/. Zendrlmggen. II I•" I )|. 1 859, 1'- s |' Kerkgebouwen Ie Tomohon en Sarongtong Acd. Zendelinggen, 11l- J)I. p, Ulj. HtatiêUnge* van het Nadert. Bijbelgenoot> e^' d-CtUbë:) L 822, i». 63; L 824, p p. 43; LB3l, p. 39, 41; L 832, p. 40; p. B 3; L834,p.61; 1M!.",, p. 64; 1836, p- »*' L 837, p. 78; 1838, P . 71; L 839, ?■ »* 1840, p. 80; ]S||, p . 8, 84; 1842, i 1 1843, p. 91; Ml, P . 89; L 845, 1846, p. 52; 1848, p. 6; L 849, p- f" LB5l, p. 51; L 862, p. 50; 1863, p- '":„ (Zuid~< ,b-hr« .) L 827, p. 61; LB3O, p. 43; I*7; p. BS; isil.p. h;i ; L 842, p. 72; L843.P-* \ L 846, p. 75; 1846, p. 61; IS 17, p- 7 ' *»'. IMS p. 18, isp.i, p. 48; LB6O, P' :.. 1861, p. 47; 1868, p. 51; L 863, p. |o'66>sg'0 ' 66> 5g' 1864, p. 72; L 866, p. 10, 65; l^'' r '. P" L 867, p, 68; LB6B, p. 60. Ju-rn/ini. hdrt ft/uil' i/r Bijbehtnpriidiuff '' t 5, ».•) N. 11, p. 8; V 46, p. -'; N - 6 jjjjt D« I ereeniying, door < •. (i. ELeldbino- •' ;!| LB4B, 11, p. Ms; L 849, 111. p. 87»; J £ VII, p. «80; LB6B, l\, p. ■''1 | ); 188 ' p. 460; LB6B, Ml, p. 831. . y.Z tkr. itr btvordtring van Ciritt. ■ llli \- > "'^ wia. U 16, [• Bt. p. L 47; [V " St> ,^,>' L I, vin Kiu.in, Bni *«r *• ft**** chiprl. Huil. I ,^l/" J. F. (i. Bboki m. 7^/' I (Tijdschr. M bevordering van Christ- jj. JV. ƒ. Batuv. 1855. DL 1, P- ;;97; CE. 236
toewa's. Ten aanzien van de vruchtbaarheid van den bodem en do gesteldheid van bet laad heeft oene expeditie door ecu pui Nediiiamlseho, Ambtenaren onlangs gedaan van Eaibobo naar -Marakiki eu Aniahci, waarbij zij zich roo \ «il mogelijk binnen 's lands begaven, doen blijken, dat het Icrrcin overal buitengewoon vruchtbaar is. Zij ronden uitgebreide vlakten, hier es daar met heuvelen afgewisseld en mot prachtige bos schen bedekt Bewesten do Ajer Tallo is de landstreek niet zeer waterrijk, zoodat de rijst bouw met natte rijstvelden daar nog al moei jolijklirdeu sou opleveren. Daarentegen vond men oren] de ko'.lij nagenoeg in het wild groei jende en iU~ boomen met vruchten bedekt. Ta bak slaagt er uitmuntend en ook rooi de ka toenteelt schijni de grond geschikt. Oostwaarts van de gemelde rivier wordi hel land water rijker on neemt de vruchtbaarheid »og toe, zoo dat daar de rijst op natte gronden bod kunnen geteeld worden. De Ajor Talla is 11/,l 1 /, mijl van hare monding bevaarbaar, doch zou dn mei gemak verder op kum U worden. Hare oevers rijn omzoomd met ondoordringbare bossohen, waarin oog niemand den voet schijnt gezel te hebben, en die ilechti op de bijl waohtea, om de bruikbaarste houtioorten te le veren en in vruchtbare velden henohapes t<- Worden. Vooral achter <lc negorrj -Marakiki werden de heerlijk.-.: onden, dia zich ovei eene lengte van 80 oren gaans en eenc breedte van 7 a 40 uren oitstrekki .■den worden door de rivier tloewatta,die bij eene diepte van E a 6 voelen, eene 1, . heeft van 50 ;i 60 voeten. Zij ontspringt uil het distrikt Toelati en stort zich bij .Marakiki in zee. De bevolking is nnhanrurh Celebea (Straat van), zie: Makassar straat van). Celebos (Zee van), ledige streek van dcv ( ' ( ' :iil "< ten Noorden van Celebes, ten Westen Ar'fi ■ 1 '""' 1 "' l) ( ' ll I|l| > Zuiden van den Sollok j. "pel. Zij j. s (J oor ve ] c jtraten niet de om ««ende zeeën verbonden. q c elor » dorp op den Oosthoek van het eiland „ n^ an '» residentie Banda, radja-schan Kilmoeri, f)n wnen (>r« >ig Kaj,,. do, . Ora ' een ( ' l ' r Znid-Ooster eilanden, resi i.alit"' lia " 1 ' 111 a ()f :5 '"'i l '' ll I)Cweste 'i T«n<w • Het is bewoond, 3 mijlen laug en 3 J ll 'u breed. <lcn eram ' " roolslf ' '' ( ' r AiuljoHsebe cilan- Cn '" '''" •'^°' ll ' <SCi ' u ' ll Arehi|iel, I^o -boi behoorende onder de residentie Am ligt a> pC(le(!llcili J k on( l cr (li « van Banda. Het 2»' ~"o or(l -Oostwaaits van Amboina, tusschen U»t \%S *?* 3 ° • <?Ü ' 3() " Z - Br. en van 129° 30' Om t '" wol( ' ( ' u twee di i düor 1 "" ''" Kll;ill - ( ' ( ' r;u ". verdeeld, die c landengte van Tarocno vereenigd zijn. vietl ♦ taslwi eene oppervlakte van 840 d e j.||" 10 mijlen. Bet is bijzonder vruchtbaar; Ctl iiu't' [ n - / '-'" l "' T '"'' ■''"''" " r " ls ' irllti ~ (1( -iii4 i '"'" '"' Zl ' t ' V:u ' '''' Noordkrutzijn *wjen, waaronder Eatoewi en Bawaai baajj oma *m»te zqn. In bet Zuiden zijn drie ''''■list,! . M ' ; ' : "' c ""ler die van Hoewamohel liet '''"'iixiH'"'""'''' oostelijkei is de baaiAmahei, (I 'Tii,, ,','" Noesa Laut, en nabij Selan li • >~,,, | ' ene hoo .11 mei pieken door ïoe tenv. l "" l > waarvan eenige pieken 8,000 «ij,, 'Oven de oppervlakte der zee verheven ' s 5)250° n "'' r ' l "°~ fil1 '. Noesa Keli geheeten, '"""'■ O| ' ' lr °" MkllM ver twee voorname bergen, te we- Mr '»)i 11( .' : ■''"' M 'i'- Trier. Van dii ttit -''Mi,'!i eene ""•'"-'•■ rivieren af, welke de 'i.cl! i | i ' | il( ' bosschen en vallerjen beaproeijen, v ?»rt „J- . v *" weinig belang voor de aohi v ut,„ . 'andbouw zijn. De voornaamste ri f :'\ \- u "\; lr v <"''> Wa» Berioe, \ja M, '■'■;>, (i,, , l;i ' ! ". 11.,, Poetih, Salla, Epe, Ena u «lat. ;,"' '"'•'. Vfaroe, Kilmoeri, Barissaen """'■ ]»1,;," bew «rt, dat de grond op io». . Uit ' bevat rf Cn - wili "'" rijk k """" '" B *" m <* l Png: uH°*ffi of' zu 'J" n| . oivetloitten, rarkens, /"' *'''ke /■"' k " ri J' 11 ' wilde runderen en gei- i" M<l '"' 1 " l ' llsi ' 1 verstrekken aan u p C<^ m £ bevolking, terwijl dikwerf her "" k "" lrli ' '"" Wll ' il> **■ m M i„„ , U ' n 'e schieten, \Mcr vlccseh zij tot Uar^cn tn '" lt: "- Onder de v "- lls "■" »"■" ' ' i:m elsenkaka- De nagelboomen, die <ip dit eiland in mf nigte groeiden, zijn bijn» allen «itgeroeid. Ifan vindt in de bosschen eene groote verscheiden heid van houtsoorten, als: ijzerhout, makila hout, waarvan vaartuigen gebouwd worden, en t-ajoe poetih, waaruit de gelijknamige olie bereid wordt. Van den landbouw wordt weinig werk gemaakt. De voort '■■■ rijst, klappernoten, maïs, suikerriet, pinattg, olnp BO aaidvrncliten. SegO en Turksi lic tarwe TOOrzien i ■ t'len der inboorlingen, en de meeste ilci iihiinl.c Miicliten worden hier aanzet lollen. Mr bestaan Op Cerara vrij be langrijke rijstaanplantingen, op booggelegene gronden. Niettemin WOfd er slechts nu en dan, bij feesten, als lekkernij genuttigd. De kustbewoners lijn Maleijers, ■ Christenen en gedeeltelijk Mohammedanen, Zij houden zicli niet de vischvanirst bezig, lu bet CE. 237
gebergte wonen Alfoeren, die in verschillende onafhankelijke stammen verdeeld /.ijn en hun hnntiMHi vinden in het aankweekes van /. sago, rijst en aardvrue.hte.n. Op de Zuidkust, vau Ceram is het Christendom in verscheidene dorpen ingevoerd, doch wordt er deels uit on kunde, deels uit onversokillightid zeer slecht ■au en betracht. Bij Gouvernement* be sluit vun 2 April 1856 is bepaald, dat voor do opleiding der jeugd en het onderwijs aan oude ren van dagen in de Christelijke leer te Awaya een inlandtnhfl schoolmeester zal worden aan gesteld, wiens werkkring zich tevens over de Alfoenche stranddorpen zal uitstrekken. [n de dorpen Watamono nabij Marakiki, ca Watamono en Balakatomi nabij Amahei zijn Chrótengemeenten, onder toezigi van inland iters. Bei getal der bevolking bedraagt ongeveer 195,000 zielen. De strand volkeren zijn een doof huwelijken vermengd i Boegmezen, Makassaren, Tabellorezcn, Balinezen en Papoea's. Zij zijn door misbruik vau opium, door traagheid eu vuilheid anvd eu vormen een akelig en onver iras. Pokken en andere ziekten .slepen BOg «'en aantal menschen ten uravc en in weerwil daarvan had men veel moeite, om ze over te halen zich te laten \\\n inerni, daar zij /.ieh door bunne mawings hebben laten dieta maken, dal dj daardoor laf hartig eu verzwakt zouden worden. Een ver derfelijke invloed wordi a geheime instelling, hel Kakian-Verbond genaamd, waaraan niet alleen Heidenen, maar ook Mo hammedanen en zoogenas nemen, en waarvan de le.len, oinler M ra. geheimhouding verpligt, zich oog schuldig maken aan het koppensneU tenken had men getraohi de boofden te ie werken tot de afschaf fing van dat afschuwelijk gebruik. 11, Ite van Ceram, van Tobo de Zuidarj le, ■ a i oeti lijk van daar, tot Waroe aan de Noordajd ;rekkende, rouverneur ia II Ie westelijk tol de i:. Oost- Kian, looren IUV.O- ncrs, onder eenen oivielen Qezaghebber, die te \inl>ti-naar \;m den burgerlijken stond * westelijk gedeelte van Ceram, van kailiobi) aan de Zuidkusi tol BAD '"' dorp Liasabatta, behoort onder de afdeeling Hila-cn-Larikc on heeft 6,000 inwoners onder zirli. J>o landen :>mil de Zuidkust, van k ;l! " bobo int bd mei Eatoemeten, behooren ■ de afdeeling Saparoea, tellen 65,000 inwoners en zijn nog verdeeld ia de gewesten, wel» 8 meer in bet bijzonder onder Saparoea beho en die, welke onder het dadelijk opzig< v; 1" den Ambtenaar van Haxoekoe rijn geplaatst- Klein-Ceiam, gewoonlijk Hoewamohel r r noemd, is bet euid-westelijk gedeelte, dat TftD bet Noorden tot bel /.uiden 10 mijlen hm.S-» c " van het Oosten tul, het Westen i mijlen breea is. l)c zuidelijke punt van dit schiereiwf ligt op 8 mijlen afetands van de westeuj* kust. van i l ildc, en vw.nll Sihel of de |)r"i'-^ Rijsthoek genoemd. Boewamohel was vl '"'"'ij zeir bevolkt, en in Laboe Kambcllo en b&f verdeeld, onder welke hoofddorpen veertig do ressorteerden. ~ Vaß Ceram worden naar Nieuw-Guine»Jß* gevoerd: Ceramsche kleedjes, lijnwaden, U ' koperdraad, grof aardewerk, waarvoor " |l noten, paradijsvogels, tuutooi, tripang, kot *• en ingeruild worden. Met de omlig! eilanden wordt er handel gedreven i" S j suikerriet, pinatiff, atap en gedroogde i' s ..La) welke artikelen de Cerammers in tuil ' klappernoten, boom* en aardvruchten, G° r fl kleedjes en parangt, iSaar de A 1( Kei-eilanden worden de hoven vermelde v *Vjjjj [telen des lands ooi. tegen parelmoer, karet, tripang, vogel° e en paradijsvogels, wi'lke artikelen wed' ! koobi uurden door de bewoners VftU aan de, op die eilanden ten hanilel zij l "'''' (l ] lf ■ i i,i en Boeginesen, tegen lilveren matten en kopergeld, of wel ingeruild wapenen, buskruid, opium, rooil katoen, ".■iren i-n i „9- De Zuidkust van < leram is moeij< lij* deren, behalve ten Oosten aan de Amal" deze Icui t is te Kissa Lau< eene : | weder beW»* ril. i gf Ouder ( ial """ ' ' l .;];iuJ deelt* van de Banda-zee, dal tusseben p^i^ i en de B i ' cD '"' : '"n Uai de literatuur over Ceram l»' 1"' ' il. M olu kken. Ceram, zie: Sera ~ „de"' Coram Liuit of Ceram»o ßß el ' CE. 238
ia den Molukschcn Archipel, ten fjÜd-Ooaten van hef eiland Ccram. Zij wordt uit ï rps ''' oi:il ' ( ' Banda gerekend en bestaat ' da eilanden Ceram Laut, Groot- en Klcin |- '"'-'. Kimiuw, Besifi, Kilwiiri of Kiloarii tot of Kivar, Keloe, Messingarat, Neddin y "ü. Gisser, Kidan, Qosai, Maar, Gotong, ° llgi ' KenoU, Loekou, Gragas, Kohou en wordt door Dumovmx cresteld op S,COO voeten. Chasteleinshoogto, gebergte op het eiland Groot Banda, waarvan deze hoogte de voor naamst e is. Chenko, zie: Tjinko, eiland. Cheribon, eene der schoonste eu gfoi residentiëa vau Java met etne bevolking, <lic op uit". Dee. 1856 gezegd werd te bedragen: >] Kielen, waarvan OOG Europeanen oC d;.,!ii!!cdc gelijkgestelden, 11, Chiaesen, 905 Araliiii'i'ii ij andere vreemde Oosterlingen en 0 lijfeiL'enen, zoodat de eigenlijke uilaud--In bevolking, <lic toot hei grootste gedeelte Boen daneesen i>, bedn 618 zielen. Deze residem : liaren naam van dien ia, eene rerfaastering van bel woord Tji-ribon of rinei Bibon, waaraan zij gelegen is. Zij greaal ten Oosten nn de re ndentiën Tagal en Banjoemaas, ten Zuidei emaas en de residentie der Preanger Re genttchappen, ten Westen aan de Preanger Re onappea en de Kksütent-teaideaÜß Kra wanir in de .lava-zee. J)c i, voor zoo ver die zijn opgenomen, zijn de Tjeremeli of Tjermai, I'm leeng, Kii'r.i Bandong, Kromon, Bitoe- Qedeh, Segara, Qeger behar, Tjarennang,Ti«i ilana en Sawai. De TOOrnaamite ril I aan de Noordkoffl in we vatten, BJn van liet \\ esten naai hel (tosten de E Kan- llawnr, de Tjiloessjra, dsTjitampi <U' [ndnuntkjoe of Tjünanok, de Tji-ribon, de Tjikaro en de Losari waardooi Cheribon van Tagal wordi gescheiden. De meest bekende kapen zijn de lioek van hidraiiKijoe, dfl lioek van Losari en Tandjong Tanah. c Hoofden dezer (Handen dragen den titel , l U l n '"'j"s Majoor of Oronq T„r,r„. \) a be j/° ndB «landen zijn Kefflng, Keloe, Eüirari, Soon ® 88er on KeiVar, bewoond door 2,500 a tót i ' >1 '"' i:i " lm(l| ' ;uil ' !l - J )(: bewoners behooren de ;| leisehe rasj eenige bouden zich met Sao, '''" u "" lllw . vooral met den aanplant van lèi'i'' et grootste gedeelte der bevolking i r - ;a " de risdiTangst, voornamelijk van de ;i ]v ."-/" 6n <itjitr-<iti<ir-x\\\vj>\. Hunne togten ~]|. v " '-i 1!! uit toi aan Nieuw-Ouinea en de ■' va " de Zuid-Westkust, waar zij hunne ri Uls i ' ""'"ilcn tegen welriekende houtsoorten, dnj tto^a i, paradijs vogels, papegaaijen, kroon- Co" ''" zv ' in j Laut, een der Ceramsche eilanden, On ï.j 1 , '"'"lisehen Airliipel, residentie üanda, v :ill ( vO. 1.., 8° 56' Z. Br., ruim 7 uur V' v .n" " ' s Zuid-Oostkust, liet is twee mijlen 'tccil '"' Ooste u lid H - e mijl illh door een groot rif omgeven. Ln hel '"■■'"■ i..i -' s '"'"'- ''" °P w)mmige plaatsen '"-'ircc' '"' "'' '' r/ ' r ' {l " ; ""' rr water, dan I),. | ' v '"'-' ( ' putten opleveren. eetici', ' A - Qksïm deed reeds in 1633 Tiet ,[■ ' ' ttaar Ceram Laut, daar de bevolking (^ e Oïten TaD Kefflng heulde, eu I BKn *eti() e( ,|" B e Weigerd had; hij onderwierp liet ltoo '" f oeide er de tpeoerijboomen uit. I d Jaar g '■!'' z '.i" de bewoners van dit eiland onkf™ oB vertrokken en sederl dien tijd is 'H«', <:U """! 1 ReWeven. Het behoort mm de C er ']''"' Keloe en Kilwaroe. Ce ron^ tton ' ïie: Bermata, eiland. C Qyt . Wa > zie; Beroea, eiland, ■ °1»» W! Ce ith, kaap en dorp. i ~o u > Keen, of Tabilo-baai, baai y-!" ;i 'il:iii,i"H'"' M ' "" : diehei Pi ■ <•>■ in twee schiereilanden deelt, jden besohut en beeft kwe t Oosi Zuid Oi '''lii: v;,,,' ' s - Bij de bul heelt me '""'t d,. r , il B vademen water. Hel midden l " '/.. |... lii: " " r Balgan haven ligl l X C Wlo s "" " . '.». I, eu *-OUu..0 Uu .. °, UIS . bergketen op bel "■ "odsehap Koiwai. De !. Men vindt hier nog vele digt begroeide bos sohen, die tol verblijf strekken aan eene me niu'te apen, behalve welke dezelfde wilde en verscheurende dieren eu slauiren, als elders Op Java, aangetroffen worden. De wegen zijn talrijk en worden goed on derhouden, dok zijn er vele oudheden en treft men in d>' letdea grotwer ken aan. Niet \er van de hoofdplaats b hol', hoezeer in vervalles staat, een toi grotwerk, dal tai lustverblijf moesl dienen eu waarvan nierl alleen de vertrekken en slaap plaatsen 0 rliouuen, maar ...i dieren i ■ tot. ver siering. Ben der kunst stuk i 'ii Chinees, w ien hij, arbeid ■ pdat hij geen tweede jk weik vod anderen zou kunnen uit- CE—CH. 239
Haven- en Equipagcmecstcr, een Opzigtcr van den waterstaat. Ook is er cene wees- en bocdel kaïner, alsmede een raad van justitie, bestaande uit den president en drie ledm. De eerst e, gelijk ook de officier van justitie en de griffier bij den raad, zijn gegradueerd. Tol het regtagebied van den raad bekoort kot irelieele Gouvernement der Molukko's, met uitzondering van Banda en Tenuitc, waar ook raden van justitie zijn. De schutterij bestaat uit een bataillon van zeven kompagniSn, dat op ket einde van 1855 een totaal opleverde van 31 officieren en ICIO scliutters. De Hervormde gemeente heeft ruim ISOO lede maten, waaronder ruim 1300 inlandscke Ckris tcnen. Amboina beeft twee Predikanten, die de onderkoorigc Cbristengemeentcn ook moeten verzorgen. De bevolking bedraagt 10,500 zielen. Sedert 1554 is Amboina cene vrijhaven ge worden, waar zelfs de invoer van buskruid en wapenen is toegestaan. In verband daarmede zijn Chinesche jonken, die er te.u handel komen, vrijgesteld van de vroegere belasting ten be hoeve van liet Chinesche hospitaal ter plaatse en kunnen vreemdelingen ziek kier tijdelijk met der woon ter neder zetten. Amboina, afdeeling op bet eiland Amboi na. Zij bevat geheel Leitimor, alsmede de Zuidkust van llitoc, van kaap Alaug af tot over den Pas Bagualft, tol en met het dorp Waai. De afdeeling beeft buiten de koofdplaats nog 35 dorpen. Op ket einde van 1555 telde zij lS,'.)'.)fi inwoners. Amboina-baai, de baai die ket Moluksclic eiland Amboina in twee deelen scheidt. Zij is aan den ingang door twee hooge punten, die van Alaug en Noeaanivel, bezet; langs bare stranden liggen altijd groene bergen met dor pen, die met hunne nette mtdjied* of moskeen een verrukkelijk gezigt opleveren voor degenen die deze baai bevaren. Zij is cene der veiligste havens en liceft eene diepte van 70 tot 90 va demen. De stroom is er meestal onmerkbaar, Celebes, in de Moluksche zee, nan den ingang der Nipa Nipsi baai. hebbende een 2 mijls vaart. Aan hareu Zuider oever staat het fort Victoria. Amboina-bank, zandplaot en rots boven Water, in de Chincscho zee, op 7° 52' 20" N. 15r. en 112° 50' O. L., Volgen» kapt. B.OSS. Amboina-klip, gevaarlijke klip onder wa ter, ten Zuiden na Celebes, in de Java zee. Zij is 2 mijlen groot. Ambok, gehucht op liet eiland Noesaßahon. Ambok, gehucht o]> Java, residentie Be zoek i. Ambolówang, droogte ten Oosten van Ambon, zie: Amboina, eiland en hoofd plaats. Ambon, berg in Bornéo's Zuid- en-Oostcr afdeeling, distrikt Kahayan Tengah. Hij vormt de waterscheiding tusschen de rivieren Kahavan en Batang .Mocrocng. Ambon, dorp op Java, residentie Batavia, Zuiderkwartier, 27» paal beoosten Weltevreden. Ambona, landschap op liet Sandelhout-eiland, op de Zuid-Oostkust. Men erkent er als Opper hoofd eea weigegoeden inwoner. Ambonezen. Hieronder verstaat men in het algemeen die vulksstammen, welke als oorspron kelijke bewoners van het eiland Amboina be schouwd worden en voor het grootste gedeelte beschaafde Alfocren zijn; hunne taal, die vele Maleische woorden bevat, en hunne gewoonten, waarvan sommige op het vaste land van Aziü' nog in EWang zijn, doen bijna met zekerheid veronderstellen, dat zij van Hindoesche afkomst zijn. Do Ambonees is welgevormd, middelmatig en tenger van gestalte; zijne kleur is graan w achtig zwart. Vóór dat de Europeanen den Moluksehen Archipel bezocht hadden, waren do Ambonezen dom en onuoozel, doek tegen woordig net men, dat zij van vele zaken een juister begrip hebben, ofschoon zij nog zeer bijgeloovig zijn, en toovcnaars of waarzeggers raadplegen; zij houden veel van gemak en verkiezen de ledigheid boven de inspan- mng. De Ambonezen zijn verdeeld in drie klassen, te weten: negorij- of dorpsvolken, burgen of vrije lieden en mestiezen of afstammelingen van Europeanen. Eerstgenoeaaden zijn inlandera, Christenen of Mohammedanen, hij de nagelkul tuur ingedeeld en aan hunne dorpen verbonden; zes maanden van het jaar worden zij tot be loonde en onbeloonde, heerendiensten gebezigd. Do andere helft des jaars houden zij zich met den landbouw bezig. De burgers of vrije lieden zijn inlandcrs, die niet tot de oagelknltuur ver pfigt zijn, en grootendeels in en om de hoofd plaatsen wonen, waar zij eenige ambachten uit oefenen, of wel hun bestaan i inden in het kwee ken van vruchten m groenten, de viachvangst, ket stooken van geurige oliën en den handel. De mestiezen of afstammelingen van Europeanen worden ailmiiiisiraticf tot de Europeschebevol king gerekend, en zijn allen Christenen en meest klerken in 's Gouvernements dienst of zonder beroep. De vrouwen dei Ambonesen bn kokosnoten BB andere vriulilen, bloemen en groenten ter markt, liet koufdvoc.lse! van den AM. 24
lici klimaat van Cheribon heeft, ook met betrekking tot den graad van warmte, vee! overeenkomst met dat der residentie Bantam. Aan de stranden is hel ongezond, in de binnen landen daarentegen, in het hooger gedeelte aoo als te Qaloe en Tjamies, seer gezand. De regens kunnen er zeer zwaar zijn en gaan dikwijls ut gezeld van hevige winden, die somsgrooteschade aanrtgten. De grond is in liet algemeen vrucht baar en gesdbikt voor verschillende kultures. Behalve rijst teeli de bevolking nog Turksche tarwe, iljumk-, inkmdsene aardappelen, nijen en katjang. De itrenij- suiker maakt ook een belang' tijk artikel van produktie uit. De afdeelinircn Koeningan en Qaloe leveren uitmuntende koffij, in de afdeelin<ren Cheribon en tfadja Lengka ■wonlt suikerriet geteeld. Ook heeft in desere sidentie de teelt plaats van indigo, thee en no pal voor de In de sidceUng Cheribon is in de laatste ja ren veel gedaan voor eene betere bewatering der velden, waaraan tot nadeel van den land- kend onder den naam van ampoh, gevonden en naar liet naburige Tagal uitgevoerd. De inlandsche bevolking, verspreid in 1,210 bouw groote behoefte bestond. Nog wordt in residentie en wel bijzonder bjj de dessa Pakendiang eene soort van eetbare aarde, be- dessa's en karapong's, waarvan il zonder vel den, telde, ofschoon 64,700 Bieten sterker dan voor IBsfi werd opgegeven, in 1856 7 landbouwende huisgezinnen, tegen 7 1,08 1 in LBSS. Volgen de officiële mededeelingen zou do vermeerdering van het «dental der bevol king moeten worden toegeschreven lm juistere telling. Ten aanzien van het mindere getal huisgectnnm valt aan ie merken, dal on dei dat getal voor l elijk in de voor gaande jan Ide, zijn begrepen de bun] bouwende huisgezinnen zonder veldi over i i cijfer van bijkans 65,000 Kielen verklaart <\c/.i.' omstandigheid niet voldoende eeiio vermindering mei L,OOO van hel laiidl)ou\v(H)dc hiiiseezinnen, en liet is dn;, schijnlijk dat Ook hier aan eene juistere telling moet worden gedacht Da velden der bevolking bealoegen in 1855 i estrektheid vao ,1 ca in ISSG van IüÜ.U'JÜ'/j bouws. Daarvan warcu: voca eigen kuhnnr der bevolking bebouwd, in 1855. . • • 132,353 bouwa, . 1556. .. . 163,884'/i , voor 's Gouveineinent.s kultui inderd (de gronden voor de kotiljteelt daaronder niet iea), in 1855. . . . f.,059 bouws, * lSöfi. . . . 6,052'/,, , én onhcpliiiii gebleven, in 1855. . . . 31.439 bouws, 0 1866. . . . 10,803»/, , Uit die cijfers blijkt, dat (gerekend oren beek uitgestrektheid der velden) de landbou wonde bevolking had: pet ge»» in 1856 (over 74,094 huisgezinnen) 2.i l J bon*»' , lt>so „ 78,057 , 8.47 » erekend over de voor eigen kuituur be plante velden, in L 856 per landbouwend huisgezin 1.79 bon** r 18fi6 , , , 2.2:; ' Over geheel Java (met uitzondering van B*j tavia, Buitenzorg, Soerakartaen Djokdjokar*»' ■i landbouwend buisgezin: berekend over de gebeele uitgestrektheid "'■ velden, in 1856 L.S6 bouws, f L 856 1.89 , en berekend over de voor eigen kuituur " c plante velden, in 1856 L.35 boaw»i 1 1866 1.46 , Berekend in pikols padi had de oog ' ( voor eigen kultuui door HÄ« bevolking bepw* velden opgebragi: in LB5B per bouw. . . pikolslff.S» , LSS6 ii , .. . „ LB.-" m per huisgezin, in L 865 pi , LBB6 , 40.1 y Over gel ccl Java i mei uitzondering * :! tavia, Buitenzorg, Soerakartaen had de oogsi van de voor eigen Lul l " 1 " bevolking beplante velden 0] pet bouw mi 1 355. . . pikol* I' l -' : . . , L 86«: . , LB- 04 en per huisgezin m 1855. . pikols 22-8 ioK7 28.3* f * t laaf. . u Daaruit blijkt, dat: bui»*' F. met oprigt tot de produktie P®' eB i» Cheribor in de beide jaren g e "*? ' ti» beneden Int gemiddelde ov«r (iic beide jaren, en |,uiS' 2°. net opzi-i tol de produktie er boven hel gemiddeldei CU. 240
nergens anders in te zoeken is dan in de omstandigheid, dat de bevolking van Cheribon ruimer van velden is voorzien, dan gemiddeld over J;iva liet geval is. v e produktio der voor eigen kuituur beplante ( en mag beschouwd worden voor de behoefte ii ij o " t Üg meer dan voldoende te zijn, daar |)ik 1 >5> * c "'" u ( ' rni ' ll invoer van slechts 3,0J7 ' f)ls Padi en lü'J pikols rijst, vermeld wordt uitvoer van 18,258 pikols padi en 376,501 ' * r 'i 3 t en de maximum en minimum prijzen m id . artikel gebleven zijn beneden het ge- Ov " e der rmurinnim en minimum prij/.en i,„.u- ava - v our tiet jaar 1856 wordt geene |;„ " 1!J gemaakt van in- of uitvoer, maar vei ''iCf"]"" r " ( '" '"'' (r vo< " ' I " u '' ( ' n ' '•'J c vo e e^ e l )ro( lnkiii! van het laatste jaar de uit 'l ls^r m '"^ er en e ' uv <>er niet meer dan de . ' aA /A \" geweest; terwijl ook in 1856 l ijn Ux '"" uu en minimum prijzen veel lager c Q geweest dan het gemiddelde der maximum prijzen over Java. r '"Ui'rr r( "' l ' s >telt men zich voor van de op rij s j f j ] . Vaa Ben paar établissementen voor de afd ee |l n S> te weten: een te Bocdiradja, inde i etl f? Indramajoe, met acht. Lnkoopapakhui detg . Vers clullondo plaatsen, en een op mml l) ° n , d^ >a *' te ■^ sani '" ' ipt regentaehap Chcri v *i'ii'! SindangLaut. Men verwacht daar de kw-i !l '' L ' <U (( '" (: il:ul/ -i | ' ll ''j' ; e verbetering van v °° r d k ma;u ( ' ( ''"' oonouirentie roordeelig de o e alsoo meer en meer xm ( , s "l ' l ' zi "'lii en oneerlijke praktijken van ° le Opkoopers ZOU worden onttrokken. c j u l)( . bedroeg: Vc 'den voor het gouvernement beplant '" . . . . / 88,19440 en * lb5G , 38,292.50 e vcl(l( in voor eigen knltnnr beplant ' n l^ 55 ' ■•• • / 5W.155-M *•*? "• 7il ' mM Per l!' " ansla B l"''-fl bedragen: e u * * LBS6. ...» 4.1 'J '' ht *«eon in 1855. .. / 8.15 q t » # 1855. . . , 10.81. Java (nitgeeonderd Bataria, "isCu ,"* lt:lrl:i en Pjokdjokarta) heeft B "«'drag,-,, , / L 865. . . . / 4.»4«/. ' • 1886. .. . , 8.08 en per buiggerin in 1 555. . . ƒ 0.04 , 1856. . . , 7.68' .. waaruit blijkt: I°. dat, zoowel per houw als per huisgezin, de landreute in 1856 hooger is ge dau in 1855, 2°. dat per bouw de landrente in die beide jaren voor Cheribon minder heeft bedra den dan het gemiddelde voor Java, 3°. dat zij daarentegen per huisgezin voor Cheribon hooger is gemest, dan het ge middelde over Java, hetgeen zich alwe der verklaart uit het ruime bezit van gronden. Omtrent de bijzonderheid, dat in 1856 zoo veel minder velden onbcplant zijn gebleven dan in 1855, worden geenc ophelderingen gegeven, zoodat het onzeker blijft, of het moet worden beschouwd als een accident, dau wel als het gevolg hetzij van betere bewatering, hetzij van andere blijvende omstandigheden, waardoor de lust tot bebouwing bij de bevolking is ver meerderd. Het getal klapperboomeu in de residentie bedroeg : op uit". Dec. 1855. . . 447,584 boomeu , „ u 1856. . . 530,520 daarvan waren vruchtdragende in 1853. . 118,771- boomen , „ 1856. . 166,084 * on jonge in 1855. . . . 298,500 boomen , , 1556. . . . 364,405 , zoodiil ook op dit punt blijkt van vooruitgang en aanzienlijke aanplantingen in den laataten tijd. De veestapel bedroeg: I hu Hels in 1855. . . . 137,146 , , , 1850. . . . 138,020 UU rundvee in 1b55. . . . 3)467 , „ 1556.. . . 8,894 aan paarden in L 856. . . . 39,371 , , , 1856. . . . 40,731 Boodat, met uitzondering van hot rundvee, ver meerdering beef) plaat* gehad. Opmerkelijk is liet gering getal runderen tegenover dat der buffels. Hei bewij-t dat, gelijk b de ■ westelijke residentiën, ook hier het gebruik van buffels ver de overhand heeft, terwijl in de meer ooMelijk gelegen residentiën, door de na bijheid der eilanden Miulura en Bali, vanvau liet beste rundvee te bekomen is, liet < ijt'ci \ ;iu CII. lil 241
runderen toenemende is, in sommige zelfs dat der buffels overtreft. Over geheel JaTa staat in 1868 het getal van runderen tol dat der buffels als van 1 lot 2.70, en voor Chcribon is die verhouding als van 1 tot 42.09. Met opziet tot de paarden uvioout Clieribon na de residentie der Preanger Regentschappen het grootste cijfer. Het paardennis uit de af deeling Koeningan is bekend als een fraai en deugdzaam ras, ofschoon beweerd irordt, dat het in de laatste tijden in iretal en hoedanig heid is verminderd. Ten aanzien van de koffijteelt zijn de vol gende bijzonderheden over de jaren 1856 en 1856 bekend: Daarvoor waren afgezonderd of ingedeeld in 1555. . . 22.057 huisgezinnen v 1856. . . 22,528 ' , dus in het laatste jaar -111 huisgezinnen meer dan in bet eerste, in weerwil eener verminde van het getal gezinnen met bijkans 1,000. De aanplant bedroeg aan vruchtdragende en jonge boomen: op uit 0 . Maart 1850. . . 30,507,174 boomen „ , , 1857. . . 23,790,499 , dus verminderd mei 6,716,676 boomen. De vruchtdragende boomen bedroegen: 'hart L 856. . . 21,607,111 boomen , » , 1857. . . 18,605,416 , minder In , L 91.695 boo llge vrufhtboompn tx op u] L 856. . . 8,810,0 , , , 1857. • • LO, dus meer in 1867 1,475,020 boomen. Hel getal vruchtdragende boomen bedroeg: in geregelde tui op al 1856. . . 18,467,920 1 , , , 1857. . • 9,281,319 dus minder 1,206,60] !■ op uit" M • • • 3,5 j , , 1867. - . 1,199,488 917 b len tmpongs: op ult°. Maart 1850. . . 4,462,786 boonicn . u , 1857. . . 3,044,009 *_ dus minder 1,408,177 hoo^ü: Ruim GO "/„ derhalve ron de in het totaal der vruchtdragende boomen, l ' r " ken op de aanplantingen in geregelde tun»'"| waarschijnlijk ten gevolge van afschrijving oude tuinen. JV bevolking had por huiigezin 1c on» houden: in 1868 1,381 boomen , 1850 1,056 , ■ Berekend over de geheele kollijiilantc l "'', ]j Tolking van Java had een huisgezin ge©i" a te onderhouden : in 1555 600 boomoa , LB5B 553 , - Di jilnk is geschied: in 1855 ran 21,697,1 U michtdragende boo«r , L 856 r 13,646,298 , ' en heeft n%eworpen: in 1866. . . 56,280.— pikols koffij „ 186». . . 41,317.09 * » ' Een pikol kofSj is dus rerkre in L 856 \;iu. . . . 385 I ', boome" * 1850 ~;... 327 1 /, ' \g, (lier Java (uitgezonderdßatav ia, Bv Boerakarta en Djokdjokarta) beefi ■" geworpen i in L 865 één pikol van L 98 1 / boo» ell L 856 r » » 295'/ s '. ~„■ de die jaren de i ll ' 1 "' , |lt i.' 1 " kofflj in Cheribon gebleven is beneden naiddelda over ■' De bevolking had in betaling genot* 0 ' in 188 S f 441,31' „ L 669 , :il-..;:.i- |:: ; per pikol ia 1865. . . . ƒ '■ . , ~ L 866. . . . * ' pei I . ƒ ' '■'■'■. , LB5O. . . |U ' berekend orer den geheelen aanpl* n ' i ' in l v ..i per boom nog geen ' 1866 r » ruim '' ' en berekend overhel getal vruchtdraf «** in L 866 per boom num * t . . IÖSG » , 2 3 ('II. 242
. ''♦■ uitzondering van Batavia, Buitenuorg, een r' U ""- ri ' ÈkgMtaotappen, Patjitan, Madi ten' V ° <u J' ai 'j° cwail K- w«ur geen Landren tetrp* 0 "' 011 S°h<'vni, of de knllij pclcvcnl wordt Volk Xlln 'k''"'"> viiu lamliviitcn, luid do bc 'B m op Java j u betaling genoten: l )or pikol in 1855. . . . ƒ 8.22 «■ , 1856. . . . , 8.49 P er huisgezin in 1855. . . / 19.10 * » , 1856. . . , 12.71 ' Cl " ov er den geheelen aanplimi; p '' r boom b 1866 ruim S cent l " " " ISSG lu i"' l 2 /.-, « over het getal vruchtdragende boomen '"' r ll( »(»u in LBB6. . . 4'/., cent, , L 866 bijna 3 1 /*,, , . (l( ' Vorenstaande becijferingen blijkt: ;'' 'l koffijplantende bevolking van Che ril)<)l i hijna hel dubbel getal boomen heeft fhouden nu het gemiddelde over '~ 'li' koffijprodnktie van Chcribon niet Jzond r |. voorspoedig is, daai ecu pikol Ü J aldaar verkregen is van reel meer 3«. I |.' i 'j'"" l "> dan bel gemiddelde over Java, g, ')'' koffljteeli voor de bevolking van . Mibon ook niet bijzonder voordeelig t \,[ llir z 'j minder per pikol ontvangt iirl" •'i l( ' l " i " ''" '''" v betaling voor den eid p ei |, Ol)nN ZooW el vruchtdragende i fuchtdragende, over den gi Vi ! ; ' ll "i'l.'u,i 50 ' "stgeen gemiddeld ovei Java wordi V. per boom, en ri^* 0 ? gemiddeld een huisgezin in Che "'idd' i'" S ""'' '"'''" olliwm - c> " ''■ a jj ' pl 66n Inii: gezin over Java, dit Ie ichrijven aan bet bi l lln]i j' B 6**! boomen, dat zij te onder i oo ße»fi inko °P s P ri J«» bad do fcoffij, tot op gekost. ï:u ' :ir ' : '''"' l 'r. :i:ui lirl QouTerne » cn »«ldcid pc- pik,,] inCheribon/1.88 1 /, '"185,; * » » over Java ( 8^6 1 /, • Scini,!,],,,, J" l(i P« pikol iaCheribon /9M l l t i t* " * (>v(r *^ ava ' "'' 25 • * resid 11 . n ' V<; verm eM worden dat et °P»lMikh *'" l 1"' '' rul J !llT " bostun!ni Voor do suikert c-rlt zijn afgezonderd in 1855 en in 1868 4,709 bomvs, doch in het laatste jan werd van 15 bouws het riet niet gesneden. Voor den aanplant werden afgezonderd: in 155.") .... 16,581 huisgezinnen , 1858 .... 17,486 , dat is: ia L 866 por bouw !ï'/ 2 huisgezinnen en , ISSO , , 3 3 / 4 De opbrengst heeft beihagen: in 1555 . pikols suiker 120,673.80 * 1856 . „ „ 146,144.75. Dr bevolking had voor haren aanplant in be taling genoten: in 1866 ƒ363,266.90 „ 1556 „ 422,332.93 dat is: per huisgezin in 1855 . . / 21.91 , „ » 1856 . . „ 24.15 per bouw in 1855 . . / 77.14 , , , 1856 . . , 89.6S 1 /, en per pikol in 1855 . . f 3.01 , 1556 . . , 2.89. Over den geheclcn suikcrriet-aanplaut op J;a n ingedeeld geworden: in 1855 per bouw ruim 4 huisgezinnen , 1866 , , „ 4.17 , ld i!e suikerriet plantende bevolking ge noten: per huisgezin in 1855 . . ƒ21.8 , , , 1856 .. „ 22.88'/j per bouw in 1855 . . / 88.' , i i 185 G . . per pikol in LBSB . . / 2.66 1 /, , , , 1556 . . . S.6S. Uit deze cijfers blijkt: I°. dat het getal huisgezinnen, in Cheribon voor de suikerteelt ingedeeld, minder bedraagt dan hel gemiddelde over Java en ook is beneden het organiek cijfer ran 4 huisgezinnen per bouw, bij hetkultunr- Molsrl UUI 2°. dat dien ten gevolge het genoten plant loon, o&onoon p« bouw minder dan ddeld over .'uva, per huisgesin iets Bi dan liet gemiddelde over Java heeft Voor du hbrikatie van suiker waren in deze atie aanwecig H) fabrieken, te rteu: ('II. IC» 243
I!] u'MK kan worden pesteld, in sommi?" f *' brieken 7*o tot zelfs 1000 kannen sap voor vervaardiging TOD een ]iikol suiker heeft nOOO* pehad. Ook de verhouding tussehen de s u P rieure en inferieure soorten, waardoor '"" eenigermste kan worda beoordeeld I k-t :l ' niet goed werken der fabrieken, is liij die "' ' l residentie zeer yerschillend. liet g llllB * resultaat heeft in dit opzigi geleverd de ■ Paronc; Djaja, die, bij eciie produktie van p'J 84 1 /, pikols per bouw of van bijna B/j 1" "; boven liet gemiddelde in 1856 in deze rC " tf dentie, heeft verkregen 2Ï.65 1 /, pik..ls i»' I suiker n°. 18, 1.25 pikol suiker tt°. \<> en bU** " 3.58'/,. pikols per bouw of slechts iets meer da» '£ der geheele produktie suiker beneden de " ■ terwijl daarentegen de Fabriek Sindang 1' : r. ui' produktie van 21.11 pikols per bou* is niim 4.80 ])ik<ils beneden hel .- I ' lll ' l ' meer dan (Ie helft of 14.1(1 pikols suü> ( ' r Beden de o.', L 6 heefl gemaakt, i t \c Ten aanzien van de teelt worden "°r bijzonderheden medegedeeld, die der ver"" In de afdceliiiir Chcribon: Sindang Lautvan W. DeHBOH, met ecnen aanplant van6oo bouws; Karang Sambong van den Chinees Lim Eng Kwan, met 300 bouws; Tjiledoek van wijlen den Chinees Kiiok Tiaauw Yang en D. C. '.kmkt.stkk, met 705 bouws, en Tenana van J. M. (inVSALVKR, met 480 IIDUWS. Indeafdcclinfc MadjaLengka: ArdjoWinangon van E. N. SasoxoH, met 000 bouws; Soero Winansron van L. A. Saportas, met. 400boQ.wa; WiHupg van ds Erven I!. \V. van den wiüit en T). C. Amknt, met 884 bouwt; Parong Djaja van 1). C. Bukgkmkv.s-tkk, mei 500 bouws, en Gempol van D.C. Bi ssm i l met 40i) bouws, en Djatie Wangie van de Er ven E. 11. ter Mbulxn, met 500 bouwt. De prodnktie dier bbrieken heeft bedragen: per bouw iv 1855 . . pikols 25.02 , „ , 185 G . . , 31.03 1 /,. De gemiddeMe proiluktie over Java heeft licilriigen: pi r bouw in 1855 . . pikols 33.28 ! / s , , , 1856 . . f 86.76. In weftnril 'Int dn produktic; van Cheribon in 1856 4'/ s pikols per bouw is vooruitgi is zij, in dat jaar erea als ia het forige, be neden hel gemiddelde der produktie dier beide jaren over gebed .lava. Pc opbrengst der velden heeft iv 1856 ge middelil per bouw bedragen 1,883 boaten rici ran ïfi stokken ieder, nodat in dat jaar ran ieis meer dan 60 boaten riet één pikol tuikei - i va.mligd. Ofschoon dit cijfer niei hoog is, blijf) echter de maatstaf van het getal bossen, waarvan één pikol suiker ia bereid, wegfU hel aanzienlijk verschil in de soort en grootte \au het riet, een zeer onzekere, om daarnaar te kunnen benordcelen op «elke hflpgte de fa brikatie staat. Daarvoor wordt veeleer vereiseht de kennis van het getal kannen waaruit ■ \U\\ is verkregen, en van de gehalte ran tap. <)p dit punt zijn (!(• opgaven aan- Cheribonache Buiker&brikat e gebrekkig, ofteboon er bijconderheden worden medegedeeld, die de gevolgtrekking schijnen te wettigen, dat zij achterstaat hij die van vele andere reeidentien op Java. Immera terwijl i.Jirikatic. ■■ i ongeveei BOOki aap ran x : > 9' Biai uk een pikol wordt rer vaardigd, kan worden beachouwd als vrij vol doende en er Fabrieken i aangetroffen ii, waarin iniudcr dan dat voor een pikol suiker wordt vereiacht, blijkt bet, dat men in Cheribon bij eene gehalte, die gemiddeld op S° Vooreen! : dal men in deze residenti* en meer achterlaat het maken van "'"'"'"''{lj* om de niikerriettuinen, hetgeen op P gff waar zich vele wilde varkens vertoon* 11 ' grootc schade moet veroorzaken en I|ll ' tl " vi in de bewaking der tuinen tegen hel ■""'''!",■, ,iii i it-t mVi gemakkelijker maakt. Men «chflj toe tas gebrek aan bel noodige h"" 1 )ö j.i' maken van de bedoelde omheiningeO' men op ■ mige plaatsen reeds beigou* hier*** te ran gUmgong riet te maken; maar ka» . ook niet bijgedragen hebben de ornsta dal voor de inJkerteelt i» lid ( '"'!''' I V' ( ' minder huisgezinnen pei bouw zij" dan \ ricisdii wordt P r ™ tweede: dal men begonnen is da ilcssa's ieder voor haar aandeel ?rond te planten. Dat dil voor u ''^' 1 ,, o* die gedurig hare gronde esten "'l'^./; |ll! ' ach elden daarvoor schadeloos |; een groot ongerief tal wegnemen, * betwijfelen, en eoo tang men dil '■•'' bewerkstelligen 1 ler op te groot* *^^ vu de fabrieken te geraken, hetgeen deelige uitkomsten kan hebben, omd* grooi belang is om hel gesneden i"' l '"" mogelijk in de hbriek ter kan hél ook niet worden afgekeurd;^ or de arbeid der bevolking 7'"' verlig! tal worden en het toezigï "»'' plant BS hel bewaken der tuinen i l ' zullen, is vuur het minst twijfel» CU. 244
Miür, derde: dat men bij de fabriek Glaga Bon m '"'' l l '' lll '' 1 " Viln suikerriet van *as ' ° ? Cne P n "' vi ' ' I!U ' wnomen, die zeer goed Men BeSÜW S d < ll;lar men zwaar riet had beko <u ' *Mrvan het sap eeue gehalte had van liad k a f ln Gouvernement geleverde suiker u «wagen: in l 8 . . . pikols 78,438.88 j. " 186 <5 ... r 85,673.3-A ' *" de fabrikanten werden betaald; ln 1855 per pikol . . / 9.61 1 /, ' „ . . . . 9.47'/, lot i v , er '' crc onkosten, op de geleverde suiker ( ' l ' s( 'lifr])s|)ak]i ii izuii ge vullen, bedroegen: in J 866 35'/ a cent Voo ; "se gr/! »• liad het ' ° VCI Re ' I( ''' '''' va .- l 'lc vcr 'ic suiker l a<tl(j. •""'W'riicniciii aan de bbrikanten be- 1n 1855 per pifcoi . /9.51 S^ 856 ' '• • • • 9 - 55 Pakhui 2e e Verdere onkosten lot in de afscheeps- ? Smaakt, hadden bediagea in 1855 1),, j** '» L 856 45 conti po pik..l. a niet 0 '" '"■' l '' l ' ll - Viul ilul '-" iv te lev ere (?C2e ™ borden jfunetige resultaten op • u 1855 ' v, , Wer den met tiirum knnhang (stek «ttlTfe* • • • • 1,350 bouws Het «55 .... 1,848«/, . • de «ld i, R( j lul tuiwerinnen bü die teelt inge- Dedt0 «g in 1856 .... \'JlO Hal Ve " lwo • • • • 7.737 l )er bouw in 1856 8.6 huisgezinnen ö e jli • 1856 5 - s i n r ,'* cn ' voor de bereiding, waren ten , '' ? wi . 51 ■ Ü 66 ' :.:..«. '1 lüs5 P enßst H Ä« velden bedroeg per bouw ' l8 56 " • • • . . 217 4 oude ponden A die Li " " ruim /a * ' • 'i'"'" J ;ir( -" werd het prodnki Made J °ntvi n; _, : :L:ül1 ""■' ./' '-'<» li«< pond,«oodml p 6r hu . " " 1856 ...» 42.88'/, • **«« in 1855 .. . f 4.88»/, * 1856 . . . y 7.40. Over geheel Java leverde de indigo-teelt op per bouw in 1555 . . 88*/ i oude ponden f , . 1856 . . 41«/ 100 , terwijl met eene betaling van gemiddeld ƒ 1.43 per oud pond de bevolking ontving per bouw in 1855 . . . f 34.07 f 1856 . ruim „ 59.42/- 1 en per huisgezin in 1855 ... ƒ 8.67 1 /, » , „ 1850 . ruim , 9.49 1 /, terwijl de ingedeelde bevolking beliep: in 1855 per bouw . . 6 huisgezinnen „ 1856 , , . . 6.25 , zoodat in die beide jaren en ten aanzien van de geproduceerde hoeveelheid èn ten aan cien van de genoten betaling, hoc: onbeduidend ook, berekend over de geheele kuituur, Che ribon nog beneden het gemiddelde is gebleven. Er was maar eene residentie, in welke de re sultaten der indigo-teelt nog ongunstiger waren, die der Preanger Regentschappen, maar daar werd zij reeds in 1856 ingetrokken. Omtrent de teelt in deze residentie wordt nog vernield, dat eene proeve niet de guaun bemesting genomen, geen gunstig resultaat had opgeleverd met betrekking tot de kwantiteit fan het produkt, maar wel zoo het scheen tot de: kwaliteit. Met de verdere onkosten daarop tot in de groote pakhuizen, had de Chcribonsche indigo aan het Gouvernement gekost: in 1855 per oud pond . . / 2.74 , 1856 r # « . . » 2.12'/,. Die meerdere kosten bedroegen dus bovni den inkoopsprijs in 1855 per pond . . . . / i , 1856 „ , . . . . , 0.62>/ 3 . Berekend over geheel Java had de indigo met de verdere uitgaven boven den inkoopsprijs au het Gouvernement gekost in J 555 per oud pond ongeveer / 2.16'/i , 1856 tii w i ] zoodat die meerdere kosten hadden bedn| in 1855 per oud pond . . . / O.J , 1856 , , ~. • . 0.50. ,;dve de kolüj-, milor- en indigo-teelt ouk hier plaats die van thee en van de nopal en OOOhenille, doch op gronden niet aan de bevolking ontnomen. Voor de thee-kultuur bestaan 2 fabrieken (die blijkens d«* Almanak e» het register rau X. / peorUM vftn één eicpnaar, den Heer W.A. Hu p, CH. 245
schijnen te zijn), niet eencn aanplant na bomvs, vanop aanvezig rijn 1,560,000 plukbare heesters, die hebben afgeworpen iv 1855 . . 189,122 oude ponden thee , 1556 . . 236,375 , . * of 1 pond in 1855 van ruim 8 heesters en 1 r // 1860 , 67, , . Deze onderneming, bekend ouder den naam van Tjerennang, werkt met boedjonrf» of \rij willige arbeiders en had voor haai geheel af gewerkt aan het Gouvernement geleverd produkt ontvangen per oud pond La 1855 .... ruim 74 cents , 1868 .... , 7G'/ 3 , . Voor de cochenille-teelt bestaat er eene genaamd Djati Pamoe, die met vrij willig ingehuurde arbeiden werkt, en toebe hoort aan den Heer J. Qcabi i pojld. Jlarc nopal-aanplantingen besloegen eene uitge strektheid in 1855 van . . CO bouws en , 185 C , . . 57'/, ' waarop aanwezig waren in 1855 .... 850,000 nopal-planten , 1866 .... 370,000 , in ISSG voor de koffijteelt 22,628 huisge»»"* rit, suikerteelt 17,486 » i „ „ „ indigoteelt 7,7i>7 » te ramen 47,801 huisgezin'"""' of ruim 66°/ o v:i11 ll( -' 1 J-( t u l landbouwende ' IUIS ' gezinnen. Set getal boutbosschen, dat voor \~ opgegeven te zijn LB, met eene uitgestrekto** van 43 palen, blijkt, in 1856 te bedragen {•" met eono uitgestrektheid van ruim ~77 V •_ kante palen, waarvan aaauwelijks '/.,„ m o ' I 'w hout. In L 855 had men aangeplant H" 1 en in ISSG 321,433 boomen, koorts wordt aog melding gemaakt v;l " u drietal partikulicro ondernemingen voor „ suikortcclt en wordt de uitgestrektheid partikulierc gronden in deze residentie "'^ ir u te bedragen 884,000 bouws, welke de \ir| • ling aangeslagen zijn ter ■u' aiL ' .-^e /• L,923,9i !. De bevolking op die i'' irllku J l , 1 ,. gronden wordt gezegd bedragen 61,99"' ( Iheribon is verdeeld in \ ijl' afdeeli ll ? 0 h . landsohappen, te weten: Cheribon, li |l '''"".'| ( ,nt Qaloe, MidjaLengka en Koeningan.De wordt iv het gewestelijk bestuur, behalv* des Secretaris, die fungerend Ambten* 8 den burgerlijken .stand, Vendumeester ' turis is, geadsisteerd door drie AdBisteD'*-jj( denten over de afdeelingen Lndramajoe» en Madja Lenj i as een zeven** HTS lij i\' : landelijke inkomsten iii kl een ( Iji/.'encr bij de nopal- en eoehe" 1 "' 8 Opzieners bij de indigo teelt en L 2 OP .jjj- o mhii- het tiuv.ii- 1 mer de lira/iii.ian 1 - 1 jIJ bemding. In elke afdeeling is een I' l - 1 Van die aanplant lik'cu waren geschikt om et coohenille-insekt bevolkt te worden: in lv"> .... 290,00(1 pknten , ISSG .... 330,000 , . De opbrengst waa in LB5B . . . 11,700 pond oocbenille „ LBM . . . 3,100 , of een oud pond ia LBsfi ran . ruim 26 planten "»0 , . , 100 , bekend gemaakt, daar de o geheel röa eiges rek ■chijnt te werken. melde ondernemingen voor de thee 'mi ooehenille, blijkt liet dus dut root 's GouMTiicmciit-, kaltarei waren ingedeeld: in 1555 voor de koffijteeli amen „ , , , SUikrllrrll L 6.581 , , , , , i.nÜL'uUrh i 910 . ■ ünnen, a e, r"„ van hei getal laadbouweode Boofd der mlandsohe bevolking. r\a^ \ oor het. krijgswezen ressorteert onder de Ie militaire afdeeling op •' t ran den waterstaai onder os -' 1 staataafdeeling of inspectie, waarvan $ gevestigd is te Tagal, voor de "^'"'in-f 1 ' kultures ondei den werkkring van '^* ll . l)O r' ift teni- der kultures in de 1" afdeeling, Ö" ezen onder den Raad van Justitie '■ l andnukn zijn ■ Lte < l» 1 " 1 " majoe, Madjs Lengka, Tjiam e 3, ( ' :ll '"' k ,„ ningan. In die zeilde plaatsen l»' vl ' . ugenissen en wordt zitting I door den iiinine.;.-iaiideli regter '"..'• i ~ die te Batavia zijn cerbüj», ' I ieder der vijf regentschappen » 0^ rerkooppakhumj waarvan d» Ite '"' onder .'enen Europeschen l'a^""'" 1 ' die ii [ndramajoc, Madjt Lengk»> J CH. 246
i/,',','/"'? 1 ",, 1 "' I "''' 1 '' 1 morden door inlandsehe 15 "'"'■ J' ( ' Cheribon en Indramajoe zijn ook vlnT". 1 "' Pakn »iMaee»ters voor het beheer • Couvernements goederen en produkten, () h i' •trandvonderij zijn belast deEommies ter i'"" 1 ' 1 ' '' rr inkomende en uitgaande n \vi e °' l'' ;i:il[i i die tevens Hawiiineesler is en I "'' zil ' h llilslr(lkl V:| » 4en boft «n .\,l s 'l'' '"'• m met de rivier Eapetakkan,«nde rivi er 'l'- 11 ""'^'''''" 1 vaa Indramajoe, van do y tot di: greusen van Krawanir. M aat' <U belangen van het schoolwezen be onci' er u . '' tZl ' '' l ' s ' l ' |lllt ' ( ' 86ne lubkommissie rao '\'J S . waarvan de tijdelijke Elesideni voor mem 'f' '''''' '"'"'''lp' ll ' l ''"' l ' Ls l ' rll< ' Qouvi In ij,- i'' ;i ' lc ' school en eene voor ialanders. " ' s Ben voorstel gedaan tol yesti ; iiiil,,,. ' v °' 'ooi blandera iv elke der vier fdeelmgen. Hervormde gemeente is ter hoofd ■ Revestigd een Predikant De genees wordt waargenomen door een * Geneeskundige ter booMpkats en twee tna n;il| .'" v ' ln Gezondheid, muurvan een te l'ali '' !l een te [ndramajoe. (>l t r Batavia heeft twee agent '"''■'itili"- "' ''' /r n ""li r > t( ' *Bten een ie '"■''"' 'oor de afdeeling van dien naam, ° lcl 'i' J un voor de vier overige af lji> i ■ Moeij^ 1 !'"" lel wordt gesegd in ■''inri.;,, te rerkeeren. Br njn 1 'neer dan 3,000 groote en kleine < de' kleinhandel is sederi de mi 1 bMarpachi toegenomen. (1| "" i des lauds gevOß Miedsel J'Wo,.,.' '| :i ' enlijke Bcheepvaart. De in- i a •*( voornamei jk in kleedjes, mi "'''"''•■ ii f'' u ,l'."' boomwol, l« tzeep, 01 1 ■".!• peper, suiker, kurkuma, gember, ***>• .■ ni ' l| ' ""'' "■"• kokosnoti -i en ol Ru til itsen, lijnuailen, laken», v «tk, ment, juweelen, koper en ij/.er '< : ' : thee, wijnenen sterke dranken, " lv <«,. ! ' :iImI -. ge Vooral is de k, gelijk hierboven ond. i v 6rt! Bedeelt mme " '"' hoogte, welke in aa- * an Jav a b( ° r lit Cheribon in de 000 i *W lcat i"'l\\ Ka- het is " '""' l "" l(l ? 1>( ' r 7M / ' irl ''"- : ' /ekei. in hoever dii ecl Cp , is > omdat het niet. bek n «e verpachte hoeveelheid aUsiram aan den pachter wordt verstrekt. Het blijkt tooh, dat de li<ii\iclliei(l, die uh sixam aan de verschillende amfioenpachten over Java ver strekt wordt, net elk jaar belangrijk stijgt. Terwijl de vaste boeTeelbeid, waarvan liet debiet jaarlijks verpacht wordt, dezelfde blijft, beeft da extra-verstrekking bedragen in 1858 nog 15"/ 0 , in 1863 17 l /i 70. ü» 1554 18 "/„, La 1555 bijna 50 °/ 0 en in IVOG 72 "/„ vau de vaste verpachte hoeveelheid. Ten aanzien van Clieribou valt ten slottc nog te vermelden, dat er nog afstammelingen aanwezig zijn vaa de voormalige Sultans van ('lieribon. Toen de laatste wegens den elleudi gen staat zijner zaken, het gcvulg van een slecht bestuur, Éch genoodzaakt gag, om /.i]n gi aan hei tXoHandach Gouvernement tegen een jaargeld af te (taan, behield hij den titel van Sultan en zijne nakomelingen bleven dien roe ten. Dit, gevoegd bij de omstandigheid, dat zijaf itamden van dan bekenden Xjecli [bniMoelaju., die er in 1406 uit Arabië bel Mohammedaan sehe gelooi had : ,u zij nog lang in hooge achting bij de bevolking bi en bet Nederlandeohe Gtouveraemeni was niei altijd zonder aorg omtrent den invl (ip die bevolking zouden kunnen uitoefenen. Doch het wliijnt, dat toenemende verarming en daaruit voortvloeiende daling in uiterlijk aanzien, hen in de laatste tijden onbeduidend hebben gemaakt, sa dit ut den vervolge meer en meer /.uilen doen. Choribon, regentschap op Java, residentie Cheribon, grenzende ten Noorden aan de . d Indramajoe 'en Madja Lengka, ten Zuiden aan Madja Lengka en Koe niiiLran, en ten Oosten aan de residentie 'i Ilii lievat de distrikteu Cheribon of Cota, ion of Peloembong, Beber, i Rantja, SindangLau te samen mei eene bevolking > i l in woners, wat het dist rikt Cheribon. Cheribon, htad e.' eribon, . en dist rikt ( . i palen van [ndramajoe, 214 palen van Batavia, palen van lianjoewai. inilita \e;i. ellen ■. lakte der /.. Br. i 1 L. Zij is de hooiiplai heefl zware tamarindeboomen ; was deze plaats welvarend, doch thans is ivallen en 's weinig fraaije : unehjk pezond, doch I inodderbank verspreidt immer oadi CH. 247
(lampen. Deze bank, die zich voor het ha\ an hoofd sedert jaren gevormd heeft, doet, ten gevolge der daardoor ontstane branding, het uitvaren dor pmauwen met gevaar vergezeld gaan. Bij de haven brandt een kustlicht. Er is te Clieribon een fort, de Beschermer genaamd, hetwelk vier bastions heeft en door eene gracht omgeven is. Er ojn gevangenen en kettinggangera gehuisvest; bij het fort ligt «•en kruidmagaajn. [n L 864 is er eene taiwinwi voor de tta&fotrii* ingerigt, Binnen de ruimte van het fortje vindt meu groote kollijpakhui/.en. In de nahijheid descx pakhuizen staan het residentickautoor, de kerk, de woning van den Regent met een aloeii-aloeri-\Acm en de moskee. De keik is in LB4B ingewijd en dient voor de Protestanten en Itoomsch-Katholijkcn. In 1824 is er te Clieribon eene school opgerigt voor Europesehc kinderen, met ecuen Tasten onderwijzer. Üok is er in Julij 1 N ">I eene Gouvernemeuttschool geopend. Op kosten der inlandsehe gemeeutc bestaai er een hnlelaars lit. De geneeskundige dienst wordi alhier waargenomen door een oiviel Qeneetheer. Het Chinesehe kamp is goed bevolkt; daar in prijkt een met figuren beschilderde tempel of klintiiig, welks bouwmeester en schilder uit China waren overgekomen. Het Arabische kamp is /.eer morsig 60 wordt door Arabieren bewoond, die gouden en zilveren sieraden, ju weelen en cdelgcsteeutcn, sitsen en zijden stollen verkoo] Op cciiuu tri ruiincti afstand v;m ('hcribon i de graven der Buitens, waaronder dat van Sjirh LbjTOI tfOBLUU, ilid uit Aiabir ien, alhier in 110(i bei MolianninHhiansehu ■ 1 heeft ingeroeriL Te Cheribon is een regtfaenk van n i bmdnad gnmtigL Kr bduoran twee kmisbooten t o huis. Choribon, z:e: Tjiriboii', rivier. Choribonsche Borg, zie: T j e r e me h, berg. Chiaauw of Obi»wo, trulf in den lioluk s.'licn Archipel, ;ui:i de Noordaijde na hel 1 (jilolo. Chiaauw, eüandja ten Noord-Oorten van Celebes, behoorende to< de Bangir-ei lauden, 1,,, met een gelijknamig dorp. ChiawO, zie: China uw, Jfolf. Chimaar, ne; Bemao, eiland. Chinco, se: Tjinko, eiland. Chinesche hoek, ne: Tjina(Tandji Cigai, dorp op !><■' eüand UJaDuroko, n-.i dentie Banda. Cig Cig, dorp "i 1 hel eiland Manawoko, and». Cirano, rivier op de Westkust van lltll eiland Timor. Cirencester, ondiepte in de straat v:IU Karimata, ten Oosten van het eiland Billit° n ' op 2° 54' 30" Z. Br. en 108° 58' 30" O. «• ]n ]810 is dezelve het eerst genen d°° r Kapitein Halkjbtt, voerende, het schip <-"'''"' ceiter. I f '' i r i . Cirencesters' bank, zandbank in de, str;^ 1 van Karimata, ten Oosten van het, eiland l' l liton, op r 17' Z. Br. en LO9" 4' Bé" O. l* Clementa-Straat, straat ten Oosten v:l " het eiland Banda, ten Zuiden van de '"* Glaspar, van~Wclkc zij door het eiland l* lB gescheiden is, op ongeveer JO7" 5' Ü. L |)eze straat, wordt alleen gekozen, de wind of andere omstandigheden den doort°t begunstigen, anders wordt de voorkeur gcg aan de .Maeeleslield-straat. De diepte io " straat, is gewoonlijk van 10 tot 20 \iulci'""", { CochonillO (meau carti), is een ' llS ' ]t ! hetwelk <le grootte en gedaante van eB 7. wandluis heeft, en, ofschoon uitwendig « gedood de schoonste purperrood' ïl f Stof levert. Tot. het leveren van één A** pond verfstof worden 70,000 insekten v l '' I '"',„ Men bexigi deze verfstof tot \ ooitlirengi"? v scharlaken-, ]ionicau- en kannozijnkleurJ v °" dient de eoeheuille ook tot bereiding VW inijnlak en in de apotheken wordt ïij l '" ( ," l , lijk aangewend tot hel kleuren van t'""^!- 1 "' 1 -tandpoeder, enz. De coohenille leeft <■<]< ''''"',;,•, plant, eene soort van cactus, zijnde k""^- 1 -stekelachtig, zonder stekken of eigenHj** V#I | ken, bij de liotanistcn onder den 1I!U "", ~„!. I airciiiillifci- oiopnntia coccin*Wtf tr<i Zoowol de eochenille als de waarop dit insekt U'cfl, zijn niet op Java 1e huis. Kelder vaderland IS ' naar van daar heeft, eeue economisch 1 ' schappij ze iceds voor jaren naar (:' $■ overkomen en met gunstig gevolg '", '. c rd 6l> elimatisatie tuinen gekweekt, en in 188» j^ zij dooi' den Spanjaard BttCß l I, ten welken eindt; het ll \fft Leje, kapitein Li i "'"■''' IIJ . I.fi1 .fi - l " Cadix gezonden was. De uitkomst » lecnl.ilat w annecr men de DOodige "">' )(^ ( lic' 1 BOOWeI voor het insekt als de plant, "'"'j,,,.!!''" zijn voedsel trekt, men Op sommi;' 1 ' van ,la\a mi| goede rc-ultatcn kan '" Lj^* Ken aoofdvereisohte bestaai in '''"/uiji '." gematigd klimaat, betwett men gemftk* ( de imci bergachtige streken kan vi ?7r'jf& jelijket eohtei is bet om in die «****s# . hoofdven "' Cll—co. 248
ijvji* droogte en weinig wind. Tegen deze laatste zaken moet het insekt zooveel ''"-'lijk beschut worden. Diegene, welke hier- S c n de beste voorzorgen weet te nemen en eenigzins door het weder begon- I■■ wordt, kan van een vrij goeden oogst '"J ( '' a zeker zijn. P verschillende plaatsen van .Tuva heeft aenLr nn l );il " k " lllnir beproefd. Het Cioiiver w- ij. nee fteen paar tuinen doen Mffileggen, <kd'° OOr ' cet <i |1 >.w il - |i r 3 (veroordeelde mis . 'U'crs) worden bearbeid, terwijl ecnigc parti ta' Cren voor (; 'r'' u rekening tevens nopal e chT' 1 '"'' ) ' )cn wüigelegd. De resultaten zijn ** altijd nog eenigzins twijfelachtig. iii(* ' Ulri "' lt(l van de verschillende plaatsen waar "oio ' "'' '' av;l bevindt, wordt, de kult uur boy Ceül £ z i ns gewijzigd, zijnde deze, zoo als het ï i- Kl ' Z<: "-'' ' s> PfOOtewleeli afhankelijk van v ee ji ."" ;ii 't en de meerdere of mindere hoc ' r( 'g<'ns. leiiianil, welke geheel oube 'li'iikl' S ""' ''' Zl ' kullimr, ■! '■'' een algemeen Mii., "' V:i " knullen krijgen uit de bcsehrij i '''' 1 "' 1 ' UOpal-Mtnplftnting in den Oosthoek <; ()1 '' lV;i> verscheidene jaran geleden door het I),.' ?""" >rul - :illL ' iar begoaaan. r '"' "'' Lr( ' k " z|lll r' ril »den lagen op eene «H ,j ' ' u 'lling \an hel nabij zijnde gebergte, een iet "i"'" Wl ' nl ''" ■OoAmg ingerigt, cl, taeti \* '^ r< ' l ' 'l ;i » de andere gelegen was,en Keri O( ,J;' V( ' ns (1( ' zekerheid had in de nabijheid i,, 1„.^' ; "" Water te hebben om de beddingen " t ' <1 "» " r 'k water uien \vv\ olgens langs kün 1, U " '' l '" ''enen lilin in den anilereu k '*tepi,' 1 '" (l| j ( '"- Door middel van kleine et men tevens het, overvloedige i( ' *unnen lozen, ofwel bij langdurige '""iii,,,, '.""odiLre hneveellieid \ eriraderd 1e "terrul ,„ | V:ill 'i' «as ook grooleudeels he- Or J"l wiMl ' mieren nil te roeijen, welke *" drui,- /' S '''''' i""- 1 ' "opalplanten afb D e;!r , '""■ doen rterren. toet > nipt"'" ' s '" 1833 en uu-u had '"ede meil ""' ( ' r ll;i » 9 bladen of stekken, waar r° PUnt ao P a lkulttt« moest aauv.i! •( I<c '' •-<■ 1 111 ■ i- zoo voorspoedig, dat ' ( JMW later icnls tol 6,000 was j" l; t all,.,'!"'"' U ' lkl ' l >lil " tl '" eontM '" Cv olki ," B«schikt waren om met insekten !) e sim "'"'''■"■ ' v ''" worden in rijen op :s ii 4 vod J* "Ikander gepoot, en de ■ ''''"' k-i 'i" ' ! ' I 1 ' 1 '" 11 ' 11 opgehoopt, waardoor ( |, Hi| " ;il '" gevormd worden, welk, /'""rsti,„„„,.„ |),. n \ vnviv aanplan. ' Uli <<' eenvoudig dooi hel aftrekken van Benige der geve bkderen van een vol wassen cactus, welk blad men van alle uit sprnitscls ontdoet, vervolgens gedurende 2 of 9 dagen in de opene lucht, doch in de scha duw, kat liggen, on daarna in de loebereide beddingen steekt. Wanneer men goeden grond heeft en het weder gunstig is, dan heeft, incu binnen hel jaar reeds eene plant, -waarvan ver scheidene hinderen geschikt zijn om het insekt op over te brengen. In IS4B bestond het aantal planten uit ruim 270,000 en het vorige jaar had men 23,160 Amst. ponden afgeleverd, verkregen van 45.Ü0U planten. Ongeveer een jaar na het poten der stekken heeft de cactus reeds verscheidene bladeren, waarop men het insekt. kan overbrengen. De behandeling van het insekt zelf vcrcisclit nog al ecnigc oplettendheid en zorg. De rijen nopalplaalen, welke den noodigen wasdom heb beu bereikt om genoegzaam voedsel te kunnen afgeven, worden overdekt met een dak van atap (eene soort van lang, breed gras), ten einde het insekt geen hinder hebbe van de zonnestralen en tewus zoo veel mogelijk legen den regen he\eiligd zij. (In de adsisteut-resi dentie Bsnjoew&ngi heeft men echter proeven genomen met liet bevolken van ongedektenopal planten, die, blijkens de uiinistericle vcrsliigcn van 1853, 1854 en 1855, de meest gunstige resultaten hebben opgeleverd, niet alleen wat aangaat de kwantiteit maar ook de kwaliteit, vooral van de zaratille. In het verslag over 1850 wordt omtrent deze proeven verder niets : ) \ enolgcns plaatst men 6 of 7 be vruchte wijfjes in een huisje en steekt dit met een doorn op een daartoe geschikt blad. Op één blad kan men fi tot 8 vau deze huisjes plaatsen, en eene goede nopalplant. kan men rekenen, dat 12 tot 15 en soms meerdere goede bladeren heeft. Het blad, hetwelk op deze wijze met jonge insekten bevolkt wordt, heeft uiterlijk het, aanzien vau geheel met schimmel bedekt, te zijn; dit zijn de jonge insekten, die zich langzamerhand over het blad verspreiden I verloop van een paai maanden hunnen vollen wasdom bereikt hebben, waarna z.ij van de bladeren worden afgenomen. Zij wordeu alsdan uitgespreid op gcvlochtcu matwerk en in eeiieii o\en gesmoord; dit dient echter alleen om het diertje te doen sterven, terwijl het \ jkc droogen in de zonnestralen geschiedt. Bij vollen wasdom heeft het insekt de grootte ecner gewone erwt, na de drooging is In op '/s ingekrompen, en reeds terstond ter ver zendi wordende het in blikken dozen i, waarom later nog eene houten kist co. 249
Ambonees is tngo, die in het water gekookt eene °rij geeft, die, ofschoon smakeloos en tlaauw, door hen met graagte gebruikt wordt. De klee derdragt ia eenvoudig: de mannen dragen een buis en broek van blaauw katoen en dekken liet hoofd met eenen hoed of doek; de vrouwen klcedeu zich met ccneti rok over een onderkleed en sommige sluiten den middel in een keursje naanwe mouwen. Het bezit van dochters is voor den Ambonees een groote rijkdom, want voor iedere dochter wordteen bruidschat bc teaM, welke bestaat in juweelen, slaven of kleederen. De Ambonees is ijdel, gevoelig voor noon, en koestert spoedig wrok en wrevel, doch bij is zeer dienstvaardig. Ambong Idjoo, dorp op Sumatra's Oost kust, residentie I'alembang, distrikt Ampat La- Wang. Het bestaat uit 12 woningen. Ambonsche eilanden, eilanden-groep in net Noorden der zee van Banda, ten Oosten van Celebes, ten Westen van Nieuu'-Ciuiiiea, ten Zuiden van de straat van Gilolo. Tot deze groep behooren: Amblaauw.Amboina, -l'ocro, Bonoa, liet Westelijke en centrale gc ucclte van Ceram, Ceram-Laut, llaroekoe of J>oewang Besi, Eoaimoa of l.iase, Krlai,,- Noeaa-Lau* en eenige kleinere eilanden. -liet gebergte dezer eilanilm bestaat voornamelijk jut graniet en de lagere grond uit eene donker brume kleiaanle. Zij bevatten geenc vuurli.■. doch zijn gedurig aan aardbevingen blootgesteld, hetgeen vaaraehrjalijk een gevolg is van de wer king van den vuurberg op Banda. De klisten rijn rotsaoht iq en de eilanden worden voor zeer ge zond gehouden. Sago, knudnagelen en hout soorten zijn de voornaanute produkten van den grond. De zeei-n wemelen alom van vissehen Al deze eilanden behooren tot het gebied der roudentifl Amboina. Zij zijn sedert het begin der 17de eeuw in het bezit der Nederlanders en werden in November van 1793 aan de En »^o;««egeven.d r debe»ttingte«S bet de KI "'f Vil 1 " vrede van IS, 5 heb ben de Lngclsohcn ze weder aan ons teruMß geven, deels in zeer vervallen st,-,l c£T°°' lml "■ <U ' Zui ' lzijlll! '« ** Amboon, haven aan Boxmeo'a Westkust n-clen t ie I'ontiauak. Zfl heefkeeakleineilTd aan den mgang, en staat met overvloedige diepte van water als veilig bekend. B eu "i"L Amboong, zie: Ambo eng, dorp e;W bOr ° MOr °' dOTV ° P llCt Sa^dclhout- Ambouw, landstreek m liet binnenland van Bornéo, bezuiden de Kapocas. Ambrong, rivier op Java, residentie Pa socroewan, regentschap tfalang. Zij ontwringt in liet Tengger gebergte en stroomt door niet tabak beplante vlakten. Amdasso, dorp op de Oostkust van het Tenimber eiland Timor-Laot, residentie Banda. Ame, AV* a_v Am e, rivier op liet eiland Amboina, op de Zuidkust van liet schiereiland Hiloe. Zij stort zich in de Amboina-liaai uit. Amenako, dorp op de Oostkust van liet eiland Tiinor, in het Noorden van het rijk Amanoebang. Het slaat onder eenen Kadja en telt 1000 zielen. Er beslaat eene Christeu gcmcenle, die er eene school heeft. Amonatang, zie: A man at on g. Amerloe, dorp op het eiland Ceram, op den Oosthoek, resideutie Banda. Het is bewoond door 90 Heidenen. Amerongen, fort op Sumatra's Westkust, adsistent-residentie Ajer Bangies, afdeeling Ilau. Er woinit ecu Controleur. Amerongen van Tuijll, dorp met schans, gelegen op bel rmereilaadje Tatas, in de Lrroote rivier van Bandjennasin,op Bornéo,enbehoorende onder de hoofdplaats van liaudjerma.sin. Amet, of Ainit, dorp op de Xoordkust van het Ambonsehe eiland NiiWlt Tißlll Eet staat onder renen (iezatjliebber. Men vindt er cene wanne Ewavelbron. In 1 j. tt-ldo liet 989 Christen-inwonen, welke onder crntMi Radja ■taan en zieli met, de nagelknltuur onledig hou den. Er m in dat jaar lü,Gsü nagelboomea en 8236 kokospalmen aanwezig. E r i s Cl;ne school. Amfoang, rijkje op het midden van de .Noordkust van liet eiland Timor. Er zijn 12,000 inwoners. Do Vorst van Amfoang heeft den titel van Jiirr/ja. Amfoang, bergketen op bet eiland Timor. Deze keten loopt over liet peheele eiland, is hoog en bosehrijk, op vele plaatsen steil eu alzoo moeijelijk te beklimmen. Amia, zie: Anna, dorp. Amian, dorp op Celebes, residentie Manado, in de Minwhawa, afileeling Tondaoo, distrikt liet bevat '10 Christenen eu 341 Eeidenen | L 855). Amis (Klein-), eiland in de Java-zec, ten Noorden \an Jara, behootende tot de rcbidentie Japara. Amit, zie: Amet, dorp. Ainlong, bergjuk op Java, residentie Prcan- Kf l: vppen, regentschap boekapocra dibirikt Batoe WangL AM. 25
wordt, ireiTuuikt, zoodat het produkt hierdoor geheel lucht- en waterdigt wordt. Tot het bearbeiden vsn dezen tuin werden 300 menschen gebezigd, zijnde de werkuren des morgens van C tot 11 en des namiddags van 1 tot 5 ure. Zoo ala boven gezegd is, zijn dit allen kettiagg»ngers, welke behoorlijk gevoed worden en tweemaal 's jaars nieuwe plunjes ontvamreu, bestaande in enne liluauwe broek en haaitje benevens hoofddoek. Hun \oeilsel be stond hier uit rijst en iUffiing (in de zon ge droogd vleeseh) benevens Ötlandsche frroenten zoo veel zij begeefden, en daArenboren nog 3 duiten da;igs *0 eld. Volgens de officiële opgaven heeft de pro duktie van eoehenille bedragen in: 1853 90.Q29 Amst. pond™. 79,075 lv-, t L 10.432 1355 142,787 LBS6 92,1287, • daarvan is aan het Gouvernement geleverd in: 1858 54*198 Ajnat,ponden tegen/75.6] : L 853 38,895 , , , „:> ■ 1854 78,710 , , , ,66,693.74 L 855 72,886 , » „ , 72.737.76 1 /, ISSC 16,191 , . „ , 77^10.02 llrt srliijnt, dat rr nou' behalve de opgegeven ■llic.lrii, ooehenille rerkreges wordt doot partümliereo, die geen kontraki met het Gou vcnicnii-iit hebben. In liet liiimlclsvcnlrni: over 1856 worill ilr te uinii.T lillegesteld ru f 318,96], \ra die hoeveelheid rijn uitgevoerd naar Nederland ',',* ponden, naar Am«Hlm 1,011 ponden, Ie QoM i 1,496 ponden, naar ponden en naar den Ooatenchen Archipel (il? ponden. ooohenille- JftTt werd .i Men rover een \ eralag in . 80. Boe -, door hel 'u-r insekl i baai van volledige miahikking is vem ; v van ilrn ! .itut, Mijnt loopbaan in i I vv. EUedi vóór dat Mexico door de Spanjaarden overheerscht werd, moeten de Mexicanen &s cochenille als vrifslul' zoowel voor klcedii'r' si ukken als lot liet scliildereu der huizen g e ' beeigd hebben. De. cookenille betaalt ecu inkomend regt**" / 10 en ecnen uit- en doorvoer van 3 ceuts per LOQ Ncd. |ionden. Cochius (Generaal), fort op Java, resi dsntie Begelen, regentschap Karang Anj iir ' dislrikt Gombo&g, .Noord VUB (iombong. Columbian, rif ten Oosten ran hei '■ ll:l " Baaka, in de ttnat Gaspar, 2° 20' Z. # r " LOft' 47' O. L. Columbus-eilanden, naam, welken ° e Isohen geren aan da Baaggaai-eilandeii' Combor, perk op het eiland Grooi l i:ll "! ; 'j residentie Banda, distrikt Voorwal. üj ' v waren er L 8,407 musk.-i.il iiotrn liooinen nau«' cZl^' Er is eene waterplaats yoox de schepen. ... Concordia, fori op liet eiland Timor, W) Koepang, bij de stad Coßpang, op Lo° 9' r( . Z. Br., L2B' W i.V o. L. Het is in u [, op cene, rots gebouwd, en is thans in ïeer laai. Constantia, fort op het eiland Salcij' l '- ( Coreas, droogte, gelegen hij de Noordk 08 \: 111 Jan, Cormasso, roonnalig diatriki op l»ct- iirinhinil ran Celebei, behoowßO* de Minahatse wm (fanado, . f j Cornelis Houtman, zie : Babian, e Cosburg, mik genaamd Oostburg» v matige sterkte op bel eiland Boero. /-U f 'l >r „| in dooi een ongeluk in de lucht, <'" ( , r . dooi crnru nul |i:ili I *" '"• 0- Crab, ten dn Boela-eUanden in '■'' hiksrhr zee, au den aoordelijken ii straat Sapalaloe. Croö, de: Kroë. Cubobó, zie: l»t art. Peper. ~|c b es< Curront, eiland ten I losten m" 1 in de straat der \lolukU\, aan den n° lijken ingang der Elphinstone baai. ijjea*' Cycloop, bet; op de Noordkusi '•■" l ■ , v ,vf Qninea, op 140' 86' o. L HÜ is "",„„'»- u -i. ellen boog en heefi twee W Aan de Znid (ITestatjde is deze berg \' Cyrus, rif lm Oo ten eau \'«»' ïeo ' W N. CO—CV. 250
Dagan, dorp op Java, residentie Banjoe maas, afdecling Bandjar Negara, distrikt iSin gomerto. Dagang, stam of kabocwai op Sumatra, in de Lampongsche dist rikt en, afdeel ing iSekainpong. Dagen, dorp op Java, residentie Socrakarta, afdeeling J'adjang. Dago, dorp op het eiland Groot Sangir, re sidentie Manado. Het staat onder den Radja van Sao en bevat ecu Christelijk bedehuis. Dago, dorp op Java, adnstent-residentie Buitenzorg, in het Oosten van het distrikt Dja singa. Dagoet, dorp op Java, residentie Bantam, afdrcliiiL' Serang. Dagotjarek, hoofdplaats van het. \\ ap ik-r residentie Bantam, op Java, in het distrikt Tjiringin, aan de Péperbasi ge logen, i-i palen zuidwaarts van Anjer. Do om streken bieden vele schoone gezigtcn aan. Van Anjer loopt naar deze plaats een weg langs hel D utjarek is de verblijfplaats van den Adsistent Hesiilent, den Militairen Kom iiiaiulaiit, den Keuent en van renen Ontvanger der landelijke inkomsten. Er staat een fort en eene kazerne. Daha, rivier in Borneo*! /.uil- en-Ooster afdecling, distrikt Katingan, boven de monding (ier Nenaniaiig. Daha, eiland in den Wageoe-Misool-Arohi pel, ten Westen van Nieu\v-(iuiuea. Jlet staat, iiuler Ndwati. Dahali, gebergte op Sumatra, in het rijk van Aehin. Dahan, rivier op Sumatra's Oostkust, rijk Kak. Dahar, vogelneetklip op Java, residentie Ba i ling Ambal, distrikt Kaïang licillong. Dahin, rivier en dorp op het eiland Bank*, diatrikt iluntok. Dahoci of Da hoi, rivier in Bornco's Zuid- en-Ooatmfdeeling, distrikt Katingan, op den linker oever der Eatil Dahooi of Dahoi, dorp in Borneo's Zuid en-Oosterafileeling, <listrikt op den rut; ran eenen heuvel, aan den oever der Sc namang gelegen. BW ia met paalwerk omringd en heeft een nachtverblijf voor magen. Daholi, zie: Dahali, gebergte. Dahon, dorp op Java, residentie Samarang, :i SamaiaiiL.', distrikt Grogol. Dahway, kaap aan Sumatra's Westkust, koningrijk Arhin, op 5° 9' N. Br. Dai of Koewala Dai, dorp op de Zuid kust van het eiland Lingga, residentie Kiouw, ten Westen van het voorgebergtc Hiang, aan de rivier van dien naam. Zij is de hoofdplaats van het rijk en zeer uitgestrekt. Aan den reg ter oever der rivier heeft men eerst het don' der Chinezen met de vischmarkt en win kels. In October 1857 is de geheele Chlnescbe kampong afgebrand. De huizen waren van hou» en kadjani/, gedekt niet atup. 500 ChineWD waren daardoor van hunne woningen beroofd' Ben weinig venier op vindt men de huizen '' l>r Bocgineschc en daarna die der Malcischc inwo ners; deze laatste zijn allen in armoedigen cD wanordelijken staat en door kokospalmen on»" geren. Nog een weinig booger ligt het palö* van den Sultan op 2 uren afsliuid van de Vóór dit paleis staat de ruime houten bal* l met eene dubbele gaanderij omgeven. Niet ver van liet verblijf des Sultan 3 heeft, men een" sieeneu moskee. Al ile woningen zijn van bo* 1 met alup gedekt, uitgezonderd die van de üroO' ten en Hoofden. De reedt voor deze plaat»™ ruim en goed. Dai of K ocwala Dai, rivier op het cil» nrt [lingga, residentie Eüouw. Zij ontspringt **■ den voet, van den Piek van Lingga en valt I"' noorden de ankerplaats van Kolombo op 0° >■* 45" Z. Br. en 101" B' in zee. Zij is tol °P* mijlen van hare monding voor grOOte vaart" 1 gen bevaarbaar, en vormt in het gebi waterval van aanzienlijke hoogte. Aan de m 0" ding der Dai heeft men eene kleine inlandse tenant: of bruinig in slechten staat, met 2 sW* jes getohtd en vissehershulteu. Daidap, inikerétablissemeni op Java, re sl ilentie Bataria, rFester Kwartier. Daijakan Kidoel, dorp op .lava, reside» Bamarang, afiieeling en dittriki Salatig* l wonen 56 Javanen. ij e Daijakan Lor, dorp op Java, rcsl^ e ° t j S Bamarang, afdeelingen distrikt Salatiga. "' bewoond door .')■! Javanen. Daijaloehoer, zie: Da ja Loehoer- Daijar, dorp op .lava, residentie Samaf* l> Demak) di.st.rikt, Daijoo, dorp in Boraeo'a Zuid- kfdeeling, diatrikt Bekompai, in I"' 1 ls:l " gebied, fa woseu LBO Delen. rO e- Daijoe, dorp op Jav», reiidentie Pj* 3 "•ui. ip Bangil. Eel is «er '"^ illi; zindelijk en goed zamengesteld. '''' l ' < \' I ',i,|c'i' is wehvrend, beeft koffljboomen en rij»** jjjj, Daing Passar, dorp op het < 1|lal " , ; ui rijk Bali Badong. Het is de vnl)lijfl )laaW eenen Vorst. sum» tr * 1 Dairi, uitgestrekt landschap op ' , ke ), in de Batta Landen, Noord-Ooßt van » met een gelijknamig gebergt*. DA. 252
■Daitoon, dorp op het Muluksche eiland «U» Kei, residentie Banda, dist rikt Danner. •Daja, dorp op Sumatra's Noordkust, in het «nidV* ** ™ '"'' koningrijk Op den (i v . •' u oever van den mond der rivier Daja, "'t het gebergte komt en mei eene weit a! "Msehc rigting in zee valt. Er wordt goud Begraven. B Dajak (Groote en Kleine), afdeeling in trik' 1 ""'* ' / '"' l '" en -° o » ter »Meeling l met .Ie dis en ir" Kull;u i : '"> I'ocloePetak en KapoeasOeloc QgJ lr- E* is in 1 869 een rondreizende civiele uu.,., 1 . 1 ' l)h '' r fsepl«»M ton einde de hoofdgelden i" Reegeld plaatselijk 1e kannen innen. X U |^ k Besar of Qroote Dajak, zie: ' ll J ii.li en Kapocas, rivieren. A , a Jak Ketjil of Kleine Dajak, zie: er °eng- rivier. 81 «1 Mcntangai, naam van eenige ver m,!,. .'' 'Mnpongs, in Borneo'i Zuid- en-Oocter »ier '"'"' aa " '''' oeroen g " f Kleine Dajak, nau > " : "", 1 '" Zi J" ; Mwika, Soerapatti, BapaLa jj 0 '. 1 rahadjü of Tangohang. Alul,.^ 1 * 11 ' 8 "' Dajak kers, naam door de IIM . Jl ' rs aan het volk gegeven, dat op Bomeo, (l lu d< ! Ijiniienlamlen woont. Dit volk , '«Scheiden* namen. Aan de Zuid- en lijke' r " sl ' u:(l|r » zij Beadjoe; Lnhet noorde "*°elte T• *" '' l:Ll '"' ''" '" Ui l ll(>stt ' li go 'taujjj ''' '"' "■ De namen der venenillende Meidï '''.'''•'"''" Wl " r ne* grootste gedeelte af öe n- , ' Z| J" rta c ' ( ' rivieren, waaraan zij wo liaijH,! V -" '■'■' rll bewonen van de rivier Ka- Rroot a ' I:i 'j'in's. De Dajak's zijn sterk, vrij en dj, '" l ''gohaamsbouw, Hitooner, bevaUiger ' lOn Be'ii' <r '''' zij hebben eenen ' IUi "> di i'"" S ' V( ""' 1 ""'' 1 '' donker bruin ''" v >'iilr'| U • Vt '" il ' i klirt a%eaneden wordt, liet "•** i/it " on Bedekt, de geheele Ideeding be s l)rs Ui .. ( ' ( '" 11 korte broek of twrtmg van boom- '*»>* envellen van blauw of wit lij,, "•at Vii|i u '' a ''l'üil. en versierd shen "" ka-u), "'' S " H||( ' k «']'l"'". a's ook met. %er '"M,.,.,', "'■'"'■' uden. Benige tijn blootshoofds, *el ,^ U ' VAVU "'" bel boo£d eenen doek. Zoo- ■« vr„uwen hangen boomen rollen ?? re " "cl,"',""'' -'""' opgelegd,waardoork«me . e Vr 'Muv| ,""'' -'"" lr - :ilni ütgereki njn. l i met t, ". lll; ''- r|111 zulke naauwe rokken, dat ' ni ïttdeWu ' lr " '■'■'"'" " hl /r '- l '" il " ro « rii) b ( ,i, r ' «unnen brengen, waardooi neen 2 f "J" "'<! do»' 60 Ook niet lui; j';" «eet si,. I'"'",'""' 1 wariJTan, maar hebben n 'g en v B*aeugen en zijn bijzonder goed- Uur vreemdelingen gastvrij. Zij zijn zeer hqgeloovig en vereeren velegoede geesten, vergodingen dernatuurkrechten f *aiiwie zij den naam \an l)j,l n ilit (Ikwala) geven, en bij wie zij besohenning zoeken tegen de booze geesten of liaufnr's, die zij nis de oorzaak van rampen en ziekten beschoßTWen, Voort* hechten zij bijzonder veel aan voorteekenen en amuletten. "Vooral raadplegen zij een kleinen witten vogel ukello" genaamd en zij voorspellen het geluk of ongeluk, dat hun 1c wachten staat, uit de vlugt die de vogel neemt De tanden vanden krokodil zijn als amulet bijzonder bij hen geacht. De wapenen der Dajak's beslaan in i iitlMßff, eene luns, die tevens dient tot blaa3 pijp en waardoor /.ij giftige pijlen schieten,eenen pijlkoker en een bouten schild, lu den strijd gaande dragen zij eenen tabbaard, in welks mid den een gal ia, waardoor het hoofd gestoken wordt Deze ia van watten met linten over trokken, waarop schulpen bevestigd zijn, zoo dat er geene pijlen door kunnen heendringen. Hunne eden blij» en zij getrouw. lenige Dajak's hebben het Mohaiuniedaansche geloof omhelsd, namelijk die Mammen, die veel met Maleijen in aanraking komen. De Dajak bemint dm sterken drank ; zijn voed sel beslaat in rijst, inlandsche aardappelen, groenten en glaüu; hierbij voegt hij, bij bijzon dere gelegenheden, varkeaavleeach, kippen, slan gen en apen. KiuuK lecseh verbiedt hem het bijgeloof' Het koppensnellen is eene bij de Dajak's diep ingewortelde gewoonte; hij die geene menschen boofden of schedels kan vertooneu, komt in geene aanmerking en geene vrouw wil hem tot man hebhen. Hij die de meeste doodshoofden kan vertoonen is Koning; het moet ook geene zeldzaamheid zijn 100 tot 150 gesnelde koppen in één huis te zien. Zij geboren dal de afgestorvene») in dieren overgaan en de deugdzamen voornamelijk in vogels. De lijken worden verbrand, waarbij een gemaskerd heet met imizijk en dans wordt ge houden, liij den dood van oenen rijken Dajak wordt zijnen slaven gevraagd, of zij hunnen meester of hunne meestem in den dood willen volgen; wanneer zij daaroj -erend ant woord geven, worden zij door de nagelatcne familie met niinrulitiiii; heliaiuleld ofuunaudere Dajak's verkocht, zoodat zij meest toesteaißend antwoorden, Waarop zij, onder muzijk en Mag, met lansen gedood en daarna verbrand worden, /ij ondergaan dit lijden met de grootste tenheid. 1 11 den landbouw hebben zij eenigc vorderin ikt, en de voortbrengselen reu deu DA. 253
grond brengen zij naar de nabijgelegene markten. Wij vergenoegen ons hief mei deae weinige hoofdtrekken. ])c stammen van Borneo zijn zoo eindeloos verscheiden, dat geene in bijzon derheden tredende beschrijving kan gegeven worden, die op allen torent past. Uitvoerige bersten aangaande de Dajaks vindt men in de werken van Dr. S.iiwavfk en I'rof. Vinirover Borneo. Onder de Dajak's \an Poeloe Petak (Zuid- en Ooster-afdeeling) ia eene missie ge vestigd van het ElbrJMchZendeling-genootschap, die uiet geheel zonder vrucht arbeidt en ge lukkiger is geweest dan de missie der Ameri kaaaßohe Zendelingen, die tol in LBBO in hei Landaksche op de Westkust gevestigd was, De Dajaks spreken verschillende dialekten, die meest hol' weiiiis: bekend zijn; deAmerikaansche Zendelingen hebben de dialekten der Westkust, de EUujnsche die van hel Zuiden beoefend; en itsten hebben in dat \au Poeloe Petak eene volledige vertaling des Bijbels tol stand ians op kosten van bel Neder kndsch Bijbelgenootschap gedraki is. De beer rLuLDKLAXS, die dit groote werk heeft ten einde gebragt, houdt zich thans bes» met de uitgave vu een uitgebreid Dajaksch-Hoogduitseri Woor denboek. Zie voorts over de talen der J)ajaks hulpmiddelen tot bare beoefening: Vmh, -nfderüng, 1). 11, bil. 23i> Daja Langgoe, dorp op Java, residentie Cheribon, retrenischap (laloe. Daja Loohoer, distiikt op .lava, residentie B&njoemaas, afdeeling Tjilatjap. Het teil S eis, allen Soenilanc/.en. De hoof; draagi denzelfden naam. Daja Loehoei vi vror rlqk landsehaji. liet is zeiT tig en bevat vele rivieren, waaronder eene van dien naam. Daja Loohoor, dorp op .lava, residentie Preanger Regentschappen, afdeeling Bandi Daja Loohoer, dorp 0,, .lava, residentie Cheribon, regentaohap Oaloe, distriki KawalL Dajanan, dorp op Cel.-bes' Noordknst, re sidentie Mana.lo, rik 80l "" 111 - Dajoe, dorp op de Zuid-Oostkust van hel eiland : Riouw. Dak, dorp op Bumatra, bde Batfa i dm, aan de Bimpang Kin. Dakam, baai «a Oostkust van Bomco, V N. Br. . Dakan D » k . an ' 'W •"'""; -„eo', Werterafdeeling, rijk Bbrtang, aan den. Dakawoo, dorp op Java, residentie Kadoe, regeni ' rikt r>rill;ik - Doko Kajoo, indje» ui de Molnk- schc zee, bij de kaap Boejat, op 0" 51'.'J0"N- j' r - Dal, dorp op het eiland lianka, distrikt .I'iinprkal Pinang. Dalam, baai en kaap aan da Noordkust van bel eiland Lombok, op 106" iff O. L. Dalam (Kota), dorp op het eiland Bak rijk Bangü, op den berg Bator, met .'i huize»- Dalam (Kota), dorp op Sumatra's Oostto»*" rijk Deli. Dalam (Telokli), baai mei veilige b» Te " aan de Zmid-Oostkust van bet eiland Mas. N ;llir deze baai heet het zuidelijke gedeelte van Ie t eiland, behoorende onder bet gebied \au Moe' djinga, mede Telokh Dalam. Er groeit liijz»"' der goede lijst. Met volk is zeer worst. Dalam (Telokh), baai op het Mentale»" eiland l'oia. Dalaman, dorp op Ja\a, residentie Socra l.aja, re-ent schap t-oerabaja, distnkt Djengg*^ 0 ' Onder de Javaansohe bevolking telt men » Christenen. » Dalaman, dorp op het eiland Madnra, II " deeling Boemanap, distrikt Kota. Dalaman, dorp op .lava, residentie ft" 11 ' 1 raag, afdeeling Salatiga, dütrikt Tengaron. l ic beval Km mwoners. Dalaman, dorp op .lava, residentie en r ' gentschap Bezoeld. Dalangan, dorp op Java, residentie Kan° ' regentschap Magelang, distrikt. Ballak. j Dalawan, baai aan de Oostkust va» Soüok-eiland Balabak. Er is eene li vooruitstekende riffen, aan de punten, die l ' ; ronnen. Rl ,. Dali. gebergte op Sumatra'a dentie Padanfi ohe Bovenlanden, landschap \II Koi.-i's. Hel is 1,000 tol S.OOOvoeten 110 " Er loopi een vrij goed voetpad over. Dali, dorp op .lava, residentie '■''■"' schap Besoeki. , (ll .i. Dali, dorp Op liet eiland l'.aii, rijk M ''"^,,r- Dalioo, dorp in Bomeo's Zuid- afdeeliug, aan de Doeson. Met telt ' '" 9 raJcitt en een 90tal bewonera. {C - Dalisodo, berg op Java, residentie i ihap Pekalongan, distriki. Sawang»»- D»lm,dorp in Borneo's WesterafdeeW Matan, tol de boofdplaata Kajoeng 1h1m ."," liuït- Dalm, wijk in Borneo's «Tester»»* rijk Simpang, in de hoofdplaats Bimp»J* |„.t Daloo Daloo, dorp op Bmnatra, mland, op V N. Br., aan de nv" l^ ; '1'0i... I bier eene reg ,1, die den M Deoe»w door de onien werd overrompela. DA. 254
en uitgeroeid: naar Nederland 3,508.95 pikols ad ƒ 91,510 , Engeland 580 , ■'• y , 15,080 » Frankrijk 400 , , „ 10,400 « Hamburg 207 » , , 5,382 // Bremen 209 „ „ , 6,994 // X. Amerika TC'.I „ „ , 29,774 „ Singapoera 325 , , , u elders 61 , ' , , 1,580 te zamen 6,210.95 pifcols ad ƒ 160,186 Daanlit blijkt, dat de invoer berekend is naar uaanle van / 18,83.*/, de pikol, en de uitvoer aaat eene waarde ran ƒ28.79 1 /, per pikol. 2°. üit liet overziet van den liandel in de buitenbezittingen: u. dat op Sumatra's "Westkust is ingevoerd: in 1854 ƒ 8,120 , 1866 „ 1,208 r 1860 , 683 on uitgevoerd: in 1864 ƒ28,003 „ 1866 , 30,883 » 1858 • 8!6,499. li. dat op Palembang is ingevoerd: in 1853 ƒ 1.570 #1854 i 3,309 0 1866 u 2,039 1 is;,(i u ],038 en aitgevoerd: in 1863 ƒ35,449 » 1884 » 73 0 1866 » 53,761 56 » 61,878. c. dat te ICoewara Kompeh is ingevoerd: in L 863 f 435 w 1864 * ,:> „ 480 r 16M " 23S en uitgevoerd: in 1853 / 250 14 • 441 » 1856 ' 538 0 1866 ' 323. </. dal (i)i MunloL is uitgevoerd: in IBS4 ƒ 2,754 >E ' 2,870 56 " 2,484 e. dat op Riouw n^ D . aloe Jampat, dorp in Bometfa Zuid- en- rijk Bandjermasin. el,i | ma ' Cihu " l ' m (len Molukschc " Ar " (llu l 1 H ■* ot( leSoela-cilandenbehoorende. I lel staal 'J 7 net gebied van den Sultan vanTemate. r „„ al °en, dorp op Java, residentie Kediri, Tre^alü. aioman, dorp op Java, residentie Sama / afdeeling Salatiga, distrikt Teagaron. Het door een vijflit,'tal Javai;. in 1 a , Qla .* 1 > dorp op de Westkust van Sumatia, A,.),'" U ' MIMI "«a liet. rijk ffiagkei Jletisdoor "('zon bewoond es levert veel peper op. tot IQa: '- n ' eiland in den tóoluksohtoArchipel, ( l« Soela-eilandeii behoorende, [iet slaat ■^' r ( 'fii Sultan ran Ternate, n ( i ll „ ar ) la J an . gehucht op Sumatra. in de Lam- digtrikten. jj a öla^; > ïie; Demak, regentwhap, enz. Utl Ölan SO, dorp op Java, residentie Soera- onder Mamokob Niooeo. k(i llt |ar ' s iMaleiseli en Jawianseh en lictrc gr 00 , ' ars - l)c liarslmiim groeit op Stnnatra in HuJ,""'"'- 1 '- '" bel wild. Op Jara komt hij soo r ( ei ' V(I(JI ' W wordt ondencheiden in tv.ee •/„ ;//^ '' W ifanor « ; A> (steenachtige hu ''ars 2 ; '°'' M (wittehars). Op Bosoeo vl«m zelv e Ovei ' vl oedii,'lijk uit dm boom, dat de *°r4t ',"'" 1 "" l;la ' '" gTOOte klompen irevoudeu tl;i " den roet der boomenot in de ri spoeu'■ n ' Muar z 'j door zware stortregens alge- S>m Cv '"'""'' ■""'■>lt opgeleverd duur \elerlei ,* n de familie der Dipterocarpwe. '"'-'il t . l! |"' s V( ''' v: " I '-- 1 llrt pek, dieni om vaar '■i;i ,, v ' "'pel'Li'ii en te liaipiii/eii. Ben au ''lic „ r ' '"'''de damar in een derde terpentijn- V ° Ott fi-nvr'' fr "' l ' l IV " > oai UerTemiB,dal veel ! ~u .' jklT dan de naatic is. Aau brand 's t |,' s ( ! ( '"'""""' een welriekende wierook. B*ooter e ' I '"' / - l -' t '-<•'■ dan oopal en mastio; de 1( ''1( J( .)„ M woiden soms root oopal :i ' ' lc ' klrllll ' r| - «1« gom-saadarak in j. '"' ''""""• Mijkt het volgende: ,I,''. '"■' 'ttndelsverslftg van Java en M:i düt . ' ra "ver is;,,; 8 gevoerd: - ïjjjj» 0,339.79 pikoU ad/148.940 » Ü Oi :''' :i " klL 8,677.16 , , , 81,042 • Bal:;;, Bo , B f - -- mm t, ' , 60 mcv 13,927.28 pikóh ad/ IC DA. 255
is ingevoerd in ISSI . / 7S en uitgevoerd « « . • 58, Keer dan dit blijkt van geen in- of uitvoer op Rionw. f. dat op Sambaa is ingevoerd: in 1854 ƒ SKi , 1855 " 1.H17. ff. .lat op Pontuaak h uitgevoerd: in lb.r, ƒ 1,888 , ISSC » 180. h. dat op Bandjermwin is uitgeroerd : in 1855 / 8,193 ~ 1556 ' -',1111. i. dat op tfllraUWT is infrevoerd in J.SÖ4 . . f 1,784 ■ 1865 . . « 667 » JH.-.O . . » £81 pii uitgeroerd in 1859 . . » 2^2 . ISOf) . . ' Ui. Uil liet vorenstaande lilijkt 1". dat dr handel in ban of damar in Neder landseh Indië niet Teel te beteekenen heeft; 2°. dat de landon, van waar lift ment de damiir komt zijn I°. Palembang 2°. Su, nat ïa's Wertkuit 3°. Bandjermann 4°. Banka, Soela-eiland Taliaboe. Damar, liock aan Sumatra's Oostkust, la" l schap [jiuitrkat. Dit is eigenlijk een eiland, ?<"' vorind duor de Lanixkat.-rivier ton Zuiden, il°° r do Scni]io-ri\in- ten Noord-Westen en door**" klein kanaal, dal den rivieren verbindt, soogenaamde boek van Damar, vormt «nel ll(>l hoek Tappa-Koeda eene diepe baai, en is ken baai door ene groep booge boomen. De z» 11 "' haiikrn, die, door de rivier v :111 Langkat .i; 1 worden, rtrekkei neb ongeveer 7 of 8 n"j'" ras deze pont uit, en rijn zeer gevaarlijk °" u: nadelen. Weleer hadden de Hollanders °f dezen Imck i-ene kleine fakloiij. Irrwijl de produktic eUen KÜI nii-t noenions wa:irdi'_' i>. Damar, berg in Roraeo'i Westerafdeeling, in bei Zuiden na bet rijk Sambat. Damar, berg i» Borneo'i Zuid- en-Ooster ul'ilc'cliiiL', inde Vorstenlanden \an Bandjennaain. Damar, eilandje bi] Borneo'i Westkust, is de straat van Karimata, o\< I'" 85' N. iïr. Damar, «Oandje in den Holukaeben Axchi pel, -.uiu de Zuidkud van bet cilaml Qilolo, op I" 7,. Br. en 188" 10* O. 1.. Il behaortden Sultan van l'.atjan, lereri si-"- BB liaisliunincn op. lli't b bewoond, doch Wj Buropeanen schiet onbekend, l»'- »trs»l na Damar, tusschen dit eiland en GQolo, i> renlig en bieederdan inde eren. Damar, rivier op .l:i\ ■■ Zn o ; ' : '" n ' "' '' r ' ulnv . Idqke rigting, doonnijdi in ha -: /.iel) in do v.illoi v;ui D«dap Ajam niet de rivier en liüift onder (lon DaUO var, Punar I vlüHjon, t..t,lat v\) rich l"j Wileriei in seertort. Ddmar, kaap aan de Noordzijde ran het Damaradja, de: Dan ara il ja. Damar Besar, ne: I. dam, eiland. Damar Kotjil, tic: Alkmaar, '''•","''. (l Damar Poonggal, dorp in Borueo's ' / ''"" en-OoateraMeeling, njk Bandjermaain. Damar Sasi of Trang VToelan, op Java, residentie Socraliaja, niet ver ' Modjopahit. Hen nel er het graf van cc» I'iins, lienevens dat van zijne, gemalin ''" zijne voeiNler. . ~f . Dambangan, dorp op .lava, resident"' kalongan.regenteohapßatang.distriktKeboein ' Dambar, her;: in liornoo's Zuid- cn-ü° s afdeeling, rijk Bandjermaain. yi Damoj, dorp op de Noordkust van eiland ('er;ini, aan den mond der rivier Damidean, dorp op Java, ribon, afdeeling tndramajoe, op de *"* greni fuu bet distnkt Sleman. j )gl) jr, Damit, dorp op .lava, residentie I» 11 " afdeeling Toeban. \iol" k ' Damma of Da min e, eiland in den ■ selicn Arelupel, tot de behoorende, onder de groep van dien i»' 7" LB' Z. Br. en LSB° tó' O. L. Bet>_ V e melijk hoog, bergachtig en «eer vrucbtW B ''^ji oppervlakte lieslaal , \olirens Mkl' 1 "' 1 ' ('aum'.ii, 5,8 rierkante geogr. mijl< ll • «f, liet lerert relerarken», geiten '" 1 ' doeli is arm aan IniN'els en schapen- .jfrf levert veel katjang, pisum/, kanari.sairi'. iO g& tarwe, kokoanoten en aardvruchten, wei» j^f den door de inboorlingen naar aiioe^^gii i worden, om te yerruilen. h „ir>'"- (i(r ' ook vele uitmuntende houtsoorten ; ' :l !'" 1<.(.,il < . ( .,i >' ul ' Op de Noord Oostkust rerhefi z " ( ~f s v^ 1 kaan, die aanhoudend rooki; aan oes» 1 warme (wavelbronnen, Bolat MI Kelie. waarvan door de »•» bruik wordt, gemaakt tegen l ""l / ( „,„ de Zuid-Westknat vindt men ook p l: "' een hee< /■■■ "**> "l 1 '""" DA. 256
1; zijn op het eiland Daninia twee goede eene aan de Noordkust, in de , en eene aan de Oostzijde, in l ' M:ii vw Koelawatta. c)(i '' '"'volkinjr bedraagi 8,800 zielen, waaron eents 260 Christenen, daar de overigen nog (>li ' '"''"/-ijn. Zij zijn onbeschaafd, twistziek ].j, r ■'''' Wjgeloovig. Zij vangen op ïweenabu ,l "uhi'w (Minde eilandjes veel karti; zij bouw ""'-'■r kleine vaartuigen, waarmede zij li;uil'i '""'"''"'' |i '' :ill( ' l ' il wilden om eenigen iii ( . '' ■ '*' '' n .i v ''ii, doch deze hauih'l is meer en I ['!,,"' verval gen | fj| .. 'oornaamste dorp is Eaays, dal als de ' ] ' ) ' i l '* l 's van bel eiland besohouwd wordt. ia ie,,? ! ''' ; " lll ' rl> hebben lioh op dit eiland 1,, j ',' ne dergezet en er eene vesting gebouwd. kotagi. z '"' lll( '» de Engelschen, door tussohen ' an een onzer gewezen dienaars, Vin< bot doch ' ■ 1: ' ;i:il '"" ( !. dit eiland in beat te nemen; hm, ? eu «ond er »olk uit Banda W<-», hetwelk '"UkU , ette ' '• ;il(r lirrl ' ' vl "' T " lIS Vlllk (lit jj ( fiaten om de ongezondheid dei-Luidst reek. ii( . oud dorp Op .lava, residentie j) a ~" ' ppen, afdeeling Soekapoera. ï>am °' '■'"■ Damma, eiland. ï>ato ° r ' zie: Kl!ai " en Alkl " ;i:l1 '- Ua^o ng ' /Ir; Uomong, gebergte. ''' s|n M ?, ng '''' vui ' in Borneo's Westerafdeeling, ■Öart ' "'■ "P den regier oever der Melawi. t>ain Palas ' zie: Da^P»»- 111 -''■''il,,. |P ap i baai aan ,la\a's Zuidkusl, resi- Sta> roboUll Bgo 1 il.;' i..' O. L. ' """■''i's op .lava, residentie Pro ü^ 1 ' afdeeling en distriki Lamadjang. .C^ 8 Dampills '"■1:,,,, r,' c|lll 'p op Java, residentie Ta-al, af " 'u,,, :''" ;il: ""-'. distrikt Tjiomal Kidoel,aan f ''"'ï, ai;], (1( "l' op .lava, residentie Bama- V| "h,i ~'' l!l " en distriki Balatiga. Btet Gloor rq i a Hir» J avanen. U m^® pBB traatofGemien,ook Ne ,\ h . | ' | '. 11 Reaaamd, zeeëngte in den Moluk v„ \y l "' ] ' gevormd .1 lor de Papi djdeen Batanta rlijke punten zijn, is ( Ü:n„|' iJ' 11 :, bank en het M 'i f a nclba]il.. i in de lee Jj*&te r .' "'' l:; ' 50 /■. Br., 10 roeten bo w «nkt 8 0e i Dampillas, dorp, liet welk, volgens hel Tijdschrift '. Indié, Jaarg. 111, I. 1, p. KJI, bewoond is door zeerooven en Alfocren van J'iilos. Het is gelegen aan de grens van hel gebied van Manado, op cru klein eiland midden in een meer, dat een grooi kwi nul- gaans is van het strand, i heefl met, eene rivier, die bevaarbaar is voor groote praanven en zoodoende, de tomi staal steil om hunne vaartuigen voor on. schepen te verbergen. Dampir, dorp op Stunatra's Zuidkust, in de Lampongaoha distrikten, lief, wordt alleen ia den droofren moeson bewoond. Dampit, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang, ilistrikt Bandongan, Zuid-Oost van den berg Boembing. Dampit, dorp op Java, residentie K regentschap en dist rikt Magelang. Dampjong, dorp op Java, residentie en regentschap Cheribon, distriii Losari. Dana, dm-]) op de Westkust van ' in het Zaid-Oosten van hel rijk Mandhar. Danaradja, dorp op Java» resid ribon, afdeeling [ndraraajoe. Van dit dorp is naar Kaua l'oclor eene waterleiding in het belang der rijslkuituur. Hij de aardbeving ran L 6 November I S IS zijn hier alle, steenen hiiizi-n ingestort, terwijl de grond op neer dan vijftig plaateen geacheui Danaradja, dorp op Java, residentie i afdeeling Brebes, distrikl Lebak Danaradja, pasanggrahan op J ileutie Preanger Regentschappen, op den weg van Boemadang naar Boekapoera, '.Ml, : viieteu boven de tee. Danaraga, dorp op .lava, reaidi ribon, regentschap Galoe, op de westelijke van het distrikl liautja. Danasari, dorp op Java, residentie Bg 'I'jilatjap, distrikt Adire.ljo. Danasari, dorp op .lava, re-i,! j ( ,ein: LÜlggO, distrikt Kcila Danasari, i Duil-u:, (Me, Darmu, dürtriW ■mini, »fd< lielon ■ i - ur ' . • . 1-Oostkast, DA. 17 257
Danau, Telagi of I ';imingir, uitgestrekt in Bonieo's Zuid- en-Oosterafdeeüng, rijk Bandjermasin. Het ligt tussehen de ri> Barito en Bahan, en levert bijzonder veel risoh, goodat het in de behoefte der inwoners van bet geheele rijk voorziet. Zij wordt gedeeltelijk aten. Danau (Toembang), versterkt dorp in eos Zuid- en-Oosterafdeeling, distrikt a Tengah. Danau Bahoeko, dorp in Borneo's Zuid en-Oosterafdeeling, distriki Cahaijan Tengah, i en 60 inwoners (1853). Danau Boekit, meer in Bonieo's Zuid en-Oosterafdeeling, distrikt Kabaijan Te aan den voet van den heuvel (ieliocras. liet looptin de Kahaijan-rivier, waan au het vroeger , uit. Danau Brajor, dorp in Borneo'i Zuid- en xafdeeling, distriki; Kahaijan Tengah, met 1 huizen en 80 zielen (1853). Danau di Atas, meer op Bnmatra's West kust, residentie Tapanoeli, aÜieeling Angkolah. Danau Djalongin, dorp in Bonieo's Zuid en-Oosterafdeeling, distriki K.iliaijau Ocloc, niet 2 huizen en 40 inwoners (1853). Danau Kamehangan, dorp in Borneo's Zuid- en-Oosterafdeeling, distriki Cahaijan Ten liui/.i-n en 100 zielen (1853). Danau Klingi, dorp op Bumatro, resi dentie Palembang, [andichap Redjn ■ui slechts i hu Danau Paken, dorp in Borneo's Zuid- en- Oosterafdeeling, distrikt Kahaijan Ilir, at ihing. DanauPati,/.ie: T-ien Kota's (Meer der) Danau Rata en Danau Tampong, twee dorpen op Bumatra, residentie Palembang, af deeli i Dg Ilir. Danau Tehang, dorp in Borneo's Znid fdeeling, di.-trikt Kahaijan Tengah. I n is:,:; i, ( |, huizen met 80 inu Danau Tjala, dorp op Sao . aan dr rivier Moesi. Het bestaat uil L 0 v, nu: DanauW, zie: Danau, distrikt. Danawan, eilandje liij de Noord-Oostkust Sollok-zee, 4° 26' N. \W. Dandang, dorp op Java, residentie en re ■nu-, distriki Ghn Dandang, dorp aan het i hel Danclsingon, dorp op Java, residentie tfa ■:[. Dandani, boel aan de Noord-Westknsi ran bet I land BalwatL Dander, dorp op Java, residentie Rem»:" 1 - 1 regentschap Bodjo Negoro. Dandi, dorp op Java, residentie Banti»'»' Wester Regentschap, distriki Tjiringin, ml " ' Zuid-Westen van bel onderdistriki Tjarita- Danei, zie: Paloe Nibonir, rivier. Daner, rivier op Sumatra's Oostkust,^ 11 ? Campar. Zij vloeit met eenen noordelij* 6ll loop in de straat van Malakka. Dangar, eilandje aan de Noordkust N liet ciliiiid Soembawa, in de baai van & Dangdang, meer en dorp op Java, re* Bantam, Zuider Regentschap, ( -'' s; ", r Lebak Prabiang. De oppervlakte van het ** w des meers is met mos bedekt. Dangdang, dor]) op .lava, residentie I bolinggo, afdeeling en dist rikt Kraksan. , Dangdang Wiring, dorp op Java, ll sistent-residentie en distriki Banjoewang 1 ' Dangdor, distriki, op Java, residentie '''''' ger Regentschappen, regentschap Bandong- Dangedang, dorp op hel eiland M In hel Noorden van het regentschap Soe© Bll^ Dangkil, dorp op Java, residentie S»* ranpc, afdeeling Salatiga, distrikt A.mbar* v Het bevat 70 Javanen. Dangkil, dorp op Java, residentie :[ '°' regentschap Magelang, distriki Remaraeli- Dangkot, dorp op Sumatra, resid* 11 n de rivier li;i-« A. Dangla, dorp op Sumatra's Oostkust, schap Langkat. De omtrek is bebouwd m** Dangloo, poststatioo op Java, resl . yjt Probolinggo, afdeeling Lamadjang, " Kandan Dangong of Danjong, dorp °P residentie Preanger Regentschappen, regen ■ ioera. Dani, /.ie: Paloe Nibong. Danjang, dorp op Java, residentie ■ r.'niL', regentschi i an. Danjong, rie; Dangong, dorp. Dankbaarheid, suikerfabriek °P \g#sP Bidentie Paaoeroewan, regentschap Pasoi Z^gP Zij behoori aan den Chinees Ha.no Tl \m; Si \nc, en beefi eenen ' s^^\.\- f ouws. In 1856 bedroeg de i"' 1 " dier fobrijl L 1.107.78 pikols. $P Dannor, distrikt, op het M" Klein Kei, residentie Uauda. " (!fl 1S , 1 ' door Mohammedanen en beval een -' ■^uiJ 1 ' 1 ' dorp. Onder Danner behooren ''•' 11 "' \moei, Varkiekon, Tangoatoi SVaktokmaas en eenige kleinere. Dano, meer op Java, residentie in bet Noord-Westen van bet W DA. 258
sohap Pancih. Daoessa, gehucht op hei eiland Bali, op den berg Bator, I a 5,000 voeten boven de opper vlakte der zee. Kasuarincn groeijen er in menigte. Daoewan, zie: Dawoean. Dapenda, dorp op bet eiland Madura, in het, Koorden van het regentschap Boemanap. Daperiang, berg op Java, adsistent-resi dentie Buitensorg, ia het Westen van het distrikt Tjibaroe Daphne, rif ton Westen van Sumatra, onge veer 5,500 ellen ton Zuidender reede van SingkeL Dapoean, dorp op Java, residentie en re gentsohap Soerabaja, bij de stad. Dapoean, dorp op Java, residentie en re ihap J'.c/.oeki. Dapoer (Oedjong), hoek aan de Westkust van het eiland Jianka. Dapoor (Poeloe), zie: Duiven-eiland. Dapong, dorp in Borneo'a Westerafdeeliag, in het staatje Koeboe, ten !X oorden der Padang Tikar-rivier. liet bevat 9 huizen. De inwoners generen och met do vischvangst Dapor, Euid-westelijkste punt van het eiland r-aiib. distrikt TaboalL Darah Poetih, dorp op Java, residentie Prcangcr Regentschappen, regentschap Soeka poera. Daram, groep van 27 eilanden, in (Jen Mo lukschen Archipel, tussclien Nieuw-Guinea en Misool, onder welk laatste eiland zij behoort, op L 81" 10' O. L. en 2° 11' Z. Br. Darang, dorp op Java, residentie Kediri, adsistent-residentie Ngrowo, regentsehft] distrikt Trengalek. Daras (Soengei), hoek op Bumatra'sWesi kust, residentie Padangsche Bovenlanden, land schap Alaban. Pandegl an „. Het ligt 400 voeten boven de '_'" door bergruggen ingesloten, namelijk Ruiden door den Karang, ten Westen door Sc) 1 ''^' lss;i11 ''" voorts door het Axjerscbe [jj," ■"''■■ In liet midden /iet men eene zeer jj 6 "nodderkolk, Finasa genaamd, en tegen i °°stelrjken bergrug ontdekt men eene ko r| iodi' "''' ( ' ir "' ( ' l tl; " al ' < ' rc '" ' s - "'■ 7A ' n l^ Qerachtige oever is met Ewaar geboomte '■i^']"." 1 ' " l( " ;llir oullast zil ' h slecht» door ■p v <"i;i;]], ,] a | ,],,(,,. ,1,, li; ii,iii r gevormd en de me c S ' 1 "" ' ( '' KU 'S genaamd is. Thans is dit „ '' " Oür de bemiddeling van het Gouveme iiiiiV "I I ! ll 'i'vlakte van L.600,000 (ierkante *an i ""'''''"i door droogmaking giooteudeels j^"' 1 kultuur dienstbaar gemaakt. [{~„ °> dorp op Java, residentie Preanger etappen, in hel Zuid-Oosten van het 37 , a P Bandong, "■.' palen van Bandong, Ti;..'''.'.'''" tod Boemadang en 72 palen van v'" ll .|i)r. jj °;_ 7 -ie: Se ga ra Anak, meer. regentschap op Celebei 1 zuide ' lt . ;i "'M : ".''''""-• landschap Boelekomba. liet 1111 v lak. land, «aar yeel koffij en tabak ;i 'i- 111■ i dorp Dano&ng is langs ' 1; i heeft 0 vu " (l gelijknamige rivier gelegen D ari eeUe ' ln ' k ' uz " rMl ' m;irkt detiti» u ioo 'W'ar, rivier op .Sumatra, resi ü a llll '»'l)anL,'. a f(l(. ( .]i 0Ql ' "vier in Borneo'a Zuid- cn-Oostcr öauo' ' lislrikl Katingan. s ter rf 1 ■^ >ar '> r ' v ' |l|i i" Borneo's Zuid- en- G ario "''"'"' ' listnkt Kahaqan Oeloe. «Hst v . rivier en meer op de West '^' l! -'k(i'],"i nt - residentieTapanoeli, afdeeling ' l '■ De rivier vereenigt óoh met de ö a ""'t. e 'Uim ~a ' «landje bij de Noordkust van het öant' • '" de Kl: - li ' :l ' 1);ill ' i (^ r un, distrikt op Sumatra's Zuid- C| i \ , ;| |' '" de Lampongsche diatrikten, ü a^ti Cllsl '«Hi, on ci M ~,.„ afzonderlijk Hoofd. Sc ' la l> li, 1 ' i'"' 1 ' °P ■ l: "-'. residentie en regent- ö 1o Q b ' ' llMlikl Mlandingan. ö ao ttla ' «ie: Dawoean. \i'" it|lr kV"" 1 ' op ''■' va ' "' silll ' llti(1 Batavia, ÏJtjejej, u .' lll "' r . i palen beoosten de rivier 3iii ß ' r l) ,'l' °P 'lava, residentie Rembang, H P a °en ° an - S |.|' riVl <-r op .lav.i, residentie Pi rSeri T n> »*leeling Tj.andjor. a OQ tt r)> °P Iwt eiland Bavean, 1 riVle r pp Sumatra's Oostkust, land- Darat, dorp op Java, residentie Djokdjo karla, icltiilm hap Mataram. Darat, dorp op het eiland Banka, distrikt Jeboea. Darat Lama, dorp op liet eiland Banka, disirikt Mantok. Darawan, eüand aan Boraeo'i Oostkust, beboorende onder Gocnong Tebocr. Dara Wistoe, dorp op .lava, residentie boa, afdeeling Madjt Lengka, distrikt Madja. Daron, dorp op Java, residentie Kediri, Kap Trengalek. Darongngih, dol p op hel eiland Madnra, ling Madura, distrikt Bali Daresini, doip op Java, residentie en ie peulsi bon, dktrikt Losari, op de greai TW Tagül, nan de 'I'jisiingnrong. DA. 17" 259
Ammilatoe, strand op de "Westzijde van )ici Ajnbonsche eiland Bonoa. Er ontsprin geo twee kleine rivieren, waarvan liet w&ter brak is. Amoentai of Amontay, biimcnlamlseh rukje in Bornéo's Zuid- en-Oosterafdeelillg, af hankelijk van Jiandjerinasin. Het land is vrucht baar, het levert veel rijst en kokosnoten op. Er is langs de civier Nagai* of Marabahan/een lak van de Jiaiito-rivier, veel afvoer van boom ■\vol, was en eetbare vogelnestjes. Amoentai, hoofdplaats van hei gelijknamige rijkje, in Bornéo's Zuid- en-Oosterafdeelini;. Zij is de verblijfplaats van den Sultan BB bevat 8000 inwoners. In den omtrek wordt veel goud en edelgesteente gegraven. De 1480 buizen, meerendeels van bamboes, andeten va&ijzerhout, .slaan ter wederzijden van de rivier Naga» of .Marabahau, onder hooge kokos- en mangga* boomen. Amoerang, afdeeling der resident ie Manado, o]> liet eiland Celebes, beslaande tel Zuidelijke gedeelte der tfinahassa. Zij bevat de hoofdplaats Amoerang en «le, distrikten Tombariri,Sonder, Kawangkoan, Tompasso, Tombaagian, Romohon en 'I'onsawaiiL', te zanieii met 30,863 zielen. Over de/e afdeeling ia een Opziener geplaatst. Amoerang, hoofdplaats van de gelijknamige afdeeling, op Celebes, residentie Monado,inde Jlinahassa, aan het binnenste der baai van AmoeiaiiL', 6 mijlen ten Westen van ilanado. Zij is met bruikbare weren doorsneden en in regtlijnige straten aigedeeld. Hier ligt een fort, <lat meer dan I lcnl jaren oud, en van klip steenen, twintig roei hoog, opgetrokken is; het is door een muur omringd. Amoerang is de verblijfplaats van den Opziener der afdeeling, die tevens< inderhaven- en Dakhuis meester is. Ook is er een agentschap van de weeskamer te .Manado gevestigd. Voorts vindt men er eene fraaije kerk, een ruim schoolgebouw en eene lijnbaan, die wel de beJiigtiging waar dig is. De bevolking bestaat uit 2000 Alfoereu en 1000 Christenen. Masado, in de Minnhassa, aüeeliog Tondano, distrikt Het telt IV.) Christenen en tte Heidenen (1854). Amoniapon Besar, rivirr ia Borneo's Zuid- en-Oosterafdeeling, rijk Bandjermasin. Amontay, ac: A hkichi ai. rijk. enz. Amor Amor, dorp in liet J\ oorden van het eiland Lombok. Ampa, dorp in Bornéo'i Zuid- en-Ooster afdeeling, distrikt, Kahaijan Oeloe, aan do rivier Roengan. Ampa Angkó, distrikt op Snmatro'» Westkust, residentie Padangsohe Bovenlanden, behooreade tol de afdeeting A^am. Ampalo, zie: Amb&lo, dorp. Ampanan, landschap op Celebes, aan de golf van Tomini. Hel grenst aan Todja, waar aan bet in naam onderhoorig is. Ampanan, landschap aan de Westsljde van liet cilainl Lombok, waardooi de rivier Djan kokh stroomt. Ampanan, A.ppenam, Ampinan of ïandjong Awang, stad op de Westkust vau hel eiland Lombok, aan dr gtnat Lom bok en aan de BOljdifltg van de rivier Itjankokli. Na de hoofdplaats Malanmi, waarvan zij!! mijlen verwijderd is, is zij de voornaamste plaats van liet eiland, mei eene Innen die voor schepen dient, welke hier %ervei scliiiiircn halen. De omstreken zijn uiterst vruchtbaar. Bijna de ge luile handel van Lombok wordt in de/.e stad gedreven. De weg van Ampanan naar kuning Asam is gOdd, en zon niet een rijtuig kunnen bereden worden, indien ei maar bruggen lagen over de talrijke kanalen, die hem doorsnijden; overigens zijn de. wegen slecht. Devlaggestok staal op 8° 31' 'L. Br., ll«° 10' o. |~ Naar de versohillende bevolkingen, die men ei- aan treft, is de plaats verdeeld in viet kampongs, ie vielen: kampoßg Boegis, ksmpong Sassak, kampong Bali en kampong Melaoe. Ampanan, rivier op de Wistkust van het eiland Lombok. Amoerang, rivier op Celebes, residentie Manado, in de Minahassa, afdeeling Manado. Over deze rivier ligt eene bonten overdekte brug van ongeveer 700 voeten lengte en 14 voeten breedte. Amoerang (Baai van\ bui van Celebes' Noord-Oostkust, reßidcntie Manu.ln. Men kan haar pocd binnenloopen. /ij is tegen alle winden \ei lig, dook aan .lm Oostkoek ia eea ri£ In de ba ren kan men zonder vrees voor pevaar ankeren. Amongean, dorp op Celebes, residentie Ampanan, reede aan da Wectkurt «n bet eiland Lombok, hij de itad Anip.-ui.-in. Gedu rende de Weste- of Noord-Wwte-mniknU het moeijclijk te hinden, dau het strand zeer hoog is, en de branding doof een weinig vind zoo sterk wordt, dal het onmogelijk is te tonen of te laden. Gedurende den vloed na vuile en nieuwe maan Imuilt alle gemeenschap met de stad Ampanan op, daar dan de zee int 15 en 16 voelen rijst, eu de golven alsdan niet /.nik eweld ! lotsen, dat de huizes in de nabij heid op hunne grondretten (hennen. Ampanan, baai aan de Westkust van liet AM. 26
Dari, distrikt op Bwoatra's Westkust, land gei Itrim. Darma, dorp op .lava, tendentie Cheribon, regentsohap Coeningan, dUtrikt Kadoe Qedé. : ilii dorp li.ut ecu grotwerk, Soengei dal Beer bezienswaardig ia ™ 9 de meening van velen in vroegeren tijd dooi ('liinc/eii rt i is. Darma, dorp op Java, residentie Banjoe ap Poerbolinggo, distrikt Kerta ra. Darma Radja of Damaradja, disliikt Preanget R appen, Het is bevolki mei • . Eei ikmnnifr dorp en pasanggrahan ligt in dit distrikt, I palen Tan Soemadang, en is het Sdepost -1 naar Soekapoera, 86 palen \ au Tjiandjor i van J'.iiHilMiiir, ter hoogte van 028 Rijnl. in\en de oppervlakte der tee, Darma Tandjong, dorp op hei i Madura, 'iic', paal van Boemanap, 58 1 /] paal van Bangkalang en 70'/| paal van tfadn Darma Wangi, distrikt op .lava, residentie Preai itschappen, regentschap Boema -160 zielen. Darmo, dorp op Sumatra, resideutie r lemii ai. Daroe Talang, rivier en dorp op Java, e, regentschap Magelang, dis nan. (lelijkst gedeelte dezei vlakte heel Roedjai r " ligt 6,615 Kijnl. voeten boven de oppervlak** der zee. Dasener, dorp op Nieuw-Guinea, aan l ' e " westelijken oevei der Qeeli ink-baai. Dasoek, dorp op hel eiland Madura, •*• deeling 80 I' l palen van Soein^P' 1 1." 1 , paal van 1 - 1 * :1 " Madui Dasoer, dorp op Java, adsistent-residen*'* Buitenaorg, in bel midden van liei distri* Parong. Dasonoro, dorp op Java, residentie & baja, afdeeling Modjo Kerto. Dassi, straat, in den Lingga-Arcliipeli dentie Riouw, ten Noorden van liet ( '' a. op "° en MM' 89" O. L Dassoon, dorp op Java, residentie bang, aan hel strand. Er ia eene Bcbeep B ' * iiicrwci-r, «raar groote vaartuigen hersteld* Daroo, dorp op Java, n: : tavia, in In-t Zuiden van bel WYstcr Kwartier, aan ijipaj.-iwiii, benoorden Tjandoei Darooan, dorp op Java, residentie Soera- Daroongan, dorp op .lava, residentie Ko diri, sdsisteut-n regentschapNgrowo, Daroongan, dorp op Java, residentie kc diri, i p Blitar, iliMriki Lo Daromista, dorp op het eiland Madura, triki K.iiü. Darvolbaai, aalbaai Du \. Br. Dasar of Zandsee, rlakti ii, in In-' '•. v.\\ Icte is <mt- den. /...i is partikulier eigendom. .i.,. Dataham, dorp op Celebes, residentie f£, iiikKi, op d<- kusi \,-ui Gdanado. De leveren veel ebbenhout. , ( , r Datahans, drie eilandjes in de Molakko's, bij <!e Noord I lostkusi wm l ' /ij zijn onbewoond, dooh leveren vele • I| ' l k vogelnestjes op. Datar, dorp op Java, residentie l "' '-. iM-Imp koeningan, distrikt Locrftn ' Datar, dorp op Ji regentschap Koeningan, distriki Tji»*' ', Datar, dorp op Java, residentie K 6* gentschap Berbek, dii trikl ■ iodcan. Datar, dorp op Java, residentie i : " j[ 1 !„t. regenUchap distriki Daja '''"' Datar, dorp op Java, residentie '* u ??.u a (»rf' regentschap Poi o, distriki Anj l Datar, riviei op identi e ;, distriki '^ Datas, li, I iva, residentie liliap s '"'"' :l '.' | l |,„ distrikten Ucpok ''",,. e» 3 pa] boorden »an Öoemfto» 08 ten Zuiden van Depok. Dato, eilandje ten 'L "osten >-' : in dl een I -e berg, iroarop een heil iI;H iii iiii tweehonderd jaren oud '*' omtrek worden ~,,,, Ie /,. I I. "I 1 " ■ I l>" Datu huchi op het' li, »(iwn ui ' e "l s^u» ( Dati of Datoe, kaap aan lir ' hel eil ■ DA. 260
-LJati, dorp op Java, residentie Banjoemaa», Tjilatjap, distrikt Adiredjo. JJatoo, eilandje in de Java-zee, bij Borneo's op 11 1' 83' O. L. en 8* B 9' tt ,". " irr knnnen Sik 8 Schepen nabij Bor j_ ', S |v| ''ene goede ankerplaats vinden, zelfs I ' '' Westmoeson, daar zij dan door dit eilandje "*** t worden. lior 00 ' h " ir ' attn ' lfi Noord-Westkust na \\\"""\ Zi J streki zich uit van 110° B' tol ; , |lr||i '' O. \,. lïij het inzeilen dezer DOgi be ;i;i|| " " lril eene /uaie kabbelinu- en is men l,. Uii "«winden blootgesteld. Binnen in de. \ ni , n i " ' "len goeden ankergrond aan i e „ -."''"'"Vzaain beveiligd tegen den Noorden ,„ '" | "' 1 '' 1 ' wbd. Hier ba ebbe u iri| '" plaats, de eerste duurl ileohts i nrea vloed volgfc Digl onder ' Uni de leaap Datoe, die gelegen is op 20 ' X - ''"■• ""' '" "■ |j > l' rih ""'" men, doch hei vaarwater is hier van diepte. Voor den uithoek Benin '''"''" verscheidene rotsen, waarvan Date w:ihl op o< .. 0) ll " 1 -' op Borneo's Noord-Wei Dato ' V Br ' '" L 10 ° () - L \V.,, ( k "° "' Ha II e, eilandje bij Boi&eo'l \. B r ]n, "' tlr ' /{V 7an KwißMta, op n J 8' v -i„ g' "''' () - L., 4of I jleo ten Westen "'"'lm;,','.'""'""' "'■' ' S '" llrl " lilil1 ' ''"'"iiiir l"'"' '''' ■ Sl ''"T |l ". 'I' l ' '" de havens van '" ten anker Liggen. Ten '■ ||;i iH|j ( . s " M "" * a " Datoe strekken sioh vele '"''■ l " SSi '' |(1 n Mampawa en Bambas, ten en regela t>at 0Q x ' a °ordelijksl | t van hei eiland ■ v l; r . i '" rii:i ' fesidentie B ouw, op l' 20' nSl'ïf'i. 01 " (Tandjong). U| Mk, K|> '" Baroe, knap aan Sn.n. '""''H, ~,,,'. | l;ik . lll 'i- Lampoejaa i s„ j> at °o ,!ï• r, 1 l ' ilri ■; i„ , D atauw, rivier op hel eiland ~( | , l; fan den berg P Ijang. "'"'' iV„ "'■'■ waerl | :Uin . 'I ■ to Q M r ld Oo,t k^t anda Jee > eilandi m de r f'vi(. r \ : '" Borneo, vddr i 1 Jatto, " in v„ r ;: '>«!,.,„ Dft to riiv ," : B&tta 'i '"'' njk - lr n ' meer op Snmatra, ïi ; Daun, zie: Da o en, dorp. Daut, Ar-. Tinggalan. Dauw, dorp op Celebes' Noordkrost, wi dcnlie .M;ir,;iilii, ïi'kjc Kaudipnn. David-Eilanden (St.), eilandengroep in den Molukschen Archipel, ten Koorden na Nieaw-Guinea, op L 34* 20' O. L.ono°so'N.Br. Daw, zie: Daauw, eiland. Dawa, zie: 15 odj o Manik, dorp. Dawa Biangan, dorp in I Zuid en-Ootterafüeeliog, distrikt Kahaijan Tengah, ini't 9] inwonen. Dawah, zie: Mantoet, rivier. Dawang, dorp op den Oosthoek van het eiland Ceram, residentie Banda, Kilmoen. Bet wonlt bestauid door eenen va. Dawas of Dawa, rivier op Bomatra, de Oostzijde der residentie Palembang. Zij is een zijtak der H;injoe Asin. Li bei inden ricb de doi Hangong en Batang Padi, bewoond door Ko< Dawas, distriki op Bamatra, in van Palembang, grenzende aan het rijk van Pjambi, voornamelijk door K' Dawolaar of Da we ra, eiland tol de Zuid ereUanden I de, in de Band onder de groep Babber-eüaaden, op , Z. Br. en 130' IV O. L. Daweloor, een der Babbel eüan Zuid-Wetter-eflaoden behoorendej ia de Banda zee. Op ? J Vj. Kr. Dawera, sic: Dawelaar. Dawi, dorp op .lava, residentie l'aMiertiewaii, regentacha] Iratie. Hier Worden jaarlijks i . rd, bekend onder <\rn naam ran Gnttie-eijeren. (ül i i r jaar lijks oerd, behahre de e menigte, welke orer land versondenu leder inwoner Onderhoudt Dawil, gebergte opJu ■ Djokdjo- Dawooan of wel Sitoboado, ! .i, afilivlin;,' P U. V.r il Dawoeun, boofdphati na hel di 11 palen \:m Poerwal Dawooan, d ki Kali Djati. Dawooan, dorp op Svn, i Dawooan, dorp op -i longr:' DA. 261
Dawoean, dorp op Java, residentie 'I afdeeling Pamalang, distrikt Tjiomal Lor. Dawoean, dorp op J;iva, residentie en re .. (listrikt Pangkah. Dawoean, dorp op Java, reeidentia Che ribon, afdeeling Madja Lengka, dittrikt Djati :i, aan den grooten postwi Dawoean, dorp op Jara, residentie Ban p . ; : .1 Poenrokerto. Dawoean, dorp op Java, residentie Banjoe Dawooan, dorp op Java, residentie Ban afdeeling Bandjar Negara, distriki il: Cobar, op de oostelijke grens. Dawooan, dorp op Java, residentie Pro bolinggo, distriki Dawoean, dorp op Java, residentie Soera j> Sidajo. Dawoean, dorp op Jav.-i, residentie Kediri, fgrowo, I ichap Tren ong I.<ir. Dawoean Koeion en Wótan, twee dor .;i, residentie Probolinggo, distriki i DawOlOng, berp Op Java, residentie ('lie ribon, regentschap K distriki Eadoe , bezuiden de hoofdplaats Cadoe Qedé. Dea, eilandje in den Molukschen Archipel, D uu Gilolo, op 2" 15' N. lir., SO* 0. L. Archipel, bij de Noordzijde van het Papoesch* eiland Poppa, op 1-2' r :V.' o. 1,. Dofonsio, /.ie: Bescherming, sterkte. Defoe, L'-elnicht op liet eiland Boero, r(V gentschap Waaisama, itamof&nna Watemoea liet beval ]<IO imvoücrs. Dohan Hoendang, dorp op 80l Zuidkust, landschap liendawei, aan de rivi** Mendawei. Dehas, dorp in Borneo'a Zuid- afdeeling, Katingan, op den regtei o ever dei Saiupa. Deira, berg op Bumatia's noordelijk u '°' deelte. Hij Minnt de grensscheiding tuïsen 8 " het koningrijk Auhin en de Batta Landen e " levert veel kamfer en heii/.nïu op. j Dejrang, dorp op lid Zuid-Ooster « lil '" Manavoko, residentie Banda. Dekat, eilandje in den Moluksohen ' U ' elnpel, lnj Bat jan. Dokot, dorp op .lava, residentie Soersb*) afdeelio | i on| an, omringd door rijstve»' L Debang, post stat ion op .lav.-i, residentie en gal, distriki Krangdon. Doboos, se: Djeboes, dibtrikt, eiiz. Dedap, Dedap, tlorj» op Jara, residentie Bataria, ran bel Werter Kwartier, l'/< Dedap, eilandje in den Lingga Archipel, i . ten \\ i sten van bei eiland Br. Dódói, tiorp iv ; eling, Mchiwi. Dodol, dorp op • identie Pn era, ilis riki Tradjoe, waarvan bel de boofdplaai Dederika, rif bij de Noordkuit ran bet Dodiri, eiland in de Uoloksche zee, hij <\ Si et hel [en Sultai nate, Dodjon Montong, landgoed op Java, reei ier. Dodoogan, I Dei-i :dcngrnrp in den M"luksehen Do Koek, /.ie: Koek (De-), fort. j Dola, dorp op «Ie Westzijde van '■'■' e ' lii.iii, residentie Timor, Dolangan, dorp op Java, residentie S o *" r entschap Soekofl ~r Dolangoo, dorp op Java, residenti* gelen, regentsohap Koeto Ardjo. , r .,. Delangoo, dorp op Java, residentie B°* karta, afdeeling I Delapan, eiland in de Moluksche ï« { dentie lernate, tol de Ban aai-eiland 811 hoorende. ~i, Dolapan Kota, üe: Battang K:l ' 1 r 111 <1 ■ < I ); ip. Dolapan Poolooh, land op J» T * dentie Batavia, Ooster Kwartier. •&)& Dolos, (hup op Java, residentie Saß» afdeeling Balatiga, distriki imbaraw». Dolos, dorp op Java, residentie lx: " " o j, J 6 hap Jlagelang, distrikt Ngasin» 0 ' grens van Banuu i , in N™ Dolft, Fori op de Zuid Westkust j, Aiulionselic, eiland <'' —' ■' j-yltk** beefl net ■ bul en eene bezetting van 20 ro *?' ]| ,»ti»'' Dcli of Delhi, landschap "1' ' ' .', Oostkust, bepaald ten Oosten door de--" 1 Malakka, ten N I Westen door , go Boebalan, ten Zuid \\ ei ten di '' Toewan en ten Zuid Oosten ■I" 1 "' ' : i Siantar, Hel rtreki O' 60 Engelsche mijlen li - de k«» land langs ds heli.' DA—DE. 262
l' ""iwdc plekken, is hel met een zwaar wond c kt. D e groud \ a uiterst vroohtbaar; de r] i /.ij 11: goud, peper, kamfer en : '' K De uitvoer van peper, welke naarde ■ langs de Btraat van 'iciii' P . 8 '" vri ' w " nl1 - r: " h:it °l' '-' ; '-""" :i vo' ( . 'sjaara. Kij-t woidi er verbouwd M ■' V - <1: -' ]1 gebruik. Tabak wordi er door ~, '' 1J " lN en Batta'aaangeplant Verderbe van suikerriet, katjamg in soorten, "■ topoi, tnaïsj u/u's, pompoenen, water !•')(,n' '"'"' '"""'-'""nii'is en nijeil. liijii: e,. | ?a " tropische vruchten en bloemen zijn m (l| ''"'''''ei kleuren en geuren in den groot gestr k< ' r Ul "'"'- Nlril l ' lll ' l rr uit " j,., 1 1M ( ' B *nplai ui kokos- en pinang ''"- |: erder (mdi men er \ enoheidene likl voor meubelen De sec Leveri overvloed van .-1; t « v _• wilde dieren van Dèli lijn gelijk 111 Sumatra's overig : ''''" er 'ieli vele olifanten en rhinoce i '- l '' i ; Er worden in dil landschap i nwd. De mannen bouden sioh, iq met den landbouw en 1 ■**• De vrouwen planten padi, balen 'niikci, SI " | 1 ""' 1 '. verwen kleederen en De A ;: ; k .. krt ' i 'i tteir <:iid, i' IJl ' s v;i " "'■'' l "'''"'" w ' lr lll "' k( '" be- ' ll ' godsdienst, den oor! fihl,.^^"' 1 " 1 '" llf gewoonten (i ou'i,'.' " llclt> ; vele inboorlingen zijn sT'Kjt,, . * er pen ■»■i i, ii, h: ,i, Sa i»,C 'i' v;i " 1 """"'" tijd aan de.studie. /,ij , : ," | '". i telijke liei vanmu^jk. !l "'»i,;,. " l '" Dèli uit \m i \;ui peper, l ' nv 'jl e',' 1 "■ ' ■" l:nni - tabak en i oden, lnvo « ia van wit en blaauw lijn- De 1(i /'" n ' o Pi«m en sout. cnß *mste rivieren zijn de Dèli, de f°°teodJu '•''' ''"'"■ ' )l ' bevolking b A( '!m:, en verder u B '""'' '" aan Z ' l '"' l ' '' ' v " bedehuis aanw< ' '« onderhoorig en c^jnaba ',','W/'" ''"'"■ «M ELoofd, met dr. *> verov! f 619 ll1 ""- A M " op cH Partu- Jw oof dplaata so n ri *i.T i,'|"" ; " l: ' v (l " tkuat, aan den mond i& ' ■ >Tï '" di ' Br ' en 9«W V!l " M*Wtka, op I JS 42' 30'/ ~ De rivier van Dek' is bij deze plaats 40 ellen breed. Zij is voor grootc vaartuigen bi daar de modderliauk, die zich vóór de monding tot op 0 mijlen uitstrekt, u£& bij lagen waterstand nog 2 vademen water liceft. Op sommige plaatsen wordt de vaart zeer be moeijelijkt, ja uih ondoenlijk gemaakt door de vele overhangende boomen. De snelheid van den stroom moet on in uur zijn. Tusaohen de Dèli-en Boeloe Tjina-rii bevindi tien eene zandbank, die Men ongeveer 1 mij) ver nitstreki en bij laag water droog ü; bij dezel aan L l /„S enSvademen. De tii i baren oorsprong aan den voet van twee ber gen, Koeali en Soekanaloe genaamd, en ontlaal / r L " nde straal lalakka. Aan deze. ï blijfselen van i amen. Dcli, eiland in de Indische zee, t Zuidkust, bezuiden di bij hel Kalajia-cilaiiil. lU', is onbewoond, leveri veel viach, vele kippen, kokosnoten en boonu roohten op. Dèli Toowah i'Oud Déli), dorp op Su matra'a < N ■' ii. .\leu er Overblijfselen van een Oud f<> r 1 - Dolio, dorp in Borneo'a Zuid- i •' ing, diatriki Bekompai. Het be 15 inwoners, die Mobamm zijn en hun bestaan in den rjjatbouw Dollok, dorj> ii|i Java, residentie Boen Deloewang, rivier op.i;i\a, reaideni li:i|i en distriki BezoekL Delok, dorp o]i man. Dolok, dorp op Irikt Ji.-illak. Delok, rivier op pan, ten Zuiden ont sprin: i in de BM TM 09 Zij ia 'kt. Dolok, dorp op Java, en. Doloppo, (1- i. resident» ü van Pon ■ palen nu Ngawi Domak. van arti van Japara. I). de rivii-r Tedoenan DE. 263
loopt van hier naar Svn&rang. Tiet vervoer een geschiedi gewoonlijk met Beer praauwen, utschap is verdeeld in de distrikten :■ Kidoel, VTedong, Demak, dat 56,884 inwonen bevat, Manga) en Sambong, te zamen bevolkt dooi 884,436 delen, onder welke S 2 en, «He onder bet regtsgebied rang Btaan, 1,738 Chinea i erigens [nlanden. De geheele inlandache bevolking is in blaauw lijnwaad gekleed. Demak maakt mei Grobogan eene afdeeling uit, waarover gesteld is een Adsistent-Resident, die te Poerwodadi zijn verblijf houdt. Iv dit i worden kwüczilvermijnen s ii. llrt gi e van den grond i\ uit \ lak land, bel zuidelijke gedeelte alleen is heuvelachtig. Kr wordi voorde Euro rki alleen taba! en vruchten is bel boofdproduki van den grond. In I^ !'.( beeft in di : groote hongersnood gehecncht, ; van oitpntting der üng, < l<><>r te hi landrenten, terwijl de Regent van Demak, in stele van me,le te werken tol verzachting van de loofd, I zijn ontslag aan] Bel regent i werd dooi sterfte en verhuizing onder de -terki ontvolk!, dooh langzamerhand nam deze weder toe door de lenigende maatre* Qouverneme&t, datvoorteookwa i ten uitvoer brengen, om Domak, boo itschap 1 lentie Sama -17 palen I l-Oosi van odadi en 48 van Sola- Ie ri'. Ier I >< en van zee. Er is el daaraan lig) ende m ikt aan de ler rivier Sampanpau, die hit ooste li, en eene in De buizen der . Demak is een doeli l alhier d awd en ' : li njk op Java ge leden hersteld, waar ■ ffii ■ 'i de hap en Zij ontspringt uil de lage streken bezuiden de" berg Oengaran en gedeeltelijk uil hel Djokdjo kartasche c Berst loopi zij door bergachtig land, bewateri eene c vlakte van rijstvelden en vervolgens QBB^' hellingen. Onder den naam wm Toentaug snij' l zij den grooten weg op den 24sten paal i: "J Samarang naar SalaÜga. Aldaar is liet ii\ iel."* hij di' LOO voeten breed en doorwaadbaar. ;i: ' daar lo.i)ii de Toentang door steile gebergte" naar de vlakte van Demak in cci e oost- r ' i rdelijke rigting, met kronkelende l>"; r "'"j Nabij Demak deelt zij haai- water i<><■ •■ ■ een kanaal, dal n ar Samarang loopt en n l '''"^ dan den naam van Demak aan. I li is .Vi palen. In Demak is zij Ml \neten Domak en Grobogan, afdeeling op ■ i:i 1 n■ i Oosten der residentie Samarang' bestuur berust hij eenen Adsistent-R© die te Poerwodadi verblijf houdt, eem voor Demak, eenen Onder-Regent voor (l " li ' gan in i» ie Luitenants \oor de < Demalfui, dorp op .lava, residentie ''" ''« gentsohap Samarang, dUtrikt Grogol. ~( October LBBB zijn er door eenen hevigen landsehe \viiuiii"en in de asell Domang, berg op Java, op de residentiën Bantam en Buitenzorg. Domang, rivier op Java, residentie rihon, parükulier land Lndramajoe, ''""" J :ill. , r r Demangan, dorp op .lava, resident"' , din, afdeeling Ngrowo, 81 palen van . W van Kediri en 8? van l'''-"^'"'^.!- Domang Mooda, dorp in Borneo'» terafdeeling, dii ti ikt Kapoeaa M" 1 '"" liet is bewoond dooi 50 Ngadjoe's. ._ti-r- Domankarang, dorp in Borueo's ' j. afdeeling, njk Bangouw. Er eiju INUI ' jfrfl mijnen, die door 8] Chinezen bewerkt « Domassan, dorp op Java, n s " ( gelen, afdeeling Ledok, distriki Kali "^-„'„iH' Domba, dorp op Nieuw Guinea, "' ~ jeH' di Bawa, landstra k Iropin, bezuiden ; ' Waperie. .j, Dombo, dorp op Java, adi i teni "' PatjitaiL ' ~,, Domit, dorp in Borneo's W< rijk .Matan, aan de rivier KriouW. Domo, dorp op . ] chap Magcli , disinM l'rol» Ooinochmi 'I elol h Nako, dorp» mier op '\r \\ t ll.n-1 van bet Demp. . chap üemak, distriki Man Deinuk, i DE. 264
J* n Samarang, 54 palen van Baktiga en 1!) •*"« 'an Poerwodadi. Baa 8 empi> '"'''" "'' '"'' (lil; " l(l Soembawa, rijk 1)(^ e m po (Goenong) of Heilige Berg, k "- "P oumatra, in het binnenland van Ben- U " H "; "i 1 1° I"' Z. Br. Hij heelt eene hoogte Z| , (i '.000 voeten boven de oppervlakte der ir olifanten, rhwocerossen en b ewoond, en is gedeeltelijk met digt dezeub '""-""■'''■ i)l ' "«laniiers beschouwen er g als de verblijfplaats van de besoherm '"l'in "'"''"'"''* ''" '"'"'l'' l ' l ' godheden. De drie ! Dempo, Lemoe of [«oemoei en z IM| | r |.: ll( '' ia een verkende vulkaan en de Bond na '"■'■ l ' illllhl - Aan den voet wordt 'lui-!, 6011300 ' ' I| ' l ' bergen op het eiland Ma - B<>en,a Noord-Westen van de afdeeling bet ci^ 15 , 00 ' < " il: >'"Li<- aan .Ie Noordkust van öoembawa > '" ' lr ll:iili '•» Soembawa. siiijl xlI . i|| Ina Cli Denaman, regentschap met '"■'■ i'iii'i'T '''"' l ' "'' '''' Noord-Oostkus! van ''n \y"' ( ri:i " l , residentie Banda, grenzende oude, x K aan '''' Alf " rr - (hr M: " ' 11, '"" Dehooren, ten Zuiden aan Kiari, set | ■>■"< zee, ten Noorden aan Kilbat Öeuj en ''■"'" inwonen, Mohammedanen en D ó '■ <llll| n- eenen Orang Kaja. op Jav * ambaof Denambo, partikulierland •identie Krawang, in hel " ! '" lr - \ roi er behoorde hel onder Uier ,„'.""■ "'■' ia bewi d door 2,1 L 6 zielen. , ie Tjibet. ""•-■;,,, ' r ll > dorp op Java, residentie Pek* '''• iivi',.'"^"''' ll: 'l' Batang, distrikt Soeba, aan D eil( !. l( "l>an. '"''"" llrl ' rivier Djambi, op Mk " M ' "- |k 1) J : "" lli ' Ul Öuntok "'' '"'' ''' l; ""' ll;i " ka> (I '- s " '"'' Noord' bMg "'' IIH '■ : '' l|nil Soeabawa, in ► V" '"■'■ u "" Dompo. ui,. ,', dor P op het e,la,,d Grool Banda, "Ht e , ' HBnd ». Ata di Jï " f Dender di Ba | !*, res ' " l, 185 4 ""'"' tooden ' Icaatnoten. Êi^Me^] ...en. Denei, dorp op - Oostkust, aan hel strand van liet landschap Dèli. Dener, zie: Kampar Ketjil. Dongang, meer iv Borneo's Zuid- ru- Oosterafdeeling, distrikt Kahaijan Tengah. Dengang Kamai, dorp in Zuid en-Oosterafdeeling, distrürl KwtingMi, op den top van eenen heuvel. Hel besta aan elkander staande huizen, omringd eene hooge schans, en uit rijstscharen. Dengdong Hari, gebergte op Javi de grenzen van de i Preanger Re gentschappen, Krawang en Buitenzorg, I mijlen ten Noord-Oosten van den Panggeranggo, en door eenen tnssohenrug verbonden mei het gebergte van den Megamendong en i goeng. Hel verheft ach tot 4,600 Etijnland scbe voeten boren de oppervlakte der zee berg tot ilit systeem behoorende, en vai lijken naam, Ugi in Buitensorg, op de Zuid- Oostzijde van hel distrikt Tjibas i Dengking, rivier op .lava, residentie Soc a, afdeeling Padjang. Dengko, dorp op Java, residentie en re gentschap Bamarang, diatril Lor. Dengkol, d<ir;> op Ja roewan, afdeeling Mahrag. Dengla, dorp op . s nu;atra's Oostkust, land schap ! Donka, dorp op de Noord UeM/.ijile van liet eiland Kntti, residentie Timor. Denneh, eiland ten Westen van Nieuw- Quinea, in den \\. staal onder Balwati. Denneloang, rivier op de zuid landtong van Celebes, aan de Oo baai van Boelekombs, Zij is tut op zienlijke diepte landwaarts in bevaarbaai groots \ sartui| > Denokan, <K >rj> op Java, residentie K Lschap Magelang, distrikt Probolinggo. Dennor, batterij op bel efland Grooi Banda. Denoyo, wijk aan de Zuidzijde der stad (i]i Java, iliMiikt Djabakota, met L 33 riolen i L8B7). Donoyo, dorp op Java, n in, afdeeling tfalan We»l na de boi Depah, afd< i tiiki L 5 dorpen, lic- Dopuki, dl i Dopan, t'nu Dcpatun, heuvel DE. 265
liiiir, landschap Boenoet, aan de rivier Men: Depati, gehucht op bel eiland Boero, re gentschap Tagaüsa, Btam of fenna Wahongan. Depati, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap Karang Anjar, distriki Gombong. Depok, distrikt op Java, residentie Prean ger I; ppen, regentschap Soemadang. Dopok, dorp op Java, in het disirikt Depok, 8 palen van Soemadang, 35 palen \;m Bandong, 7"> palen van Tjiandjor l palen van Poerwakarta (in Krawang). De atsen, welke achter de duinen op het Zuiderstrand bij dit dorp liggen, lijn de schuil plaatsen van een aantal wilde eenden. Depok, land op Java, adsiatent-residentie Buiteniorgj disirikt Parong. J!et ia bewoond dooi 1,1/' J zielen. Depok, dorp op .fava, adsistent-residentie Boitenzorg, diatriki Parong, aan de rivier Krokot, op den weg naar lialavia. Kr is eene Bmeente, die in 1553 bestond uit 273 zielen, «elke door oenen Zendeling wor (j eil v ■'■ :is Leeraai is van ;,■ ie Toegoe. De school te Depok ■■, cci' 60 kinderen beiOOUt. Bij dit doip li h ran dii Depok, dorp op Java, residentie en regent i TagaL distrikt Gantoengan. Depok, dorp op Jank, residentie Banjoe naas, regentschap en distriki Poèrwokerto. Depok, dorp op Jvn, residentie Banjoe- Bandjai Negara, distrikt Sin rto. Depok, dorp op Java, adsistent-residentie Krawang, ;um den voet van den berg Boe rangrang. Depok, dorp op Java, residentie Kadoe, tschap Mhgeiang, distrikt Ballak, Oosl de boofdplï Depok, dorp op Java, residentie Bi distriki Wonosobo. Dopok, '"' ;ltM ' Ba gelen, regentschap en distriki A.mbal. Dopok, bosoh op Java, residentie Peka b»p en distrikt Batang. Dopok, berg en dorp <>\> Java, residentie Pe baloii icalongan, distriki > s e "i Hijiiliimlscln- voetei Deiok, dorp op Java, residentie Pekalon p ulj , . distrikt Bidajo, op Jak. Dopok, dorp op ' c 1:! r Pekaloa gan, Depok, dorp op dentie Pekalon distrikt Boeba, 1 Depok Solang, dorp op Java, resident» Bagelen, regentschap en distriki Ceboemen. Deptford, rots in straat Bali, ten Westen van bet eiland Bali, vóór BanjoevrangL *■ '„' den rota stootte den SGsten December !■'" het Engelsche schip deptford. Zij is steil en heeft S vaili'iii water. Er is een baken op geplaatst. Deratio(]Srieuw-),zio:TandjoTi!j; Poer* Derawan, cilaudje hij de Oostkusi i:1 " Borneo, op 2" 6' N. Br., onder Goenong Teboet- Derek, dorp op Java, residentie Ba»] 0 *" maas, regentschap en dist rikt Poerbolingß o ' Derekan, dorp op Java, residentie SaD>* afileeling Balatiga, distrikt Ambara** 1 ll. 'i is bewoond door 69 Javanen. Deren, minerale bron op Java, residu» Boerakarta. Deressan, dorp op Java, residentie rang, afdeeling Saktiga, distrikt Tengaron wonen ! l(i Javanen. .-. Doressan Koeion, dorp op Java, _ RnTM.ra.ng, afdeeling Salatiga, distrikt 'len- 1 ron, bewoond door 88 Javanen. ,| e Deressan Wotan, dorp op Java, reaide" Bamarang, afdeeling Salatiga, distrikt Teup"'"' liet is bewoond door 83 Javanen. Derich, landschap in Borneo's Zuid- ' Oosterafdeeliug, in bei Westen van het r > Koet ei. e . Dorkant, berg op Java, residentie chap Cheribon, distrikt Mandi ik" lj " hij den Tjeremeh, Derma, zie: Darm &• .. ll( >;p Dorkilo, miniTalo bron op J.'iva, rcsi Soerakarta. to (i Dorks-eiland, eiland in de B de Zuid-Wester-eilanden behooren.de, re»" Banda. . jj B n- Dormadja, dorp op Java, n joemaas, regentschap Poerwokerto, di»* l djibarang, nabij A.djibaj ,-, c e <\ Derma Djati,dorp op Java, resid cD ' regeni ohap Pa oeroewan. Dermadji, riviei en dorp °P., . * jiJ dentie Banjoen i 1 'Ij■■ trikt Pegadij U}]l \W Dormagu, partikulier land |I "' t . op Java, adsiatent-reridentie en ''""1,,,,,- !■'" , op den weg »an Buitenzorg bak. 1 l.t beval ongeveei 6,400 l"'« 1 "" •#& Derma Poora, dorp op Sumatr* Lampongiohe dutriktsn, aan de K"" 1 " da mond da Talmah-rii • ,:.,, A' y Derma Badja, zie: Darma Ka trikt. DE. 266
gebragt. Men vindt in eenige dorpen kleine pepertuinen, doch de ophrengsi is betrekkelijk gering en naauwelijka roldoende om in de be hoefte te Toonden. De jaaxlijksohe productie der hier aanwezige peperplanten wordt opge geven hoogstens 300 pikola te bedragen. bestaai er tabaJukultunr. Et worden in deze afdeeling goudmijnen aangetroffen; die, welke. bewerkt worden, zijn gelegen in de distrikten Soepajang, XIII Kota's, Alahan Pandjang, Boengei Pago, en leveren te zamen jaarlijks 576 tha.il goud, wordende de tliiiil aldaar tegen / 00 reecjiis ran de band gedaan. Over de afdeeling Dertien Kota's is een Gezaghebber gesteld. Dertien Kota's is ook de naam van een der distrikten dezer aüeeling. Derwe radja, zie: Kali Poetjang. Dessooni, dorp op Java, residentie Saam ranir, afdeeling Balatiga, distrikt Oengaran. liet heef! 64 inwoners. erina Sandi, dorp op Java, residentie a «gentschap Ta-al, distrikt I'angkah. errna Soewi, dorp op Java, residentie **■> afileeling Brebes, distrikt Lcbaksioe. i, , rma Tandjong, dorp op het eiland ***** afdeeling Pamakasaa. 4ivt,°i rma Wan Si» «*! Darma Wangi, r(,|. u QrÖlo) c ' or P °P Jiiva, residentie Pasoe i,, ' n '".' r( "-''"tscliap Bangil, li oren van de tfndt Bangil Vlinvi . illrnl Bi J dit tloI T jßen eenen grooten tempel. K a j rino Djati, dorp op Java, residentie £*■ Mgentsohap tfagelang, dist rikt Ballak. l! ;il • ° Kradinan, dorp op Java, residi A,];-|" f:iil:u ' s » regentschap Poerwokerto, distrikt rj e """"' op de westelijke grens, K; u i(j 0 m ° n ganti, dorp op Java, residentie !i lOm . (] ' re Bentsohap Temanggong, distrikt (lirj , f l ? :lOsar i> dorp op .lava, residentie Xc- J)er * Blitar > ' lislrikt Êtóngat. 'en .r,.,,., osar i, dorp op Java, residentie B iw etltBcna P l'oii-«ore(lju,(lislrikt'l'jan-: f )i, s)(i Aroi, dorp in Borneo's Zuid- en ( lo ri v '' r ' 111 -, distriki Biang Moeroeng, aan 1W >(ll;m "" -l(ado(. Wa dorp op Java, residentie ■öerr"?'"'^''' ; ''' :i - c ' liUl -. ||istrikl Ngawnan. *oko ' ''"'I 1 °P ' l(l Goram-eiland tfana \ tesi deatie Banda. Bet Maat onder eenen ri >''iiivf B ' !'! vi '' r "1' '"•> residentie Kadoe, t) erp '''l' temanggong, distriki Kadoe. , °> 'listrikt op Java, residentie kfadioen, 18,e 84 ' la l' Kgawi. De bevolking bestaat ait bï,»' "■ y Jav a ° llo '. 1 "' r " r »«nd« Andjesnioro-kelen, Oor Clld,.' I ' sillrllli i- Keiliri, 10l den Kloet be ,, ,' °P deze rih ligt, ongeveer 4,000 kar '>m"n''" '"'' ' l;lL der zir ' W " iflllul " f ' '> °°k Qoewa Oepi genaamd. tjitaa U °' ' ll "'l' "I I 'la\a, adsisleiit-resiil ['"^'Us 11 !^ 0111 ' 8 landschap der) of *ota, landschap op Bumatra, resi '"'-■•'l»' Bovenlanden, ten Noord «•UI «i den berg Boelasi of Talang. Bet ";tk. , ri( ' "^e Ml ,. U |„, ( i ~i n ongeveer 10 i? w^rv" rU H " ! ""J lr "' Nl is '■'" '< 1111 '"■• begin op den berg Talang /''"'ui n| ' ll( ' foei cachi de i i lukt, h gere ktMatol komjteelt dienen. ecl hei(| l" Ub <l: '" "" k ean ' a; " lzifl »lijke ko "'j uit deze afdeeling ter markt Detal, dorp op Java, residentie Samarang, regentschap Bamarang, dist rikt QrogoL Detjepiot, dorp op Java, residentie I'cka longan, regentschap Batang, distriki Kali Bakk. Devil's Rots, rots m zee, I iui-1 ten Zuid- Westen ran het eiland Lomblem, in den Kleinen Soenda-Archipel. Devoh, berg in Boraeo'a Zuid- en-Ooster afdeeling, dist rikt Doeson Oeloe. Bewa, dorp in Borneo'a Zuid- en-O( afdeeling, diatnkt Kahaijan Oeloe. Hel I uit ecne menigte huizen, die op booge paleu gebouwd en door uil latten getimmerde « aan elkander verbonden zijn. liet heefteeneaan jke aohana en eene bevolkingvan LB2nelen. Dewa, kiu-ip aan Borneo'a Oostkuit, land schap Tanah Boemboe, die de Zuidzijde der baai EOoempang bepaalt. Dewa, eilandje l)ij de Xoordkust van het eiland Boembava, in de baai van Boembawa. Dowi Kosanti, dorp op Java, residentie Cheribon, partikulier land Kandang Hawor, ilislrikl [joewoeng Malang, aan de rivier Tji ;na. Dowono, dorp opJavi lentie en distrikt Banjoewangi Diuh, dorp u|i Sumatra, in het Noord van het koningrijk Acliiü. Diamantkaap of Tandj ree, kun aan Bumataa'a Oostkust, op 5' l v ' N. Br. 97° 83' O. L Diamantpunt of Tandj ong Per lak, kaap aan Barnat -l ijk Achin, op 5° 16' 32" N. Bi O. L Y.<\ is laag en met bosch bedekt, en wordt bij goed DE—DI. 267
veder besochi door visschers van de kust van Pedir. Van de Diamant-punt streki ricb een rif bijna 1 Eii£. mijl uit, iv noordelijke rigting, mei .'! rodemen water. Dian, dorp op bel eiland Klein Kei, resi dentie Banda, distriki Danner. Diana, bergje op .lava. residentie Banjoe maas, regentschap en distriki Tjilatjap. Ten gevolge van buitengewoon zware regeua is het den 24 September l 1 ingestort. Diangang, dorp op Java, residentie > s a marang, regentschap Demak, distrikt Grobogan, Dibbetz, eiland aan de Westknsi wtta Bor neo, in de baai van Soekadsna, dat de Dibbetz haven dekt, welke o rademen diepte, op goeden ankergrond, heeft. Dibbetz-rif, ondiepte aan Sumatra'a West kust, 1,500 ellen bezuiden de kaap Koewalal Dibbots of I' nel o e Co m o dian, een der eilanden van ilü Karimon Djawa-groep, ten Noorden van Java, residentie Japara, Diederiks-bank, zandbank ten Oosten luid ÜanU, in de straal Gaspar, op I B 9' /.. Br. Diekmanis, dorp op het eiland Bali, ko ningrijk Boleling. Diëm, heuvel op Java, residentie Pasoe roewan, afdeeling Malang, distrik.l Ngantang. Diëng, Djinu', gebergte op Java, op de grens der residentiën Pekalongan, Banjoemaas, JSamarang en Kadoe, van Ï J B' 30" tol 7 J 12' Z. Br. lln iseene verzameling van bergtoppen, - roeten boog boven de ar. Op 6,760 voeten boogie vindi men de ïwavelbronnen van Telaga Lerie, van LS4" tol L7B' V \\u\. Te midden der bergtoppen lid de vlakte na dien naam, 6,514 Rijnlandtohe voeten boog n de «cc. Zij beell oenen omtrek van ongeveer 6 palen, ii ; M:i:il bijna ler water. Men < mdl op dew vlakte ~,.,„. ~,,, en eerder vijf tempels, die in het midden op eens lijn in da rigting van hel Noorden naar hel Zuiden slaan. Aan de Zuidzijde is een meertje en de overige opper' vlakte HlI bezaaid mei steenen. Op geringen weg langs digte wouden, i nog vier tempels en op eenen paal verder zuidwaarts weder vier, van wel] e reed lort, De ouderdom dezer tempels k te bepalen; naai hunnen vervallen len, brnni tellen. Op de vlakte I postwi , Diento, dorp op Sumatra's Zuidkust- 11 ' Lampongsche dütrikten, San de rivier '"' Bawang en aan zee gelegen. ]( r, Diowan, dorp op Java, residentie afdeeling Salatiga, distrikt Oengaran- "' k2B inwoners. Dikbuik, zie: Lompo Batang, 1 " l " rl i Dikosi, doip op Celebes' Westkust Mandhar. ~e ^« Dikso iif Dekso, dorp op Java, re»« Djokdjokarta, 1 ( .) palen van Djokdjokaf** palen \an Magelang. ~ \\- Dilamprang, dorp op Java, lr> ' I ' 1 ,i„«- ( '"!'' -kalongan, regentschap Batang, distrikt ""■"■ «id«**^ Dilangoe, prooi dorp op Java, re» fl . Soerakarta, aan den grooten weg i " ■'' karta naar Soerakarta, Hel is zeet '''' matig (rebouwd en wordl door '"" j overal doorwaadbare riviertjes dom-i''"''!. Dilom, berg en dorp op Java, '' Etembang, afdeeling EJodjo Negoro. Dilly, stad op de Noordkusi van I or, onder U\ Portugeesch waarvan zij de. hoofdplaats is. Bij »* pjjly. aardbeying van Mr! L 857 is de slt :' ( ',, t. "1' welke mi opgestapelde kl psteenen o** ii beidene plaatsen ingestort. D' Dilly il /..ti veilig-, daar eene ban* n dm z\\.. '- " groote boonon. Slechts in de diepe kloven n op de hoogste kruinen trefl men nog kreupw* bosch aan. Onder de hoogste toppen word® de Pangonas en de Pakoeodjo geteld. Dit gebergte heeft talrijke vlakten, kraters en nieren: tot deK laatsteu behoort hel -"'" (Ijin-meer (/.ie dat, wooril). Midden 'lui' l ' '" gebergte loopt een \vej_ r , die van de Noord*"* 'hij Pekalongan afkomt en rieh liij In' l u ° r ' Batoer vereenigi met den weg van Banjoem*** Diëng, dorp op Java, residentie Baujoero B**8** regentschap Bandjar Negara, disti op het Diëng-gebergte, in liet ooordelijk* $ deelte lier vlakte, 64 palen van lianji»'"'^' ïl palen van l'oerv. okerlo. til"., paal ' Poerbolinggo, 96 palen van Tjilatjap, 32 van Bandjar Negara en 1/ palen van P° e L i redjo (hoofdplaats van Bagelen), 2,045 boven de oppervlakte dei zee. Er i fraaije pasanggrahan mei 6 kamers. Het i 8 „ e dorp van geheel Java en besta** slechts eenige liutten. ( j e Diengkol, twee dorpen op Java, res Kadoe, regentschap tdagelang, distrikt B" i de iï\ ier Bal en een aan den s-' 1 ' 00 tabak, kool en DL 268
Tt °' (^or P op Java, residentie Kadoe., re- SB "»ebap Temanggong, distrikt Djcttis. riii n° Gt Br awah, dorp op het- eiland Buli, »* f^embrana. ree I * nad J ar > ''"'T "l 1 '»▼•> residentie Kadoe, (ll " 1 ' I .' S| -'' :i l' Magelang, in bet dosten van het k 1 Minoreh. W lmba , dorp op Nieuw-Guinea, afdeeling di Bawa, landsohap Aropin. h a : lmor to, dorp op .l:ua, residentie Boera- WkVt ( "" ' l( ' z " ; ' l() "- 1 der stad, distrikt Pja v,„ ; "1' een partikulier land. En L 867 be jy lT -l) inwonen . V( >c« 1 |? l0r0 ' l '" r| ' O| ' ' l;n;l ' n - i ' ll ' ]lll ' l'asoe \va-,r'"'. r( "-' 1 '' | sii:;i|) SJalang, nabij Eepondjen, " ;ll ' l ' bel bal t. Er is eene Cnristen jj " '■ onder eenen inlandaohen voorganger. l '> I |,. Ql ? ang ' heuvel op Sumatra'a Westkust, "' Padangsche Bovenlanden, afdeeling Boe^ poön i fenna of stam op liet eiland j^. ' te gentschap Massareteh. zie; Dé Nam ha. ()j , **agMi o f Randoo Ooenting, dorp lentie Djokdjokarta, afde< '''■' '''' l '"' l ' u '"'' ""'" eenigeovef t'iriri V ' U ' eeaen '".i 7 - 1 ""' 1 ' 1 ' grooten tempel. ' Oll *n ail) c '"'l' "I' •' iiva - residentie Peka £j ' ''■"•■'iisehap en distriki Pekalongan. -V"' '''"'' °P ' l;iv '''' roidentie Preanger Öind lM "'"' ;il ''' itll "" Bandong. lj '"■'- "I 1 I"' 1 eilandSoenAawa, in het ,ÖiHg d , an h et rijk Don tte Jiy'i S> '"' |i op Java, ftdsistent-resideu - 1""' ' liMnkl Tjibaroesa. ïïjk I,- n S, rivier op Sumatra's Oostkust, Wbh ' '''' "' ' lr K " lual:l Nioel Villt - N gari ' '■'"■ Dengdeng Bari, Vk» 8 5?? Papan, dorp op hst eiland f Öi^'o h "' k ' Pan * kal l>ill '"' Lr 1 ' st kitM ■ Koi nnwo;ui, dorp op Sumatra'a i °on'il' | il 1'" '''''"'" ' l( ' r Langkat-rivier, ? OOr een honderdtal B i bus ' a "-kHt " peperplanten vinden, en aan '"'l'tl «edjo, zie: Qedong Batoe, e Tim 0 ,. or P °P llri eiland Kotti, residen -1 1 ' l );irlik " llrr 1: ""' "l 1 (v lo l:il:; "l", ui de ■. afdeeling H| , ' (>l 's l \ erk. bunder, ," Jli "" oot, beplant mei 400 kokos "«'n Oln (|'y . ''offooeesters es 850 moskaat- Dinto, rivier op Sumatra's Zuid-Westkust, in het Noorden der Lamponggche distrikten- Zij stort zich uit in de Toelang-Bawang. Dionkong, zie: Djongkong, landsohap. Dionge, cic: Oewaë Babaë. Dipanga, dorp op hel eiland Bawean, dis triki \\ Timil Negen. In ilif dorp slaat de oudste moskee mui hel geheele eiland, waarin als relique twee. groote aarden schotels worden bewaard. Direetion, eiland ten Westen van Borneo, op 0" IC' N. Br. Direktie-eiland, Eng. Direetion, door de inlanden Poeloe Tikoes geheeten, eiland in de Indische zee, behoorende t<it de Kokos <.i' Keeling-eilanden, op LB' -V Z. Br. en 97° s ' O. L. liet, heel Ir \an ' ~ 11011. mijl ~. breedte. Bij dit eiland is de ingang tot de zeer goede haven. De voornaamste voortbrengselen van den grond zijn: noten, pompoenen, Turksche tarwe, waterme loenen, tabak, toikerriet en aardappelen. O\* ih; Zuidzijde zijn twee walerwrllea, doch liet wa ter is niet drinkbaar. \\ < Idige muizen, die men er heeft, is dit eiland door de inlanders l'oelue Tikoes (.Muizeucilaiid naaind. Jaarlijks le\ ei I dit eiland circa I. kokosnoten. Dirk de Vries baai, naam door de Hol landers aan de HTest-Penandjong-baai gegeven, zie dat woord. Dirma, staat op hel eiland Timor. liet be linmt aan Nederland en staal onder Waiwiko of Bibiko. Disallam, dorp op bel eiland Bawean. In den omtrek treft men \e' Er worden in dit dorp put u-u gebakken, die echt er zoo eleclïl zijn, dat zij ttiet zeer gewild worden. Disanga, dorp <>]> het, eiland Bawean. Bet beval de rijkste inge mi. Diti, twee eilanden in den Uolokscheu Ar chipel, aan de Westzijde VM hel noordelijk Bcliiei ■■ Güolo. Discovery, rif in <lc straal van Kar: ten Westeil van liorneo, Op ■!' 36 80" 2. Br., ;- S 0 O. 1.. Discovery's Oostbank, bank in de straat van kariniata, ten Westen van Bomeo ' in ' /.. Br., Lo9* V V-V O. !.. bank strekt rich on| i lnl .' Noord en Zuid uit en verhef) rioh in hel midden tol L 5 of 20 iven hel water; zij ia mei i gras en niet twee kleine hooinen beg] Discovory's Westbank, koraalbaok in de Btraai \;m Earimata, ten Westen van Uor- DI—DJ. 269
' Land Lombok. Zij is len Noorden door k;uip Roembeah gevormd, 3 h -1 mijlen diep en zeer uitgestrekt. !)<• haven, dooi dëse baai gevormd, heel Laboean Tring. Ampang, afdeeling op de Wettku&t van liet eiland Banka, in het Noord-Oosten vvv het ilisdikt Mmiiok. Ampang, dorp op hel eiland Soembawa, in het Oosten van hel koningrijk Soembawa. Ampang Tiga, dorp op Bumatra's West kust, residentie Padang. Ampar, rivier op lava, residentie Djokjo karta, afdeeling Matarajn. Ampar, dorp in Bornéo'a Weaterafdeelipg, rijk Sangouw, distriki Semaijas. Het is be woond door 300 Dajaks. Ampara Palawang, berg op liet eiland Banka. Ampat, benaming van een dar 2ieven-eilanden, gelegen aan Sumatra'a Westkust bij de reedc van Padang. Ampat (Pooloe-), vier eilandjes bij Celebes Oostkust, aan den ingang der Tomini-baai, op 0° 30' Z. Br. L 23" S' O. L. Ampat Lawang, een onder een inlandsch divisie-hoofd slaand distrikt op Sumatra, af. deeling lebing Tinggi, residentie Palembang. Ue grond is vruchtbaar, liet heefi eene be- Tolking van 1 .-1,01 5 zielen, die over liet algemeen lui en vadsig zijn. In LB5l bad er in Ampat Lawang een opstand plaats onder Kadja Tiw<; Axah en Pangerang Mqka&a. Pixang. Deze op stand duurde \;m 26 Junij tot 3 Julij en werd gedempt door J.")li man infanterie en artillerie luct 25 pradjoerits BH een aantal iulanders. Een officier der geneeskundige dienst sneuvelde, met 0 manschappen, en een officier en 15 man schappen werden gewond. TIANG Al-AM, dien men evenwel niet meester beeft kunnen wor lirn . heefi later die streken nog meermalen verontrust. Bet distrikt zelve, bevat do na volgeade onderafdeelingen; Tedadjiea, Sikap, Oeloe Madja, Lintang Kanan enLintang Kirie of Kiiun. Ampat Plankies, distrikt, op Sumatra's Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden, landschap der IX. Kota's, Oostelijk van Koe manie. Ampat Plankies, rivier op Snmatra's Westkust, residentie Padangsche Bovenlai landschap der IX Kota's. Zij is de bron der Indragiri, vereenigt zich met nog drie andere VOornamfi rivieren in cnicn naauwen en steilen bergpas en stroomt Oostwaarts onder den van Batang Kwantan of Kwantan-rivier, terwijl zij later den naam van [ndragiri ontvangt. Ampel, distriki op Java, residentie Soera karta. Het behoort onder de landen, die door het Soloschc hof aan Europeanen in huur zijn afgestaan. De bevolking bedraagt ongeveer 20,000 zielen. Ampel, dorp en buitenplaats op Java, resi dentie Soerakarta, distrikt Ampel, opdenOou telijken voel van i\fi\ Merbaboe. l ln aldaar aanwezige landhuis ligt 2O4lBijnlandsche voeten boven de zee, en 26 palm van Soerakarta, Ampel, dorp en landhuis op -lava, residentie Batavia, in hel Westen van het Westerkwartiei. </j paal beoosten de Tjidoerian, Ampel, dorp op Java, residentie Cheribou, afdeeling Madja-Lengka. Ampel, dorp op Java, residentie Braocki, afdeeling Bezoeki. Ampel- of Zuid-Wachter-eilanden, eilandjea ten Noorden van Java, in de Java-zcc, onder ilo residentie Soerabaja, op 5° 42' 30" Z. Br. en 106° 46' ü. L. Ampel, zie: Socnnan Ampel, dorp. Ampel Gading, dorp op Java, residentie Bamarang, regentschap Salatiga, distocikt Oen garan. Het bevat 11 inwoners. Amperta, dorp op Celebes' Westkust, rijk Adja Tamparang, ten Westen van het uiccr Tamparang Poerabiti. Amphitrite-baai, baai aan deOostkuatvan Sumatra, aan <!e uitwaterkig der riviet Djagal, op 0° 10' Z. Br. Zij wordt zelden bevocht. Ampibaban, dorp op Celebes, residentie Manodo, in de ltfinahnnnn, dietrikt .Manado. 1 1 il Maat ouder eenen Kadja. Ampibauwa, dorp op Celebes, residentie Manado, aan de baai van Tomini, on 0° N Br en 119° 5G' ü. L. Ainping Ampauwa, dorp op Sajnatra'g Westkust, in het Zuid-Westen der residentie I'adanir. Ampokan, dorp in Bonieo's Zuid- en- Oosteiafdeeling, in de voretealinden vu Ban djermasin. Ampon Besar, waterval in Boméo's Zuid en-Oo*terafdeeling, in de rivier Trvn-j. Amprong, rivier op Java, resident ie Pasoe roewan; zij ontlasi zich in de Branta». Amsterdam, Poeloe Ontong Djawa of Jamaiisch (i el uks ei land, eiland aan irdkost) in de .lava-zee, op 100° \W 40" O. L. en 5° 5S' 26" Z. Br. Het is 1 mijl groot en wordt door eenige visaokers bewoond. Amsterdam, eilandje in de zee van llanda, residentie Bftnda, Het is onbewoond; de grond is poed en boschrijk. Amsterdam, ecu der Tapoesclie eilanden AM. 27
neo, op V 39' Z. Br. en 105° 43' O. L. Zij i.s bij laas; water 15 voeten hoo,<j. Disso, dorp op Java, residentie Pekalongan, regentschap Batang, distriki Keboemen, Ditjepet, poststation op Java, residentie Djokdjokarta. Ditti, eiland tot de Zuid-Wester-eilanden behoorende, residentie Bands, bij het eiland Babber. Diwak, dorp op Java, residentie. Kadoe, tschap Magelang, distrikt BaUak. Diwak, dorp op Java, tendentie Kadoe, itschap Magelang, in het Noorden vaa het distrikt Minorcli. Diwak, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Temanggong, distrikt Djettis. Dj. Woordem, die elders wel eau />/. getpeld worden en ■ kier met vindt, toe&t me» Djaar, zijrivier ilcr I'atim, in lïorneo's Zuid- en-Ootterafdeeling, distrikt Bekompai. Z;j kouii uil hel '' eefl haren oor i. Zij is smal en hare bedding is met mai hout geruid het varen moeijelijk maken. Aan de Djaar ligt een gelijknamig dorp mei 120 inwoners. Djabaan, dorp op het eiland Hadnra, in liet binnenland van liet regentschap Suniianap. Djaba Kota, distrikt . residentie itschnp Boerabaja. liet bevat 966 dorpen i genieur Rant rijke steenkolenlagen ontdekt. Djabong, dorp op Java, residentie' Soer»" baja, aan de Porrong-rivier, Djabong, dorp op Java, residentie Kcdin, adsistent -residentie en regentschap Ngr° w °' distriki Kalangbret. Djabong, gehucht op Sumatra, in de L am ' pongs, distriki Sekampong, op den linker oevf der rivier Sekampong. Men vaart de riv"-' hier met een vlot over. liet gehucht bev* (j huizen en wordt bewoond door de beVolkiDo van Boetak en Negara Batin. Van dit g e ' huoht loopt een goede karrenweg door e eß alang-alang vlakte, voorbij het dorp Neg* Batin n:iar Asahan. Djabang, dorp op Ja\a, residentie Madioen, afdeeling Ponorogo. Djabang, dorp op Java, residentie Kadoc, regentschap Ifagelang. Djabbar, doip op Bumatra's Oostkust, rijk Dèli. Djaboegan, dorp op .lava, residentie Sa entschap Samarang, di>t rikt Serondol. Djaboeng, de: Bon, kaap. Djaboeng, distriki op Java, residentie Pro- I afdeeling Craksan. Hel \a hel sterkst bevolkt van de geheele afdeeling, bevattende LU dorpen met ruim 22,600 inwoners. In bel dorp Djaboeag treft men twee Hindoe-tempels i oudheden, aan. Hier is eene houtstapelp] niker k van gelijken i eenen aanplant van 265 bouwi en toebehoorende aan den ■ ()|N-'i'lK-(ii)A\. Djaboong of Selampar, dorp op Java, . ro wan, regentschap Ifalang. Djabokh, berg in Borneo's Zuid- en terafdeeling, in bel gebied van den Sultan van bertr, aan da rivier Riam Kanan, zijn in L 854 door don /Up. In- Djadjak, dorp op Java, adsi3tent-resid Banjoewangi, distrikt Djampi, a* ll ri\ ier Stahil, I . * l\ I I 'I lIUILi Djadjan, dorp op JaTa, adsistent-reside»* 1 " Patjitan, distrikt Semantren. ~, Djadjan, dorp op .lava, adsistent-residen Patjitan, distrikt Pringkoekoe. Djadjar, dorp op Java, residentie Bag e afdeeling Ledok, distrikt Wonosobo, :lll ",', 11 zuidelijke helling van den berg Prahoe, 9 p* l .* van \V BODO, 42 palen \au l'oenvor™ j 58 palen win Keboenim, 70 palen van An en 59 palen van llanjoeniaas. De p:isaUL'- r ' ban is in LB4O gebouwd; /.ij ligt 4,020 vof"' Innen de Oppen lakte, der BBS. rf- Djadjar, dorp op .lava, residentieel* gentschap Pekalongan, distrikt Pekadjw l *^ aan de rivier üeliel. r(> . Djadjar, inham aan Java's Zuidkust ._ sidentie kediri, ailsisleul-res'hleiit ; e en f*? j schap Ngrowo, aan het distrikt Wadj»*< ecu gelijknamig dorp aan des/.ell's oever- Djadjai", dorp op Java, residentie utschap keiliri, distrikt Djambean. — jjfi, Djadjar, dorp op Java, residentie^ *■ adsistent-residentie en regentschftp ■ ■ distriki Irengalek. _ Djadjar, dorp op Java, residentie afdeeling Blitar, distrikt Wlingie, ■, B» 11 ' Djadjawai, dorp op .lava, leside» 1 " lam, partikulier land Ijikandi Uit- •jgot'* Djadjawinangan, dorp opJav»,r* t . Cheribon, afdcelini; Indrainajoe, dl-" 1 ' :ll l' rL , , rtO |ll '' Djadoo, 11 vier op de Oo«w» M eiland Banka. . n - A , i" Djadoong, dorp op hel eiland Nl:i ' hel /■ il \\ esten ran hel n : ' N "'k'cJ'' l ' Djadoot, dorp op Java, re»identw «■o. ■B»ti' v ' il ' Djaga, dorp op Java, terideni DJ. 270
"j stad Batavia, ü palen bezuid-oosten Wel teTreden. J a ga, rivier op Java, residentie en regent n lil l» Cheribon, distrikten Loewai Kota en 1 leribon, J a gabang, dorp op Java, residentie en "gentschap Cheribon, distrikt Losari. , Bita, tand op Java, in het Oosten Residentie Bantam. kus?* 8 * D J a S a » dorp op Bumatra's West a;iu'. "'■■ |( ' l ' u| i«' Tapanoeli, afdeeling ingkolah, j.. • ''ij den mond der riviei Loemoet. Bat». * Karsa, dorp op Java, residentie jyJ I*l1 * 1 'uider kwartier, bij Bttitenzorg's jrrens. Jai ' la^a Monjet, buurt boven Batavia, op jj: 'esidentie Batavia. r e „ S a *i, dorp op .lava, residentie Ka, loc, \; distrikt Probolinggo. JQgapoora, dorp op Java, residentie en £f Sc H Cheribon. (,:. M |'. a Sapsang, dorp op het eiland Baü, rijk :tfj ( . ( ,j-^ ai '' dorp op Java, residentie Cheribon, de 7l ■",'" Lengka, distrikt Tehga, op r ''S(Mii ara ' dorp op .lava. residentie Cheribon, jj M ' ll! 'l' Koeningan, distrikt Kadoe On 'l'ii|, Bara Sa, zie: DjogorOgO, distrikt en r esic| e f- a oe tra, bosoh op J tent j); lu "öitenzorg, distriki Tjibaroesa. N uf^ ata tnoe, dorp op Ji ra, n dentie Ta üja ''"" Brebe «. distriki Losari. Bkl, af i dorp op Java, residentie Ta tyito 8 p MMlang, distriki Tjiomal Lor. ''j''lüirt. ran ' dorp op Java, residentie Djok '' 1:i in| ri | ; ' a " de rivier Oenak, niet ver van s '/, pi,^i lr ' ''"n 1 op Java, residentie Soera en 2 S j. V; hi Boerabaja, Ui I ', paal van Orissee Dj a ' lM:i1 'au ttodjo Kerto. ÖW/mV Toe mpang, dorp. t>j a g° i Jandi| ' /ir: D J°»o (Tjandi). fe Siait S( ,| if ' '1' °P 'ava, residentie Bamarang, R Tv amaran K» distrüd Singen Lor. SNtrg i!X So, dorp op de Westkust van *t«Hoêjj ** ' ■ irVl ' •*" de baai van < ' n ' l> {>] ' ' ava< n ' si ' ll ' nlil ' '' *' ""'i' »p Java, residentie Kadoe, \\ S i' l 1'"'1' °P (Vl '''"--' Westkust, re- Ij. ja &o te M> af deeling Maros. 4ntaill . re aVik ' dorp op Java, residentie Djagra, bosob op Java, ad»istent-residentie Buitenzorg, distriki Tjibaroesa. Djah, dorp in Borneo's Zuid-cn-Oosterafdee ling, dislr. Kahaijan Oeloe, aanderivierßoenirau. Djaha, dorp op Java, residentie Bantam, ohap Tjiringin. Djahat, dorp op Java, residentie, Batavia, Wester Kwartier, bewesten de rivier Tjidani. Djahoet, dor)) op Java, adsisteut-resideutic PatjitaiL Djai, zie: Dai (Koewala). Djaidan, dorp op Java, residentie Boera karta, afdeeling Padjang. Djaï Lamoo, een der Saleijer-eilanden, ten Zuiden ran Celel Djaïlolo, zie: (ï il oio, eiland, ruz. Djaja, .stiuii of kaboewai op Sumatra, in de Lampongsche distriiten, distriki Telokfa Betong. Djaja Loehor, zie: Da ja Loehoer, distrikt. Djaji, dorp op Java, residentie Cberibon, afdeeling Madja Lengka, distriki EladjaG Djajobang, dorp op Java, adsistent-reu- Crawang. Djakaniloe, zie: Inanilo, staat. Djakatra, Jakatra, buurt op Jara, resi dentie Batavia, bij HÄ« stad Bat Djakatra Oost, suikerfabriek op Java, n sidcntic I'asoeroew.iii, regentschapP« met eenen aanplani van 190 bouws, en toc bebooreiiile aan \V r . MaJOB. Djakdak, dorp op Java, adsistent-residentie ■■•.\ Angi. Djaladrian, dorp op Java, residentie Sa marang, afdeeling Balatiga, distrikt Tengaron. Kr wonen 820 Javanen. Djalai, dorp op de Westkust van Nieuw . distrikt 'l'iniiikowa. Djalak, dorp op Java, residentie ïlemham:, afdeeling Toeban. Djaloksana, dorp op Java, residentie Che ribon, regentschap en distrikt Koeningan, Djalan (Karang-), zie: Pur merend (Wape n van), droo Djalang di Wai, itaia of kaboewai op SiniKitra, in de Lampoogs, distrikt Telokli Betong. Djalas, dorp op Java, residentie Kcdiri, . Kediri, distrikt Soekoiedjo. Djalatoenda, dorp op Jvn, residentie .o, distrikt p de onstrlijki- grens. Djalatrang, dorp ribon, : »p Koeningan, distrikt Loerah Agong. Djaleboeg, postsiation op Java, residentie DJ. 271
B ieki, afdeeling Bondowosso, op den weg van Djember naar Bondowosso. Djalen, dorp op Java, residentie Kediri, p Kediri, distriki Soekoredjo. Djali, hoek van Java, op de Nowd-West- der resideiitie Japara. Djali, bevaarbare rivier op Java, residentie Baitelen, afdeeling Ledok, die zich in de groote Elawa <>m I;i>t . Djalian, drfrp op .lava, residentie en re geutschap Japara. Djalingaloh, dorp op Java, residentie Sa chap Keudftl. Djalentoro, dorp op Java, residentie Ba gelen, ftfdeeling Ledok, distrikt Wonosobo. Djalingpo, dorp in Westeraf deeling, rijk liiuidak, aan de rivier Djamboe. Djalisabo, dorp op Java, residentie Ban joemaas, regentschap Poerwokerto, distrikt Adjibarang. Djaloe, borii op identie Bantam, Koorder Regentschap, liij Anjer. Djaloe, rivier op Javi roewan, a Malang. /-ij ontspringt in liet dietriki Pakis, bugs den voel van hei er-gebergte en val! in de Bangngo-rivier. Djaloi, rivier in Bomeo's Zuid- en-Oos terafdeeling, distriki Biang Moeroeng. Djnlon, dorp op Java, residentie Soerabaja ■ 'hap Miklju Kerto. Djalongin, dorp in Bonieo's Zuid- en- Oosterafdeeling, distriki Kabaijan Oeloe, mei ('én huis eu 'S ll lieleu (18! Djamang, dorp op .lava, residentie Soera baja, regentschap Sidaoe. Djamat, rivier op bel eiland Billiton, dis (rikt Boeding. Zij ontlast zich in de rivier I 'n cd ing. Djambah, rivier ktra's Westkust, . afdeeling Angkolah. Zij op den lier:: l\ toei goes en rtori 1 k 111 de ri\ ier N;ip:i>. Djambah, dorp op Sumatra'a Westkust, entie Padangsche Borenlandea. Den ( .i Julij l is Iki dooi uu/, troepen lui onder iragt. Djambalan Baroe, dorp op Java, resi ,,\i;i, in hei aoord-wesi deelte ron l»t Zuider Kwartier, aan de Djambal Bondjol, berg op Sumati sidentie Palembang, landschap Pasoemah Lebar. i boven d< Djainbang, dorp i ,i lirt dia trik.l I boeng. . Djambangan, berg op Java, reside» 1 en regentsi hap Banjoemaai. Djambangan, dorp op .lava, re»id«*. Banjoemaas, regentschap Bandjar Negar», '"" triki Bandjar. Djambangan, dorp op Java, Soerabaja, om de Zuid-Oost der stad, I ' I? '"', I Djabakota, op een partiknlier land gelegeDi " ll 70 zielen (1857). <. Djambar, dorp op Java, residentie bon, regentschap Koeniugan, disüikt Gedé\ , ~,. Djambatan, dorp op Java, residcnti* tavia, 6 palen beoosten Meesier Coruel'S' Djambatan, dorp op Java, residi rabaja, afdeeliug Modjo Kerto. Djambatan Baroe, dorp op Ja vB) ( ,„ dentie Batavia, bewesten de stad, bij de *" der Angké en Pasanggrahan. ri .. Djambatan Serrong, buurt op ' l:lW i- ]{ ''|i sidenlie l!ala\ ia, hij Hata\ ia, niel ver V»" patan. uou, Djambo, dorp op .lava. residentie ( lllH .|. itschap [ndramajoe, distriki Ka 1 Op de westelijke '.'reus. Djainbean, distnki met urlijknai» 1 "|i Java, residentie en regentschap K. cdl i i bewoond door ruim fvinn ,-,'. lm '■ ' De hoofdpla \\a tran dit di: trikt is Djamboan, dorp op Java, res^cn .o e v" rakaita, aan de Noord-Noord-West»]^^ üvn Lawoe. He omtrek is nu I rijst 'y Djambonom, dorp op Java, "^ifik 1 Banjoemaas, regentschap Poerbolingl ma ' -le"' Djambenom, dorp op Ja ~^ v tscliap Ba . distrikt redjo. Djambang, dorp op Java, residentie Sft maiang, regentsobap Keudal. Djambang, dorp op Java, residentie Soe rabaja, afdeeling Modjo Kcito. Djambang, dorp op Java, residentie ( "" rakarta, afdeeling Soekowati, op de grens v*" Samaraug. Djambangan, dorp en meer op Java, rwj" dentie Soerakarta, afdeeling Soekowati, $i ' 3 paal viui Soerakarta. Djambangan, dorp op Java, resident" Pekalongan, regentschap Batang, di^tiik l ' vC boem on. Djambangan, dorp op Java, resi Madioen, afdeeling Ngawi, distriki Djogo Djambangan, dorp op Java, residei^ 1 * Probolinggo, afdeeling Kraksan, sli 1 i ' '- 1 ' DJ. 272
eenigen handel in de voortbrengselen van het, land, zijnde: stofgoud, peper, rota», draken bloed, benzoïu en tin. Lu de slml wonen eeuige Ambiëren en Javanen. liet luchtgestd van Djambi wordt in do stad voor vrij gezond gebonden, maar de lagere gedeelten van lief. land zijn onderhevig aan koortsen. Djambi of Jambi, rivier op Sumal Oostkust, rijk Djambi. Zrj ontspringt uil meer, in bel landschap der XIII Kota's, resi 'ient ir Bovenlanden, stroomt in eene noord-oostelijke rigting voort, neemi achtereenvolgens de wateren van de Koemei op den linker oever en de Tocboli, Toebir en Toemboesi op den regter oeve: o] . zij /.eer in breedte toeneemt. Al deze rivieren moeten voor booten bevaarbaar zijn, en bei land waardoor zij vlocijen is volkrijk en bebouwd. De Djambi ontlast zich in de a Banka, met twee armen: de oostelijkste ligt op SO" Z. lir. en wordt Koewala Sadoe genoemd; de westelijke ligt op 1" Z. Br., heet Koewala Nioer, en ia, ofschoon de naauwste, hei bevaarbaar. Van den mond tot aan de I plaats is de rivier voor groote si schikt; verder op is zij nog, tot ra iel nenland in, voor kleinere vaartuigen bevaarbaar. J!ij de stad Ii de rivier 3 vademen di omstreeks 460 Eng. ellen (yards) breed; maai door regens geswollen, rijst zij ongeveer ir> voeten en vermeerdert hare breedte tot veer 900 Eng. ellen. Djambi, Jambi of Tanah Pileh, hoofd plaats van liet rijk Djambi, op Sumatra's nst, aan hei Ie oevers der rivier van dien n&ftm, in eene Kgte lijn ruim 5 mijlen van zee en, op 1° 32' 30" Z. P.r. Do inboor! bewonen den regter oever der rivier, l de Arabieren en andere vreemdelingen aan den linker oever gevestigd zijn. De geheele b king bedrs /.ielc:i. Kr is een fraai paleis van den Sultan en twee marl I groote handel gedreven wordt in opium, dra kenbloed i welke artikelen naa gapoern uitgevoerd worden. Ook is er moskee, die er echter zeer vervallen nii Te Djambi ia een garnizoen mei van Ges. Se klasse. Omtrent :w , mij de stad ligi eene begraafplaats met vele ver gulde en gebeeldhouwde zerken. lcw Jambi of *M»bi, rijk op Sumatra's Oost st, ten Noorden van liet land der Koehoes, van p ensenB volksstam, die aan den Sultan , uembang onderworpen is, ten Oosten van e]i mill ji, ten Zuiden van Indragiri, ten Westen ].!,'" Noord-Westen van de straat van Ma \'. , , iYlt n 'jk strekt zich uit tot 25 mijlen Jjr ll(! «ekmrt. Het land langs de kust is 6n i i' '" l "' ra ssiL, r , onderhevig aanoventrooming liv ï ; me t geboomte, doch rijst langzamer- Sl;u j ;"*■ wn de groote bergketen on is bij de 20 ■ J' llll op ruim 5 mijlen van de kust, V |, n " ( '' (l| i boven den spiegel der rivier verhe 'W i ''.'" l u r( '- l '"'Ü l l slechts 5 voeten, rivi» riv ' cr (1:m 5 voeten zwelt, 'lalrijke D lo '"' ''ie het water uit de bossrhen en e,, z ;' Ssi " ontvangen, doorsnijden hei landschap °'iil- f X °" r l '' i ' r praauwen bevaarbaar. Allen I "'.' <1 ' ' n l!l ' Pjaanbi-riviMr. Langs de er jji eu il de nabijheid dezer stroomen zijn Ov "cri<r," ''''"'-'' opene plekken gronds, daar het Cc,, ."'"'lw'lte van het land bedekt is met '''''"'ii "r'-i > " sr1 '- Do grond is samengesteld uit la&g 1),.,! ,'" B roe üanien modder, die eene klei '"'■'•hs,.|. e ' v ermengd met fijn zand. De ge °°k voh'' Bwchiedi •'' water; er zijn echter *■'% „• l ' :i1 ' 1 ' 11 door de bosschen heen, die rich e » ai,«i '' kkr " tot aan Padang, Benkoelen ""*». D l ' l: ' atsr " aa " ' lr van iSu */ s -j el .. ll? ' 1 IS toi Op ecnen afstand van .jli' ""jleii bezet door eene zandbank, die ;i;i " de V ***. genaken is. Hel eenige eiland 'f ih »4 v " V;il 'ellii, dat dan nog op I , U| lt'u \' L " 2 " m *jlen gelegen is. In de ba "■■Uit,,,/'"'' 1 ' op natte velden, dooh in ">' ifooto g6deelte dea laillls r " " aI "J (K ' st ' ul ( ' r 1 n> »dcn geplant. Verder bestaan "'" koil'ii'"'"'" 1 ' 11 van 1al)ak ' s " ikrnillt ' lnais ? V( ' rvl <H,|. '■'""'•"■ vindt men er in grooten ' oVlri .-ens zijn de vruchten er !**o bJho' ll , ;U oudt »jds tot het rijk van Mei I ,h""'' v '" V( " dooreenen KoningofSul vdt pii ,| . ie '" ' ll ' M;ul PjwnW zijnen tetel . an «leze [."' '""""er, zoo als andere koningen 1 '"oiid Mn ' lrt 'J" k van den Sultan van ,J .!,„„. ,'".'".l l( '" is geweest. Nadai hij on- JT? ' r D(i U ' ' ''ederlandsch Oouvernemeni van ;, !lli i;iir ( , verklaard, is dooi eene den 6 September 1858 met i . )( :m--ii-. k'" '' ;i ' X "" ul ' 1 ten uitvoer gelegd. W Ull 'i'l'i '"i" l ' hebben wij eene sti - ~''""• Ij,. " | ""' 1 i'-bninistratief onder I'alein '" *„/,! 1 '"", l "r ' ■ «jn v beh °oren toi den Mal. lu ' onwetend en traag. Zij drijven \ ele bui Arabische wijk, zijn van planken en ge lekl niet pani hebbeu lieten daken en zijn bescl n; maar hutten vin matten en t . !, ,-,, op stijlen gebouwd Bovendien wonen i DJ. 18 273
menßchen op vlot ten. I.ij sommige woningen een klein vlot waarop ecu badhuisje ia ingerigt. Over hel algemeen liecft de stad een net en zindelijk aan/,:. In on om de stad trefl men veel hccldhouw vvnk dei Hindoes aan. Djambi, dorp op Java, residentie en re gentschap Cheribon, distrikt Gegissik. Djambi, dorp op .lava, residentie en re ibon, distrikt Beber. Djambi (Oud), dorp op Sumatra's Oost kust, rijk Djambi. Djambi Ajor, berg op Sumatra, konins ■liin. Djambi Arom, dorp op ■' dentie ki, afdceliug Bondowosso, distrikt Poeger. Djambi Koemboo, dorp op . : e Probolinggo, afdeeling Lemadjang, di.s ogan. Djambi Rono, dorp op Java, resi '■ ■. Djambi Sari, dorp op Java, \oord- MTesten van hel distrikt Poeger. Djambit Wangi, dorp op Java, adsistent ntii! Patjitan. Djamblang, dorp en groote marki Java, ' beribon, 0 l en 25 palen be i Djamblong, dorp op Java, rosidm: Djamboo, !■■ ra, residentie Prean ikt Tand jong Sari. Djamboo, diatrikt op beval Djam- I Poer den »an Tjilatj • palen indjar Ne Djamboo, dorp entie Ban trikt Daja Djamboo, lic: 'l'ji Donan, ii\icr. Djamboo, • koffij Ih | ■. De ■ Djarnboo, posi pp Java, residentie San» 8 ' rang, afdeeling Salatiga, bij de grens van Sa marang. De weg ligi hier 1,660 roeten bov«* de oppen lakte dei zee. Djamboo, dorp op Java, residentie Bag* [en, regentschap Poerworedjo, distrikt Pj> l|i; ".' Djamboo, dorp op Java, residentie ri, adsistent-residentie Ngrowo, regentscü») Trengalek, distrikt. Ngasinan. Djamboo, dorp op Java, residentie en r ° gentschap Cfaeribon, distrikt Beber. Djamboo, dorp op Java, residentie Bat» via, ïVester Kwartier, '/., paal beoosten Mentjereh, 5 1 /, paal \m zee . . Djamboo, dorp op Jafi tio 'II" (ljokai i chap Mataram. , ~v . Djamboo, dorp op Java, residentie l "'' learta, ap Soekowati, .. , ir Djamboo, dorp op Java, odsisteni tic Patjitan. * Djamboo, dorp op Sumatra's idontie Ajer I : -' ul vier \ . ju Djamboo of Batang Ocloe, ';; springt in Sangouw en neemt do Paden» hrh en andere riviertjes op. Zij ia :i' 1<" ( '" kleine vaartuigeD bevaarbaar, doch jolijt door bare veelvuldige watervallen de oeven vindi men n-rv \ ele diamant 1 Djamboo, eilan I in Borneo's r deeling, rjjli Pontianak, gevormd '•'"" armen der I . ier. Djamboo Ajor, eiland tol de A.ebt« i-eilanden behoorendc, mei ' iW ''' Ajer u> Manambelai, en met een ' r ' lJh dorp. Djamboo Ajor, kleine rivier 'i 0 |if» Ooi tkust, in bei \....k1 Oosten \.in.i. De stro p»' "! tl '^,, . bjuro oevei ■ ■ '0 A l '" 11 . zich voornamelijk bezig houden ""'' ' t i en bet bouwen van schepen. monding ligt, bezuiden I »i:iiii,-i;it-| ill "'' i ü naam. Djamboo Ajor, dorp op Sum« ! Battn Sal Djamboo Aroom, dorp op J lic Probolia ~ afdeeling licmadjw l »' Kandai 1 "' I '^' Djamboo Bondjol, bei n"' 1 ' I i identie Benkoclcn, a II..! vciiicfi zich 5000 voeten bove» der /.tf- Djamboo Dipa, DJ. 274
regentschap Bttdong, distrikt Tji tenl o W)i tlt:T .l il " lllli ' ;! . )1 - liijnliuelschcvoc "Oven de oppen lakte der zee. Europcselie 0 eu Wollij groeijen hier zeer voordeeüg. eciT^ 1 '' 1 " ' P*len vau de/e plaats ziet men l eerlijken waterval van de Tjimahi. ')cir am , bo ° Kid ° ol » (lo n> "ï 1 Jiiv;| . rps i- Amh'° 8 * marßß fe*i al'deelin- BaktigS, distrikt •'rawa. U e t, i s bewoond door 437 Javanen. ( | oll^ amb °O Koolon, dorp op Java, resi- A| , ll: Bamanmg, tMeeUng Balatiga, distrikt rm l ,. WriU y il> M P«ten <w> Zniien van Bun- Porti ' Ul ""'" •'''■' •'avanen en er is een der , lU ' S> (lat ' J(J() t ' lltl ' l ' Joveu (l(: oppervlakte j** verheve, is. in i^ 1 ? 113001 Baniool, heuTd op Bumatra, '""ncniami na Benkoekn. 111 Lor, dorp op .lava, residentie t^v i i"' l "r Balatiga, distrikt Amba t>in '' s '"'«"'nul door 58fl Javanen. r:i kiirt'i on > dorp (i|i .lava, residentie Soc ï>JamK"''" Isrli; 'l' 1>:ill kust . oor an, dorp op Bnn»to»'s Wett ««H z , ( ,'' Skl( '" lil ' 'i'apamuü, 'afdeelin- An-kolah, Av Vsi^ boer Baroo, dorp op Bumatra'i "^ ;ill| liili •]' rs ' ( ' ( '"'ie Tapanncli, landschap f-'r<i,. V(>ii '"'-'• Jüj hetzehe Liggen verlaten goud **• W ,? Or Ta boojong, dorp op .Smna kjarnh " St ' I ' rsilll ' l 'l i '' Tapan.K'li. Wótan . dorp op .lava, renden- Al "' l; 'r^ v '" ; '",' :i afdeeling Balatiga, distrikt w< ""'" '• l: ' : ' •"'"- I:IVIU -',! nt 'e l!, w° ne ''"'l' op ■ l ' l ' : '. fcdsUtent-reri. Ht r,;', llz " r - '» het Oosten na het dis y'"'" l mn / ' Jruil ' r (I(T Pat " '" Boraeo*! r *«n -, " t '' rilflll '' I lii'.u', distriki Bekompsl '>M (lVt . r / " É|| > "ia wcsl-/.ui,l-wcs(elijken loop, ivi (lf Wt dorp 'J'janiparan in de Barito ( ' Ong V. < f dor P '" Botneo's Zuid 6 et ïivi T " l "' r . distrikt Doeren Odoe, aan r,,7 i llcil 'l ) op 3vn, residentie Ban 11 '! 1 Poerbolini Si i n ' "l' Java ' residentie Baina- Demak, distriki Mai fil tB ßenL.k ** Ol> iKn > r««d«ntie Sama &S>S d P ó^' "'i' op Java, residentie en re -3 , ■'.''•'M„.|i,; B ' ''"'l' in Borneo's Zuid- en- Qir. Kr ujn «wonen (1853). Djampang, gebergte op Jota, residentie Preanget ELegentaehappen, regentschap Tjian djor. J)c noordelijke rand, zuidwaarts van Tjiandjor, ligt 2,33i< llijnlandsche voeten boren het vlak der zee. Djampang, dorp op Java, adsistent-resi dentie Bnitenzórg, distrikt Parong, aan de ri vier Tjidani. Djampang, dorp op Java, residentie Pre anget Regentschappen, regentschap Tjiandjor, disiriki Djampang Wètan, Djampang, op Java, residentie en regentschap Banjoemaas, distrikt Poerwo redjo. Djampang Ilir, portikulier landgoed op .lava, adsistenl-residcntie Baitensorg, distrikt Parongi op den we;,' naar Bataria. Djampang Koeion, distrikt op J.iva, residentie Preanger Regentschappen, regent schap Tjiandjor, in het Zuiden. Djampang Koolon, uithoek aan de Zuid kust van .lava, aan de Westzijde der haai Palaboewan Ratoe. Djampang Tongah, dist rikt op Java, residentie Pranger. Regentschappen, regeni ichap Tjiandjor. Kr worden hier nog vele on bebouwde streken, met hrasnhnn bedekt, i l rullen. Ken gedeelte van de zuidelijke land stieek, waar de we;: la; lelijke hel ling en over den voet van den Qoenong Ben I loopt, is met vrij zwaar bosch bewi doch meer zuidw:uirts met bamboe en over eene aanzienlijke uitgestrektheid met i boomen; zij wordt door de inboorlingen i, weng Balimoen genoemd, en is de verblijfplaats van eene menigte tijgers. Van het dorp Kam lui, dat. op dn westelijken oever der Tjiliuc ni üu't, tut aan zoe, is de landstreek, eene lengte van circa 'J voeten lieslaat, met ondoordrüigbare en andere Im> lieilekt. Di inlanders leu'L'cn lumiie \elden, z<io \ cel mogelijk, nahij de rivir :ii en Tjikaso aan, welke rivieren, die K) I 15 pa len landwaarts in 1 n-\ aaibaar zijn voor kleine praauwen, eene gemakkelijke commus aanbieden, terwijl die te land, Ie me nigvuldige tqgen, rhinoet , die zich in de/e streek Ophoodl D vaarlijk is. Djampang Wótan, distrikt op Java, re sident ie Pranger Elegentachappen, in het Zui den \an bei regentschap Tjiandjor. De inwo istrikl en toe jn don en onnooseL Zg remilen in de Tjiand disteOrten podi (on rijst) tegen bui DJ. 18* 275
Djamparang, dorp in Bomend Zuid- en- Oosterafileeling, dist rikt, Bekompai. Er zijn 100 inwoners, allen Dajaks. Kunne voornaamste be zigheid bestaat in den rijetboav voor hun ei- : r cp. onderhoud. Hunne woningen zijn armoe dig en verwaarloosd. Djampos, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling Berbek, distrikt Godcan. Djampo, rivier op Java, residentie on re gentschap Banjoemaas, dishikt Soekaradja, op <lc grens van het regentschap Poerbolinggo. Zij komt van den berg Slamat eu valt, in de Klawnn. Djampoo, dorp op Cclobcs' Westkust, ko ningrqk J'>oni, ondorhoorig aan Sopeng. D.jampoong, waterval op Java, residentie I'reanger Regentschappen, regentschap Ban dong, in liet IK&ten van liet distrikt Tjiloko tot, in do rivier Tjitaroem. Djamporosso, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang, distrikt lte nuuneh. Djarnprong, dorp op Java, residentieSoe rabaja, bij de stad Soerabaja. Djan, eilandje in den Molukschen Arelii ;kl, behoorende tot de Kei-eilanden, residentie Banda. liet btaat onder Groot Kei. Djanaka, dorp op Java, residentie Ban tant, Wv.Avi- Regentschap, diairikt Tjiringin, onderdistrikt Tjarita. Djandi, \ ezbastering van Tjandi (tempel) '). Djandi Maria, voontaan doip op Suasa- Iras Oostkubt, rijk Asahan, met ongeveer 400 Luizen. Djandi Mariu, rivier np Bumatra'a '■'. kust, residentie Taponoeü, afdeeling Angkolah. Zij heeft haren ooisproog in het, gebergte Na Golang Goelang, doorloopt een gedeelte ran het distrikt Loemoet, (milist zich in de Ta roh en is met zeer kleine praaawen Im haar van Ajer Kah tot Tapalan. Djanean, dorp op het eiland Billiton, 8 ran Badatu Het, bestaat uit S verspreide huizen. Djancgara, dorp op Java, residentie Tagal, ,iiK, r en distnki Brebes. Djang, riviertje op de Noord-Westkiibt van hel eiland Banka, distrikt Muntok. Djangahen, dorp in*Bornco'a Zuid- en distrikt Eabaijan Jlir, aan het I lelt 3C inwoners. Djangan, dorp in Borneo'e Zuid- en-üo»- Icrafdeelintr, disteikt Bekompai, in het Kw* tt gebied. Het bevat 30 inwoners. Djangan, dorp op Java, residentie Madi" oen, afdeeling Ngawi, Djangan, dorp op Java, residentie c ' diri. regentschap Btxbek, Djanggala, clistrikt op Java., residenti e Preangei Regentschappen, regentschap Su' 1 " 1 ' 1 diuiu 1 . De hoofdplaats is Eiara Konen;:. "'' bevat 2,:>,")() inwoners (Javanen). Djanggala, dorp op Java, residentie I' ll ' anger Regentschappen, regentschap Soei** dang, 71 palen van Soemi '/a vaD *" dong en li'J'l,, van Tjiandjor. _ , Djanggala, een der heilige graven hij '.' Badoeïnen, op Java, residentie Bantam, u der Regentschap. Djanggan Kata, zie: Kikniet, fort- Djungio, beek op Somatra'a Zuidkust, de Lampongsche distrikteu. Zij oatliwt n {: '' de Lampong-baai. ) Djangkang, dorp op Java, i holinggo, afdeeling Kraksaa, distrikt rakan. Djangkang, doqi op .lava, residentie ' s - 1 marang, regentei Djangkang of Djangkong, dorp i" neo's Zuid- en-Oosterafdeeling, distrikt Kap o " 1 I lel bevat 2SO inwoners. Djangkang, dorp in Bornoo's Zuid- Qosterafdeeling, distrikt Kahaijan CJeloc, * de r:\ ter Eloengan. r t, Djangkar, kaap aan Java'a JSooi'" ;1 residentie Besoeki, 114° 1?' ü. L. Aa" ' \ in i boek kan men ankeren. ij { - Djangkar, dorp op Java, i zoeki, afdeeling Fanaroelcan, distriki oen Waroe, jj Djangkó, kaap op Java, residentii' &* aan de Noordkui t. ~ jj< Djangkolok, rivier oj) Java, rc^.. 'jji- Cheribon en resi leni e Tagal. Zij valt W r j. ledoelt in de rivier Tjisangorang. I" ■, ju vier ligt een dam. Uil de Djangkelo* IS.M enie waterleiding gegraven, v \\P eene belangrijke uitgestrektheid rij-i' l '" 1 sproeid wordt. m'' 1 "' Djangkol, dorp op Java, ppen, re) 11 Djangkollot, dorp op Java, ftds tót trikt Tjiasem. zie: Djangkar Djangkrikan, dorp op Java, " j, ang, afdeeling Salatiga, distn garon. Hel i l) Woorili B el Djandi beginuciiilo en hier uiet rooi xc " lc " lC! 7 liog. DJ. 276
l]a"''] anSkrikan ' dot P °? J;iva ' residentie j.. • rß ,"cntseliap Lcdok, distrikt, Sapoerang. foiit" lanSla ? a ' l' artikuii(;r tand op Java, adsis 'esidentie Buitenrorg, distrikt Djasinga, V «en berg Salak. Hier bevindt zich bij den Uit I S ccue l ' oor "'cnsclicii-lianden i i |( ,| I ro^s gehouwen spelonk, waarin ver iviii, 1 -" 0 rinVü stecnen geplaatst zijn, die vonu vau I " uusc ' u '''i' < c: gedaanten j Uv . l Jan Slapa Parong, partikulier land op j>. u .' o ' iir ; ll ' sis tent-residentiu Buitenzorg, distrikt len f n BHo, dor]i op Java, residentie 1; Keboemen, distrikt Keboemen. gentseli e ' ( ' or P °P J ;l > ;| > residentie en re jj. "«P Samarang, distrikt Serondol. k üst .poei, b e rg op Borneo's Noord-West- Sarawak. *£dccV OOr ) dorp op Java, residentie en j». "BProbolinggo, distrikt Soember Kareng. I>Jan g ° la rie: Djanggala. Sat> Or P °P '' eUa ' residentie Ban fjahi,,»' re 8 ei »tacuap Poerbolinggo, distrikt Tv* ''■ bij ,i ls > dorp op Java, residentie Batavia, ïWt I!utlui;i -*este» i' l ' (^01 ' 1 "l 1 ava i res identießantam, t)j ai ,' u '"'''Hseliap, distrikt Tjimanok. *'3eéli lu r > l "'" vcl1 in Borneo's Zuid-en-Ooster- ''" l ' '' ;i '- n s van l '° monding der •';i]i; lr .. a loewoo, dorp op Java, resident ie '''•'Uil j ' 'ivier op de Westkust van het ' /j[ i ontspringt op den berg °°P in ien vall llil eenen zuid-westelijken öjoai Btraal L " lllilllk - Öjto^ a ' 2ie: Djanglapa. Vil " het i ' kail l' aan de Zuid-Oostkust »l J;ill| eil !"»l Madura. Zij strekt Zich in de ö Jasai Madura IMl (; ix.„i ' lv " llrr Natoena-eijandén, bi .. Öjai it m. Vi ' :; - fesidentie Eüouw. i ;i '-iiii ()il ' " fan hei eiland Groot 11 hoog lt * eu tie Riouw, 1500 a 2000 voe- ; 'jku Sau ' rivi ''' °P ' l:n ' 1 ' "1» de aoord ■ der adsistent-residontie Bui ''■■'■m,,, 1 ,,'; d °fp op Java, residentie Kediri, 1 ie op ,i ... residentie Pre en. Zij ontsprin J zieb v an V Ol een en schoóueu tt °oge rotsen ~ tl Djantoong of Kali Boto, rivier op Java, residentie Probolinggo, afdeeling Lemadjang. Zij ontspringt in Bezoeki, op het Ajang-gebi en vormt een gedeelte dor grensscheiding tus sclicn Probolinggo en Bezoeki. Djaoo Laut, rivier op Sumatra, op de Oostzijde van het koningrijk Achiu. Djapan, zie: Modjo Kerto, hoofdplaats. Djapan, de: Penanggoengan en Ar djoena, bergen. Djapan, dorp op Java, residentie Batavia, Zuider Kwartier, bewesten 3e rivier Krokot. Djapangan, dorp op Java, residentie IV kalongan, regentschap Batang, distrikt Massin. Djapannan, dorp op Java, residentie Soc rabaja, mét eenen inlandschen Zendeling ovet eene kleine in den omtrek verspreide gemeente. Djapon of Djapon, dorp op Java, resi dentie Pasoeroewan, afdeeling Malang. Djapocra Koolon en Lor, twee dorpen op Java, residentie en regentschap Cheribon, distrikt Sindang Laut Djapon, zie: Dj apen, dorp. Djapit, dorp op Java, residentie Djokdjo karta, landschap Matanun. Djapooro, rivier op Java, residentie Che ribon. Zij ontspringt op dcv berg Tjeremeh, loopt noordoostelijk en ontlast ziek in de Juv a-zee. Djara Anak, ecu der heilige graven der Badoets, op Java, in het Zuiden dor residentie Bantam. Djara Doondoo, berg op het eiland Soem bawa, koningrijk Bima. Djarak, eiland in do straat van Malakka, bij Sumatra's Oostkust. Djarak, dorp op Java, residentie Japara, 32 1 /» paal van I'ati. Djarak, dorp op Java, residentieSoerakarta, tschap Padjang. Djarak, dorp op Java, residentieSoerakarta, regentschap Kadoewan. Djaraka, dorp op Java, residentie Sama rang, regentschap Kendal, 6' palen van iSamu rang, '!7 palen van Salatiga en JS palen van Poerwodadi. Djarakan, dorp op Java, iMidentie Kadoe, regentschap Magclaiig, dist rikt Minoreh. Djarakan, dorp 1 op Java, residentie Djok djokai ram, ten Zuiden van kdjokarta. De omtrek is nul rijst bebouwd. Djarakan, ■ . | 1 ran al vau Djarakan, dor] p Java, re DJ. 277
adsistrnt-rcsidenüe en regentschap Ngrowo, dis triki. Kakngbret. Djarangan, dorp op Java, residentie Ba gelen, afdeeling Keboemen. Djarangan, poetstation op Java, residentie ProbolinggO, afdeeling ba dibüikt J'rubü- Djaran Poessan, her? op het eiland ibawa, koniiiu'iijk Soerabawa. Djararan, dorp op Java, residentie Socra baja, regentschap Modjo Kerto. Djari, riviex op Java, residentie Kcdiri, on bap Blitar, distrikt Wlingie. Djarian, gebergte op Java, residentie Pre happen, regentschap Soemadang, mijl ten Zuid-Westen van Boemadang. liet i.-- 1,1.".ii Rajnlandsche voeten boog. Djario Sahari, dorp op Java, residentie rang, regentschap Dêmak, distrikl Mi Djariot, dorp op .lava, residentie Probo , afdeeling en distrikt Lemadjang. Djaring, 1 iv ier op Java, residentie Banjoe iki Banjoemaas. Djaring Naloos, eilandjes aan Bnmatra's . u-t, aan <lc Oostzijde van het landschap '/,'■] rormen mei de raste kusi de aamige straat. Djaroom, kaap aan Jjonico's üoslkust, rijk ■ Djaroom Bcsar, rivici- o|i B Noord ;ijk Goenong Teboer, die zich in zee (inil • Djaroom Rinnikh, rivier op Borneo'i Noord-Oostkust, rijk Goenong Teboer. Zij vult, Djaroong, heuvel up Sun lentie ' «hap Eledjang l£oesi. Hij is I en bij regenachtig weder zeer glibberig. De '■ •;> ' bijna kegelvor- Djaroman, beek op Ja\a, residentie Pa eling M,i!;uiL r , die in de Bi Djasom, dorp op .lava, n . | oen, afdeeling Ngawi. Djason, dorp op Java, residentie Soerabaja, |ajoe. Djasinga, 3 Bel Inval inden: ] B ilang, Kre ■ 'Iji an Tjikopo. De bevolking ielen. jn koffijtuinen . (»p I tl in uien. Djasinga, hoofdplaats van hel gelijknamig 8 distrikt op .lava, adsistent-residentießuitenzorgi bijna L 3 uur van Boitenzorg, op 6° 28' /■• ' >r ' liet landhuis van dien naam ligt 319 K'J"' landsche voeten boven de oppervlakte dir' 1 '" Djasmara, twee dorpen op Java, ■^ >[b ' tent-residentie BoitenZOTg, in het Zuiden vil» het distrikt Parong en aan de rivier ïjia»" 1 "' Djasokambangan, lustverblijf van ''''" Sultan van Boemanap, op het eiland .M^' ur *' bij de hoofdplaats Boemanap. . Djasooroo, dorp op Java, residentie T»g« afdeeling Brebes, dutnki Balem. Djaten, dorp op Java, residentie K"'" regentschap Temanggong, distriki, Soemowo"' Djati, distrikt op .lava, residentie l' :l " üt j nicuaii, regentschap Pasoeroewan. 1 1 1■ t 36 dorpen, (waaronder ecu van gelijken nB *~j nul eene lirvolkin- van 80,000 zielen, V Madure/.en als Javanen. De grond levert een* ri J st •, bij Djati, dorp op Java, residentie Batavi* de stad Batavia, -~ Djati, dorp op Java,, residentie I' l W'r ler Kwartier, liij ilcn lSlrn paal <»1' ' weg naar Bantam. j. Djati, dorp op Java, residentie tVester Kwartier, ten Weien van de r " K:i]ineh. jj e Djati, dorp op Java, adsistent-reau^j Buitenzorg, in het Westen van bel ( '' s Tjibinong. -iMiti" Djati, dorp op .lava, adsistent-'' 1 ' 1 ""' en regentsohap Erawi , -^gD, Djati, dorp op .lava, residentie ' ' loo r regentschap en distriki, Cheribon, by <*' «lelijke grens. ..„i- Djati, dorp op Java, residentie en * ' Ac ■ehap Cheribon, distrikt Loewar 8 oostelijke grens. , fl r^" Djati, ilorp op Java, residentie K : hap Magelang, Wesi van |;a: "^""^r^'' Djati, dorp op Java, residentie : jjc' afdeeling Balatiga, distrikt Tengsxon -11-' inwoners. . li;ir si ll^' Djati, dorp op Java, residentie ip Bamarang, distrikt Sing en g^m»' Djati, zoatwerk op Java, resident» p» uuiir, regentschap üi 18 denan. -\ c^ c Djati, dorp op Java, adsistenw» Patjitan, distriki Lor I* 10 Djati, dorp op i ■' :v " " tan, distrikt Prin| koekoe. , . icai b^' Djati, dorp op Java, n identw afdeeling Toeban. DJ. 278
bouws en toebehootende aan de erven iiolm- Djati Boongool, dorp op J;iva, residen tie Chcribon, partikuliei land on distrikt Kan dang Hawor. Djati-boom, [tecioma grandit), waarvan het hout, door de Javanen genoemd djati, hij velen bekend stiuit ouder den van h/atenhovt (vennoedelrjk van liet i diischc H-djaii), is de zoogenaamde ]udischc eik. v ~J atii rivier en dorp op Java, residentie gen Btdeelin S Berbek» distrikt Gemeng afd J i ati ' rivier °P J:lvll) n>sill( ' lllu ' Bagelea, w "'" L edok, distrikt Sapocran. Zij ont *p* OP den Soembing. afd i ' '''"']' °P • l;iv ' l ' residentie I'robolinggo, k'; h "'-5 en diatriki Proboliii >/'• lnit ''' °P -lava, residentie Pasocroc "Dor'd ■troomt van bet Tengger-geb '-'<•! tic Y.' s '~ palen ver, en bevat inir TO -iJat Ilcc! l' doi P "l 1 lliiv:l ' M»identie Kediri, af- °8 en distnkt Berbek, Naby hetzelve BUl kerfabriek VM dien naam, niet i de g, '* n ( '"'' bonws, toebehoorend* aan Uj^ I .' B LAHI bb \\. PoOUtiH. , l "' Daal«i t, tan I ;oed op Java, Batavia, boven Tanah Abang, bij bao» ' lloi i ) op Sumatra, residentie Palem «, op 8 palen ""'■"• '■' Oct LB5B bad hier een opstand -,i> l( l' ™* aantal veq aderdi i •rjvn ten, i' 1 ' ' ■•' :|:) man be root, waarbij I werd eene expeditie been gezonden, ; uitslag bekroo a ' ( ' laatste berigten deze plaats is in- Qili | ( 7 '''"'I I op de Zuidkust van het eiland üjiit' l tesideu tie Madura. Soembi ' '' aan '''' Oostkust van hrt eiland 1 " 1 -" Sapi. IVJ Oonong-), heuvel op Java, re-i -1 ''"''ui.,,, ""'"'"> op ruim l J palen van de stad aj" n i dezen beui ■ ' : ma , naar rijm s ook tljai, amd. ;;ill vTolokh), reede op het eiland Ba ■^Jat' '*' riOm > dorp op .lava, Öjati 4» resentscha P ''•" '■■" n,r , ■ Ua ntong, dorp op J lentie ~ ï>jati »„ p B(Boeki - Chetibo ng ' ' lis ' nkl °P JaTa - IV ■■'''''"■ ' Jk " : niii,,."l" r^ eutscl »P Indramajoe, mi I ? ti >is, dorp op Java, V " l! '"P Cheribon, d !'i kt \'>l\^' dl " dn e, hoofdplaats van hei lideu dil dorp ■ vlakte Ofschoon men tem ook in andere gedeelten van dm [ndisohen Archipel vindt, schijnt toch Java meer bijzonder de plaats te zijn, waar hij thuis Itt I ; men hem aan, alleen lang ■■• wegen en in gere aan plantingen, o)> laat van hel (ion. gedaan en onderhouden, maar zei I's in bouchen, waarvan de aanleg niet blijkt door menschen i te 'i : i Java even wel is het nii-. illig, watir het i liout groeit. Men vindt den djatiba elke residentie van het eiland, of waai hij ontbrak, hei daarvan in de laatste aanzienlijke ;uui]ilanl laan, — ;u het djati-hout, uit de ibang a£k voorkeur te moeten Morden gegeven, l is d;m ook verreweg de gr menigte van djati-boomen voorhanden, de djati-boom op kalkaohtige grond de hoedanigheid van hel hout, ofi als timmerliout wel U gebruiken, toch in me nig oji/JLt ie wenachen over, dai van draad en bros is, en gemakkelijk gpl Zulk djatichout is bij den inlander 1 onder \V\\ naam van plantingen, in de b het Gouvernemi , a pit i;m dm luiken, — maar de, vraag is, of liet niet beter ware ge weeal te zorgen, om mpfamt te ronden, waar men meestal den ndt. De gronden beter te tii bereiki In; m 60 en meer Rijnlau [\ in lu-t or houtwi den in hei In. itsblad van 1819 r kiel- en balkt d \ het- I /on rijn, EOO ze tol het djati hou( uit DJ. 279
bij de Noordkust van Nicuw-Guinea. Het is laag, digt begroeid en omgeven door een rif, waarop hooge branding staat. Amsterdam, eiland ten Westen van Celebes, aan den ingang van de straat van Makassar. Amsterdam, fort op Celebes, residentie Manado, in de -Minahassa, afdeelhig Manado, bij de hoofdplaats Manado. liet is aan drie rijden met grachten omringd en in L7OS van steen opgebouwd, om liet in 1073 door den lieer I'kimk aangelegde fort te vervangen. Alhoewel dit fort, goed onderhouden is, is het niet meer bruikbaar, zooilat de salut schot en van cene uit palissaden samengestelde batterij wor den gedaan. Op het fort staan 18 stukken, die ook niet meer gebruikt kunnen vrorden. Er ligt gewoonlijk eeue geringe bezetting van Javanen en Ambonezen. Amsterdam, blokhuis op het eiland Am op de NoordJrasi van het schiereiland Hitoe, in het dorp Hila. liet heeft eeue bezet ting en btrekt tot Woning m den Adsistent- Kesidcnt. Anabari, dorp op Nieuw-(luinca, afdecling Wonim di Bawa, landschap Koeroedoe. Anar, rivier in Bornéo'a VTesterafdeeling, distrikt Melawi, op den regteroever der Serawi. Anale, rivier op Jam, residentie Soenbaja. Zij ontliist zich in de straat van „Madura, na haren loop door de adsistciit-residcntie Grissee ficuüincu te hebben. Uvcr deze rivier ligt cene brag. Anak Ajer, i-ihind tvissclicn het eiland Banka en liet eiland I.cpar. Anakala, landschap op liet midden van het Sandelhout-eiland, liet is het vruchtbaarste ge deelte van het eiland, waartoe een meer, welks water de vele rijstvelden besproeit, niet weinig bijdraagt. Anakala, hoofdplaats van het prclijknamigc landseliap, op liet iSaudelhout-eilaml. Anakam, dorp op het Sandelhout-eiland. Anakan, dorp op Sunatn'i Westkust, resi dentie I'adiing. Anakan, eilandje in de Indische zee, aan Java's Zuidkust, bezuiden de residentie Kediri. Anakan-baai of Kinderiee, zie: Bega ra Anakan. Anak Andan, dorp m Bornéo'a Zuid- en- Oosterafdeeling, dirtriki Kapoeaa Moerocng. liet ii bewoond door 150 Ot Dauom. Anak Barellah, eilandje aan Sum&tra'a Oostkust, in de straat HUI Malakka. Anak Moesi, distriki opSumatra,residentie Falemhang. Hel i s bei rruohtbaarste van de residentie en levert zeer veel peper op. Anakoda, dorp op de Zuidkust van het eiland Bintang, residentie ltiouw. Anak Pandjalang, volksstam op de West kust viui Sumatra, adsistent-rendentie Ben koelen. Het is de oudste, maar ook de minst volkrijke stam van Sumatni. Het volk is on afhankelijk, en zijne godsdienst is een mengsel der Bindoeeehe leer van MODJOPAHIS, met de Mohammedaanßcbe leer der uit Arabië. afkom stige Sultans. Anak Potong, ilrie, kleine eilanden in dm Lingga-Archipel, bewesten liet eiland Potong, 140° 1' O. L. en 0° 37' N. Br. Anak Somandoh, volksstam op <lc West kust v;m Sumatra, adsktent-residentie Ben koelen, /ij onderscheiden zich door cene stipte navolging der leer van Aluiiammkd, en door bij geloovitrlieid. Anak Serah of-Si ra, eilandje ten Oosten na Sinnatra, in den Lingga-Archipel, in straat Brahalla, ten /uiden van het eiland Siugkep, 0° 11' /. Br. Anak Soengei, rijkje op de Westkust van Snmatra, in hei Noord-Westen der adsistent residentie Bcnkoelen. liet heeft Mokko-Mokko tot lioofdpliutts, alwaar de Sultan zijn verblijf houdt en een Oezaghebbet geplaatst is. Analaboe, rivier op de Noord-Westkust van .NuiiKitra, koningrijk Achin. /ij vloeit door het dorp van dien naam, is voor kleine vaar tnigen bevaarbaar en loopt in zee uit. Analaboe, dorp op de Noord-Westkust van Suiuatra, koningrijk Aeliin, aan de k'elijk aamige rivier. Er wordt jaarlijks veel goud uitgeroerd, dat in liet gebergte Wüla gegraven wordt. JOr groeqen vele kokosboomen ™ het is de stapelplaats van de peper, die tusschen de Anga-baai en kef Achinshoofd mgeoogit wordt, vaat op dccc plaat* zelve wordi er weinig aangekweekt. De inwoners zijn Maleijcrs. De haven windt druk bezocht Analaboe, punt aan Sumatra'a Westkust, op 4' 7' \. Br. en 9«° ll' o. L. Op )■■„ mijl ten Zuid-Wetten ran deze puni ligt eenkoraalrif. AnaloeSOO, dorp op de Westkust van liet Tenimber-eiland Timor Laat, residentie Baada. Anam (Pooloo-), zie: Pië, eiland. Anambas-eilandon, eilandjes in de Olii neselie /.ee, ten Westen \un üuinéo, resident ie Biouw, tnnohen i' W en 8* SC \. Kr. en tusschen LOS" 80' en 100° 35' O. L. Deze worden b drie groepen verdeeld, te «eten: de Noord- of Kleine Auanilias, de Miililen- of Groote Ajuunbai er de Zuid Anamli.-e. eilanden. Zij zijn 50 in getalen, worden «looi- omstreeks 2000 Maleijer:. Uwuojnl, die zich met den hun- AM—AN. 28
in 1839 ■ ' :V) , isio s:> , 15,11 1® . LB4S < yJ * «es <;:;; , 18*4 '':; , 1846 86 5 . L 846 84J 1847 l<|ll , ïsks >■;' ,1849 • •, -Sg ■ 8 • J!)jl • ~.)-, » LB£9 ?3 , 1853 • " :! • 1866 ■ L , 1866. • 13 V 1 1 t-t mag er voor gehouden winden, ''■ cijfers tooi de drie laatste jaren liei " > '\' t . overeeokomstig de waarheid zijn, waarbij eT wel niet uit liet oog moei verloren """".j' dat daaronder begrepen rijn ook andere ni e '" djati-boomen beplante bosseben. De "iH' r>l "r;k beid, volgens de bedoelde verslagen, der e.- 1 ' 1 ' Ie djatiboascheu zou hebben bedrag 6o in 1839 3293 vierkante l 11 ' 1 '"' , 1840 3728 , ' , IMI 350 S ,/ f 1842 5447 ,1848 896] , . L 844 8746 , . LB4S 2747 , 184fl 2796 » » IM7 9698 , ,1848 2608 ,1849 9580 » , 1860 2646 • 1851 8601 u , LB5B 8069 i „ 1853 , , L 854 8035 » , . L 856 1737 « , • 1856 IUSO * .. w Opmerkelijk is (indien in dit l»° ts j e j«f ■ei ii drukfout geslopen is), tegenover meerdering ran bel gi tal bosscuen, u*' , fi ruim 600 neer bedraagt dan in i s ''' él j , mindering b uitgestrektheid der dj« die ran 3893 vierkante palen in ' ( |j,t i" is tol LO5O vierkante palen, e " ■, il van de zeer belangryke ■■ |: " l| " 1 ( ' l]ll ir''" 1 In de laatste jaren bewerkstelligd' i, worden in de '"' .1 [i nd« i ijl stinkt. Er zijn n die beweren, dat dit bont door insekten niet wordt aangetast; — voor zoo ver betreft de witte mieren, schijnt dit voor hot miust betwijfeld te kannen worden. Statistieke opgaven omtrent ilc behoefte en het verbruik van djati-hout ontbreken. Handel in het artikel schijnt er ook niet te bestaan. De verslagen van den handel op Java en Madura verspreiden daaromtrent weinig licht. In het verslag van ISSO bijv. wordt vermeld: IJ.l J . Onder de rubriek Voortbrengselen W West vmi Lulu- ai Btngain een invoer op Java uit den Oostertchen Archipel vaa houtwerk, ter waarde van f 19,312 en I°. Onder de rubriek V(i(,rtbrcinjsih,i ritu il(ii Oottenckem Archipel een invoer op Java uit den Oostersohen Archipel van kout i/t soorten M /toit/tcrri ter ,\v;ianle va:i ƒ 64.546, — van 'ten hel niel waarschijn lijk is, dat zij geheel of gedeeltelijk betrekking 10l djati-hout. In hetzelfde verslag wordt onder de ru :i ilcii Oofiancken dr* .nmeld een uitvoer van houtwerk naar Nederland ter waarde van. ƒ 3.314, — ii i n r 5.804, — \. Holland „ « , , 140,— , Oost. Archip. , , § , 42.157, — Te /.iuiien f l.i. I L5, — ' blijkt, hoeveel daaronder mui ) is. ,i van den bande] in de voor der buitenbezittingen versprei- Licht, fl i•:'«■ 11 Een voor fa»- <-n lütvoei van in die- verschillende lw- I zijn, dal daaruit h 1 «roi len ge . omtrent eenigea belangrijken bande! in het bijzonder in djati-1 Ken '<■ Javasche djati-bosscheii m 'a mi, ali ook ■ i djati-hout heeft men altijd hoogtt oii de minifli beer en den staal dei i 11. rt tal bout DJ. 280
iv k' W - |S| ° 4.801,127 hoornen , l|so. 886,074 . ! s S i' 470,606 . I gjj- 9.744.467 . . gfj 1 • 8.888.60Q # (|(h . 868 ' • 2.012,'J25 , sm 18 jaren te urnen 14.620,268 hoornen «en i^f 0 ""'" "apeemt; dat van dat cijfer '" dal Va " '' l "'"'" 1 '" boomen zijn geslaagd doend "' r '° ■' ; '"" ''•'''* ' lr ll .i illill()t)l " tot vol- W:i!S(lum klul komen, om als goed tim jee, |„A. ll|l <'n worden gebruiki en, volgcue vuii /"'|-' ur ,' : berekeiiiiigi eene waarde te hebben beeld l ' l '"' '' :u ' ZH ' men z ' c ' l CCU 'S li c |j ,'"""'" vormen van de groote belangryk ''tor,'"" , avo sche djatibossohen, vooral wan- Vo »pi'i"l"i' ; ' : "'"j 1)( ' lll '' llkl > ll:it «.Kirsrliijnlijk, hu. ui,.| v "' i:i^ii dal cijfer der aanplantingen, een ' J ° o( ncin • Der e v ' l " '' r "^' KUl '> volwassen Au, ..""'''"'licn aanwezig is. doot lui*( • ! , U " l;L! 'r-rt-ijk l n-It[ Bchijnen de uitkomsten, 1 H t; < : ,i|. r "" IVl 'nirine;il, \ ;ui /.:;: . iploi en verkregen, weinig te beant -1( -''ii de onbeduidendheid niei al "i'iTMij;, leh aalde voordeden, maar ook van de Sclli Jnt (| e ' w ««ronder nog wel, naar bel *erlt e ' ,'' '«strekkingen voor diverse publieke "e m Cer M ' officiële mededeelingen toch, in ''" loowj " e ministeriële vi erval Si . s *Q ae «ver de jaren L 839 tol bh mei LB5O, nementa hoüthandel de volgende u '" Begeven, als >tt lB3g WÏKti. F» ' lü],/' •••••/ 225,471 • Ism ' •••..„ 69,098 • 184,2*] ' ' " • • * ■ |7 >' • Im;V' ' ■ • • ■ » 1M.:.!!• il" ■■•..» 98,! • Is ir," '••■.» /M 8.620 " Ne,' '■•• . // 99,009 • Üii ■■■..„ . ,155,171 •1 S is' •..., 75,157 • I 849" '•■■■« 126,519 ' 1850 1'•• ■ ■ » , ' '■■■..„ e, .1./ 994 . Af verlies. , 367,809 ~ I!t>;| winst. /~Ö26,965 in 12 jaren of gemiddeld per jaar ƒ 02,117. De van Gouveroementswege gedane aankap van houtwerken hebben bedragen Stuks Balie* m 1553 1) voor plaatsel. beh. 57,700 voor verv. buit. de residentie. 86,78 t m,uv:> ui L 864 voor plaatseL hch. 5:5,097 voor verv. buit.de residentie. 35,474 89,171 in 18SS voor plaatseL beh. 0f>,7% voor verv. buit. de residentie. 59,956 126,752 in ISSO voor plaatseL beh. 231,859 voor verv. buit. de residentie. 9,630 — 241,489 te samen in | jaren lijds. 550,875 stuks balken en dolken, of gemiddeld 'siaars L 37.719 balken en dolken. Zulke resultaten leveren het bewijs, hoe on voordeel];: exploitaties van dien aard in han den van het Gouvernement zijn. Om dit met cijfers aan te toonen, worden de ondervolgende berekeningen gegeven. -Men kan op .lava bijkans overal het hout • en uit. de bosachen gesleept ki tegen %~> a «2u cents de kubieke Kijnlandsche voet, en wanneer men daarbij voegt hoogstens L 0 cents per kubieke vod roor hel afvlotten naar de Stranden, dan komt het hout te op 30 a 40 cent* per kubieke voet, aan de Btrandplaatsen. Blijkens het tarief, te vinden in het Jn diesch Staatsblad van LBl9 u*. ï:>, uunlt voor lul hout door het Gouvernement in reki j t gemiddeld ruim 80 oenta de kubieke -)• De . ler Java* he dji -i g& lll)l) .- ! jaarlijkaoken aankap van 5.000,000 kubieke Kijnlandsche \ hout en meer /.eli's. Volgens den gemiddi t;ii:ef>prijs zuu die hoeveelheid moeien ren deren, f 4.000,000 100 kul), voeten houl moeten k aan kaj)- en slceplootl voet ./' l.ódiM ■ i \ Lotteu . per voi t. . , 500,0 / . 1 \ "— " ' Wn «n»ntilKmtltandcl Omtrent i'cu ;iaiiUj> vour 1853 vi ei ld. ~) Gemiddeld, dewyl de priji voor di ■ DJ. 281
worde voorzien in <lc behoefte van 's la»" 8 dienst, maai ook tooi de aanvulling van ' |C gekapte door nieuwe geregelde/ aanplant* o " Er bestaan op Java ook eenige partikuhc ondernemingen tol hei vellen van djatiho 0 krachtens verleende OOnoessiën, zoo »l s , \. il. Ujusshbb ie Oedong Pani in de re*" dentie Samaiaog over eenè uitgestrektheid ▼•■ -l- rierkante palen, van D. J. K. Pibtbbm*** te Tempoeran in dezelfde residentie over i l(l istrektheid van 20' Via vierkante palen. ■ van I. ('. Vam Bouw in hei distriki } A '^' c kir, residentie Boerabaja, terwijl ook |U Preanj tt Regentschappen aan den Hei f don concessie schijnt te zijn verleend; c " ' een eerste slap om deze belangrijke aang genheid ovei té laten aan deu partikuliere 11 . dernemingageest, whijnt hel verleenen . conoessiën bqval te verdienen; maar l ' :l '""", fS ten de vraag, of die partikuliere ondernco zich nii't moeien bepalen tui Ik i kappö hout in bosschen, waar wel djatihoul t* den is, maar toch geeno eigenlijk 8 djatibosschen zijn, zoo is het blijkbaar \ de bedoelde ondernemingen te ■ - 1 " en te verspreid zijn, om eene bellOOl'lijk e '' cnrrentie te kunnen in stand honden, en eene te i'-Vnir .vktheid werke' eenen mei i.liaren in\ loed 1e kunnen U' l " 1 op de voorstelling in de behoefte aan tegen redelijke prijzen. De administratie dei bosschen op • flet 11 onder de Directie «ler kultures. plaatselijk hi-lieer der bosschen L 9 '" '' |[, schillende residentiëu opgedragen aan sidenlen. Alleen in de resident ü'-n I"'"' Probi i Madioen zijn aan de iv ' j ten Buropesi he Ajnbtenaren voor I"' 1 (reien toegevoegd, üoo bevinden ziel' ' . bang - leut der Lste en ei o der 2de kLi -e, twee élèvi I en een 'T bij het beheer dei bossclicn; in de Madioen twee ca in de resideutie I een opziener hij hei beheer der bossc» nog, blijkens den [ndischen '^'"^"'"j,, al ambtenaren voor |] '| wezen tet beeehikkuig van den I' l kultures stonden. |R n ''" De administratie der houlataprfP orteerl oadei de ' 'j,,,.,, produkten en civiele magazijnen. ■ ! ■ ' ' ' " I i hij de hout ƒ MOO.OOO ƒ -1.000,000 Hierbij nog hoogst OU 25°/ o voor kotten van administratie en ;m -dere ongcldcn en voor tut dom vuii nieuwe aanplantingen, ra het onderhoud der bos schen. „ 500,000 » '2.500,000 Kr zou iüilus eene jaarlijksche over winst kannen worden verkregen van ƒ 1.500,000 Tegenover zulke voordeden zijn die, welke door het Gouvernement, rolgena zijne officiële mededeelingen, zijn verkregen, ;il /.eer onbeduidend, i aande de bij lui ta rief gestelde prijzen vrij bezwarende zijn, ter wijl voor pnrtikulicre behoeften liet hout tc die I ge prijzen niet eens in genoegzame hoeveelheid te, bekomen i-, Eoodal volgens de bekentenis van hel Gouvernemeni zelve (zie L 32 van het Ministerieel verslag over daarin moet worden voorzien dooi a;ui voeren van Singapore en andere buiten ii. l!ij iU\i onmetelijken rijk djatihout, op Java aanwezig ol te verkrijgen, Bchijnt het tot dus ver gevolgde stelsel van exploitatie der 1 oben uit de ver i resultaten zich ulf te reroordeclen, en <le wenschelijkhetd, om die exploitatie in ban den van partiknliere ondernemen over I redelijk beEWMi onderhevig te zijn. Wel beeft men legen coodanigen maat oliatie der l. daarbij uu i de bewe ring, dat een ieder naar Lndië gaal om fortuin ken en V' couder mat, Boodat men in kannen komen van L p <lnrk te hebbi i t ; maai die be wering houdt geen ■ i de onder vinding, il ... ,1, i-i,,. aanplantingen dei laatste jnentedui e uitputtin beefl kunnen waken. ! kunnen bestaan, bijaldian er k : afstand ,-,,, — ~,;,, t /."" ver behoefl men met i lu-t ver te Be- DJ. 282
houtsoorten, m sommige resident i«-ii door de be volking op last barel boofden verzameld en uuur Batavia geconden. Djati Djadjar, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeting Baktiga, dibtrikt Oenga ran. Djati Doeri, licuvel op het eiland Madu ra, afdeeling Pamekasan, hoog 05 voeten. Djati Garang, dorp op .lava, residentie Tagal, regentwhap Pamalang, dibtrikt Tjiomal Lor, aan den postweg. Djati Garang, dorp op .lava, residentie Samarmg, regentschap Demak, distrikt Mangar, Djati Garing, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap Poerworedjo. Djati Gonting, dorp op .lava, residentie Cheribon, afdeeling Madja Lcngka, dibtrikt Palimanang. Djati Kulangan. dorp op Java, reaidentio rang, afdeeling Balatiga, aan den N. N. \\". voet van den Oengaran. Bet ligt 'J7~ Rijn landselie voeten hoven de we. Djati Kalangan, berg op Java, residentie Banjoemaac, regentschap Banjoemaas. Djati Kidool, dorp op Java, residentie Bamarang, regentschap Grobogan. Djati Lawang, dorp op Java, residentie Banjoemaas, regentschap Poerwokerto, dibtrikt Djiunliiie. Djati Lawang, dorp o]> Java, residentie Tagal, afdeeling Brebes, distriki Lebakaioe. Djati Longer, dorp ca postatation op Java, residentie Kediri, onderregentschap J ; IL tar, distrikt Bringat; -I palen van loelong en 86 palen van Kediri. Djati Lobo, dorp op Java, resident regentschap Tagal, distriki Doekoe Wrii. Djati Lobo, dorp op Java, residentie ca regentschap Tagal, dutriki Djati Moeti, dop op J en regentschap Bomarang, disti i Koc loll. n te Soerabaja. Voorts blijkt het, dat ook r^w " iuvi (residentie Madioen) en te Amha- '■ (residentie Saniaranir) Gouvernements im)'f" IOl ° nS Z '-' U ' Vr< "'- 11 ' h;ul Im '" m[U ' zall -" , ejH in de residentie Japan en in de resi ™ne Kediri nabij lilitar. De eerste werd Uitputting der liosselien in 1819, en v , '"'''''le om het weinige nut, dat men er ÏH »> 185 S in-H rokken, sche ' oornaam> ts (jouvernements djatibos <n \'i 5° f-' l '' ( '- ( ' n ' ll ( ' u residei)lien Keiiihantr • aaioen. In de overige residentiên tchij -I'lai r s ' ;i:u| de bossohen en de gedane atn pi ,""''" meer bijzonder de voorziening in Ded^ ke behoeften ten doel te hebben. i\ n (l| enst in de bossehen geschiedt meestal l) Ci , e j. e bevolking der nabijgelegen dorpen. '" 'I'fi' genaamd,geschiedt hetzij <)UU> t rijsi.-ilinvc van land pen ■ uüandaene bevolking wordt het kap 'l'i.-irt ""' l: '"'"" ' u ' toegestaan in boMchen, ll ( i i '' '"'t Gouvernemenl aangewi leen .' l ' ) '"'" ' ll de djatibosschen is haar al *loofd voor hout van kleine diinen ïcu i"" r D '•'■'" karren en wielen. *ordeii "'" rl nog de aandachi gevestigd '■'■fiii,.,'',. j' I .' 1 '"" belangrijke zaak. — Door de ''" :il( 'iii'i''i''"~ ''''" ' irWl '' % ' 11 .- ''" '''' daarmede V( 'iiii,.(.|.'i' ' waarbij nog komt de v '"ilief C ' consumtie raa houtskool, waar "iet d; ll !;el)ruik () l> -lava nagenoeg gelijkstaat '1c,. 1 , |i van de turf hier te lande, vermin- | l ™* jii-'u- de toogenaamde wilde of v Ull | "■'"'"• 1)(l Javaan is een liefheb- Johea, o, | Ct V|l "''"i en ontginnen dier ' s Vu', i"",'' '"J ll;| n gedurende eenigen tijd vrij (| "n. Eu van den druk zijner hoof oaat "^ve,i,.nj| u . |„,.,,,,,,„ re netten zich ( egen, — z i,. u i R .| integendeel N tl,.' ,""" lal aj daarin üen eeue uitbreiding ÏSSteJ* t! ''" rnir m ~ NÏKOTolgvan rjen ing der woeste bos .""'"K-rt,-""' "" L W '<l bij d • voomening in '"'■ ia ni ; ! ;"' '"■ hout bij de suikerfabrieken. i Zlll|( ;''' hopen, dal de bedoelde bossohen l '"I b«a& V ' T ' lui J»<'», zonder dat mi mei de kostbare houtsoor ;"■'■- ui, .7 1 - 1111 1 i «wel vooj Regelen *■ l " 1 '" 1 "' 11 "" 11 . '- 11 «onder dat er '■4,.„,/,''■'"' '-'""men, om die soorten voor 1: bewaren. Dein 1853 te Batavia ng i de belangrijkheid henin t 0 hebben aan den dag ebragt, T »n verschillende zeer bruikbare Djati Nagara, dorp op .' Batavia, Ooater Kwartier, l pale oorten Meester Con een Schoi plaatst. Djati- Nagara, dorp op Icntie Cheribon, af deel ing Ga I Kawali. Djati Nagara, dorp en regentschap Ta-al, distrikt Gantoengan, . nl |, r i di iata i.-, 20 palen \;m Ta-al. Djati Nagara, dl tp op famakng, i Djati Nagara, tiviei op Java DJ. 283
l'o'-rlcu. Over dezelve is in 1854 cene brug gelegd. Djati Nangor, theetuin op Java, residen tie Preanger Elegentschappen, regentschap Soc madang, bij Soemadang. De onderneming, waaraan een aanplant is verbonden van ICO bouwg, behpori aan den Heer "\V. A. Haud. Djati Nogoro, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap Kar.mg Anjur, distrikt Gombotig. Djati Ngaleh, dorp op Java, residentie en regentschap Samarang, 5 palen van do stad, i-'l! palen van Saint iira en 47 palen van i'oerwo dadi. Kr is een poststation, doch geene posterij. De rijtuigen moeten hier niet buffels v66ï do paarden tegen de Meiltu worden opgetrokken. Djatingoran, dorp op Java, residentie Tagal, afdeeling Pamalang, distrikt Bongaa. Djati Nocngal, dorp op Java, adsistent residentie Buitenzorg, in het Westen van het distrikt Parong. Djati Ombo, dorp op Jnvn, residentie Bezoeki, regentschap Bezoeki, distrikt ringm, Djati Parnor, dorp op Java, residentie Cheribon, afdeeling en ilistrikt Madja Lengka*. Djati Parnor, dorp op Java, rési Cheribon, aftleeling Madja Lengka, distrikt Telaga, Djati Papak, dorp op Java, adsist'ent residentie Banjoewangi, distrikt Rogo Djampi, aan de Pampang-boai. Djati Piring, dorp op .lava, residentie en regentschap Cheribon, distrikl Lo Djati Eagah, dorp op Java, adaistent residentie Erawang, distrüt Tjiaeetfi. Djati Roga, dorp op • lentie Che ribon, paTtikulier land Indramajoe, distrikt Djati Tocdjo6. Djati Rogo, (li.striki op Java, rfesidentio tlembang, regeutscbap Toeban, Het beval (J 7 Djati Rogo, dorp op Java, in het gelijkna distrikt, I van Etemba lon van Toebtui en jö Ne goro. Er üijn hi on, waarover een üp> i.l is. Djati llogoon, dorp op Java, ap Pamalang. Djati Rojan, dorp op Java, entschap Pamalang, distriki Tjiomal Kidoel. Djati Rokoh, dorp op Java, residentie bes. Djuti I Djati Rongo, dorp op .lava, resident» Samarang, afdeeling Salatiga, distrikt Ainp* rawa. Kr wonen IDU Javanen. Djati Ronjek, doïp op .lava, adsisten residentie Burtenzorg, in liet Noorden van V distrikt Tjibinong. Djati Roto, dorp op Java, residentie Ik zocki, afdeeling Bondowosso, distrikt Poeger* Djatis, zie: Dj et is. Djati Sahari, dorp op Java, resident Probolinggo, afdeeling Leinadjang, distt" Kanoc Lamongan. Djati Sahari, dorp op Java, resident' Probolinggo, afdeeling en distrikt FroW linggo. Djati Sahari, dorp op Java, resident Sarflarang, afdeeling Salatiga, distrikt Oe»S aran. Hel bevat 'il inwoners. Djati Samingkir, dorp op Java, resi** lic Banjoemaas, regentschap TjUatjap, dis' ll Adiredjo. Djati Sana, dorp op Java, residentie L» ribon, afdeeling Madja Lengka, distrikt W* :. op de zuidelijke grens. Djati Sanari, partikulier land op '*! residentie Socrabaja, adsistent-residcntïe regentsi Be. ffel hcefi 257 bewo»* Djati Sarong, dorp op .lava, n Cheribon, afdeeling Madja Lengka, [I Eladja Galoe. o, Djati Sari, dorp op Java, gelen, regentschap Keboemen, distrikt Kb* Tawon. . n, Djati Sari, dorp op Java, fesidentie zoeki, afdeeling Bondowosso, distrikt ''"" aan d<: rivier Bawen. <H Djati Sari, dorp op Java, residentie L rakarta, regentschap Soekowati. Djati Sawit, dorp op Java, irS ". i' |i;l) Cheribon, afdeeling [ndramajoe, distrikt ■ ' . Djati Sawit, dorp op Java, Cheribon, afdeeling en distrikt Madja ''.''J^, Djati Sohang, dorp op .lava, re» 1 { ■ • il , distrikl Los*-' va Tagai, aan de l'jisangM 011 »'^ Djati Bekar, foormalig boscli op itie Rembang, afdeeling ïoebau, thans hel dorji Bonang ligt. ( _ fl ~ Djati Sono, dorp op Java, adsisten Patjitan. , r |,ii l Djati Tüiigah, dorp op Java, w tic Krawang, distriki Kali L)J 8 ' PJati Tengah, dorp op J.'> ;l ' " Kediri, afdei rbek, distrikl «■' D.iati Teugah, dorp op Java, ' DJ. 284
l)j.[ ??' l >rirlikl 'lier laad Tndramajoe, distrikt ■H<; Coedjoe, op de oostergrens. ,- ■J" rtl Toodjoo, distrikt op Java, renden , . op het partikulier land Imlra- C 1 "wt gelijknamige hoofdplaats. ' jati Wangi, distrikt op Java, residentie <U>! f"' re 8 en tsehap Kbdja Lengka. Vddi 1 860 ''''■ 'listrikt den naam van Kedinidonü:, naar < )l)n »iilio-c verblijfulnats van den fTedono. *&tt&* Wan S i » noofdplaat» van het pclijk- O„ s ," e op Java. Bij en ten Zuid- v «a LT" 1 deze lll;iats *" snikerfebriek l)oi[ M ( "'" " ;i '""' ■** eeaea aanplant van 500 'IV,. S ,,'" t( )cbehoorcnde a;m de erven E. EL ''" rp '" I '' onu '°' s Zuil] - cn-Ooster ™Bi distriki Kahaijan ().-loe, aan de ri l! - lln ii het grootste eu taaiste t>jat" rivier " 'Ogen* i ' '' v ' cr °P '^ avïl . residentie Kediri, öjat. 1 ' KedW ' (lislrikt - Mnl .i" l!o(o -to( .w Oa n, dorp op Java, residentie Pasoe* i 1 ( ' l "l' °P •'• IV;1 - residentie Kador, !);„ ' ll l' Cemanggoßg, distriki Boemovono. ' lf 'nt!,'. p ( '" ! * 1 ' "l 1 Sumatra's Westkust, resi tV Ko t /. Ulll "^ cllt; Bownlandeo, landsobap der •" l;i1 "' '" Borneo's Zuid- en-Ooêter &)aw' '" li(; riner Moeroeng. I n . Dj au, baai (i|i het .Mentawei jj. '"'d ! ''"'l' "j» Java, residentie Hatavia, ''' ;ii;L via. 'tenjo t '"' |) "'' ''■' v:l ' :l| l' isll ' ul -'' ( ' s i ( ' cu tic ïij a 3 distrikt Buitenzorg. "liteite, ' .P °P '' ;lv;l ' •■iilsislent-residentie ~ü W a'"i>t nU ' ■"•"" -• » Kampong op het rivier-eilandje jfc&de 1(|( nvil "'' van l'.andjennasin, l.eliuo l;1 iil ;il '', ', hoofdplaats van dien naam, op '"""en. **"« Zul*' """" li ".- s: "' M der Koelei, iv Bor- ( '"' () " sl ' i rarileelini:, rijk Koetei. terval i„ Borneo's Zuid- en ''■"hi,,.,,^.''";-. : distrikt Katingan, m de rivier il '''i 1.,,,'""! 1 ' "!' Borneo's Noord-Oostkust, , ..,;-, Nabrj de monding ligt hei dorp ,''' ; ia | '"" linkeroeyei der Sambaklo j*»J van hel e %l -' i rerlaten hebben, ait den landb K ''' fl jn i ii;i| ','|" 1 " ïe cvn irtuigi en vel Djawa (Karimon-), zie: Katimmi Dj a \v.\. Djawa (Kota), dorp op Sumatra's Oost kust, rijk DèlL Men vindt er de overblijfselen cener JavaanSche sterkte. Uier was iv \ roe geren tijd cenc kolonie van 5000 .lawinen. .Men hoeft er peperaanpl:inliii:;en, terwijl mik rijst, uijen, inkndsahe aardappelen en katoen tusschen de pepenanken geplant worden. Djawa (Kota), beek op Sumatra, in do Larapongsche dist rikt en. Djawan, dorp oj) Java, residentie Kcliri, regentschap Berbek, distrikt Waroe Djajeng. Djawa Baroo, kampong behoorende lot de hoofdplaats Bandjennagin, op Borneo. Djawana, ook wol Joana, regentaohap Op Java, residentie Japara, irrenzende ten Noorden aan de Java-zee, ten Westen aan bet regen ara, ten /uiden rum het regent schap I'ati en ten Oosten aan de residentie B«mbang. Bel bevat de dist rikten Djawana, Mantoop en tóergo Toetoe, en is het kleinste regentschap der residentie. Het liccft een' Re gent, een' Fiskaal, ecu' Priester en ecu' Kapi tein voor de Gamezen. Et rijn 7.8,108 zielen, als 30 Europeanen, L 667 Chinezen, 73,816 Ja vanen en 535 Arabieren, Muleijers en Bóegi ne/.en. De VOOrnaamato rivier is de Djawaua die langs do Oostzijde vloeit. Djawana, distrikt op Java, residentie Ja ]iara, regentschap Djawana. llci beval ongeveor I'JÜOO inwoners, en 01 dorpen. Djawana of Joana, stad op 3 (leutie .lapara, regentschap Djawana, aan den westelijken orirr iler rivier, niet ver van zee gelegen. Zij is de hoofdplaats van het re schap eu 15 puien van Rembang, l'J 1 , 1 . palen \au .iapara, e:i 0 palen N, O. ten Oosten van Pati. .Meer dan cci plaatsje op Ja\a, heeft dit stadje een Hol landsch aansien. De rivier is zerr diep, breed I voor oorlogsbooten. Aan de Oostzijde is de meuigte inlandsohe woningen grooi e.i zonder geboomte. De Chineaohe wijk is vrij uitgestrekt en bestaat uit steenen hnj zeu. liet pDstslatiim ligt aan de paseiban bij de rivier. Men heelt er i is een forl mei rier bastions, door eene gracht omriugd; binnen lietzelve .-.taan de Goavorne pakhuizen en wonen de Controleur, de Pakhu Br is een haven schutterij, cru \\ cc: I e ai rerkoop en '■■ Te Djawana ; eene km huis, DJ. 285
Djawana, rivier op Java, residentie Ja para. Zij ontspringt uil een groot landwaarts i;i gelegen humt, bezuiden den berg Moerj.i, <'ii voert al de slroomen af, die van zijne zuid-oostelijke belling, alsmede die, welke uit de reeks der zuidelijke kalkbergen en van het meer al\ lieten. Haar loop is noord-oostelijk. Nabij de zee is zij breed en diep, zoodat de overtogt van den grooten weg met eene pont. geschiedt. Bij de stad heeft zij een eigenaardig Hollandsen aanzien van den kant van llcm bang. De diepte aldaar is drie vademen. De monding bcoostcn het Moerja-gebergte is breed ; vóór dezelve ligt eene brcede modderbank, en op eenigen afstand oostwaarts liggen, eilandjes. De oevers zijn laag en moerassig, en Loopen lner ('u daar, wanneer de rivier bij zware regen u wast, dikwijls onder. l)e volle loop der Djawana is SO Engelsehe mijlen. Djawana, dorp met zout pakhuis op Java, residentie Japara, regentschap Djawana, dis- Irikl .Miiutoop. Djawana, dorp op Java, residentie Ban ta ifdeeliag Serang. Djawana, dorp op J;iva, residentie. Cheri bon, partiknlier land Jndramajoe, distrikt Djati Toedjoe, op de Btüdelqke grens. Djawana (Rif van), rif in de zee van Java, beoosten het roorgebergte Moerja. Djawar, dorp op .lava, residentie Bagelen, afdedinj: Ledok. ]lc:t. lii.'t 1,830 Kijnl. voeten lumtrcr dan de oppervlakte der zit. Djawaran, dorp op Java, residentie Banjoe maat,regentaobap BandjarNegaia,distriktßatoer. Djawe, distrikt op de: Westkust, van ïki niatra, in het landschap der IX Kota's. Djawi, dorp op Java, residentie J'asoeroc ■wan, regentschap Bangil. Jiij hetzelve stuat een Hindoe-tempel van trachiet. Djawi (Noesa), benaming van Java, in di- hoftaal rao dal eiland gebeaigd» Djawi Djawi, boaohrtreek op Bomatra'a Weatkiut) rendentie Padangache Bovenlanden, landschap der XI I I Kota's. Djawi Djawi, dist rikt op Bomatra'g West kust, residentie Tapanoeli, afleeliag Natal. Djawoor, dorp op .lava, residentie Sama rang, afdeeling Qrobogan. Djebaran, dorp op Java, residentie Sama rang, afdeeüng Salatiga, distrikt Aatbannm, liet is bewoond door 878 Javanen. Djobed, dorp op Java, residentie Tagal, afdeeling en dittriki Pamalang. Djcbcng, distrikt op ■ lentie SCa dioen, afdeeling Ngawi. Het teil eene l)evol- Javanen. Djebrion, dorp in Ronico's Zuid- cn-Oos terafdeeling, distrikt Kahaijan llir. In telde liet 1 huis niet 10 inwoners. Djoboos, zie: Jeboes, distrikt, enz. Djebol, rivier op Java, residentie Socrfl karta, afdeeling Padjang. Zij valt in de J !eU ' gawan. Djobong, dorp op Java, residentie en re gentschap Bezoeki. Djedjoelo of Jauh Laut, kaap aan Su matra's Oostkust, koningrijk Achin, ten &»'" den van de Diamant-punt. Djedjoolo Besar en Kotjil, twee rivie ren op Sumatra, in het Oosten van het *° oingrijk Acliiu. De oevers zijn bewoond do" Aeliine/rn, die op 5000 zielen begroot v ° den en onder een Hoofd staan. De vo °' brengselcn van het land zijn padi, WB* c hars. Djcdjoor, dorp op Sumatra, in de I**j pongsche distrikten, distrikt Sekampong- ' , teli. 5 kuisen met 7S zielen (1865) en «*•£ met iMiiewaia Poetih onder één Hoofd. I"' I deze dorpen behooren tot den stam of kal'° e _ wai Koennang en tellen te zamen 1" s ° koes. Djedok, dorj) op Java, residentie Pï° djokarta, regentschap Matanun. , ,-.| Djeger, dorp op Java, residentie K'■ ||1^ t ' afdeeling en regentschap Berbek, l ' :st " Ngandjoek. Djogir, dorp op Java, residentie Saß»* 1 r regentschap Demak, distrikt Mangar. _ .-^ Djego, dorp op Java, residentie adsislenl-rcsiilciitie en regent schap Ng lB distrikt Tangoel. , .-^ Djcgo, dorp op Java, residentie k° afdeeling ]>lilar, distrikt Lodoyo. _ g^. Djegoran, dorp op Java, residentie rakarta, -'•! palen van SoenJcarta. ju Djoh of J>jika, een der Anx-eib"' de Banda-see, residentie Banda, LB4* 4* 7 J I' 'li. Br. liet is onbewoond. „ cn r / L' ii. Br. liet is onbewoond. sO c Djojawi, dorp op Java, residentifl "-jf roewan, regentschap Bangil. Br staat oe° vervallen tempel. | afp Djokah, rivier en dorp in Bornco s . teial'ileelinir, rijk Matau. Aan de 0G* 1 Djekah waaeo I ld Dsjaks. Djoladrio, dorp op Java, residenw 8 ' len, regentsohap ajnbal, distrikt Kar* 0 long. Hier zijn visohvijvers, waarin de i ■ n dooi den i bed der lee binnenkomen] ' ( tijds eene groote hoeveelheid opleveren .. mv gezond. DjOltlk, rivier op Ja\a, reiden 110 DJ. 286
Bagekn, regentschap Kcbocmcn, distrikt Kc ijong Tawon, lont»*"" lm eenBn noord-oost el ijk en °P m de straat van Madura. • Jolal, dorp 0)) j avtl) V( . s i,|,, u )i c Cheribon, (ialoe, distrikt Tjiamies. P . J , e aQl Prang, dorp op Java, residentie , K!U()ll Siui, regentschap Batantf, dktrikt Kc &f>, . lle J an e, dorp op het eiland Madura. re seatschap Soemanap. dorp op het eiland Bali, rijk ]!■,(■ ran S> landgoed op Java, residentie J. V|;| . Zuider Kwartier. z oeU boek ' (lor I' °1' Java> ri^illl 'i> lic Be- Jv crt '' Bondowosso, distrikt öoeko l>ov,' lel ? tloet ' lau( l n P '*va, residentießatavia, ü* d e stad Batavia. I'iitj'it. ' 01 ' > °P ' aTB » f^sistent-residcutic bon r on > ' )cr S Op Java, residentie Chcri •Ójei^ 111 ' 8 ' Yen st>r '' it Koeningan. Tak lln . lrins ' '''"'I I °P •' uv; '. residentie Soc- ' ! -' l/ ' 2 '. V!l " SoeWlarta. i-ijk j; ' livirr üa Borneo's fivi et n ' distrikt Bjuukwangan. Aan dr/e. ba re * onen vele Dajaks, die op 2,ÜOÜ weer- Hic.t h^'!"" 1 '"■"■ kl>1 " 1 worden; zij houden zich Vto ~ van jker en het verzamelen berig. Kinl (H , heuvel op Java, residentie V(: si('l;-| 1( '" l '" lsci '' ; 'l' Temanggong, op denoord "'i'ot,,; ' helling vanden Merbaboe, Br liggen ° p 4 ' |s " Vl " llu lmvl '" ll( ' Me u ( f(le .]; U(> eroe , dorp op Java, residentie Eediri, k«mg_ 8 •* 'egentschap Berbek, distrikt Leng (li|;i ii<l°j\ et , on ' ' ] '"V op de Ooatkual van hel ' lisl ' ikl M«u»*aJ»g' iir ' l( ' (1 liii., x ' l '"' l ' "l' • lawi ' fendentieSamarang, alijfa ' ' li^nkl Oengaraii. : '~ r( li'i] f° mo ' dorp op Java, residentie $Jel o v''!; illi "- Ledok. .fcjeion , Ondo - «o: Djolo Toendo. il "W v , ' . lll "'l 1 op Java, adsistent-residentie •.^öïan' 1 ""•' 1 ' lkl ' l; ' l "J I> ' 1 " : i""1 -' - i- 1 " de v •» eilandje in de zee van Borneo, »V ° ünl -Westzijde van hel eiland liil "lii-i- , n^an ' dorp op Ji entschap Bandjar Nq "'''■ Uu n> en Batoer zijn riei Uieetui- n^ n ' " l< ' cr °P lfava ' iej ïIW Ung Bo «kowati, Djembatobak, berg op Sumatra's AVcst knst, residentie ïapanoeli, aan de baai van Tapanoeli. Djcmbcr, dist rikt op Java, residentie Be zoek i, aideeHng Bondowosso. Het beval 'M dorpen en 9,237 inwoners, en heeft ceue uit gestrektheid van 720 vierk. palen. Djember, hoofdplaats van hel gelijknamige distrikt, op Java. Het lid aan den Zuid-Zuid- Oostvoet van den Ajang, 312 Bijnhvndsi he voeten boven de oppervlakte der zee. Djemblong, dorp op Java, residentie Kft doe, regentschap Stagelang, diatriki Ngasinan. Djemboeng, dorp op Java, residentie Boe rakarta, aan den voet van den MerapL Er ligt cene minerale bron. Djombrana, vorstendom op de Westkust van liet eiland ]!ali, grenzende ten Noorden aan Boleling, en daarvan door eenige heuvelen gescheiden, ten Westen en Zuiden aan de straat Bali, ten Oosten aan Tabanan. De hoofdplaats is Negara. Het stond weleer onder het be wind van den koning van Bolding en werd in 1849 bij den oorlog van JSali verbeurd ver klaard en aan een eigen vorsi gegeven. Bij besluit van den (iouvcrncur-Generaal van (i Junij 1856 werd de akte van wederafstand van dit rijk aan het Gouvernement bekrach tigd. Djemonaar, dorp op Java, residentie Ba gelen, afdeeling Ambal, distrikt KanuiLr l!ol- OIILÏ. Djemis, rivier op Java, tendentie Boera karta, afdeeling Padjang. Zij ontlast zich in de Solo-rivier. Djomo, riviertje op Sumatra, aan hctOos terstrand van cle residentie Palembang. Djemoer, rivier op Java, residentie Kediri, bij het meer NgebeL Djemoor, portstation op Java, residentie Soerabaja, bezuiden de stad Soerabaja, Djomoko, dorp op Java, residentie en regentschap Pekalongan, distrikt Bandar Goc niwang. Djemon Batoe, dorp op Java, residentie en regentschap Soerabaja. Djompa, dorp op liet eiland Bali, rijk Klongkong. Djemplang, dorp op Java, residentie Pa umi, adsistent-resideDtie en regentschap Malang, 29 palen van Halang en ■!! palcu van Pasoeroewao. Djompono, dorp op Java, residentie en regentschap Samarang, distriki SerondoL DJ. 287
D.jomporak, afilccUiipr op hot eiland Bank», di.strikl Boengei Lcal. Zij bevat '2'> dorpen, bevolkt door 934 Bankanezen, H Mideijers en i:i-2 Chinezen. Djonaar, zie: Dj en ar. Djonajajang of Djenajang, rivier op de Oostkust van hel eiland Banka. Djonajajang of Djenajang, dorp op het eiland lïanka, dist rikt Socntcci Leat. Djonama, rivier op ('elebes' Westkust, die op 8' IS' Z. Br. en 12U° 31' O. L. in de baai van Boni valt. Djonar, dist rikt met gelijknamig dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap I'ocrwo redjo. Hel bevat 37,100 zielen. De hoofdplaats is Ngaroeng. Djonar, dorp op Java, residentie Boerabaja, regentschap Modjo Kerto, distrikt Ifodjo Redjo. Djonomoodjaja, rivier op Celebes 1 Zuid- Oostkust, rijk Loc\voc. Zij valt in de baai van Boni. Djencs, rivior op Java, residentie Kadoe, tachap Temanggong, distrikt Kadoe. Djongala, dorp op Java, residentie Ban joemaas, regentschap Poerbolioggo, distrikt Kerta Negara, aan de rivier Lembaran. Djongati, dorp op Java, residentie Batavia, VTester Kwartier, aan de Tjidoerian, 2 palen bczuid-westen Tanara. -lie Tïuitcnzorg, in het Westen van liet ilistrikt Parong. Djengkol, dorp op Java, residentie Kad"* 1 ' regentschap Miigchui;:, distrikt I'robolin?-'-"' aan de Pabellan. Djongawa, dorp op Java, residentie Be soeki, afdeeling Bondowosso, distiikt Djember. Djonggolo I, distiikt op Java, residentie Soerahaja, regentschi tja. Set bevat LOS dorpen, bevolkt door 41,62] zielen. Djonggolo 11, distrikt op .lava, residentie );ija, regentschap Soerabaja. liet. lelt 39,466 inwoners, verdeeld in L 27 dorpen. Djenggolo 111, disirikt op Java, reridentie Soerabaja, regentschap Soerabaja. liet, heeft 237 dorpen mei eene bevolking van 19,000 inwoner». Djonggolo IV, ilisiiikt op .lava, rr.Milriiii. lerabaja. Het bevat ) 71' dorpen mei 40,660 zielen. Djonggot, dorp op Java, residentie Peka longan, regentschap en distriki Pekalongan. Djcnggri, dorp op Java, residentie Pasoè roewan, regentschap Malang, nabij Malang. eente, welke in mi :;n rieli Djenggrong, dorp op .lava, residentie Pro botinj ! Djongkol, <lnrj) i istent-residi . in het Noorden van hel di Djcngkol, dorp op Ji iden- Djongkol, dorp op Java, residentie Kad o *' regentschap Mairelamr, distrikt Proholin??"' aan de Bkmgkeng. Djongkol Priatin, moer op Java, re*' dcntii' Tagal, afdeetini;- I'ainalaii!;, distrikt 1'""' gas, op den berg ISlamat. Djongkrik, dorp op Java, residentie M a ' dioen, afdeeling Ngawi. Djeni, eiland in den Moluksehen Archip l '' tot de Soela-eilanden behoorende. liet »•** onder het, gebied van den (Sultan van TeW* 1 " Djcnkiloon, dorp op Java, residentie &° c rakarta, paal van Soerakarta. Djenking, rivier op Java, residentie ]\'"''."' regentschap Uagelang, op de grens van oe' I rikten ProbolinggQ enßemameh. Zijontsprü* op den Merapi en ontlast zich in de Pro Djenoo, (listrikt op Java, residentie ! bang, regentschap loeban. De bevolkioß draagt 88,870 Kielen, verdeeld in 82 dorp 6"' In bet dorp Djenoe wonen eenipe liet ligt (', palen van Toeban, 36 i i:i ' 1 '" vl , Bodjo Negoro en . r is palen van B*mbang» eenigen afstand van decee. . v. DjenOOS, dorp op Java, residentie W 8 djokartii, l palen van Djokdjokarta. ...^ DjonopontO, rivier op de /,nid''''J '' (t landtong van Celebes, /.ij ontlast wch "' Benen zuidelijken loop in de zee van J* vB Djonting, dmp in Bornco's W r estert ling, rijk Landak, aan de rivier Jie»*J l " lüj dit dorp is eene aanlegplaatt. Djcpan, zie: Modjo Kerto. -\>\\v' Djopon, dist rikt en dorp op Java, res itjpf! Rembang, regentschap Blora. De l"' v " r L 2,600 zielen. " Rl ' v:i: i ligt is palen van Elembang, 62 i >:ll( '" loeban en I-' palen van Bodjo Negoro. x Djoragan, dorp op Java, residenl" ; rang, afdeeling Demak. . Djorakah, dorp op Java, residentie regentschap en distrikt Pamalang. . ngjr Djorang, dorp op .lava, residentie bang, afdeeling Bodjo Negoro. s! r*" Djerangkat, rixier op de Nonidk' 1^ bet ( iland B Djcras of Tjoeroes, eilandje bij ' kust van Borneo, i:i de straat iiinl -' ''■■ Bi. pi] Djorat Scmata, zie: Ban ' DJ. 288
HnÜr u Or ° k ' l ' il;n " 1 ■» '''' Westkust van het v , '"''"lijk schiereiland van (iilolo, in den iZ e T , en Archipel, onder het gebied van Öe " Sultan van Ternate. ';uK e^° llang ' (l " r l' °P JiUil ' tesidentie Ba • bij ,i ( . (r rens van | ir ) vVester Kwartier, ■j* rivier 'I'jidoerian. nu- rivier op Java, residentie Banjoc- Over dezelve ligt eene brug. '''-■iHif ins ' aulrl '''"- <>P !l(;t eiland Banka, door i- " to k- bevat 5 dorpen, bewoond D . ' I ''° Bankanezen, 'liki,. r i ns ' riv ' ( ' r "I 1 ll( '' ril;u " 1 Banka, dis- Hiibjj 'i en Soengei Slan. Zij ontspringt v "l"t ) V0(l; VIUI '"'' ;in ' lls -.- rl)(:r " t( '. vrl ~ het >j ' aren 1 doorgaans in de rigting van ''ijke '""' ll1 '" " ;l:ir 1 "' 1 Zuid-Westen, neemi tal baaj ï "'' n .'' t< ' u op, en valt in eene oitgestrekte ïujjl | ' ! -' is aan den nioiul omstreeks eene 3eri ng Naloes ie Djaring Naloes. §or° Ok ' /u ' : D J erok ' distrii* \ l '"'l' '" Borneo'a Westerafdeeling, Dje l;uvL ° l '°' i> °P '' HV:l ' :u ' s i stcu t-rcsideutii: hej ( .j|. j 1 Aroo, dorp op de Oostzijde van f'i! u , ul ° k "f l>j<'roek, afdeeling op het i[ ,)„,. ; '" k: '. di.strikt Marawang. ' Zij beval tv ij ,'"'"< bewoond door 3,1.-21 Bankanezeu '"' ls |iriI<°,1 < °, ' ivi( ' r °P ' I<;t cilalul l ! :i"ka. Zij 8" uit, Toe t v;lu 1,(.|, Mairas-ge- l)w °P hvi cil:iml B:uika - llis t' Éikt u u, ~ > dorp op Java, residentie lYkalon 'V H Ä (. Pekalongan, distrikt, Bei greu *' aan ' 1( ' livi( ' r Seragl ''"-''■"ïsci,. ' i orp °P JaTft > residentie Kadoe, .fkjer-ok' a -' l:ui -' distrikt Elemameh. ' lll| 'vli llir ' dorp op ,i, v;ii reaidentie Bagelen, r ö Jarok ' ' li:illikl Petanahan. <1,,. liiir N d,„p op Java, residentie Samarang, t|(e lin., r , ur l' °P Java, residentie Samarang, 3 afd',. Or P "1» Java, residentie lianioe- S M ;i ,|' (| '!' °P Java, residentie ca \ tst!l 'ui,\ '''"'I I ll i' Java, n eu re lïi, 1 ,,^' 1 "l' Java, residentie Rembang, Djorok, klip bij de Noordtnsi van ; ten Noorden van Tagal, met 8, 9 en LO Rajn landsclio vademen diepte in den omtrek. Op dezelve i 3 een merk geplaatst, bestaande in een bouten wit geverwd kruisbaken, dat ruim 17 liijnl. roeten boven liet water uitsteekt. Djerok, dorp op Java, residentie en re gentschap Bezocki, distrikt Mlandiogan, aan den grooten posh\ eg. Djerok Legio, dorp Op Java, residentie. Banjoemaas, regentschap Tjilatjap, 14 palen van Tjilatjap, 2.) palen van Poerbolinggo en Gl palen van üandjar Negara, aan de Tjidonan. Djerok Poerel, berg op het eiland Ma ilura, afdeeling Madura, in het binnenland. Djerok Sari, dorp op Java, residentie en regentschap Pekalongan, distrikt Wïradessa. Djerok Wangi, dorp op Java, residentie Kediri, regentschap £ediri, distrikt Soekoredjo. Djorok Wangi, dorp op Java, residentie rang, afdeeling Salatiga, distrikt Oengaran. Het telt J.'i 2 inwonen. Djerolang, dorp op Java, residentie Tagal, afdeeling Brebes, distriJci Salem. Djcroto, dorp op Java, residentie Sama rang, regentachap Bamarang, distrikt Stagen Koelon. Djerra, dorp op de Westkust van Nieuw- Guinea, distrikt Koi-uai. Djesinga, zie: Djasinga, distrikt, enz. Djetah, spruit der McUwi-rivier, in Bor neo's Weeterafdeeling. Zij neemt vele beken o]), die van den berg Klam stroomen, doch is ia de daarin gevallene boomstammen schier onbevaarbaar. Djetak, dorp op Java, residentie Japara, regentschap en distrikt Koedoes. Djetak, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling Salstiga, distrikt Ambarawa. Hel ia bewoond A .lavanen. Djetak, dorp op Java, residentie Bagelen, chap Poerworedjo, distriki Loano. Djetak, dorp op .lava, residentie Bageleu, regentschap Eoeto Ardjo, distrikt Pitoeröeh. Djetak, tlotp op Java, residentie Cadoe, tsohap Uagelang, in het Oosten ron het disi rikt Bandongan. Djetak, dorp op Java, residentie Madioen, afdeeling Nu r a\vi. Djotes, dorp in Borneo'a Zuid- en-Ooster afdeeling, distiiki K Het l"i inwoners. DjOtis, distrikt op Java, residentie K 177 dor pen n 18,126 inwonen. De grenzen zijn, ten -~ .1 Oosten Prapak, ten DJ. L 9 289
del en vischvangst bezig houden en hunne wa ren naar Singapoera bnngen. Deze eilanden zijn bergachtig, vruchtl)aar, maar met wouden bedekt. De voortbrengselen zijn: sago, kokosnoten, agar-agar, tripang en visch. De kanalen tusschen deze eilanden zijn veilig. Anam Kota, zie: Again, regentschap. Ananas, eilandje bij de iXoordkust van het eiland Banka, in het Oosten der Klabat-haai. Anang, rivier op Bmastaea, in de Batta landen, distrikt Angkolah. Zij komt uit het Zuiden van den berg Perloekoe en stroomt eene twee uren wijde vallei door, waarin zij zich met de Siapas vereenigt. Anaoo, dorp op Snmatra's Westkust, resi dentie Padang, landschap der XIII Kota's, op den Noordelijkcn voet van den Baten. Het is door rijst velden omgeven. Anatanke, dorp op Celebes' Westkust, ko ningrijk Boni Anbola Sipirok, landschap op Sumatra, in de Batta-landen. Andagile, berg op Celebes, residentie Ma "■ido, afileeling Goroatalo. Andagilo, dorp op Celebes, residentie Ma nado, afdeeling Qorontalo, 5 uur ran Eaidipang verwijderd, op 188' O. L. Het. telt 400 inwo ners, die vroeger ouder Gorontalo behoorden, doch rioh onafhankelijk onder ee&en anderen gebieder restigden, daar de Bad/a van Goron talo luin een te groot dwingeland «rat. Deze plaats is vervallen, maar zeer goed gelegen voor den sluikhandel van Engelsche goederen niet Gorontalo. Andakara, berg op het eiland Bali. Andalas Soengei Kroë, dorp op de Wcst knst Het wordt door een divisiehoofd bestuurd. Andalas Soengei Mouw, een onder een inlandsen divisiehoofd staand laudsdiapje op de Westkust, van Sumatra, adsistent-residentie Benkoelen, dishik. Sillebaa,. De „;.,„■ van \u dalas komt ver5e!,,.»],,,,. „„,,.„ hl ~,. M;i J.-[.,-h. -gcsehuxkmis van A ~kxan,„;r ,|,,, ,;,„„,,„ V() ,„. zoo als: zee van Andalus, eiland en land van Audalas. Andang, berg op Java, residentie Kediri «towtent-raridentie Ngrowo, regenticbap Tren galck, distrikt Ngasinan. Andarat, dorp in Bornéo'a Zuid- rn-Ooster- Moeeling, distrikt Kapoeai Mocrocng, aan de rivier Si nat. Andaroe, dorp in Bornéo'a VTerteraüeeliwr r 'Jk Sangouv, aan de rixier Sekajam. Andatta, dorp op het, Sandelhout-eiland. eüat 1 f daUa Kapidoo > 110i T o l' lltl Bwdelfcout- Andawadak of Andéwadak, meer op Java, residentie Preanger Regentschappen, re gentschap Boemadang. Het is visclu-ijk ca bevat vele smakelijke watervogels. Andawadak of Andcwadak, dorp op Java, residentie Pranger RegeßtsQbappea, re gentschap Socmadang, ten Noorden van den berg Marocjong. Andellan, zie: Andilem, eiland. Anden, rivier op Java, residentie Samaramr, regentaohnp Kendal, distrikt Kemlal. Andermaija, hoek op de Noordkust van het Noord-Westelijk schiereiland van Nieuw- Guinea, op 132° 10' O. L. Andéwadak, zie: Andawadak, meer en dorp. Andewon, dorp op Java, adsistent-residentie Kraw&ng, distrikt Pegadeng. Andilem, eiland aan Java'i Westkust, rc sientie Bantam, in de WeUtómatbaai. Het is onbewoond. Andimoei, dorp op Java, residentie Ban tam, Noorder Regentschap, distrikt Karos. Andir of Andier, berg op Java, residentie Preanger Hij is 3,147 Rijnlandsche voeten boog. Andjaman, dorp in Bornéo's Zuid-en- Ooaterafdeeling, landschap Tanah Laat, Andjel, rivier op de Noordkust van het eiland l'>:mka. Andjer, eilandje in den Oostdijken mon dingsarm der Barito, in Bornéo's Zuid-en- Oosterafdeeling, rijk Bandjermaiin. Andjes Moro, bergkfcten op Java, resi dentie Kediri. Hij bebooii lut den Kloet. Andjing, een der Zuid-Wester-eilanden, tot de Wettergroep behoorende, residentie Band». Andjoeng Eusit, berg op Java, residentie Cheribon, regentwshap Kaeningan, distrikt Ka doc Gedé, bezuiden Eadoe Gedé. Andjok, dorp op Java, adsistent-residentie Patjitan, distrikt Patjitan. Andoelang, dorp op het eiland Madura, afdeeling Soemanap, ten .Noord-Oosten van Boe ma&ap, 7 palen van Soemaaap, lIOV4 paal van Bangkalan en paal van Madura. Andonaro, zie: A.danara, eiland en dorp. Andong, een der toppen van het .Noord-\\ es telijk roorgebergte van den Merbaboe, op Ja\a, residentie Kadoe, Hij is geheel met geboomte bedekt. Aan den voet ligt cene wanne bron. Andong, dorp op Java, residentie Bagelcn, regentschap en distiikt Coeto Ardjo. Andong, dorpje op Java, residentie Djok jokarta, op de Zuid Westelijke helling van den Merapi, 6 palen van Sawoengang. liet is door AN. 29
■ len \u chap Magekng on ten Westen .ii. De hoofdplaats is Temanggong. Ecu aamig dorp ligt in dit distrikt op 22 pa len van Magelang. Djetis, dorp op Javn, residentie en regent schap Cheribon. Djotis, rivier op Java, residentie Kediri, afdeeling Berbek, distrikt Gemenggeng. Djetis, dorp op Java, residentie Ki tschap Magelang, distrikt Bandongan, bing. Djetis, dorp op Javn, residentie Kadoc, ag, di.-ii'iki Probolin] Djetis, dorp op Javn, residentie Kadoe, ■-, distrikt Minoreh. Djotis, dorp op Java, residentie Kadoc, re ;, distrikt Ngaeinan, aan de rivier ÜJlo. Djetis, twee dorpen op Java, resi. 1 : i:iiiL r , distrikt Dallak, i i\ iei < ie Djotis, dorp op Java, residentie I. Ag, in liei Noord-TI bet distrikt üallak, ten Noord-Wi ats. Djetis, dorp op Java, residentie Kediri, ■ ek, distrikt Gemengi eng, Djetis, rivier op Java, residentie Bi i oostelijke grens van het regentschap Tjl latjap. Zij is van weiuig lieteekeuis, loopt 12 i ,i ontlast zich inde Schildpadden-baai. Djctis, dorp en poststation op J;i\a, resi itsohap 'Ijilaijii]), ilis cedjo, aan de rivier van gelijken -, ■! i puien van Poerboling) ■ Djotis, trikt Dja partikulier la Djetis, Djotis, Djetis, Djetis, dorp op Java, i Djotis, dorp op ■'■ Dji rotto. Djetis, dorp op .lava, residentie '• afdeeling Ledok, distrikt Sapoerang. Djetis, rivier op Ja die zich aan het '/uiileizivst rand in zee Djetis, dor]) op .lava, resident ie ! regentschap en distrikt Bezoeki, aan de lU " Deloewong. , ; Djotis, dorp op Javn, reaide Djetis Kidool, dorp op Java, Samarang, afdeeling Salatiga, disirikl ■ . I lei i.- bewoond door 95 Djotia Lor, dorp op Java, residi ng, afdeeling Salatiga, distrikt ' ron. Er wonen cm vijftigtal Javanen. Djettak, dorp op Java, residentie B°* karta, ang. Djewana, zie: Djawana, regcni Djia, dorp op het B in de tndi i is. Hel i s '»' Nl ° l door ers. ~ ~i Djibala, dorp op het Zuid-We ïiouw of Teou, e Banda. Djibang, kaap aan de Zuidkusi i;l ! l j; r ., Anambas-eiland Djimadja, op 2° Los° -ll' 29" O. I-. Djibis, dorp op Java, residentie S Djiboelan, dorp o regentschap Magelang, distrikt Probol Djientako, vogelncsthol op . [ Bagelen, afdeeling Ambal, distriki Kai :i de Noordzqde der grol Goewa Djientang, /.ie: Djintang, ■ Icdj l '' Djigolo, dorp op lentie I'J 1 ' karta, afdeeling Mataram. Djika, zie: Dj eh, efland. Djiko, I lo Oostkusi \:i |] Djilagoran, dorp op ■ Djilalan, eiland in den VI Djilamprang Koolon, il Ambarawa. Het i I door I !''' Djilamprang Wótan, dorp "i 1 sidentie Ambarawa. Er a i Javai <■"■ Djilatton, beek op Snmatra'a residentie Padang, bij de hoofdp! Djilogi, afdeeling K( boen pj° Djiligon, dorp op Java, rei djokart Djiko, kaap aan >\r Ooi Ikusi va» ' DJ. 290
dorp op Java, residentie Che- Ui .^' n ' afdeeling Madja Lengka, distrikt l'ali ■p'!'.' 2 °1> de zuid-oi rens. JUoongoGt, dorp op Java, residentie i, ": nllf )n, regentschap Madja Lengka, distrikt ral unanang. zie; Qilolo, eiland. , lllla dja, eilanilje in den Auainbas-Ar- )"''• fendentie Eliouw, onder de Midden- JOr,"'". r' 11 ""' I '"' °P 3 ° °' 3U " N - 1!r - e " . i( . |( .Hmbadar, riviertje op Borneo's Wester l "-' rijk Tajan. Het ontlast och in de ditj |° Q kari, berg op Java, resident ie Xe- Tri.' n ,,'.". ftl( ' llt -iesideutic; NgTOW O, reiientseliap tto e dorp op Java, residentie' Eediri, öji'''' : 'l' ( '" distrikt Kediri. ivi 11<r ac * a S> dorp op Java, residentie Bi ïïiinrir Demak, distriki. Mangar. diatritt rivier op het eiland Banka, ' l ' 0l ! ) op Java, residentie Rembang, '■fsi,l ( , u) ? 1 ' twee dorpen op Java, adsistent- tiyi ' -""'"''ii/.oiy, distrikt. Djasinga, aan Öjin'Jiu 1 J'P an B aue (1 " 'Ijidoeiian. ', ls S an B. dorp op Java, residcnlic Ban- Kert» k ' Poerbolinggo, distrüd ï>ji Ua - dorp op Java, adsistent- Öjw distrikt Sindang Kassi. jj^ei^ ' É ' v ' I l en dorp in Borneo's i u "' r a(l(""' ai 'd)as, adsistent-residentie ": ;::ni de rivier Sadouw. Er zijn , D Jipant' / ,"' : Pft a»J»gan, dorp. a "-. tto 'l' "l 1 Java, realdentie Sama i p Demak - ' lihtnkl Mw>Rw ■ ;ifcl, l or P °P J;n; '. residentie Banjoe- ' ljil:il J ;i l'' distrikt A.diredjo. et b ' ™ or P op Java, e Bantam, lap. 6' , paal van Tjiringin, S] hl^v Ul| ,■ . palen van Ajqer en 35"/, "''^■liii'/l'ti' 1 '"!' op Java, residentie Rei üjip- 1 J!| "ia. •>t i v , v o ."l j "i 1 Jai rJjWah rang naar Buiten toStiep op Bumatra's W. v' lk itspringt in oei *** ' !l fait, nabij di Boekil D l|( ' rivier van] Djirang, dor]) op Java, adsistent-residentie Buitenzorgj in het Westen van liet diatiikt Tjibaroe a. Djitio, heuvel op Java, op den zuid-weste lijken voet van den berg ïcnarger. Djlarnprang, dorp op .lava, residentie Ca doe, i ii Magelang, distrikt Ba ; d de vi\ Lei Loning. Djlamprang, dorp op Java, resident ir gelen, regentschap Pperworedjo, distrikt Loano. Djlogong, berg op Java, residentie Ban joemaas, regentschap Poerbolinggo, di Kerta Negara. Djlegong, dor]) op Java, residentie Ban joemaaa, afdeeling Bandjai Negara, disl Karang Kobar. Djoanta, eilandje hij Borneo's Westkust, in de si raat van Kar. Djobang, dorp op Java, residentie Kadoe, chap Magelang, distrikt Remameh. Djocjokarta, zie: Djokdjokarta. Djodi, eiland bij de Westkust van het oos telijk Bckiereiland van Gilolo. lid slaat het gebied van den Bnltan van Tidore. Djodjogan, dorp op Java, residentii afHanling Bandjar Negara, distrikt Karang Eobar. DJOO, rivier op Sumatra'a Oostkust, in hel Oosten van het koningrijk Achin. Djooboek, dorp op Java, residentii marang, afdeeling Salatiga, distriki Tengaron. Er wonen 07 Javanen. Djooboong, dorp op i soeki, afdeeling Bondowosso, distriki Djember. Djoo Dcpoh, dorp in Borneo's Zuid- en- Oosterafdeeling, distriki : de rivier Mahakkani. Djoodik, dorp op Java, residentie Kediii, afdeeling Ngrowo. Djoodjoen, dorp op residentie Palembang, aan de rivier Kav. , Djooga, dorp O|) Java, a Isisteiit-resi.lentie Buitenzorg, aan de rivier Tjidoerian. Djoego, dorp op Java, residentie E ondem trikt Wlii Djoohoo, dorp op itam, Noorder B lilll^'- Djooja, dorp op de Westkust van Nieuw- Qninea, distrikt Koifl Djoelan, rivier op Java, tesMentie I hou, afdeeling Iv Djoelan, rii n der Djoelang Mango, dorp op Batavia, Zuider Kwartier, bewi rivier ban, 1 pai DJ. 19* 291
Djoeloer, dorp op Java, residentie TCcm haiiLT, afdcelinp; Blom. Djoembleng, dorp op Java, residentie Banjoemaas, regentschap Poerbolinggo, distrikt Kri fa Negara, aan de mier Lemberan. Djoembleng (Goewaï, rogelnestgrot op Java, residentie Bagelen, afdeeling Ambal, dis trikt Karang Bollong, tan denbergrngPenaïtan. Djoemer, eilandje l>ij «Ir Oostkust ran Su matra, in de Btraal nv Mulukka. Djoemi, rivier op Sumatra, residentie Ta panoeli, afdeeling Ajigkolah. Zij stnrt zich ia di' rivier van Angkolah. Djoemo, rlorp op Java, residentie Kadoe, p Teraangßong, disdikt Lempoejang. Djoemplang, dorp op .lava, residentie Etemhang, afdeeling Blora. Djoempong, dorp op Java, residentie Be . afdeeling Bondowosso, distriki Wïrosari. Djoempriet, dorp op Java, residentie Ka -11 manggong, distriki Kadoe. Djoenan, <lor|> op .lava, residentie Djok djokai Mataram. Djoengdjinp;, berg op Java, residentie Hautain, Noorder Regentschap, distrikt Anjer. Djoeng Djoong, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling \ [rowo, distrikt Wadjak. Djoongdjoengan, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap distrikt Ban dongan. DjOOnggO, dorp op .lava, residentie' J'a ip Malang, bij Pandakan, op een tamelijk boogen bergtop gelegen. De Christen bestond in 1856 ml 16 Christenen. Djoengjang, dorp op Java, residentie en I ; ibon, d -tnkt Gegissik. Djoongkal, dorp op Java, residentie Ba tavia, UVtir Kwartier, beoosten de rivier TjUelli Djoengkoelan, Djikoeloen <if llon djeh, bergketen op Java, residentie Bantam, i voelen hoven de/,ee. Djoengkoelan, dorpje- op Java, residentie Hautain, Wi.iei Regentschap, aas de rivier Tjidjoengkoelan en aan de Meeuwen-baai. De inlanders i jaarlijks 2,000 kat{» gom elastiek. Kr komen (jok steenkolen mui. Djoengkoelan, sic: Djongkoelon. Djoougkoengan, dorp op Java, residentie ing, distriki Magelang, Djoengkoer, berg op Java, residentie K. diri, adsistent rendentie Ngrowo, regeataohap dek, distrikt Ngarinan. Djoengkoer Sanan, o. n. o. belling van den ii : op Java, residentie Pn Djoongoedjoong, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap ÜTagelang, distriki l^ ll^' Djoongoedjoong Koeion, dorp op '»** resident ie Sainar.-iiiL r , afdeeling en distriki tiga. Er tronen I l.' Javanen. Djoongoodjoeng Tongah, dorp °1" 1: 'Y' T ' residentie Bamarang, afdeeling en <I 1S "' Salatiga, bewoond door 71 Javanen. ' ' \ ''* II WUM m m/i I I ■'41*11111 ll* Djoengoedjoong Wétan, dorp op J* residentie Samarang, afdeeling en distriki ' s '"' tiga. Er wonen 80 Javanen. dorp op Java, reside" Djokdjokarta, regentschap Mataram. . Djoonioen, zijtak der Djambi-rivieTi Sumatra'a Oostkust. ( Djoenti, dorp op Java, residentie ' i; " ,„ Noorder Regentschap, in het Noorden liet distriki. Tjikamli. . Djoonti, dorp op Java, residentie Chen regentschap [ndramajoe, <ip den weg v 8 dramajoe naar Cheribon, 12 palen van '"' majoe en 23 palen van Cheribon .$ Djoenti Kabon, dorp op Java, ' rsl Cheril , regentschap Indramajoe, distrik* rang Ampel. Djoopat, rivier op de Westkust v»». eiland lianka. /.ij ontlast, zich in de lx haai. DjOOplan, dorp op Java, re.'-iilent"' * y, itschap Temanggong, in het Noord-' " \an Int liisliikl Soeinowono. Djooradjoongan, dorp op Java, f"" 1 Kadoe, regentschap Magelang, distri»* dongan. Djooragan, rivier op Java, reside»* 1 kaloi, itschap Batang, op de -" '^c i itriki Batang en het huurlaud Si* Djoeragan, dorp op Java, re-i |lr " kalongan, regentschap Batang, distri» Imnrland Bimbang, aan de gelijknanu Djooragan, dorp op Java, :i '"'','• dentie Krawang, distriki Tjabauj aan ile rivier Boengin. Djoeraganan, dorp op Java. ", Batai ia, Zuider Kwartier, bewesten '' paal boven Batavia. Djooragan Gedang, eilandje in van l'uniianak, m Borneo's W ester»' Djoerang, dorp op Java, resident" 8] palen van Japara. Er bevindt » inplanting van den Heer rl* 8 * Djoerang, dorp op Java, irM ' l '' 1 ' 1 "' rug, afdeeling Balatiga, distriki mi t 25 ' Jai anen. ,ii( Djoerang, dorp op Java rest gelen, ie: entsohap en distrikt Kn o DJ. 292
r o^ J k ° ei i ang D J erro ()f Djoerang Dje ji, ■ dorp op Java, residentie Soerakarta, ' l;il|i ten Zuid-Westen van liet landhuis Pandan, Ï0 1 /, paal van Soerakarta, aan eon . Bte Mjken voet. van den berg Lawoe, op Bij (|i '"'" rlll VKD 8,069 voelen boven de zee. bjj] le A .'"'l' ontspringt eene beek, in wier na Plaatse Z "'' " i( klril "' WM "' rl "' kk ™ s . °P ton* bikkend koolsiofzimr ontwikkelt. g •» erang Djerro, dorp op Java, residentie Tj.JÏ,,?"' fegentschap Poemoredjo, distriki '(huiV' I N °otd-Oo3t van de hoofdplaats !>| oU erang D Jerro, dorp op Java, residentie afdeeliug Knksan, distrikt Tc ifs„| |^ , ( rUu gGembolo,dor|) en vallei op .Tava, M,. n \ u ' s "eialiaja, regentschap Modjo Kerto. <1;i^,. 1l '|" '''■ nog overblijfselen van vroegere waande in nissen en ruinen lui brok ösL Btukken 'leiitie °U ang Ko °wali, dorp op Java, resi- afdeeling Malang, -M pa öjoe '"" ll " :i1 l' alr " v '"' P*»oeroewan. '''■"Ti,. f, ang Oerang, dorp op i DW 6Zoeki > "I' 'b.'u berg Eünggit f('H(l ( , n)i an S Ponganten, rivier op Java, e en afdeeling Probolinggo, distrikten DjQ G '" Soemberkareiig. «Ki .f^.^ 01 ''"'T "I' JftTa, re identie I)jq g ' ' 6e *ing Bondowosso,distrikt \\ iro-ari. ''-•il ■fi tlg Simo, ilorp op Java, residentie Üjóor-T '" J '''"'"• ' lislnU LebakBioe '" n-rr,. . Oft D Jorok, rivier op Java, residentie .ÖJoer P ( ' l " nl "" 1 . ili^" k ' houn. '" ''ilr, C ? o<i ' ;L '> riviertje op Sumatra, residen- I)jo ei , lel " ir ' ;i;i11 den Linker oever der Moesi, il i-i ° l '"' l ' "I' Java, residentie Soera "i„i,., ||(| "'i oi Bermani, ban- of gealachl 1 ' '"'""''' <r ' S| "" ;ll '■■'■ M||il 'iH ,| ° . Kolarig, een der vier stainiueu, *»■ ' Kri ' op Bumatra verdeeld h Jooroeu '""'■'iz,„.„. K ' ll( "i' opJava,adsi tenl re identie '" I|H Weaten vaa het distriki 'lij^nzo!?. ''"' I' "P -'iiva, ;ul.-,i : ,t<iit -,<•>.;.), i,l h ,l B Joeroói! lsl J, lkl l ' 1 1 "1 1". aanderivierAagké. ,><■ p, Boegios, dorp op Java, ~ , f| ;"'"":' K ,„;"■ Zuidei i;. ntschap, d, mtf] ''J' 11:1.:1 . ten Zuid-Oosten van Bo I •°.ioo l . 0 , ' i ,'" 1 ' 'T residentie Ma -11 «"«gl, si( Dji Djoorong, dorp op het eiland Banka, dis irikt Marawang. Djoerong Siang, dorp op het A.chterwals- Aiiic-cil.iinl Watclai. Djoersia, ilorp op liet AeMehvals Aroe eiknd Watelai. In 1850 lelde het 28 huizen en 250 AlfucrcMi. Djooskapan, dorp op Java, residentie Ban tam, Noorder Regentschap, distrikt Pandc ,-l;i)iL r , ten Noord-Wejten ran Pandeglang. Djoot Baroc, dorp op Somatra, residentie Palembang, aas de rivier lioesi, bij de mon ding der Lakitan. Het bettaat uit 40 won : Djoet Toewa, dorp op Sumatra, residentie Palembang, aan de rivief Moesi, bij hel dorp Probomolee Toewa. liet bestaat uitlBwonii Djoewahan, dorp op Java, residentie Ka doe, regentschap Magclan,?, distriki Mii Djoewanie, dorp op Java, marang, regentschap Demak, distriki Mi Djoewarak, dorp op Java, n '•■ rakarta, paal ren Soerakarta en 58 palen van Se Djocwari, dorp op Java, resideutie & karta, regentschap Soekowati. Djoeweu, moeras op Java, residentie ribon, partikulier laad Kamlair I 1 trikt. Loewoeng Kfalang, <>]) de westelijke grens. Djoowino, dorp op Java, residentie i ■ hap Samarang, distriki Serondol. Djoewono, dorp oj> Java, residenti tschap Pekalongan, distriki Sawangaa, op de U estergrens. Djoonti Kcdolian, dorp op Java, resi dentie Cheribon, afdeeling [ndramajoe, distriki Kaïauu' Ampel. Djoerang Ajcro, dorp op ! lentie en regentschap Cheribon, aan den po \an Cheribon naar LosarL Djoenongan, dorp op Jara, Sncialiaja, cmi ilc Zuid-Oost der hoofdplaats, distriki Djabakota, op ecu partikoliei Bel bevatte in 1857 269 rielen. Djogabajan, dorp op Jai regentschap Samarang, distriki I Djogajogan, dorp op Java, residentii gal, afdeeling Pamalang, distriki Tjiomal Loi Djogang, dorp op •'■■ ; chap Ifagelani , d den grooten wi Djogasaram, dorp op Jav» dor, regentschap MageJang, in hel ' trDd Mino Djogo, de; Toempang, dorp. Djogo (Tjandi), tem] DJ. 293
Toempang. Zij beslaat eene oppervlakte van 1,287 vink. liijiil. voeten. Djogo Boijo, dorp op Java, residentie Ba eeling Ambal, distrikt Wonoroi DjOgO BoijO, dorp op Java, irsi.lriiUc J'.a itschap Poerworedj o, distriki Djenar. Djogo Djojo, dorp op Java, residentie eu regent; doen. Djogo Merdo, dorp op residentie Kediri, n Berbek, distrikt Waroe eng. Djogon Abang, dorp op Java, residentie Djogo Hogo, <jp Java, residentie residentie en regentschap . i. De bevolking bed) i 8,000 Ja en naam, in dit distrikt 1 palen ran van I'oni' jderd. Djograngan, dorp op .lava, residentie Ba latiga, distriki Djoho, dorp op alon ■ en ilistrikt Bal Djoho, dorp op Java, residentie Kadoe, Djoho, dorp op .lava, residenti . Poei \' , Ijo, lii I riki Djenar. Djoho, dorp op .1 ■ DjohO, dorp Op .lava, leidehi Bandjar Negara, distriki .in- s -1 tü. , dorp op Java, residentie Ba , distriki ïen| 1 Javanen. Djojogun, ilni'i 1 ' ' ; '''''" - Bij dwe pi ran LBO h trand, loodregt, met ott Djojopa. eiland Gilolo, op 0' H' '/• Djokaniloo, Djokdjogan. Djokdjok. dorp op 1 Ban op Java, BÜ zijn. De residentie wordt verdeeld in |Mi afdeelingen, to weten: Maturum c" dool "i '"' ( K;f te umi tappen bevatten v ol Sentoio, BantooJ Kaïung, °' 1 . A «roe A.woc ol l >' ttW ' elan en Semanoc, vu boofddistriki Djokdjol n lui Nederlandscli <'" " % ''. ,-i k 1 "' itaat. De administratie van I"' 1 . land X welke sederi LB3O g« van het Nederlandsoli Gouvernement uf mei dien verstande voJ Jr de Inkomsten werden verevend ccnij Gouvernement ten titan bad, rindl men in di vorstcu landen, i van tien ni ■ mverncmen . rieden, la, ■ ' ' ° , ru"' 1 , K.di |. ■ '~,„-,li ■' De bevol) II Di .il uil den Javaanschen » 'i ! of /'///', uil bel adjectief gogga, passend, ' saam, treffelrjk, en uit karta, hel SanskritiscW Icraia, werk. De naam zou dus bctei trefeliji vert, ecu ze n voor een nieuw gebouwde stad. Volgens hel Javaan* Woordenboek van den Heer Roobda vA ( ,i;a beteekent Joego, plaats, kerio, ■■ en dus hei geheel vi . Bij verkort"»* wordt de residentie ook wel eens genoemd, naai- een dorp, dal voor I»'' > ■muv.i.r Ma-, ter plaatse waardetep woordige hoofdplaats gelegen is. j Ten Noorden wordi deze residentie ' )^r 1 oO i door Soorakarta <'n Kadoe, teu vVesteo den, ten * losten door Bocrakatta ' tjitan en ten Zuiden door de [ndisehe zee- . tte wordt gesteld op 59.9 p. mijlen. grootste lengte i. breedte II- Bijlen. De weg van L'atjita" (hoofdplaats der residentie K ie ran Soerakarta naai- Gedong K c ' '.j 6 ,ii, loopen over liel ■ ""t-f' ■ van 73, do ' ! ''' van i.'i palen. De bela i \ ieren zijn >^' Mantjingan en de üepak. bergen zijn de Merapi, gelcgcii tv residentie en 8i eu bet Zuii i of Goenong tüdool, lietwclk echter niet dan L.OOU Bijni voeten boven do v DJ. 294
vcrcischt worden. De ondernemingen moeten, behoudens het vercisehte, dat aan de teeli rijst en andere voedingsmiddelen niet te kort wordt gedaan, de teelt van voor bet buitenland geschikte voortbrengselen ten dool h< Van zull.c overeenkomsten van landverhu i aan Europeanen bestonden er in .en veertig, doch van slechts zes en was de uitgestrektheid ten be 10,937 bouws bekend. Op i die verhuurde landen werd alleen i i, — op de anderen bovendien ook indigo, waarvoor aanwezig waren 57 fabriek in 185 I werd 377,300 kmst ponden i. Ook schijnen zich béng te houden mei de teelt van koffij ru oochenille, doch op I n l s 1.l \ mdl men nog D produktie van 1,810 . . pondeu oochenille, — die later gaande weg scinjin te rijn verminderd, toti Ministeriële \ erslag ov( r I 56 vi igi te an dere teelt dan ake is. Ei liijulijk is dit te vi standigheid, dat de huui in de o izekerheid hebben verki van de toekomst der lan dien toestand de teelt van koüij en ■ heb ben om vruchten te kui band hebben lab pen, on ai paald tot de teelt van indigo, die jaarlijk afloopen kan. l,i vreênril van hel wi Djokdjosch volking en de gesteldhei en di volkii Luktive kr» met, oi' althans mmdi king der Gou' kun :ll ziju en, en di lllst ! bijzoi i, terwijl i volkii kagen. 336,492 tulen, en daaronder 670 Eu -11111 en daarmede gelqkgestelden, 1,736 ! * n i 1 1 9 \ rabieren of andei e teriingen en II lijfeigenen, soodat de ei ~-.,, ' ri ''.i''.'.-i|( ; iulandscbe bevolking sterk waa '""''"' zielen. tn i f l '"" 1 ' ' s vruchtbaar, doch bevat, ook on deeg j!^ 6 M ' vk|l "- l)(; Zuidkust bestaai ge een dor kalkgebergte, waarin het . U ' N| ''"'''' l "'"' piotten aantreft. Die aan Z|l(| '■ ( ' ( ' M| :iiii| wt \;ui de Oepak-riviei ia l, 1( |( " i|;i:| i'i.l. Ook bevinden fcioh aan de Zuid fan o *' *'-'" 1 " I ■ i < — l k. 1 ïj i|i(.:n, waarover hel tol ~,. Ottve mementswege wordt gehouden dooi 0p z ;_ Bongkop | a Boxope ''iili",/'"" 1 ' 1 " 1 " 1^I ' 1 " v;i " ''''" grond zijn rijst, suiij-J 'J' tabak, peper, maïs, katoen en eele rlakt bebouwd i 1 . :;V|i i', htboomen, (rolden, tn bi koflij '" l z '.i" M'ir koffijaanplantingen. De 'erki^jj; l "'' l ' l ' V( ' op de aan parükulii '••ii, wordt geteeld, koopi bel D« j i(( ' ( '""'; rnemeni iaa den \ 1865 i' 1 ', I "''' 1 ia n btei lii t a uiaenlijk. In rij 319.J I pikok en in 1856 ƒ i,-,..., I'^1 '^" I - Daarvoor m '•ii „'„'.'i ' { ■ . mim / L 6.68 per pikol, Perso fpakking, ■. f L 8.27' ,en in V ,iL Omtra l ;" Uï der bei te worden ju an ii deze residentie door inlandsche en verhuui en. — oneel i fan de opname in bet Ju i het- I ''"iiicr Kuropeanon en daa m buur i. eraal yerlei dot kontrakten, die DJ. 295
in Djokdjokarta, alwaar door de huurders van gronden weinig of geen dwang kan worden uitgeoefend, mei elk jaar toeneemt. —Al kou men hier denken aan eene betere betaling van de zijde der partikuliere ondernemers, dan door het Gouvernement voor de teeli eu de berei ding der indigo wonlv gegeven (hoezeer dit voor het minst twijfelachtig is), dan nog zou die bijzonderheid, wanneer wij in aanmerking nemen, dat die hetere betaling nooit een EOO groot versdiil kan opleveren, dat zij de teelt voor de bevolking van onvoordeelig (want dat is zij in de Qouvemements-residentiën zonder twijfel), VOOtdeelig zou maken, niet voldoende, zijn om dit feit te verklaren. boe behoort nog op vele andere bijzonder et t ' len. Doch hel kan bier de plaats niet zijn, om de betrekkelijke waarde preken van vrije partikuliere en van gedwongen Gon\ ernemeuts-ondernemingeu. Wat voond de meening wettigt, dal de pro duktive kracht der bevolking veel te wenschen overlaat, is zeker bet onmatig gebruik van , dat hier plaats grijpt en niet geschikt en i eveu van haren . i tand. meer men toch de Djokdji olking er buiten laat, K Ke ien, omdat daar het gebruik van opium verboden is en dus geene opiumpacht .:, is de verhouding der oonaumtie in •. erig gedeelte van .1 I bet e\tr;i boven de verpachte hoe al wordt verstrekt) als van I Am.-t. pond velen, terwijl in Djokdjokarta die [ing is van 1 Amst. pond per 89' , van het gemiddelde uniiie voor hei overige Java. J)ic berekening u wel is waar gemaaki over I van 41,496 katf» of i. ponden, waarover de verpachting terwijl liet. lilijlvt, dut bovendien aan de i tindei dan 71"/,, of -"••,-".» I kaiC» 1 Ajnsi ponden) extra verstrekt werdeu, t;i de verdeeling tuMchen de veraohil< lende residentien niet wordi bekend gemaakt, en liet is dus ïiineijelijk te bepalen, of en in verhouding van de meer ia hel Djokdjokarta«ohe de juiste aai wanneer men b aanmerking neemi I°. dat Djokdjokarta een binnenwaarta gele ai dus het smokkelen el «e -, en dal d< p i bt( i bij i ïti ■ kkiug pond, dat hem bij de verpachting / ■ kost, , dan is het niet te deuken, dat hij, wien <f> waarlijk om den zedelijken toestand del ■ volking niet te doen is, geen ruim gebnü* zou maken van de hem aangebodene uelei-''" beid, om zich tegen slechts 127 0 n *~"? verpachtingsprija te voorzien van een :ll ' ' j hetwelk hij met het grootste gemak triTC» l ja Lfi maal de waarde kan slijten, en om ;i| zl '" bel drukkende van zijne pacht voor bet |n:ll "_ te neutraliseren, — en het is dus niet ° waarschijnlijk, dat, met de kennis zelfs va»* verdeeling der extraverstrekking, de verjj oB ding gunstiger voor Djokdjokarta zou uitval" l al eens, dat van die strekking geen enkel pond voor Hi' )kl 'i worden gebezigd, en dat bet g ell daarvan moert dienen voor de behoefte het overig gedeelte van Java, dan nog ' M a verhouding voor M overige Java zijn »ls v *jL AinM. pond per L2O zielen, en dus nog altij" l ' blijven dan die van I'J"^' r . Uel mogt dan wijlen de (jencriud » joor .Naiii -is, die een /.nu groot g< zijne Indische loopbaan in de vorsteuW" . had di !, en aldaar dus het Vte< kwaad in zijne werking had kunnen in zijne Beschouwingen over Nederlandse* zijne stem tegen de opiumpacht met '■''' er ir, vergeefs, laten liooren. L)e b'nuenlandsclie handel in deze reS .^ tic, waar men behalve vele marktpla 700 warongs telt, wordt • ezegd te rijn, waarschijnlijk ten * rau !'| |il(l i heffing der belasting op de bazars. De * j„ i naar Boerakarta on Magclang ' goeden staat en de houten en l» 1" dooi en- ~, il.' )p IKi vrat in de residentie Djokdjoka lll^] in LSfifi de oorlog uitbrak, die bijk»nB g nu.ld, ido vijf jaren lcis aan hel \ c.lcrlandscli GoUVCrnemCUt » ( van menscheuleveuB en geld kostte "_ de 1 leiding is men bet uog u ' Sommigen beweren, dat de landvero de ooraak rijn geweest, anderen *oe intrekking er van. . j„ i& \)v meening der eersten zal wel «e» &» len ernst kunnen wolden >' ll : ( u ' * ■ 100 V( t men daarmede zou ven, dat, ïoo er geenc l; '"" I||c1 ||c badden plaata gehad ook in. 1 noodig zou sijn ewcest ■ ,ntc DJ. 296
dertig jaren zijn en wolden weder gronden doOÏ inhindschc \orslen en t-rooien in de Vor stenlanden aan Europeanen in huur afgestaan, en waarom kou hetgeen nu sedert zoo langen tijd ronder eenige de minste nutventoring plaats !. r rij]it, in L 825 algemeen ongenoegen bebben te «reeg gebragi ? liet blijkt integendeel, dat ilo intrekking (lat gevolg heeft gehad, vooral omdat (irelijk de billijkheid trouwens medebragt) de huur den voor hunne gedane uitgaven welmoesten worden schadeloos gesteld, en do verpli tot afdoening der bepaalde schadeloosstelling werd gelegd op de verhuurders, van wie (zoo als ecu ieder, die Ja~he vorsten BB ten kent, kan nagaan) alles gemakke lijker dan geld te verkrijgen is. Wanneer men hij dit alles nog bedenkt, dat het koloniaal Instuur, 'twelk zich tegen de land verhuringen verklaarde, zelf aanzoeken om af stand Van gronden in huur deed bij de vui .steu van Soerakarta en Djokdjokarta, die ze telken reizc beleefdelijk afwezen, — dat delijk (lat bestuur bij de intrekking der land verhuringen er in slaagde, om zich vo"i fjg jaren de landen Djabarangka, Karani: kobar eu K;,li Beber in i'ael.i te doen abtaan, kan liet dan wil verwondering wekken, (lat bij het ongenoegen over de krenking, den vonten eu grooten door de vernietiging van door hen anc overeenkomsten aangedaan, zich nog Voegde een vlij sleik \v;uit louwen omtrent de bedoelingen van het Gouvernement, om zich op die wijze ten koste der vorsten langzamer hand uit te breiden. zijn t " ( ' !:( ' V( ' U - EW zou toch al te dwaas zélv,' : , xv '" r " beweren, dat de land verhuringen Resui? 8 """tevredenheid zouden bebben gaande teu • ''" ar ( ' c i"' illl i'«'h ( ' vorsten en gTOO 'ot ( [;"''"' T beweging en geheel ongedwongen (mul!,!' V(t ' u "''".- van gronden zijn overgegaan, ii lln ! Z V> M t<: regt, daarvan grootereen ten !' e 8 inkomsten kouden verwach "Wo t (i "'" ( ' x l' loil;iti ''- Alll! I "'J |Vl k, m "" r< ' nt > »><> er nog Benige redelijkerwijs ilc ( " ;Mil!1 " É > Bchqnt te moeien vervallen voor •iuulv!? '■ K ' e bijzonderheid, vooreerst dat de \'», r '"V""". 1 - 1 ' 11 r «edB in IV.'IS, dus twee jaren ,"'■ uitbarsting der onlusten, werden in l''". en tem tweede dat, kort na bet J ll.v () . n , ' T '!" )lls <<'», 'Ie I'<i„i.fi,ib,ilinn AeIO ' t (JI . li ™j ll »' seer naat» verwaal wasaaaden tot t ] ( ! L """ Keiaer van Soerakarta, zich ii Ls ?." Generaal Burggraaf Dr ,|, T lT*™ B «net het verzoek om herstelling "m C !'. 1 ' 1 ""' i »:- P( -". als een krachtig middel g' p'wuging. ' ; "-i-ii'(V'' 1)|iv " lkil1 " konden de landverhu ken ; eenige ontevredenheid verwek - ,'" lt door de meerdere veiligheid en itting ( ( ( "" r ''•>■ hetere betaling en de bea 1 kncvelarij, moest baar toestand op ' luil toe,"" - - 1 "" 1 " 11 '" "ij wal hiler worden, (| 'T ~i ii Z; J lOg blooi stond aan de willekeur "im.| 1( ;'" hoofden en de afpersingen van I h,- ii'li,.' ! l:rs - ■'• r nj» '"'''■ f«ten, dia ten ' s 'W d en^e te zijn. Bel i '' C f-'fiiot'.'' ''""•'/'''■"'' Akic) -Mam.Kh NkgOBO, ; rr van den tegenwoordigen P<utff<( -'" hiii,,'. Nl .' EDOHO, destijds reene gronden ''"''''lel VM ft fetaan, niet omdat hij er geen '"' r ïich iv zair, maar omdat hij ~ ~|,.p'!'" w ' ll ""l' van volk uit de ub [''lm-,!,. l "' 1 " /ouden irerblijven, naar de ver -1 ;; '""'••"; Modat, toen hqaandea Beer i'"" 1 !! \ y | ,''" lu J II »' 1 de administratie zijner '';> z ,, '!' eindeliik ter erkenning van ,1 '"' IIM '-" het land stogo Bari in huur ,| d a ? ■" < ' srlm ' ll ' 1 '' ouder uitdiukkelijk [<» o- ' l Efeen volk van zijne andere 1au ,1<.!...,," t11 i; '" lh " Heer Stavbbs sou wor- S ,u. i ""• "- 1 ■'»'■.■•!■ ouw.waar' ,. ;vi)lk '"- twee der gewezen land -55*1 ~„.,, ""■' vergunning de, Gouverne ' " l( -n bel. ,' : adminißtratifl hu a v« ;: v '.)k ,„ s ' «■•'"■'■ gebleven, de Hoeren jy. di e i' T V i i"'" llril>l - '"" ■ l '" .:" « ~. " k wam bestoken, herhaalde ronder ~„i; eu bijstand van De daaiuit ontstane ongerustheid schijnt eindelijk nog gevoed te zijn geworden door lingen, die hij de bevolking het denk beeld deden ingang vinden, dat hare godsdienst in gevaat verkeerde. Zoo veel mag men al thans als zeker houden, dat de hoofdaanlegger van den OOtlog, dr i )n PO N i iiuhi en een der VOOgden 'van t\rn toe , Sultan van Djokdjokarta, hij hxuchtig zijn j i persoonlijk ge krenkt zijn geworden, terwijl hij tot zelf niet was, zijn stout best i zou hebben gewaagd, en zich daarbij opgeworpen als dl I reteller in hare zui verheid \. tonale godsdienst, zoo hij verzekerd had kunnen houden van ond te zullen vinden. De min Ie oorzaak kan het Mueulend vuur in \ igen brand i ban. ll> i door wel! ■ DJ. 297
In zoodanigen algcmccncn staat van zaken kan en moei elke aanleiding, waardoor maai aan de bestaande irritatie een schok wordi . ii. steeds hetzelfde gevolg hebben, terwijl omgekeerd, vaar die toestand van onverge iiiM rn ongerustheid nici aanwezig is, geïsoleerde poging tuf rustverstori&g wei nig kans van te dagen beeft. Voor zoodanige eene zal men lic/waarlijk op z 'j-.it- hoede kannen zijn, maar staatsbelang eischt een naauwlettend toezigi op den algemeenen toestand en ecu i uldig vermijden van al wat de gemoederen kan verbitteren. Twee omstandigheden begunstigden den in de aanvankelijke ui zijner e au, die des tijds ala Resideul bij hel Hof van Djokdjokarta waa geplaatst, ontbrak aan de, uithoofde der vele verontrustende teekenen, eoo uoodige waakzaamheid en geestkracht, en ten tweede dal, Java ran troepen stert ontbloot waß, daar een aanzienlijk deel der krijgsmagi ten vi rooi de e den en van daar nog niei ten keerd was. \ ; .ii de rijde des vijands werd me) & tanati streden en meer dan eens leden de \ M%6 v( '"' liezen. — Langzamerhand echter raakte debe i, — .Dir.ro Xi:i;i)i;n verloor lijk zijne beste raadslieden en bevel- Muii.ki, die gevangen werd genomen, i Pi later bekend onder l, die zich onderwierp, en hij zelf werd meer en meer in het naauw i in zijne bewegingen beperkt, door ,; lri hij tv ' aai,i;d bènlèng't of kleine , Daar hjj even wel zich volkomen kun >; 'de trouw i zi-'.i's de Javai rouw te ireel eerbied en ont» hem gevoel den, om zijne, Imn dikwerf chuil lij den oorli en op den duur ondragelijken staal. van i eoo men hem angen had genomen, met den Bevelhebber van hel Neder en vinden. Da O eindiple, | ipl( | , niet alleen \ oor hel njk v Ijokarta, maar ook voor dal van Bet 001 den opstand boelen en hel tweede voor de verleende hulp betalen, <"'• ieder zoo \\,i! 1 wee derde van zijn gebied :l ' slaan. De, sedert LB3O in ons bezit, zijnde, re" sidentiën Banjoemaas, Bagelen, Madioen (l Kediri, en de adsistent residentie PatjitW maken onze toen verkregen aanwinsi v " grondgebied uit. I' oneerdc Kolon' der Genie in Indische dienst de Yaynks \ v> Bbaxbli schijnt (blijkens liet voorko in het '2de stuk van zijn werk over fl diging wm jV. /. op pag. 304, 305 en 30(1 f» ."•'is) in bet belang eener behoorlijke dediging van Java, waarvan hij de naamste kracht in In-I centrum van het eil» 11 wil gobragt hebben, het als eene ka|' '■' fout te beschouwen, dat men in /JC ' niet beefl meester gemaakt van het gen* grondgebied <\n- beide rijken, daar bel niet aan voorwendsel* voor zoodai gel ontbrak; en liet slot. zijner beschouwde ener i i beval eene herliaaldc •'•' . beveling (zie pag. 309 en 341) om daartoe "J de eerste gelegenheid de beste over te - :i: '"'_ De betrekking van het Nederlands* vernemen! tot den Sultan van i \ is die van leenheer en vasal, zoodat ' ! afsterven van eenen Sultan zijn opvolg' de aanvaarding van bei bestuur de mi van dat Gouvernement 1 [en is tol de bezwering van ceneakt 1 verband, waarvan de. inhoud wel uict "" K j end is, maar toch ongetwijfeld beval ' eene erkenning va luvereinit' belofte va der daaruit voortvloeU jjj verpL'gtingen, geUjï dan ook I S.'j.-j, na hel o\ ei lijden van Sultan H ' BOXWOXO V, diens broeder en, v " "|i- (I de .lavaansehe, instellingen, ook welt' \l, ('i 1 di'' u ffl j, werd geïnstalleerd door den Ri [ iu^' p-ens een oud gebruik, gedurende den t '-1' ( o p . hel. o\ e; treden van den andi , in don ' Op het. verblijf des Sultans zijn intrek ''"^J. lUI over het rijk in handen | i De llesident is de vertegcnwoordi hel Nederlandsch Gouvernemcui bij ' !l van Djokdjokarta en schijni bij ' ÜUg ;lk U ' Oed Ie rijn, maar uit de < stukken blijkt het niet, hoever zijne Teß aanzien van hel regts'fl ËZCII BV e» dal. hij v i in deze residentie aauwi giëu, Ie welen In-i DJ. 298
Z( ' llllr "■ uitoefent ah elders op Java landraden, en regtszaken behandelt, diean- Ils 'oor den ommega len regter worden ge -en eene Begtbank voor criminele ■ ■ '° r onderdanen van den Sultan wegens i^, n gebied gepleegde misdaden teregtstaan; J~*v Europeanen en daarmede gelijk gestel leen voor uvn Raad van Justitie te Ba |.., kunnen worden betrokken. Waarsehijn (l. i! h ' l ' :ll > '" verband met, een eu ander, iliii , S "' l '"'> L '' c ""k regtsHÜcen behandel! mei l ( ' i; .ik:il)estienler van den Vorst, met dezen '* met de politie in liet rijk. | ;|| ,'""' dien Vorst, wordt hel, bestuur drs gevoerd door den Rijksbestierder, die 'e «ei \ vaut iv overleg met den Kesi i ,•,.[',". ' J wordt in da waarneming zijner be- ' J 'j.~<" s l:(;u> door eenen Adsistent-Kesi [j e ' ' fiskaal eu griffier bij hei resi v .,,' is eu de betrekkingen waarneemt y-NGtaris en Vondumeester. 1.;,,.,!"" '' ien ressorteert Djokdjo »oo r " l "" 11 ' ( 'en raad ran Justitie ie Samarang, •ttilita" onder de tweede irrootc fta '"i' U op JttVl de dienst staat ater »*a»< oaèer de derde Water- De Wees- eu Boedelkamer hier i van hel onderwijs worden 0iu1;.,. "■•''" l; ' '' ''"'"' eena sll ' l " rl)lu '•') : ; waarvan de tijdelijke Resident Voor ii riiii ' l> terwijl ter böofdplaat Gou ■ u ''dri lagere school is. Voor de eere "** Hervormde Gemeente is te '' ()u k een Predikanl te( de (il,/.!',!'* 0 '" aan de Zuidb st de ipen ie Rongkop van ! "^ Cn van Patjitan tot aan die van het >W , p de Regent van Bantod, ii ier Progo en twee dis '" van do Pro ;o tot aan de rivier ti tten en ambte- i,, ,1,...,, ;r - (ii . ,; | . het 1 Gouvei ateur tooï de Ji taal, een en Waterstaai en 'slands cii ,' J| ni, J| i ijjj j, l ' IL een lm ■, Deurwaarder A;,,' htl iiiu,',' 1 ' I ",'' dc i" 1 au tel ri; van hel Ne i i Gou- V H| , , id. Zoo 'ohijni zeker te zjn: ! " Djokdji Gou ttdrentewoi 2°. Dat 's Gouvernement Opinmpacht zich ook over dit Kijk uitstrekt. ■i". Dut il.' op di' hnzars en waroiiifs, wier helling verpacht ook hier van Gouvernementswege werd geheven, en dat dus ook Djokdjokarta in de afschaffing heefl gedeeld, mei uitzon dering evenwel (blijkens bet bepaalde bij de Publicatie van 16 Dec. LB5l, [ndiscli Staatsblad, n°. 73) van de twee zooge naamde heilijrc bazars, Ie weten ilie van Pan : [mogiri, welker opbrengst, bestemd zijnde voor ook vroeger geene bate voor liet Gouver nement Bchijnt ie zijn geweest. 4°. l)ai 's Gouvernement* Zoul opoliezich niet over Djokdjokarta uitstrekt, maar dat daarom ook (ie uitvoer van zout uit dat gewest naar 's Gouvernementa ■ gebied verboden is. s°. Dat de exploitatie der vogelnestklippen in de residentie, gelijk mede de Btrand vonderij, geschiedt van wege het Gou vernement. Ci". Dat eindelijk het Gouvernement, voor zoo ver betreft zijne onderdanen in deze residentie, waarschijnlijk nog inki heefl ter z;ike van bet klein zegelregt, de eollaterale snecessiën, de venduxi posterij. Ilct cijfer der inkomsten van den Sultan zou, al had et eene meer regelmatige inning van belasti , toch altijd moeijelijk te bepalen rijn, d ■■, een Ite in praestatie van arbeid of beeren v.ordt opgebrai t, en de waai ecu zoowel als liet ;> lijelijk onder cij fers te brengen is. In zijn I reeds aangehaald werk, getiteld: Be* X. 1., gaf nu wijlen de Generaal Majoor x.\ -n (is eene naamlijst en omschrijvii aantal SOOTten van heffingen, Maarvan de in te overtui gen, dal zelfs voor hi i de Javaansche huishouding i.s dom zoo goed als ondoenlijk i ■ nar bij benadei i weten, wal door den Javaan wordt ■ behalve hetgeen de Sultan van zijne on ,n\ trekt, geniet hij van i i odscb (ioiivenie: waarschijnlijk als sch ling, hetzij t\f vermindering ran zijn grondgebied, hetzij rooi de ontvangsten van hel i zijn Rijk. Op de tndisi be I" [rooting : I VOOI van Is .: l'l i, fkouding u DJ. 299
en grootheid van vorige ilagen zeer belangrijk iii heeft zich, hoewel tegenwoordig van veel tuinder uitgestrektheid en nragt, altijd onafhan kelijk weten (c houden. De Vorst draagt dm titel van Sultan en oefent steeds een willekeu rig geaog "ii Dit koningrijk heeft ccue oppervlakte van 2260 Eogel»elie mijlen. Met getal der inwonen is niet met zekerheid bekend. Door sommigen wordt de bevolking gesteld op 2,000,000, dooi anderen op 450,000 zielen. Er is alle reden omtegeloovcn, dat dit laatste cijfer meer nabij de waarheid komt. liet rijk is in honderd negentig gemeenten, Moekim genaamd, verdeeld, betalende iedere .Uin'tim eenc kojang rijst van i~! pikols en iederi van een huis 3 gulden 80 cents lOfdgeld i nor i\rn Vorst. Lautrs de gehcelc Westkust lot aan Asahan ligt een vrij hoog gebergte dat vele metalen beval en zich 10l diep in de binnenlanden uit strekt.. Een berg van deze reeks, Va Mocra door de inboorlingen, en Gouden Berg door de „aveu genoemd, is ongeveer 4,550 Kijnl. voeten is nii zee, bij helder weder, op een afstand \un 'J.' mijlen zigt baar. Uit het gebergte onispriuL-en vele rivieren en beeken, doch die noch diep, noch breed genoeg zijn, om door - handelsvaartuigen bevaren te worden. De lucht is er gezond, daar de hitte door de zeewinden getemperd wordt, liijna alle plaatsen aan liet strand zijn moeijelijk te genaken door di. /«are blauding die er heerscht. De Ihtl-ci. zijn met: zware bosschen bedekt, waarin zich de wilde dieren, welke mm Op Su matra heeft, ophouden. \|,. M um |i er onder de huisdieren: olifanten, ( |j,. ; ; . gebruikt worden. Ossen, buffels, cinig schapen, welke er ingevoerd worden, gewgcltc, eenden en visch in overvloed. \ mi den boek van Vliin tot aan dien van Sing kei, hebben handel en scheepvaart een goed aan zien cru \intlt men meestal schepen van vcr i. die zich van de reue naar de andere der zoogenaamde peperhavens begeven, om eene Ud'mg in Ie nemen. Sedert de sluiting van een ierdrag tiisschen het Gouvernement en den Sultan van Aehin, heeft ook onze handel met dit rijk «enige levendigheid gekregen. Door den Sultan is aan die overeenkomst de meeste open baarheid gegeven, met uitnoodiging aan zijne onderdanen cm handelsbetrekkingen met onze bezittingen aan 1e knoopen. Di bevolk K. i!i >' landwaarts in woont, houdt zich alleen met den landbouw bezig, voon lijk nut liet planten van rijst voor eigen be hoefte. Zout wordt te Achin, en bijna la geheele kust tot aan Bingkel, aangemaakt, on dient tot uitvoer, lid luid is goed en overal bebouwd, voornamelijk, met peper, die jaarlijks een produkt van 130,000 tot 800,000 oplevert. De oogst van dit produkt beefl ge meenlijk plaats in Januarij, Februarij, tot hall' Maart De voornaamste voortbrengßjslen, builen de reeds opgenoemde, /.ij»; sto£gSJ3; dal i naai- de Wui van Indiê wonll uitgeroerd, edel gesteente, katoen, ruwe zijde, die veel in de binnenlanden van Aehin gewonnen wordt, < niet genoegzaam, zoodat er nog van China ingevoerd worden. Die invoer geschiedt over I'ocloe Pinang en Singapoera. Tabak wordi er voor eigen behoefte verbouwd. Zij wordt bijna zoo fijn gesneden als de Javasehe, doch is bit terder van smaak dan deze. Pin&ngnoten jen in menigte te Achin en om de Oost van deze plaats, zij worden vandaar voornamelij!. Poeloe Pinang uitgevoerd en verder naar I overgeselieept. Sapanhout is mede zeer gevild door de vaartuigen van de Wesi van Indië ko mende. De aanplant van koilij schijnt, in het geheel nieuw en verre van overal ingevoerd te zijn. Verdere artikelen van uitvoer zijn: bcuzuïn, kamfer, zwavel, betel, aard- en boomvrueh tcn. Men werkt in Achin in goud- en zilverdraad, zijde en katoen, en oefent er onderaohl andere kunst- eu handwerken uit. De invoer bestaat hoofdzakelijk in katoenen i, lakens, opium, Spaansche matten, en voor een gedeelte van hei land in zout. Daar de Ajohinezen sterk verslaafd zijn aan het opium- of amlioen-sehuiven, zoo is h< niet te verwonderen, dat de meest dit producl ten verkoop aanbrengen. Over de inboorlingen zie rncu het artikel: Aelünezcn. In het. jaar 1506 weid Achin hei eerst be zocht door de Portugezen, die in 1509 een ver bond met den Vorst sloten, (hit voornamelijk den handel ten doel had. In 1595 lani'm. Simiutra de Nederlanden voor het eerst Maar de Portugezen hun vele moeijelijkheden veroorzaakten. Vier jaren later kwamen op do/e kus! twee Bonepen, de Leeuw en de Leeuwin genaamd, onder bevel van den Opperkon Cosjtelu Hoi ms, die kori daarop, zoo door eigene onvoorzigtigheid, als door het be stel der Portugezen, op bevel van den Sultan, nevens Benige andere lieden, vermoord De Engelschen vertoonden zich liet eerg( te i in hel jarir 181% met eene vier bandclavaartuigeii, onder bevel van .i AC. ]« 3
struiken van Jnvaansclie braambes, papnja, pi siuiij, kollij en wiiniliiliDiiiiicu utntrrveii. Andong Biroe, dorp op Java, residenlic Bezocki, afdeeling Boadovosso, dish-iktPoeger. Andong Sari, dorp op Java, residentie l'e/ucki, afdeeling Bondowosso, op de grens vau Frobolinggo. Andonohoe, rivier op Celebm 1 Zuiil-Oost kust, rijk J.aiwoci, ium het Zuid-Westelijke gedeelte der Vosmaers baai. Andragiry, zie Indragiri, rijk, enz.' Andries (Bt.), eland teu Zuiden van Ce lebes, tusschen du baai van liouthain en de .straat Saleijer. Anóe, rivier op Biunatrs's Westkmst, ia-het Westen dot residentie Fadang. Zij stort zich in di' Indische, zee uit. Anée, dorp op Sumatr.i's Westkust, resi dentie Padang, aan de gelijkaamigQ rivier. Anga, l)erir in Boraéo's Zuid-en-Oostcr afdeeling, distrikt Poeson Oeloe, aa.ll He rivier Tewej. Er worden vele eetbare vogelnestjes gevonden. Anga Anga, gebergte op Boméo, op de prrnsseheidins tusschen het koningrijk Bornco of Broenei en da Nederiandaehe beilttingen. Angalam, zie: Ar gala m. Angaloe Dórè, dorp op liet Sandelhout cihmd. Angaloe Nanga, dorp op het Sandelliout ciland. Angan Teloe, dorp op het eiland Bali, rijk Kaxaag Asam. Angar, dorp op den Oosthoek van liet, eiland Ccram, residentie Bftada, regentschap Kian. Angat, eQandjc ten Wetten \an IWnco, in de itnud van Karimata, liij Je stad I'ontiaiiak. Angelica's klip, Hip in 4e zee van Celebes, ten Noorden van het Kleine Soenda-eilandßoesa Linguete, op ? J »' Z.Br. en 12*" 20' O. L. Zij is I mijlen groot Angenila, eiland tra Westen van Java, in liet Oosleiiiilc \an da si raat Soendii. Angermous, eiland ten Hooiden van Nieutr (itunea, in het Westen drr (imul e ( \vv\\ inkhaai, op Vil' Btf <>. 1,, :i' in' /,. Br. Angien Angien, dorp op Java, residentie Bamanng, regenteohap Demak, distriki Demak. Angir, dwp l| i' ''•' Oostkurt van het ei land Cer&m, rendentie Banda. Angkatan, dirtriki op Java, residentie Ja paia, regentschap Pati. Het ligt in het vrnoht baarste gedeelte des regen in de boor den der rivier D, " :ill trl ' 88 dor pea met ongeveer 18,500 zielen, op eene nit iktheid van L 9 rietkante palen of Engel sche mijlen. Angkatan, dorp op Java, residentie Japan, regentschap Pati, distrikt Angkatan, f> palen van Pati en 46i/, paal van Japara. Angké of A n ké, rivier op Java, residentie Batavift. Zij ontspringt uit den berg Salak, ver ec-nitrt, zich ten Westen der stad Bathvia met de MuiefVUMrt BK lobiet een lak Oostwaarts in de rivier van liatavia. I lare oevers zijn met boomeu bewassen. Diepe vaailuigen kunnen in deze rivier niet ankeren. De Angkc wordt ook wel Tjaringin genoemd. Zij is Sfgedamd en uit liaar is eenc waterleiding gegraven. Angké, dorp op Java, residentie Batavia, een uur benoorden Batavia, aan de rivier Angké. Angkolah of Ankola, distrikt op Suniatra, in do -Batta-landen, afdeeling tóandaheling. De inwoners, ten getale \an L 3,000, rijn allen Bat taks. De Radja der Batta-landen houdt in Ang kolali zijn verblijf. Dit dist rikt, hetwelk ouder liet gezagTaß den Adsistcnt-Rcsidctilvan.Manda beling en Angkolah staat, wordt iloor ecnen Con troleur beheerd. Angkolah is een goed kollij <listrikt. Men vindt er nog weinig bebouwd land, zoodat de. rijst er schaarsch is. Er wor den vele verwoestingen door de olifanten aan gcrigl, die des nachts de wouden der bcndiel lingen verlaten. Angkolah of Ankola, rivier op Suniatra, ia ilc Batta-landen, distiikl Angkolah. Zij ont springt aan den Zujd-Oosteüjken roet randen l'.oekit K;ija, vereemgt zich mei de rivier (la dis, op de hoogte van 100 a 500 voeten boven de oppervlakte der zee, en loopi onder den van Gadis of Singkoeang, na eenige groote rivieren in i!c bovenlanden te hebben opgenomen, op de \\ eekast bij Kingkotmg in zee. Zij is zeer diep: men gaat haar o\cr met eene drij vende brug. Aan hare oevers honden zich dik wijls veel olifanten op. Angkolah Djaï, dorp op Sumatra, in de Batta-laaden, distrikt Angkolah. Angkolah Moodik, dorp op Snnurtra, in de Batta»]aaden, distrikt Angkolah. Angngin, een der Kendangsebe bergtoppen, op .lava, residentie Bantam, benoorden Tjiïang kahan. Angoja, ïivirr op ('clclics' Oostkust, rijk Lahroei. /ij ontlasi noh in de Vosmaers baai. An.joong Boijo, dorp op JaVa, residentie : ohap Samarang, distrikl (ir 01. Angrek, rivier op Java, residentie Samarang. /.ij is reu tak der Progo, i'u ontvani i ui de berg- Btroomen, die raa de Zuidelijke helling ran den ran en de Oostelijke afdeelingen na den Siadoro af\ lieten. Angsana, berg op Java, ad»iatcat<re>identie AN. 30
sciadehouteUinff rn gratificatie* aan dexelve, maar lu-t blijk! niet, wal daarvan het aandeel is van den Sultan van Djokdjokarta. Behalve de Nederlandsche krijgsmagt in deze residentie gestationeerd, is er nog de baris san of het legioen van den oaafhankelijken Vorst PaMfféran Pakoï AxaM, hetwelk hij, krachtens vroccer aangegane konttakten, ver pligt is te onderhouden, behoudene subsidie van hel Gouvernement, hetwelk de Formatie van liet korps, waarvan de Psmgéran zelf Kom maiidaiit is, lieel'l vautgWlcM en de EooM-Of- Beieren op zijne voordragt benoemt. De ()Hi i worden uit de familie van ilen /' /■,/'/ gekozen, doch hei Gouvernement, (er wiens beschikking hel korps slaat, heeft de bevoegdheid, om aan hetzelve een Officier van hel leger als instructeur toe te voegen. Hel schijnt alleen uit infanterie en kavallerie te beslaan. Aan den Sultan is te zijner beschikking, om te dienen lot inililnir geleide, oog toege< lijfwacht van dragonders, bestaande uil Europeanen, hunne afstammelingen en A.mbo ntv.en. Hit korps staat onder de bevelen van i\vn Resident en wordi door Europesche Of ficieren gekommandeerd. liet wordi uil 'slands kas bekostigd, is aan de militaire wetten on derworpen, en kan ingeval van oorlog bij de kavallerie van het .\i deilaudsche leger worden ingedeeld. Kiuilrlijk verdienen nog melding de, is «K-zt; aanwezige, begraafplaatsen voor de Vorsten van hei rijk \-.m Mataram, Pasar en [mogiri, waarvan de eerste gelegen is in ilc nabijheid der hoofdplaats en de 1 verder op naar lid Zuiderstrand. Bij de split sing in J7"i") van I ttde njk iv de rijken van Boerakarta en Djokdjokarta, ble ven de beide vorstenhuizen in hel gemeen schappelijk bezil dier plaatsen, doch om ver schillende redenen hebben die van Boerakarta daarvan in de laatste tijden weinig of geen ik gemaakt. Van Imogiri, als <«>k van Tagal Redjo, hel voormalig, bij de hoofdplaats ■ii, verblijf yan Dnspo Nbgobo, gelijk mede de Bindoe of B Ihistische tempels op den weg van Djokdjokarta n karta, 1 1 J, |'. <;. l',i;i mi mi eene uitvi beachriji ing in rijne h seven. Djokdjokarta, hoofdstad van il(; gelijk namige residentie, op •'•'va, II palen Z. W. paal van S I I6 1 . p:wl O. Z. ' >. ran Batai pal» a van p 7 16' Z. Br., LlO rajii, op den regter oever der Oepak, S6J IJ" landsche voeten boven de oppervlakte der '"■'''■ \ic/.c stad is zeei groot, vrij regelmatig?* bouwd, doorsneden door de rivieren Simp° r > Toijeno, Bajam, Tjiodé en Oodjawan, en ''"" fnuiijc breede wegen, die aan wèerszijde " e ~ plant zijn met Bohoone groote waringin-' IOO men. '/ij is de zelel van den Sultan, v;l " dm Resident en di-n Axbnstent-Resident, e " teil eene bevolkisg van ruim 48,000 zich'_"' als 600 Europeanen, LOOO Chinezen, ruim ■'" Arabieren en en 41,500 JavaneD" Dc kraton des Sultans is het merkwaard* ste van de geheele residentie, doch heen geawooidig uiterlijk een zeer vervallen ;l1 '" zien. Zij werd iv L 760 gebouwd, is een l 11 "^ Werpig vierkant gebouw van 3,600 v'"' 1 ' lengte en 2,400 voelen breedte. De si*'' 1 "'" muur die het omgeeft is L 5 voeten dl»! dezen in il il r prijken vele torentjes. ' 1 '""- |l denzelven wonen eenige duizenden JavaW dorpen. De muur is door eene gracW Ven, eu van binnen niet eeiieu aarden voor geschut versterkt. Binnen den | " I|II ' ) van liet paleis ligt hel waterkasteel ' '" Kenanga", een gebouw van twee verdiep op een, d : knust, gevormd eiland, ll;l ' tf verschillende, boven elkander geplaatste w rassen beslaat. Dit kasteel is enkel ''"'" ''n^ii OBderaardsohen gang te genaken, in Vl ' men met vierentwintig treden afdaalt, eB door vier torens, «elke zich boven hel "' verhellen, licht en lucht ontvangt' -jfc bouwvallig en onbewoond; beeldhou* t allegoriëu en tempeltjes versieren i\^ n '"" „J- De giaohi van bet kasteel is thans vol . iler en slangen, en begroeid met l'' :l " '. struiken. Voor den hoofdingang 'l ( ' s . ggfl breidt zich de paseiban uil; er liir' "' ,' [j inu Lee, een 'e\ auirenhuis eu eene ka/>'' ", „i staal, nul vei van den kralon een I" 1 1 jft 1760 Ie gelijk met den kralon ire!»" 1 " , Elostenbuig 11 genaamd is. Het is ° a door eene gracht, beeft sleeneii « ; ' '', v;i" bastions en eene EDuropesche l" 7 M l ' uu. B en dit f"'' l •' iU '' i , l | t» zemen, de oracierswoningen, hel bosp v .,:i •ijnen. De \ ooi naamsle geboU " - gj Óf Djokdjokarla zijn hel, fraaije residenli' M Protestantsohe 'kerk, de üouvi rnemenW^. onderwij/.ei •en i" ' ' Er is een («riikuluie apotheek in (1< " p ..;,„ omgang. Dc genecskund^ wonlt waargenomei) door eenen heid. .. DJ. 300
en dergelijke, ruisen van lang verloopen Irjdcn, ten gevolge van aardschuddingen en oorlog! rumoer. Van Djolo Toendo loopt de op Jedong, Paaetran, Bangsri, Goewimpol en Pandaan naar Poromr, de zuidelijke grens van Soerabaja, „ a £. e W 'J S gebouwd, liggen allen rondom rn , J 'iet fort. De stad is iv t»ee wijken ver- ' '''der Onder hel Opzigt van eenen Wijk f' terwijl ook het Chinesohe kamp eene wijk vormt. • l;u| ''""'.' r ' 1 ' " lrll van Magelang komende de ,|. i( ""'J'll, komt, men VOOrbij een monnineni, da&j ''~ l ''"'' ' s ter herinnering der stoute ili e - V ' l " ''''" Gouverneur Generaal Daendeus, i]j o i " *°08, op hel vernemen dal in Djok ïeer *y* onlusten waren uitgebroken,mei eene 'etsni magt onverwaoht voor de stad RUnd '" ''''" S " ll!l " l|l '' llls M men tijd ,l,i ' " IIL in onderwerping te komen, mei sch o l cV , olg) dst ' lr/r dadelijk het hoofd in den \w.|. i'~ 'en z oo aan de onlusten een einde l),?'''" a: ' ki (, k djokarta wordt voor zeer gezond ge u/ ( .,, ( hoofdplaats loopen verschillende l : , r|i ' ' een Noord-Oostwaarta naai Soera iv,, ' '"'" Noord Westwaarts i >;atiL', UV.,|'" naar Poerworedjo, een Zuid ii,,,!^' 11 " 1 - 1 naar Ngadüangoe en een Zuid- D olok, /ie: Tjoko Djolok. r ''~ ( 'nts i°°' '"'" "I' ''• É ' v:i ' residentie Kadoe, Üjo'k • Mil - ll:l ' 1 -'. distriki Ngasinan. ''''•di|f ( .| On ' '" Borneo's Zuid- sn-Oos '!'■ tjvü '""' distriki luu Oeloe, tusschen ivi,. Vl ' rn Teweh en Mantalat. Er worden Dj o g ln « t i«» gevonden. '''■■it ; ,. n -Pokó, modder wel op Java, resi (| ikt, p~* m entsohap Grobogan, dis- D ° -Pekó of \gand on g , een der berg 'V j ilv Van '"'i vooi der Uerbaboe, t'jok '''„ Sl<1(>llllr Kadoe. i g a 'oewa, ddenrel op Java, resi «iltt p^""' 11 ' 1 "-, regentschap Grobogan, dis- Öj o t^ r w °dadi. a > in a°' ' 1 / s<i|ll ' l 'i l - en landingplaata op ' l: j, "' Patjitan, aan öjouo-"' ' Kt l);iiu ran ingooi. r IS| tnst,. y. D J°Ho, rivier op Sumal Btin» j' ;I J "nthist /.ld, mei eene oostelijke kjolor,," Btraal '<"i Malakka. vf J; U , AOOtl do„r Djeloï Toendo, dorp "*odj o [«identie Boerabaja, regeutsohap V U|^«, I „. ( ' | '';> ten Westen van den berg IV u " ll| 'in ~,,' ""■ B 'j dese plaats is een cwaar bi , ronden wordt, n,, .;'■''■ ,as ter hoogte VU "oeten opgetrokken. Hier staan, """ i Iden, tempelstukken Djolo Toondo, dorp op Java, in het Weeten van de residentie Soerakarta, mm den voet van den Mcmpi. Br ligt eene minerale bron. Djombang, dorp op Java, residentie Ba tsvia, in het raid-westelijk gedeelte van het /niilcr Kwartier, aan de rivier A.ngké, 1 pas] van Buitenzorg's grens. Djombang, hoofddorp van het dktriki Modjo Eledjo, op Java, residentie Boerabaja, regentschap Modjo Certo. Er wooni ecu Con troleur. .Mm un.lt er eene s&ikerfabriel ran gelijken naam, met eenen aanplant van ! ",o bonws, en toebehoorende aan J. B.tajsGukn. Djombang Prigi, dorp op Java, residen tie Batavia, aan de grem van nel Zuider Kwartier, tusschea de dorpen Djombanj PrigL Djomblang, dorp op Jam, residentie e» regentschap Bamarang, distriki Berondol. Djomblang, dorp op Java, residentie on iteehap Pekalongan, distrikt Seragi, op de Djomblangan, dorp op Javu, residentie Kadoe, regentschap Magelang, distriki Pro bolinggo. Djombok, dorp op Java, residentie Kediri, adsisteni residentie Ngrowo, regentschap Tren iralt-k, distrikt Ngasinan, :>l palen van Toelong alen van Kediri. Bel ligi .\i\i. ellen boven do oppervlakte dei Djornbong, iJorp op Java, residentie J!;m tam, afdeeling Berangt Djombar, dorp op Java, residentie Bama rang, afdeeliag Balatiga, distrikt Bal&tiga. Jlut is bewoond &OI 318 Javanen. Djombar, dorp op Java, residentie Ka doe, regentschap Ma-jclan'.', distriki Etemameh. Djombrct, dorp en grot op Java, residen tie Kadoe, re -. distrikt Lempoejaag, :um de Noord-Oosteijde van den Sendoro. 1 rol ontspringt (!)• I' op 4,183 voeten boven de tee. Digt bjjdea eene pasanggrahan, met eenen tuin, waarin Bnropêsohi 1 on sacdbeiißn gi «rorden. l.ij heldere lucht kan men van daar tol op de reede van Bamanmg, uu de op dezelvi ■ pon nta. Djompo, rivier u|> Jav:i, residentie Ban nit den SUunat eu DJ. 301
vlooit, op de. grenzen der regentschappen Ban i Poerbolingpo. Aan deze. rivier is in liet. ilislrikt Poerbolinggo een gelijknamig dorp gelegen, Djoinpong, waterval in de rivier Tjita .op Java, residentie Preangez H< itschap Bandong,dtßtriki Rongga. Djompong, de: Djampang, gebergte. Djondjang, dorp op Java, residentie Che . afdeeling tndramajoe, aan den westelij ■mt der Indram Djondok, berg Op Jav;i, residentie I'rean entschap Soetnadang, (listrikt Djauggala, bij Djanggala, 7 palen Zuid- 1 Djong, onbewoond eilandje beoosten liet ;'lli. Djongellatn, dorp op Java, residentie Ka loc, , distrikt Ngasinaa. Djongkoolon, de aitet te VFesthoek van 18' Z. Br., LOS" Ll' O. L. Deze i Oedjong oek. Djongkong of Jongkong, Landscfa : .t. zieli uit rivier Bmbonan, en ! land. In bel Zuiden wordt de i i bij de hoofdplaats ! rivier Im. Het hoofddorp ■ wDiih l i telt IJ .i Hoofd, o titel vi Djougol, dorp i iden ran het di Djong Pakis, kaap aan Java'a Zuid ra, dbtrikt Djonkolan, rivier op Java, inde /.-,] valt Inj Babaluui in du Djono, dorp «iji Jma, residentie Kediri, i.ip 'I ren Mikt Kam] Djono, dorp op •' Djono, dorp op Java, n Di - Djono Slowcr, rie: Settro Djorangku, ■ Djokdjok Djoroksong, dorp op Java, residentie M*" dioen, regentschap Ponorogo, i palen \anl°' uorogo, .-':! palen van Madioen en 46 p; il( '" [gawi. Djotro, dorp op het eiland Madura, in " c Noorden der afdeeling .Madura. Djounan, dorp op Java, residentie Rl 1 ' djokarta, afdeeling Mataram. Djowiro, dorp op Java, residentie S rang. Hij dit dorp is eene waterleiding. Djragong, dorp op .lava, residentie i gente rang, distrikt Si, pen IJor. Djrakah, dorp op Java, residentie itsohap Magelang, distriki tien Djrakah, dorp op .lava, re3ide len, regentschap en distrikt Poerworcdjo Djrakah, dorp op Java, residentie I* len, re Keboemen, distrikt K*" M Dlangoo, d \nljo, distriki l"" 1 ' 1 Dlangoo, dorp op Java, resident ats. : Dlangoo, dorp op Jai tic '"'" i en disiriki, Koeto Anlj"- Dlosem, dorp op Java, residentie lx , distrikt Bando de i 'n ier Simawang. , j.,,. DliinaK, dorp op Java, n ', ~[i distrikt Salak. Dlim dentie ' tsohap T( i . distriki :i! '"' i| ri - Dliwang, dorp op Java, resideii distriki Singel Doa, •■ deu Molukschen v ' .^ aan de .V ijdfi van liel "»" rl Sellil: -ifil»** ' Dobal, [>awa, Op den a. Het is door bcdnjviK ,' 01 KT* p hebben. lt: in'' Du rp op Javi Doban Java, rei f' l * diri, ~ l.ij de hoofdpls» Dobo, dorp op de \» 'l- C o. |, Kr wordi i op di ■ ld Guinea, vooral in p« en i hier 800 kol LOOO vreemdclini .1 DJ—DO. 302
honderd zoogenaamde achterblijvers. Dczn ■ heeft alzoo geene raste bevolking; het ' ''•'■ -it bedraagt 87. v . i -; lr " heef! er op eene diepte van l J<', tot fi i *'' ■ l ' ! ■' <■ ■i i zandgrond of modder eene veüi I( Dodinga, distrikt op do Westkust van schiereiland van Gilolo, aan ■ baai, waarvan het middelpunt \. Br. L 27" 38' 9"0.L. be Va onder hel gebied van Ternata en '■' inwoners. Er is een steenes forti ( ' m Europeesoh korporaal i:i i jj B^ .soldaten gehuisvest zijn. O p gehucht op dien berg jj c ''daiiii Boero, regentschap (fassaretek. n j ]|( .°> '»'■!■■_" op liet, eiland Soembava, ko e, :n or » dorp op Java, residentie Pek&lon- Öo tscha P il:!il ■g *i zie: llnctt iin alle bete< I liil]l(|I iil]1( | d an S, dorp 1 ' ;| iids( Uap Simpan I i .ui de ri öoed <l; ''' l . andsoha P ier op de Westzijde van lid erta •■ ' llin - Aan dezelve wordi strooi Do' :V '"" lr " -tang 0) plaats op .lava, residentie S '"'■'■Miil! I '"'" 1^1 '^ 1 Demak, distrikl Ma . Hel rijstveld dat - r hu M , mt, kooki en borrelt in de re '•''i,;, I pas in de rondte, t) Oe^' a f Ambal, distrikl Wonoroi öoodo""'' 1 ' 1 ' 1 ' ra ' liMnU Koeningan. . n S, dorp op |~.| \, schai I' ' ' lc " • in Boi In LBl7 ' lelf t, »a S "'' ' ■ÖQOgn' I '!''" ' ' ] " l; 'li,' p, '' : ' T> Op .la, , oro. P op Javi tiap Tjii Dooka Saronan, do lic Tagal, Etfdeeling Brebes, di»trikl Losari. Dooka Tengah, dorp op Java, residentie Tagal, afdeeling Brebes, distrikt Losari. Dookoi, rivier in Borneo'i Zuid- en-Oos terafdeeling, distrikt Kut'ngwi- Zij is rijk aan goud. Doekoo, dorp op ..'a\ a, residentie Bantam, KUILT- Dookoo, groot dorp op ■ Kadoe, regentschap Magolang, disttiki Minoreh. Dookoe, dorp op J.-i. ie üadoe, i van het disirikt Ngasinan. Doekoo, dorp op Java, residei len, n fdjo. Doekoo, dorp op Ji len, i :• Keboemen, dibtrikt J\i Tawou. Dookoo, dorp o]i Java, re i.t Keboe Doekoe, dor]) op roeki, o, distriki Dookot t, re sidentie Padang. Dookoo, dorp op de Zoid-Westknat van DookOO, dorp J W'i'.sicr Kwartier, i Men tjereh en Tjidani. DookCK'. i de inlandsche bevolking Daja. ; I Doekoo, i!" Dookoe. Prean- Doekcx. lentie rivier Doekoo, do i de rii ii i . Doekoi. bon, Dooko. di.-tiiU I I Doekov. bon, Dooko> . ribon, DO. 303
Dookoo, ilorp op Java, residentie Soera baja, regentschap Sidajoe, aan den linker oe ver der Bengawan, Ki is eeae orervaari ran den weg »an Lamongan naar Sidajoe. Dockoc ia ecu groot dorp bestaande uit mei pannen gedekte woningen, m bewoond door velu Chi nezen. Doekoe, dorp op Java, residentie Bantam, Noordei Regentschap, in het Noord-I I van net distrikt Jvulelct. Doekoo, dorp op Java, residentie Probo linggs, afdeeling Lamadjang, distrikt Ranoe Lamongan, o|> il<; grens nu bet distrikt La madjangi Dookoo, dorp op Java, residentie Batavia, in bet Oosten van het rVester Kwartkr, aan de rivier Angké. Doekoe, dorp op Java, residentie Sama rang, afdeeling Salatiga, .li>tiiki Tengaron. Dookoe, dorp op Jan, residentie Soera karta, onder .\1 \m.k i,: NiteoßO. Dookoo, dorp op Java, residentie en af decling Japara. Dookoe, dorp op Java, residentie Rem bang, afdeeling Toeban. Doekoe, rivier op Bumatra, residentie Palembang, die gemeenschap met de Mini mier heeft. Doekoe Badak, dorp op Java, residentie ' , ittchap Koeniugan, dutrikt Loo- Kili Agong. Dookoo Bandjaran, dorp op Java, rest deulii iji Lagal. Dookoo Boogol, dorp op Ja\;i, residentie ■ ■ bap Sanuu Doekoe Djati, dorp op Java, rn regeutschap Tagul, dutrikt Gautoengan. Dockoo Djuti, dorp op J;n;i, Clteri unajoe, diatrikt K;i- A. in pel. Dookoe Djorok. i Java, n afdeeling Brebet, diatrikt Loaari. Dookoo Godong, gehucht op 3»\ i ja, aan de Zu plaats, il. bakota, ui met 63 Kielen, Dookoo Girang, dorp op Java, residen eribou, afdeeling M ka. Dookoe Kanan. u-, boven lürtapoi uiden, Jcende een dutriki van het ryk ran den lasin, op bel eiland Borneo. Dookoo Kaso, dorp op Java, Doekoo Kiiie, "W M:u ■ tapoera. Hel distrikt ia uitgestrekt en I)C ' volkl. Dookoo Koolon en Wctan, tweo 'l ol pen op Java, residentie Cheribon, partiK"*" land Lndramftjoe, distrikt PassekaUi Dockoo Krottok, dorp op Java, r( ' M dentie Pekalougan, regentschap Batang» "" trikt Soeba. Doekoe Loeri, dorp op .lava, rfsiil^'" |lf en regentschap Tagal, distrikt Crangdon. Doekoo Lor, dorp <>|> Java, residaOj Bamanng, afdeeling en distrust Balatigß wouen 26 1 Javanen. Dookoo Madang, dorp op .lava. re* dentie en regentschap Tagal, distrikt D' rVringk. c Dookoo Madja, dorp op .lava, resul'' 11 Tagal, afdeeling en distrikt Brebes. Dookoo Malakka, dorp op Java, n " dentie en regentschap Cheribon, distrikt sjuri, aan den grooten post wc/. Doekoo Malam, dorp op .lava, resi«' en regentschap Tagal, distriki Doekoe Wr»^.' Doekoo Bandoc, dorp op Java tic Tagal, regentschap en distriki Brebefc Dookoo Rundoo, dorp op .lava, resiM» tic Tagal, afdeejing Brebes, distriki. l.c lll '^'^.' Dookoe Ronkoodan, dorp op Qf sidentie en regeutsehap Bamaraug, distri»' rondol. rf |- Doekoo Sombong, dorp op -I ;|1 '■'■ dentie i igeutechap Tagal, distrikt kah, op de Westergiens. Doekoo Soinbong, dorp op •' ;li: ' dentie en regentschap Tagal, distrikt U ringin. Dookoo Tcngah, dorp op .lava, re»i en regentschap Tagal, distriki Gantoeugf l^ Dookoo Wriiifiin of VVarii Op Java, residentie Hel bl . ' Slawe. Men hecfi er suikcru* ( ken naaiii- lll( aanplaul i»n WO bouws, eu t"el)i- 110 aau de erven 'I. Li i Dookon, dorp op Java, resident» 1 Doekoon, dorp op Java, ir: - i111 "|,,, rabaja, adsisteul residentie en i**^ len lui Grissee, °' o Kerto en 83 palm van Öoeraw Doolah, distiikt op de Noord van het Molnksehe. eilaud Klein N Met beval v<le dorpen ' deeld in oostelijk en westelgk "'"'r"',];, DO. 304
Bandong, Dranan, Maas, Mcwa- M . Cm ' [ ' Bayer, Blaar, Noehoemeo, allen onbe' » JW| beneyens hst bewoonde eiland Doelafa ■ Het dorp Doelah, op dit eiland aan is /" : '«lige baai gelegen, die zelfs geschikt ( j ,"'' r de zwaarste schepen, liccl'l red liaudel. £ bouwen deszelft inwoners schepen. Xcki 1 agoe ' '' v ' l ' r ( '" ll " 1 ' 1 ' "l 1 Cdebes* Brtj** l residentie Manado, rijk Parigi. Do '' ' s rterk lH - V()lkt ' •W \r ■^ au *» ecu J cr Kei-eilanden, in i,,,,! " '"'"bellen Archipel, residentie lianda, Dit •, ' listrikl Doel»» v;t " Klriu Kl ' L Ren ' ! ""'.i" is in 1854 in verzet geweest te- n af | °" s Bezag, dooh spoedig mei berouw tot ''«Mm"'' 1 '' 1 '"" gebragt. Men heeft er in de t>o'i' S< "' r "'''''" *nkergrond. boTe ° Laut of Doera, dorp op hel eiland Doelah Laut. dc c ii"„ vg' d " n ' O| ' (vlrl "' :i ' Westi™**» ;if ï)o"i ° s " ''' u " l ' l ' ti bruinkool gevonden. v;i u I an S, kaap aan de Noord-Oostkust «land Büüton, op 2° 48' Z. Br. U, cli an S Pitja, dorp op het eiland l'.an- PWt, J! 1 Muntok, ten Westen van de hoofd t) Oel ,'''' ' J i:vat, slecht* Weinig inwoners. ■ ö ooio ' /i( ' ; l)( ' ll):lki > dor P' ' °öi, bergje op Jara, residentie Ban ' s <l«u'.' i ' i .' lt ' l 'lin- en distrikt Tjdatja,!. Hel 1 ' t l" " l ' l - t '"' r o^,., lt a *ir, dorp op Java, residentie en ö Oe " !l f' «">'ral.aja. \ ' '''"'l' °l' bel eiland Madura, ï>oBl o ir dttra ' Strikt Bangkalang. ;if 'l(>(.|; Q &i, dorp op Celebes' Noordkust, D «orontab. armg ' st: "' «> rivier op de Noord llj ' .\ ',, I:ui Borneo, rijk Bambilioeng, op I J ]> h^ Vn LlB °9-L. .1 '' westelijk deel ran hel eiland '"'nl,',, ':"' •■■•"i Bumatra's Oostkust, ten 1 ' lïl(lllv " i d is, met ö Oo '"' fiviertje. ?,*• /J,^ a ! lat ' 'woöplaati ran den Sultan WW '" v Op het eiland SoUok, aan strand v*o slti(:ll1 -"*°oo* ï hi " "'' '"' ''' 1; ""' l!ilt i 11 "- Zi J C r I'i-auu'v,. "''" ■ "' ' lc ' "««ding *> ' »an wem Qe *S iS ' I Zu ' : Dampillas. 5- te. , ',' r| ' °P J "». residentie Sama ■<iï o <m mi> Qrobl "'el O p Ja, 3 " 1 l»p. Hij rerhefi dofa Ten de oppervlakte der zee. Doempit, dorp op Java in hel W Kwartier der residentie Bal Doongkal, dorp op Java, residentie Pe kaloiipran, regenti ir- r . Docngkrek, dorp op liet eiland Madnra, afdeeling Soemas Doongoes, dorp op Java, residentie Ba , regentschap Poerworedjo, distrikt B Ardjo. Doengoes, dorp op Java, residentie Kn <l<>(\ regentschap .\in<:elan'_', distrikt Remameh. Doengwringin, dorp op Java, residentie Kadoc, regeßtsohap en distrikt Magel Doenia Tjaja, dorp op Bomatra, in de Lampongsche dist rikten, aan de Kommering. Doepak, dorp op Java, residentie Soera entachap Boerabaja, Dooplang, dorp op Java, residentie Pe igan, op de Westergrena van het distrikt Bamutgan. Dooray, eiland in de ('hinesrhe zee, tot, ie Aiiainbas-eilandeu hchoorendc, residentie Kiouw. Doorea, dorp op Java, residentie Kediri, adsistrnt-residentie Ngrowo, regentschap Tren . distrikt Ngasinan. Doeren, dorp op Suinatra, residentie Pa lembang, aan den linker oever der Kaw Doeron, dorp op het eiland Bankn, dia trikt Soengei Leat. Doeren, dorp np Java, residentie Sama rang, af.leeliir.: Sal 'rikt Ainli;ira\\ ;i liet is bewoond duur L 67 Javanen. Dooren, dorp op Java, residentie I., tachap Poetworedjo, <listrikt Tjangkrep. Doeren, riviertje en dorp opJara,residentie Kuild; ihap Temanggong, distriki ni.iwono. A;iu den oever van de Doeren « ijier gevonden. Doeron, rivier op Java, residentie K trikt Remameh. Dooren, dorp op .lava, residentie K : :rikt Prol Doeren, dorp op Jai mjoe niaas, afdeelint: l'.aiuljur Ni'L'ara, distrikt Sm Doorenan, dorp op Java, residentie Sama rang, regentacnap Bwi"*"gi distrikt Serondol. Doeren Boengin, dorp op Somatoa, re siilenli Dooron Koolon, dor] umi. Dooren Samit, dorp op J Djokdjokarta, op .i. 8 Dooron Wótan, dorp op .1 20 DO. 305
ranp, afdeeling Salatiga, distrikt Tcnga ron. Er wonen 302 Javanen. Doeres, gebergte op Sumatra'i Xoordkust, koninkrijk Acliin. Er ■wordt de inecste en beste kamfer eu benzu'm gevonden. Doeri, zie: Doerian, straat. Doorian, handelsplaats op Sumatra, land- BOfaap Serdang, aan den linker oever der Ser dang-rivier, met ongevoel 80 huizen en eene verblijfplaats voor rcizigei Doerian, hoek aan de Westicust fan Su matra, 0° 30* 10" N. Doorian, dorp op J;> nt-residen- Parong, aan de rivier AnL'ké, ten Zuid-Oosten der hoofdplaats Pai Doerian, heuvel op Java, op de grens der adsistent-residentie Buiteneorg en der Preani ipen. Doorian, zijtak der Kapoen rivier, in Bor ;, rijk Pontianak, mi gelijke p aan zijnen <ie\ er. Doorian, ~ . p Java, randen tat&VK, in hl ; Wr-lcn \:tu liet W i Kwartier, ■"> palen bezuiden den Doorian (Groot) of Sanglar en Klom Doorian, en Rionw-Archi pel, in de straat van Malakka, door de straat i lostkusi gescheiden, op H L' N. Br. Bel gioh 656 voeten .i rheft. l>c a zijn alleen bewoond door Moleische Doorian (Karangi, rif ten W( Somatra, in di da Priaman-eiland Doorian (BI Sumatra, I ran dat eiland ro, op 1 ( ) : O. i.. in ( Br. Doerian Gedang, gi van dte. Doerian S i op Boi Doorian Sawit, lentic Doerian Sodjoea, dorp op Snmi i'u ier. :..1 door ' '■ I Batta's Doorian Serapi. Doorian Siborong, dorp op Java, dciitic Prcanger Regentschap] Tjiandjor, distrikt Djampang Whiui. Dooric, eilandje in den. Riouw-Arcliip el ' beoosten Snmatra, in de gtraat Doerisn. Doerio, twee dorpen op Java, beide in l adsistent-reaidentie Buitenzorg gelegen, <'''" .'" hei midden en een in hel (lostcu van i Irikt, Farong, bet eerste aan de rivier Ans Doorio, dorp op Java, residentie BataV* in het Ooster Kwartier. Doerio, dorp op Java, residei ranp, regentschap Qrobogan. Doerio, dorp op Java, residentie Bftta<* Kwartier, ten Noorden van '' c r '" c ' KapooL Doerio, dorp op Java, residentie I Noorder Kwartier. Doorio, rivier op Bomeo's vonni i Lusschen de '''J l en Mampawn, Doorio, dorp op Java, residentie K<' |;l ' i Bodjo \ oever der Beneawan. Doorio, de: Drioen, straat. Docric (Kampongj, een der ' • v de stad i , utio l Ja ' aT g 4 - Dooriön, drooge zaudbank bcwi . in de Indische zee, ';, mijl |ll " lP het ril Bij ale. Doorio 00100, dorp in Don afdccli ie en afdi i Dooroa, rie: Doelali Laut, Hor] Dooroonp:, dorp op Java, n bap Koeningan, disti Dooron. : ij Sumatra's Oost* 1 " ial van \l Doortan, dorp op Java, ad Doosung Djoroh, dorp oj Dooson, zie: Ba ril o, rivier. Docson, berg in 13 eos '/■<■ afdeelii Dooßon Ilir, distiikt in l»"" n ' | Baroe, lang de ii\ ier Docso» m de monding der Mantala» rotan, honi B oud. De bevoll Dl). 306
Moluksclic zee, aan Celebes' Oostkust, op 0" 48' /,. Br. Doewa (Pooloo), onbewoond eilandje in de Molnksche zee, aan de Zuidzijde van liet eiland Lembeh, op 1° 23' 30" N. Br. De riffen leveren voel üipatff op. Doewa (Poeloo), twee eilandjes aan de Noord-Wcsikust van Nieuw-Guinea, op 132° 16' O. L., O 3 20' '/,. Jir. lid noordelijkste heel Amsterdam en ln-t zuidelijke Middelburg. Zij Btaau onder het gebied van den Sultan vanTidorc. Doewa (Soengci), rivier op Sumatra'a Oostkust, landschap J)Mi. Doowa (Socngei), rivier op Sumatra, resi dentie Padangsche Bovenlanden, ten Zuiden van Alaban Pandjang, die de watereu der vallei Soengei Te : in!_'t. Doowablas Kota, zie: Twaalf Kot a's (Landschap der). Doewa Ingan, dorp op Java, residentie Batavia, Westa Kwartier, aan de rivier Jlen tjereh. Vo j ]) «eson llir maakt niet liet hieronder uit -~ eil( l landschap Doetoa Oeloe een distrikt van k ( '° tot clc Zui<l ' cl »-Uosteiaf,K'clin- Do» ' ( '' lanil 15ornco behoorende afdeeüng * '"" en Bekompai, die staat onder ketgezag *aam '"' '''• militair kommaiidant, t. 'li'!,!'"' 1 '"' 1 " 1 '■' vil ' l Qeagnebber, en verblrjfhou het ■ i ai ' ;i ' );| 'ian, alwaar nuk gevestigd is Ho o « U f' ndBol ' Hoofcl van dit landschap. Dit jj' 1 "««''t den titel van ïumom/i/nui/. ( -'ii-ü° GSOn ° Glo °» distrikt b Bomer/» Zuid ]j, o( Uslc ' ul 'deulinL,% benoorden het distrikt lot " rt s1l ' ( -'^ t ' '-i o ' l ' u het Noorden uit, i\" monding der riviax Makoenjong ' : belonen zijn woester dan dir wreken; /.ij verhuizen van tijd lot tijd v ( ,|. n "' l ' r( ! plaatsen, eoodat zij den overgang v; ll( i ''■ de als nomaden levende volkeren lig ' (|;| iti-ali' Borneo. Zij houden tioh be en j: " '' verzamelen van was, roüm, è "''w-a* l'"" 1 ' '"''' vlrrilU ' ll vall llla " rl1 . lv ' ij/.|.|. É ' S | "'" 'M StofgOud en het sn.eilell van '«ÏStaj " i ■-'''"''■''■ zuid-oostelijke ISorneo ' le ki'i'," een ' l( ' '"'toners van dit distrikt ilit, ij Z( , Oln ttit het erts ijzer te smelten ; aan »ordi de voorkeur gegeven hoven het z 'J n > In 't"'' "'' ' 1< ' Ul)11( ' 1 ' s wb Doeson ücloc 1( 'u getai een 'g« Bekompaijers, allen Dajaks, " I1(1 'h-lut'i v; '" B'B4o8 ' 840 zirlr "- '" rt distnkt sta&t j "' V| 'l van eenen '/' , die tevens r °eiig 7° '"'efi, over de landschappen Moe> öiang. _ Zw verdei- hierboven op t>oet ' i«Q | |H Oo > eilandje tot de Zuid-Oorter-eüan ,,'l""" v '"k 'm de Banda-«ee, -2 mijlen !'■ I, } V l ° & bbc 8' Z. Br., L 80" 49* ft '■'■"'■ '"'J' '" omtrek, kt ri)11| l heeft n rif ''■" r " il " CVl "' ' " Icii \. oson K) o' llaairiffen, I ","jl 4 \, '''" x; '" Bumatra, op rein ' u "i.! ( 1111 "■■■"-Westen van Qosong E * & ter, .'' wssehen deze slaan 11 vademen v h ' s '■'" brandin 8 "i 1 ' m p;i ' è , ampon Bf)« ' lul l' "i 1 Bnma.tr», 'S, ;e„, V " ll);i "- landschap Pasoemah \ ö <a! lll ;^ iiir " ■ oolo °). eilandje aan 1 ]. ö o eWa ' '" <l(; baai van Bantam. !« A fOelooi, twee eilandjes in dei I [;.,""H. ten Noord-Westen ra B ï War r £ IO P° < W N- Br. Hi'" 11 ' 1 " t„ i loc ' i "« ( p ooloo), !,-. i B ,| L . Doewa Mata, ankerplaats aan de Noord kust van het eiland Noord-Pagei, die alleen Lrsiliikt is voor kleine vaartuig Docwang, cijririer der Lauoeng, in Bot ncos Zaid-en-Oostenideelingj distriki Moero< Doowang, eiland in don Molukschen Ar chipel, lm de Bangir-eilanden behoorendi sidentie Manado, beweaten Xagolanda. liet beval oenen werkenden rolkaan na dien • ; rns top gedurig rook opstijgt. Del eruptie van den DoêwSßg liad phati in LBOB en v« alle huizen en tuinen daar rondom, alsmede het oude dorp Tagolanda, Weet-Znid-Westkusi lag. 'l, eiland weder met bosch en Doewaran, dorp op Java, residentie . Demak, Manirav. Doowa Ratoos, landgoed op Ja\a, Docwari Koolon, dorp op iden ;i, distrikl Br wonen '.11 Javanen. Docwa Ringan, durp op ■' de rivier Mentji Doowari Wotan, dorp op ■ kuil', al'leeüir-.' Salai ien. Doowa Soodara of de Twei I Lanen Op I kust, deelin; I 1)0. 20* 307
hoogste verheft zich 4,000 vocteu boven de oppervlakte der zee. Doewa Soedara of de Twee Gebroe ders, twee voorname heuvelen op de Noord kost van het, tilnn.l .Madura. Doewol, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling Berbek, distrikt Gemenggeng. Doewel, dorp op Java, residentie Djok djokarta, bij de grens van Kadur. Doewet, dorp op Java, residentie Kediri, adsistent-residentie Ngrowo, regentschap Tren galek, dist rikt Ngasinan. Doewet, dorp op Java, residentie Kediri, adsistent-residentie en regentschap Ngrowo, distrikt Wadjak. Doewet, dorp op Java, residentie Kediri, t lick, distrikt Ngandjoek. Doewet, dorp op Java, residentie Peka longan, regentschap Batang, distriki Massin. Doewet, dorp op Java, residentie Becoeki, afdeelii , distriki Sitobondo. Doewet, dorp op Java, residentie Tagal, , - es, distriki Losari. Dooworo, dorp op Java, residentie en re- Samarang, distrik Lor. Doffer- of Verlaten-Eilanden, twee ■ :i ten Noorden van hel eiland Flon de Di op 8° 14' O. L, B° V Z. Br. ilijkste beel W esl - Doffer of Po 6, terwijl het andere Oost-Doffer heet. Zij zijn door een rif aan elkander verbonden. Dogeh, dorp op .lava, adsistent-reaidentie ; de rivier Tjidoerian. Dogeh, dorp op .lava, residentie Bantam, hap, aan de Tjidoerian. Uil wn hoven de Opper \ lakte Dojado, hel eiland Tidore. Dojam, berg in Zuid-on-O< lel Bekompai, Dojan Oomang, dorp fa Zuid i bel Westen \;w lu-i Dojau Rotja, dorp in Borneo'a Zuid-en ling, ia m nel rijk Dojolla, /.ie: Durdjell». Dojong, dorp op J»va, n 88. Dojong, dorp op Jv tic Kadoe, • distriki Balkk. Doka, dorp op hal dknd Bali, koningrijk Dokan, riland n Toti en . dal fïw diepte heeft van 15 tot 20 vademen in eenen derachtigen bodem. Dokan, dorp op Java, residentie Soerabajfc regentschap en distrikt Sidajo. Dokor, eiland in de Banda-zee, t (>t Lchterwals- Ajoé-eilanden behoorende. Dol, eiland in de Banda zee, tol il' 1 ***\ eilanden behoorende, op 132° 10' ü. !*•> 39' '/.. Br. , Dolafey, dorp op de zuid-oostelijke I*J tong v;,n bet eiland Qilolo. Het staat onde bel gebied van Tidote, Dola Maharadja, dorp op SuinaÖ* Oostkust, rijkje Amha.ii. Dolbakio, dorp op Java, residentie B» tm, bi het Zuiden van het Zuider K"/"' I "',, aan den Oostdijken oever der ri\ iel■ Tjil' v """' Dollok of Dolog, is Battasch en betj*J keni rivier. Men gelieve alle rivieren, *' . ui i I lullok samengesteld zijn, op hel ondenoheidingswoord te toeken. Dollok of Bipirok, distrikt op in de Batta Lauden, residentie Tapanoel'» deeling Aügkolah, met de koeria'a Bring' o Bialagoendi. Bet bestaat uit eene enkele , die 4,000 voeten Innen de zee '""""V,. In de valleijen en bosschen is hel zeer yr* baar. Het klimaat is er ruw en mist'?- ir LB5O zijn van Dollok 500 hnisgerinn 6ll * AiiL'koliih verhuisd. Dollok of Dolok, dorp op Java, re» tic Banjoemaas, regentschap Bandjar s palen \:ui Bator. Hei ligi in eene ! door eene keten van bergen o" 1 * | U mei Turksohe tarwe, knol en ' ;lli: plant, roor welk laatst produki de zonder geschikt is. De huizen zijn v; '" ) ; ll!r . en geheel omringd van eene houten '"" Dollok, dorp op Java, residentie Sa" o afdeeling Salatiga, distriki ''' r 237 Javanen. j ( .|ijk e Dollok, rivier op Java, die de 0 08 uitmaakt van de residentie Jap* 1 *" ; Dollok Dsaut, distriki op Bvbo^* 1 Landen, „ Dollok Gaganan, berg op °* \\ i il.u i, residentie Tapanoeli, distri kolah Djai. , ( .,,k"-- ! Dollok Matingi, dorpje op de van Bumatra, residentie Tapanoeli. \ti*,. Dollok si Goopang, berg op s "''|; i . l i,RJ> l ' identieTapanoeli, distriki A.og ~. Dolo, dc.ip op Celebes 1 Westkust, « j^J- Dolo, dorp op Bumatra's Oostk"^ 1 ;, \? ■chap Berdang, in hel binnenland. «Foond door Batta's, DO. 308
o jog, zie: Dollok, distrikt. ~ ol og, zie : Bentang (Pasir), berg. r °°Si ( 'orp op Java, residentie Pekalongan, Batang. Ij ( , rr Olo S, dorp op Java, residentie Preanger ! »jan '' l ' i ', l ', l "'"' n '.- l ' ldw ' lm P Tjiandjor, distrikt a fj ° Oq > dorp op Java, residentie Rembang, D cl Toeban. k-„.. °PPO, rivier op Java, residentie Soera- Padjang. "'ittn ■ yn ' ( ' il:lnl1 Mn ll( ' () " s tkust van Su vu ;i 'i' "' ''*' straal Doerian, aan de Noordzijde hreel l ' ilil '" 1 MogO ' "'■' ia n " ho °8 ( '" ]i„ t ' 0;l;l 'id. Aan de "Westzijde van bet i1v,,,,'' 1 '" 1 ' li:il 'l- van 400 ellen in uitgestrektheid, j/ '"J laag water. a «u ,1. y ' n ' B Neus of Westhoek, kaap '' estzijde van het Papoe che eiland Sol y. 1 *" ;/ ' l Br - All iho i n ' s Nous ' zuidelijk puni van hel ÖqT* 5 " 8 eiland Saparoea, op 3' 38' Z. Br. lijkc |y' '"" ' v »M de Zuidzrjdi bol " van llrl nl ' u "'' (lilol °- Dom an> ïio: O"""- 11 -<W„ an <ioeng, dorp sp Boraeo'< Noord öojj triki ''■''■ : ' r(i( 'Hin, r a t' < ' ( " 1 ' "'' ' l;iv: '' reB^ent i e Samarang, Donf ' ll ' : ' l ' : -'' 1 ' dütrikt Tengaron. traho* as (Ka "wa), krater van den Tangkoeban »erh e f| '. •"',' Java - |)r ''•■ '■■ °- kratermuur «cc. o '"■ |l 6,433 Rijnl. voeten boreo de Ve Wert" "' '""'''"' ls '" '"'' "'i' l ' l ''" een iwa- • ■ Men \ mdi er cci i spe '""''.i-in' a * n *it rook en zwaveldampen op ['''"uil Forma, hoog gebergte op hel °°t>t ~,"",''"' n ■■■■•■"' ' ll;i l' Massai-eteh. liet u '- 1 '- *r hel Oorten. i ' fiandje» ten Noorden van het eiland i ' llu ' 11:1 eiWrn r - ivieï "i 1 de Zuid Wt ' l <;s ''''-Mi, e^ 00 ' l ' vr< ' op Celebes' Noordkuit, , n fa n (i( ll " 1 "- «»abij Boelan. Beu der 2 °*'. na,?' lentie Be- *p op .| : , WI , „ ~m ri ■ distrikt ten ' 3* °P bel eiland Boem! "" '■ *■ Hel heefl bij de i müoj -o, ia A r ,i ( De inwonen weiden door den honger genood zaakt zich met de kruinen der palmboomcn en met de stammen der pisang- te voeden, liet bevat 6,000 inwoners, die door eenes Badja bestuurd worden, welke mui dien tm Boembawa ondergeschikt is. Het land is goed bebouwd en levert sapauhout, djali hout, een weinig rijst, katoen, was, ewav< buffel vet op. Men zamelt er Btofgoud en ook zou er in de nabijheid ccnc parelbank zijn. De Vont van dil 1 ijle voert den titel van Sultan. Dompo, zie-. Demp o, berg. Dompo (Bogt van), zie: Bangar(Bogt van). Dompon, dorp op Java, residentie aMeeling distrikt Ambarawa. Er wonen 36 Javanen. Dompon, dorpje op Java, residenti alatiga, distrikt Tengaron. uien slechts 16 Javanen. Donan, rivier op Java, residentie Banjoe maas, afdeeling Tjüatjap. Tusschen deze rivier en de Berajo is in 1836 een vereenigi gegraven, dal de binnen! en de rijstkultuur zeer bevordert Aan hare me et dorp van dien naam, alwaar in den nacht van 28 op ■■!'.> .lunij 1 557s57 door onvoor 'icid brand is ontstaan, U van liJ woi ne prooi der vlammen zijn lell. Donan, kaap aan Java'a Zuidkust, resi dentie Banjoemi Donda of Dondo, kaap aan Celebes 1 dkust, op LBo° O. L. Z:j strekt zich in de straal van M uit. Donda of Dondo, berg op Celebes' \ Westkust, residentie Uanado, rijkjc Tontoli. Hij is S, 1 .)2i Kijnl. \i" Donda of Dondo, dorp op I Westkust, residentie tfanado, rijkje Tontoli. liet is rijk in sago en li' .De tfandharezen geleden en i i ttelijk landwaarts in gaan wonen. Van dil land, ecu weg naai Torn Donda, baai aan de Noordknsl tfanna. Dondan, ri untie Rem- Dondang, i Zoid- en tei. Zij is ' I f Mahakkain. Don derber;;. i er (G oe b g Dondo, zie: Donda. Dondolu Itji, eiland in deu Molulv DO. 309
Buiteiaorg, disirikt Djasinga, op 0° 27' Z.Br. Be top ligt Güö Engelsehe voeten boren da zee. Angsana, berg op .lava, adsietaiünewdefttie Bnitenzorg, disüikt, Tjiascm, op (i u 37' Z. Br. Angsana, kleine heuvel op .l;u:i, residentie Bantam, Zuidet-Itegentschap. Hij verheft zich 636 voelen hoven de zee. Aan deszelfs voet liggen vele gesteenten. Angso Laut, een iler Batoo-eilamlen ter "tt estkust van Sumatra, beboorende tot de gKMp van Pingi. Op de ÊB&li v;m Sumatra van U vr ji.ks komt het voor ouder den naam: Exjmtmmi Itland. Ania, eiland ten "tt'estcn vau Bornéo, in de Btlaai van Kariinala. Anin,Anina ofwel llennelcssi genaamd, dorp op het eiland C'eram, aan de, rivier Ajer ■Mcrra. Anjar, berg op Java, residentie Kcdiri, ad- Bistent-residentie Ngrowo, regentschap Trengalek, diatrikt Goenasg Lor. Anjar, riviertje op Java, residentie Pasoe roewan, regentschap I'asoeroewan. Zij stort zich pP de Noordkust, aan de straat \an Madura, ill Zee. Anjawar, dorp op Jara, residentie I'rcanger Regentschappen, regentschap Tjiandjor, 16 pa les van Tjiandjor. Anjer, adsUteni-nlüdantie es distrikt op Java, residentie Bantam, Noorder-Ragentsetap; De ineniirle kokoaboomen brengen den inlaniler V( 'l voordeel op; ook vindt ecu gedeelte dei bevolking haar bestaan in de naohvttngvl BB in den kleinhandel, welken zij drijft, met de voorbij zeilende .schepen. Eet volk is niet moord- of roofzuehtig, doch listig, bijgcloovig, onverschil lig en morsig. Anjer bevat het onderdist likt of bekschap Anjer en telt 26,142 inwoners. Anjer, onderdistrikt op Java, residentie Ban tam, Noorder-Eegentechap, distrikt. Anjer. Anjer, hoofdplaats vaudeadsislent-rcsiilentic en van hei distiikt .Vi.j.-,-, „p j OTa> residentie Bantam 26'/, paal vau Tjiringin en 55 paal van Lehak. Zij ligt aan de straat Soenda en Btreki tot verblijfplaats aan dm Adsiatent-Resident den \hlilaircn Koinnianilanl, den Oatvanger der inkomende en uitgaande regten, die tevens met, net ))ia;ujen der voorbijgaande schepen belast is, oen Havenmeester, aan wien ook de strandvou 'lenj is opgedragen, en den Demang. De schepen, welke uit Europa komen, doen gewoonlijk deze plaats aan en voorzien zich biei v ( :l " schildpadden, eijeren,groentea en drinkwater <-at door eeue waterleiding vas bd gebergte zee- w *arta wordt Anjer is roox den ban uel ecu Wangrijk punt en biedt dooi de Ran- komst van schepen uit ulle oordon oenc groote levendigheid aan. Op 31 Mei 1858 heeft de af kondiging plaats gehad, dat de haven van Anjer voor den algeinecuen handel, zoowel voor den in\oer als voor den uitvoer zul zijn opengesteld. De ordonnantie treedt in werking één jaar na de afkondiging. Er is te Anjer cene door Daexdeï.s aange leple sterkte, aan de landzijde mei ocne gtacht omgeven en aan de zeezijde door een bastion mei narden wallen gedekt; zij is tegen eene in landschc magt bestand. De bezetting bestaat uit eenen Otlieicr en 32 oudcrollieiereu en man schappen. .Men heeft te Anjer een vuurtoren gehouwd, ten behoeve der zee- en kustvaart. Er werd in het. begin van November lS.jl het eerste kust vuur ontstoken. Deze inrigting is onder civiel beheer gesteld, ondel het Opzigt vau een gepen sioneerd zee-Ollicier en het oppertoczigt vau den Havenmeester te Anjer. Bezuiden Anjer ziet men eeue 10 Ncdcrl. el liooge, witte grafnaald, ler ccre van den Engel- Behen Kolonel Kakhi, ('\iik \kt, wiens lof op het voetstuk der naald iv hel Latijn vermeld Anjer is ccniircnuate iv den \onn van een stadje gebouwd; de huizen, meest van bamboes, zijn door straten geseheiden. Nabij het fort is een sleenen huisje, met eenen diep geniciMMen walerbak, die overheerlijk drinkwater bevat; waarom hier de zeelieden dikwijls ten anker komen, ten einde er zich van te voorzien. De rlaggestok te Anjer staat op G J 3' 10" Z.Br en LOft" B8 1 V-V' O. L. De inlanders, meer dan 5,000 in getal, bestaan door den kleinen handel, dien zij drijven met de voorhijzeilenrle schepen. Men heeft er oven bed van smakelijke visch. Van het strand heelt men heerlijke geetgten op Benige eilanden uit den omtrek; de IVaaijc, in het begin dezer eeuw aan gelegde postweg neemt hier een aanvaller en loopt OVer de lengte van .lava, tot aan straat liali. Anjer, haven op lava, residentie Bantam, bij de hoofdplaats Anjer. Zij is ondiep en eng, en kan alleen kleine vaartuigen bevatten : korte hoofden geleiden uit deze haven ia de bogi van Bij deze haven ziet men een hoogenl m, welke tot obscrvaticplaats dient van de sche pen, ilie de. straat Soenda passeren. Anjer, kaap aan Java's Noord-Westkust, in de straat Soenda. Anjer, rivier op Java, residentie Bantam, Noorder-Regentechap. SBj beeft, het eilandje Oelax vddr de monding. Anjer (Bogt van), opeme roede aan de Westzijde van Java, residentie Bantam. Er AN. 31
Archipel ten Noorden van Gilolo, Ijij het eiland Morotai. Het behoort onder het gebied van <lcn Sultan van Teraate. Dondola Lawoe, eiland in den Moluk schen Archipel, ten Noorden van Gilolo, bij het eiland Morotai. liet slaat onder het ge zag van den Sultan van Temate, Dondong, dorp op Java, residentie Kadoc, regentschap in het Westen van het ilislrikt Minoreh, Dondrekin, zie: Famarong, eiland. Dongan, dorp in Bornco's Zuid- cu-Ooster afdeeling, rijk Bandjennasdn, niet ver \an htar lapoi Donggala, vorstendom op Celebes' West kust, aan de baai van I'alos. De Ruil ja van I longgala heeft zich van de zeeroovers afge scheiden en in 1824 zijnen zouu naar Makassar hij den (iduvcrncnr-deiicnu-il gezonden, om zijne hulde aan liet, Nederlandsen Gouvernement toonen. ])e grond brengt overvloed ran kokosnoten, rijst, Tuxksche larwc en labak voort. inwoners generen zich met de i. In het gebergte ligt eene goud mijn, die den llitrfjd toebehoort, en voor zijne rekening bearbeid wordt. Tot dit vorstendom -ren de sleden Donggala, ïomboe,Sawiah, apillas en Tolatola. Donggala, hoofdstad van het vorstendom Donggala, op Celebes' Westkust, aan den West der baai van I'alos, op 2° 20' Z. Br. Zij ia de verblijfplaats van den lluitja en omheind met palissaden. J'lr wordt veil handel gedreven. liet goud wordt van hier uitgevoerd door nesche handelaren van Wadjo. Aan den Zuid-Westkant der stad is in de b;uü cene ankerplaats. Achter Donggala ligt een Uut, dat haar tegen do zeeroovers verdedigt. Donkan, bank in den Riouw-Arcliipel, ten Noorden van liet eiland Sugee, op 57° N. l' l / Dono, dorp op Java, residentie Kediiij ;l ' deéling Ngrowo, distrikt Fakoeutjen. Donojo, dorp op Java, residentie I'asoc roewan, afdeeling Mulimg. Donokerto, dorp op Java, residentie B» n ' jocmaas, regentschap liamljar Negara, distr'* Bandjar. Donolojo, dorp op Java, residentie en re ' gentsohsp Samarang, distrikt Orobogan. * lc heeft eene markt. Dongdo, dorp op Java, residentie Preanger ntsehappen, diitrikt Trogong. Dongkal, dorp op Java, residentie Peka i, regentschap Batang, distriki Kali Salak. Dongkolan, dorp op Java, residentie Ka regentschap distriki Ballak, op de zuidelijke grens. Dongklak, dorp op Java, residentie Ba , Wester Kwartier, tusschen de ririer Angkó eu den Sisten paal op den weg van erang naar Boitenzi Dongkol, zie: Dongkal. Dongo, gegraven kanaal in Borneo's Zuid istrikt Doeson Qir. Dongosliok, dorp op Java, adsi Buitensorg, in hel Noorden va iltstrïkt Djaa Dongo Tube, berg op hel eiland Soem- Donorodjo, dorp op Java, ndsistent-r esl dentie Patjitan, 14 palen van Patjitan. Doodondal of Stilcvallei, zie: l' ilk:i ' ra man. . Doodkisten (Do), twee bergen o? ' Noordkust van het eiland Madura. Dooi, eiland aan de Westkust van llC _ noordelijk schiereiland van Gilolo, in den luksclien AxchipeL , „ Doongootor, dorp op Java, resident' 0 regentschap Bamarang, distriki Grogol. ..^ Doornonburg, benaming eener sterkte de Nederlanders in de zeventiende ecu* de Oostkust van het Molnksche eiland •>' hadden. Dopang, dorpje op Java, residentie B" r gentechep Japara, distriki, I'ati. a. Doping, dorp op Celebes, op de 2" Oostzijde van liet rijk Wadjo. ~. Doplang, dor]) op Java, residentie ""^ :l rang, aöeeïbig Balatiga, distrikt A!n li;l) ' :l ' Er wonen 477 Javanen. Doplang, dorp (i)i Java, residentie >-' rang, afdeeling en distriki Salatiga. or d- Doroy of Dory, haven aan de - Oostkust van het noord-westelijk schier' van Nieuw-Guinea, op 1° Z. Br., 134° ■' de Wisi/.ijile der Groote Gcelv» 1 ' pj Hare Btrekking is Noord-Noord-WW* diepten aan de Oostzijde zijn aanmerkeMJ men op eene halve kabellengte uit den * LM. vademen vindt. De beido bini'i'" 1 ; bieden veilige ankerplaatsen aan van- 11 vademen diepte in zandgrond. "'' der Dorey-haven rijn allen zeevarend. ir ■- Doroy of Dory, stad aan de Noor d ' bul van hel noordwestelijk schiereil« I1 ] Nienw-Guinea, aan de hi '' l( '!',-fi'' l%r Voor inlai rtuigen is deze pi B * laakbaar. Zij bestaai uil twee dorp" uu de bevolkt iat, die Papoea's zijn en zich iuet i bezig houden; eenigen echter hun bestaan in den landbouw. H»> lUt 1)0. 310
In het miildcn heeft de rivier 7 en S vademen. De stroom is vrij geregeld, liet water is bij zonder rijk aan visch en het strand als bedekt met ■watervogels. Aan de Noordzijde der Dourjra-rivier strekt zich cenc modderbank uit. Douw, zie: Daauw, eiland. Dowa, klip aan Java's Noordkust, iv de zee \m\ Java, op 0° 31' 'L. Br. Dowan, zie: Dawoean, hoofdplaats. Dowenta, eiland aan Boruco's Westkust, in du straat, van Karimata, op 1° 15' Z. Br. Dowo, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap Kebocmen, distrikt Kedong Tawon. Dradjak, partikulicr land op Java, resi dentie Soetabaja, afdceliug Griïsec. Er wonen ruim 1,400 zielen. *ildp r h^"m omrin S'l. om ze tegen de rijst, Var * c beschermen! in dezelve worden De !■ i'"i" S ' <a perst en yams aangeplant. ;i «k d; c rr g roe j l is ZCC J. So( . ( |_ j) 0 boo . l'Hlii'io i" U;U ° ;uuitreft ' zi J u kokos- ensago ])(i ™» banaan-, pijnappel- en oranjeboomen. k fOli *!"r.° huisdieren zijn het varken en de do tn ' )u ''ewouers van Dorey verstaan begtaafv' V: l 11 ' let ijzcrsmeileu. Hun voedsel il; ir<l'ii! "' V ' sc '' eu bll S o- z in 00 > D oet '" en kuisen. Hunne gods v»n o i " s| ' 1;l1 : b het aanbidden en raadplegen houten beeld, HaBTTAB genaamd. en Qj. va hadden zich de Zendelingen OITOW Miosn SLKU ° P liet Dorc y liggende eilandje scl lc , anie "evestigd en waren door de inland- Dor' V ' te Dorcy wil gczicu- Z ' C: Dorey, haven en stad. kust . l i an Ten gi> dorp op Snmatra's West fiondjoj wtent " reßi(Jeiltie A J cr Ban 8 ie8 » öiatrikt '"il|. r ] 1Q1: '. (t " '' <>l ' Kei-eilanden, behoorende "''' distrikt Nirong van Groot Kei, resi jj J «!nla. p ro , Goowok, dor]) op Java, residentie >j '""go. di Oeil r °^ di O, berg op Java, residentie Ma ïgnde s-'■'•■.'■\ ! "' 1 ' llu "S stc J uk van llc " Wilis, Brocij l Jli J»l- voeten hoog en geheel be- J':is 0( ° Wa(iio » heuvel op Java, re.-identic X ~«Cr"> aWeeling Alalang, distrikt Belea ° Wa< iio, dorp op Java, residentie Ba ï'ósa"''" I^ ' lu|> K: "' al - All .i ar ' Strikt Bokka. f 'jk r ne * lor P in Bomeo's rVesterafdeellng, is l Jfcw .'"" ouu '. aan de rivier Bekajam. Het Ï>OSO d °° r ' J 0() "''.i^'S ;i ">K] ' ler ' <ll)l l ) "i 1 Nieuw-Guinea, landstreek 1 !. l i"""'"' ten Noorden van het dorp Wan- warong, dorp op .lava, residentie ~',', L ' Maeeling Salatiga, distriktTengaron. ö °ta of V avanen : v üh i„, t .' ■■. eilandje luj de i"" 1 (iilol °' '" ll( ' B olf v:in Weda. Va " hct',-1 P °!' de «ttü-oostelyke landtong Bebiea v l: V h| GUolo. Hel behoort onder het C ■ üre - J "ineu. j 7 nv "' r op de v7estkusl van Nieuw *•»' (1 8 mondin g is door den Luit» Sc,. lri "' . I). 11. Kolpi :■ t op r 12' O.L. Dn . -staan iaa 8 i i de- rivi< erasaig, sntt hoogt boomen begroeid. Drajoo, liol op Java, residentie Samaraog, regentschap Kendal, distrikt Limbangan, vuur den voet van den I'rahoc. Drajoo, dorp op Java, residentie en regent schap Pekalongan. Drakenbloed, in liet Maleisch djaranang, is ccue soort van gom, welke vastgekleefd zit aan de rijpe vrucht van eene groote ro&M-soort, Caltmut draco {roian-djaranaitg), die voornamelijk op de Noord- en Noord-Oostkust van Sumatra, in ecnigc streken van Lornco en op Banka in liet wild groeit. Dit produkt wordt verkregen door het op- en nederschudden of dorsehen der vracht in mandjes, waardoor de gom loslaat. Eet drakenbloed is cenigzins doorzigtig, heeft \üt- en inwendig eene donkerroode kleur; tot poeder vermalen is het lichtrood. Het wordt naar Europa en China uitgevoerd, in druppels, welke in biezen bladeren gepakt zijn, of in e brokken. De eerste soort is boven die in brokken ie verkiezen, daar deze laatste min der rast en minder rein is. Het zwarte draken bloed is van geringe waarde. Menigmaal wordt de/.e. gom wegens dcrzclvcr kostbaarheid vcr valscht, door vermenging, vooral met dnmar. Men kan echter gemakkelijk de echte soort van de rervalschte onderscheiden, want liet zuivere drakenbloed smelt terstond, wanneer men het in het vuur werpt, terwijl de meeste bijmeng niet eens ontvlammen; ook lossen zich deze laatsten in het water op, ofschoon het drakenbloed daar naauweiijks door wordt 'laan. in alcohol is het drakenbloed op- IX en heelt, dan eene bloedroode kleur, liet wordt 'm . ande gebruikt en] eene opwekkende kracht. Het dient ooi ling van parfumeriën en in sommige 8] ..bloed betaal! aan invoer / <J, aan doorvoer / 2 en aan uitvoer/1.10 het DO— DR. 311
Op iSiiiii.itra wonll het drakenbloed door <\<- Orang Koeboe, een wilden volkutam, verzameld ca a;ia de .Malcijers verkocht. Uit het overztgt van den handel der buiten l)czittinj,cn r blijkt liet volgende: Palembaug uitvoer 1853 . . . ƒ 8,869 L 854 ... » 1,800 as}- -■ MocwaniKompcli uitvoer L 853 . . ./ 10,981 L 854 . .. „ 7,631 L 856 . . . , 2,918 1850 ... v 4,860 Drakos-Rif, rif aan Sumatra's Westkust, in de lihlischc zee. liet i.s somtgds geheel droog. Dramaai, eilandje iv den Ifolukschen .\r , ten Zuiden van Nieuw-Guinee, op 184° ' ■■- L W i i u dorp \.-iu dien i. dal tha.i ■ lii laten is. Dnunaga, dorp op Java, adsisteni residentie Buiteni iki Buitenzorg. Dranan, eiland tol de ke. eilanden behoo- Banda, onder bel distriki Doelab van Klein Kei. Drandaug, poststation op ï dentie og Probolinggo, distriki Dringo. Dranong, dor)) op Java, residentie en re hap Pekalongan, <1 i 11-1 k t Bawangan. Dras, rivier op Bumatra'a Westkust, ,i, afdeeling die ach in de (iaili> onilast. Drogok, dorp op lm, residentie i Boerabaja. Drepan, drie dorpen op •' lentie e, regent» bap Magelang, distriki Sa\\. Drossen. p .lava, residentie en re chap Remi . ileo ran Etembai d Bodjo \ i Drio Broeders, iie: Gebroeders (Drie). Driëngsch-gebergto, de: Diëng. Drio Gobroodors, ïie: Gebroeders (I), Drio Gelijken, klippen ten Oosten van •: der straal ran Hak ui. Drio Gozustors (Do), ïie: Gein (Dri Driohook (Do), eiland h i ran san Mak; Drio Kota's (Landschap der tkust, rijk Het I : - Tarantan en Tarata Boeloe. Dit landschap heeft zich in 1838 aas hei Nederiandscbe onderworpen. Drio Kota's, landschap op Sumatra, i" t e Padangsche Bovenlanden, in bet bekkendald* rivier Balante. Hel vruchtbare gedeelte dit landschap ia een klein, door kalK omringd dal, hetwelk ten Noorden aan Kumilki grenst. Dooi dit landschap lo< weg van Tanah Datai naai Paja Komba. CT dei gaal van bier een weg naar hei fori man en een tuid-oostelijke n:i;ir hei landscMJ Alaban. Kr woidi veel looderts gevonden. Driolingonuf' Poeloe Tiga, drie eilandje (en Oosten van Celebes, op 122° 38' O. ■ 3° 82' /-. Br. Zij zijn Laag en mei -el»""""' en kreupelhout liedekt. Zij winden niet WDimil, doch wel eens dooi lrijHiiii/-\^ i ' bezocht. Dringin, dorp op Java, residentie ' u I( 1 ; p r.i oeroewan. Dringo, diltrikt op - ! denti« afdeeliug Probolinggo. Hei beval 37 (l (waaronder een \.-m gelijken naam), mei ' inwonen. De hoofdplaats ia Kcdoi Dringo, dorp op Java, residenti longan, regentschap Batang, distriki Sid»j| Dringoo (Kawa), zwavelpoeJ op bei D** gebergte, 2 palen van de fakaraman- o' f" ij, vallei. Hel is een poel, waarin de sswaV' mei modder vermengd is, lot op 7 v w ordi opgeworpen. De ketel is L 6 m" ' omtrek, en i!e cwavel kimkl JOO hel grond er van davei i. DringOO (Tolaga), meer op •,"'';„,- L ' V ' I; grens der residentiën Pckalonguu ''" '', ten Noord-Oosten van hel dorp ~j op het Diëng-gebergte. Het de oppervlakte der V bezuiden hel bergplateau, eu bergte Toenggangan omsloten. Hel is r^. niet kalmoes i /)„,;'„,/,„■) bedekt ril ll " c " derden eenden beuoond. 1 ' Drio, dorp op Java, residentie i schap Boerabaja. Drion, sic Doerian. Drodjogan, dorp op Java, resiih' 11 " doe, n i .distriki l''""^ Drooang, rivier op Sumatra, ' : "'' Koiiniji. DroodjoO, dorp op .1 ifdeeling en distriki ->'■' ond dooreen i Droontooran, dorp op J« vft ' i !l( • i de zuid |S r DR. 312
Saiaf 0110 ' " 1< "^ l ' (:rv "" i ' l;ui op Java, residentie ' '■•'fïuij:, regentschap Grobogan. ~r,i Ono > dorp op Java, residentie Soerakarta, DO" ren ° nora San, dorp op Java, residentie en *?»«chap Madioen. zie: Sihel, kaap. jj ° n ' z ' l ' ; Doerian, eiland en straat. ( , aut, berg op Sumatra, bdr Batta Lan i' ;ii (üst rikt Doßok Dsaut Hrj rrjst 5,178 fi'^'u' I " boven de «»• i, Ust Uöb °l-eiland, eilandje aan de Oost -\l]-|. Vl1 " '"''■ oiland Lombok, in de straat dio to Batavia woont en van den Resident van Batavia bevelen ontva Duizend-Gebergte, bergreekß op Java, residentie Bantam, Zij is 980 voeten hoog bo ven do zee. Duizend-Tempels, zie: Sewoe(T j a nd i). Dumpillas, rie: Dampillas. Dumpo, straal in den Riouw-Archipel, ten Oosten van Sumatra, lunchen de eilanden Galang en A.bang Besar, op 0" 37' N. Br. Eu 104° 5' O. L. Dunaman, dorp op do Noordkust van het eiland ('eiani. Duperrey, eiland tot de Verraders-eils behoorende, bij Nieuw-Ghünea, op 1° 55' ;SU" Z. Er., L3B" 53' :,\" O. Duperroy, eilanden ten Westen van Eor neo, tol de Natoena-eilanden befaoorende, resi- Riottw. Kari l 0 Vio K berg op het eiland Groot h ""<!< residentie ftiouw. l. i|( |iOers-eilandon, zie: Doffers-ei- Dnjj, ,-_ In-t ,■, l-K-aap), kaai) aan de Noordkust van Du "' Flor es. (,i,,^ Vo ? s -oiland, eiland ten Westen van itakag' '" l "' t Zuid-Westen der straal van iil u^ els -eiland,zic: E la en Muskieten- J:iV;i 's v "f Duivelsrots, rots aan "°ordkust, residentie Japara, bij kaap eiland [ ( 01l " oil and of Poeloe Dapi l'ir,- , '" Noorden vu .lava, in de Javi Duwf.°- '■■ ■"' 20" Z. Br. A|v| 'i|Hl land ' (1 ' 1;uul '" den Moluksohen '' ; l;ui ( | \j .''" Noorden van het Ambonsohe ■^'.""l Hel is door een grooi rii !' l(! 'i e,., I ,""''" 1 "' 1 ' 1 ' 1 aan ■ jde, waar I heeft en eeneli inham c l ÊFoote boomen. Op dit eiland hou . U U ' luivi '" °P' "S<v\ Olla nd, eiland in den Moluksehen l:il; «ii| •' ;' ;i ! 1 den Noord-Oosthoek van hel f iri lui O^' Oilaild . Büandjeaan de N i Batanta, aan den "8t begj" de • s '''.-,ai Dampier. B i 1 " '"""'■vu van riffen. zi ,. : Taboen en Gil 't :iV;i ' /| '''? n t?"°v andon ' eilandengroep in de .„.,;;" V N W. van de baai van Ba '";" 106- 81' , O.L. 11 -" aijn gedeeltelijk bewoond £Ji " ricb mei hel verkoopenran r-agat. Zij lü iv.; vi *w® I taan ondi tr|l| n inlao idant, Durdjella, hoofddorp van liet Voorwals- Aroc-eiiand Wammer, residentie Banda. Het 'd en net gebouwd, en vormt een bijna aatig vier! inlandache schans of batterij, Het huis van ■ il ij/ei bouten palen, hoog den grond gebouwd; hel dient I lot eene sterkte. Durdjella telde in L 6 huizen, mei 1 in mi mmedanen na, Christenen, en hebben eene kleine fraaije kerk, waarin doO '• iiilin- Deschi eester des Zond ienst iden werden. In de nabijheid van i • liu't een Alfoerseh gehucht. Durdjella levert kokosnoi -y en bete] op. Duurstede, fort op de Zi i het Ajnbonache Bet b twiutig vin-t hooge klip, aa i opene bijheid der hoofdplaats Hel is alleen tegen den aanval vai nlandschen vijand 1)> lijk mei in man bezet. Bel bevat de woning van di i en tspakhuizen voor de krunl , de becettii eeiie ;i;iü/ieMihM' kerk, (lic in door den Landi Xlr ■ i : Jannarij I i i In d den, waar ruw aardi DwMlbMl of Darvelbaai, b;iai aan ile Noon 'Co, diitrikt .'. DR—DU. 313
M' :;ii" o. 1,. lid. is tamelijk hoog, 4 mijle» lang, met boomen bedekt en onbewoond, l ' n heefl eenige riffen. \h-. bodem liij dil eiland» over bet algemeen rotsachtig, mei ~' diepten om 1c ankeren. Aan de /,. '/.. W& zijde is echter eene reede mei eene 0 tijdelijke ankerplaats. Dwars-in-don-weg, engte in liet Ni«"' (!fU van de straat Soenda, tnaschen de cilaiul'' 11 Siimalra en Java. I u de/e engte, welke do" hel eiland Dwan-in-den-weg in twee deeW beiden is, loopt gedurende hei geheeli een si e: kc -Iruoni, die meestal de duori? u " ul winden volgt. (Liri, in <le Sollok-zcc. Zij bevat vele eilanden. Dwaalbaai, zie: Kalinsoesoe, baai. Dwaalhock of Oostpunt, kaap aan de Oostkust van liet eiland Boeton. Zij bepaalt de baai Kaliasoesoe en ligi rolgen» M. u. J. Dufbbkïï op 5" UVA. Br, l'-'.r l.v 84"O. L. Dwaler (.Do), kKin klippig eiland in liet Zuiden der rtnat na VltistMKr, Znid-Zuid yan groot Podou Laat, liet heeft de een zadel. Dwars-in-dcn-weg, M idde I - B ilan d of Boengian, eiland in hel midden der straat i, ten Weaten van Java, S mijlen Noord ten-Oosten van Anjer, op 5" 58' Z. Br., 105' DU. 314
Eli, dislrikt op de Oostkust van het eiland Grooi Kei, residentie Banda. De bevolking is Mohammedaanseh. Hei bevat het dorp Eli, dal seer groot is en door eenen muur in twee deelen verdeeld is, welke vVoetü en Woetoc auw heeten. liet dorp Eli is eene voorname handelplaats. De ankerplaats ligt nabij de klipachtige kust en is in de Oostmoeson niet 1c genaken. Zij biedt alleen l>ij goed weder en reinig zee eeue goede ligplaats aan. Eli, zie: Jll i, eüand. Elisan, zie: Kajoe AVutoc. Eli Woetil, dorp op hel eiland Groot Kei, residentie Banda, distrikt Eli. Eli Woetooauw, dorp op het eiland Groot Kei, residentie Banda, distrikt Eli. Ella, bevaarbare zijrivier der Melawi, in Borneo'a vVesterafdeeling. Ella Besoewang, rivier in Borneo's Westerafiieeling, dislrikt Melawi, op den lin ker oever der Melawi. Ella Bohang, onbewoonde rivier in Bor .', distrikt .Melawi, op den linker oever der Mell Ellak, dorp op bel eiland Madura, in hel binnenland oemanap. Ellat, i op de Westzijde van het Selaijer, Beral en Nowamassang. Ello of Ngello, rivier op Java, residentie Kadoe en residentie Samarang. Zij ontspringt uit den berg Tjangki, behoorende tol bet Oe bergte, nabij het dorp Tjingit. Zij Miert al de wateren al' \an de zuidelijke hel ling van dal gebergte, van de westelijke af jte en van de erhellingen van den Merapi en Merbaboe, door de rivieren Segoro, Sanodjati en Bi is de loop der Ello Zuid-Oost, tut achter liet dorp Zuid tus inan, Jialbk en \],' ', en later /uid-We-l, tol dal Zij zioh en in de nabijheid van liet dorp Mem! rivier is i rleiding gegraven in het belang der rijstkultuur. Elmalas, dorp op hei Moluksche eiland da, distriki Kalaikal Eloosang, dorp op Cel lentie : , de Minahassa, afdeeling kmoe ld Romohon. '< Elono, dorp op ' V:MI 1:i I dentie Baoda. Elout, fort a, in de Batta Lan- Mandabeling, nabij het dorp Penjaboengan. liet ligt 680 Rijnlandsche vor icii boven de zee. Er bevindt zich een Neder" landsch Ambtenaar, met den titel van tent-Resident, die het bestuur beeft over o* landschappen Groot- en EQedn-MandahelinfJ- Elpapoetih, baai aan de Zuidkust vrl " het eOand Ceram, op 128" 50' O. L., 3° '/.. Br. Men vindt in deze baai plekken "" li: ' r het water warm opborrelt, terwijl het °1' eenige plaatsen als kookt. Elpapoetih of Bamasoeweroc, d° r P Op de Zuidkust van het eiland Ceram, 11 ' '. ling Saparoea, aan de baai ran dien naam inwoners zijn 824 in getal ( L 852) CD Christenen. Hunne kerk is in goeden s Elpliinston's Baai, baai aan de N"" 1 Oostkust van Celebes, aau de monding '' rivier i ai Gorontalo. . ■ Elrahan, dorp op hel eiland Groot fc c ' entie Banda, distrikt Nirong. > Erna, dorp op bel eilaud Amboina, ' Oostzijde van het schiereiland Leitimor, a ling Anihoin.-L, 9 mijlen van het fort VieW op eenen boogen stei Hel staal ler eenen Orang Kuja. De ners zijn Christenen, 506 in getal (1854)- bebben eene Hervormde kerk en eene sC ' 10 mei 1 ' t- 1 scholieren. r . Emah, rivier op Sumatra, in deLamP 011 schc distrikten, die in de Sekampong x;i ( , r . Embak, dorp in Borneo's Zuid- en-O 09 afdeeling, distrikt Kahaijan Oeloe, : ' ;l " Beringei. ~■ Embal, rivier op Java, residentie l roean, afdeeling -Mal;. Embarbakon of Emberbarki»» j^, op de Xoiinlknst, van liet noord- 1 ' 1 schiereiland vm Nieuw-Guinea, op Z. Br., LBB' ;'-" o. L. \r- Embation, eiland in den Molukscbe" ehipel, tot de l'.aljan-eilamien behoorC Emborbakene, dorp op het P B P° eiland „ In' 1 Embloton, rif ten Zuid-Westen v:l eiland l'.illit 0,, 3" L 6' Z. Br. o-ggteï^ Emboeloh, rivier in Borneo'i , die zich mei de rivier van j |t & zich op de Zuid**» ontlast. Embonan, rivier in Borneo's '' ling, landsohap Djongkong. Op I van het hoofddorp Djongkong ' ll>l •'''.', rele «tukken steenkool. Eene kooU«»8 daar echter niet aanwezig zijn. . u9 | »•* Embong, dog) op de Noord '"' ir, in de nabijheid v;i» EL—KM. 316
praainvcu kunnen hier veilig toeren de raid veste winden ankeren. Endeh (Noesa), rie: Aloso. Enden, dorp op Java, residentie en re gentsohap Etembang. Ender, dorp op .lava, residentie en regent schap Cheribon, distrikt Sindani: Laat, aan den postveg. Endikat, dorp op Sumatra, residentie Palembang, landschap Qoemai Talang. liet is in .lulij Jss7 door onzi; troepen in brand stoken. Endoré, woeste volksstam op de Zuidkust van het eiland Flores. Hij bepaalt zich tot het. verslinden van het hart der menschen; door éénen houw weten zij het uit liet ligch&am te halen en nuttigen het dan nauw. of Mqiiïï, rivier in BoTMO'i distrikt Malo. Aan bare , w ' ls Wonen Maleijen die op 075 zielen ge- worden. I'd t>ras ' Scliuclil, op Smiialra, residentie 'ji' ni . ""• !lil » de rivier Le.mpoejang. , milie, berg op het Riouw-edland Tan- J«>R Pinang. ' , j urp 0 ., het t ;i. UR [ Banla, distriki "•Wawang. O p pj P or ig, ook Bern po genaamd, vulkaan sa ) J |? • fwidentie Manado, in de Minabas t>nl»ö ' M;ulail(> - distrikt Kakas Kassen, T oete " "'' (>UT ' llV1 '" '"'''■' ' li( ' '' 7 Ki -'" L " toog is, zijn goede «regen aangelegd. v ail (~"'' Uoheiland, eilandje in de straat S (.[ lo '! l) ' ll > aan de Noordzijde van bet Papoe- Ê ' :ili '"d V7ageoe, op d ü li' N. Br. bet -f S ' va l' aim ( '° Noord-Oostkust van Banka, distrikt Blinjoe. het ,-?""^ na . dorp op de Zuid-Oostkust- van Oef Or|( ' f u "' Ceram, residentie Jïauda, landaceap a <--li(. i. a .r ivi er op Sumatra, in de Lampong ci|,,i :i ari > riviertje op de Westkust van het 6tl ' njkje op de Zuidkust, van het eiland ''"'i-V'li'.""', '''" baai, «aar de O. pagnie een posthouder bad, en v ;ill |,'||"' dikwrjla de grootere oostelijke helft U|i r>l; r 8 *'" som» hel geheeleeilandgem *Uc|itji r j " ' s:! '- 1 hebben, naeenevoorafgaande °°f<lei Wt '.-'' I|s gepleegde «eerooverii, de ' a »d c t v" Ui ''''"' (: '' I"' 1 oppergeiag van Neder ee i oo n 'i ,.'."'* (ll ' " ll! der Rerideni rao 'limor I l|ll gesloten, waarbij zij zich verbonden '''t fr eM Ul '" lKuilll 'l meet te drijven, waardoor ~„„, v -"e-er beruohi was. De hoofd- Al| il), 1( ..;? r ' ' ll( ' ook dikwijls Endeh, maar juister genoemd wordt, ligt aan den meesi :i;i| :ii| ( |-'" llni " <lrl ' ll ' iai ' "" lini " l ll "" 1 ' bet , " j mi ' " ■'''■ cli 't den naam draagt van ';■ l. 8 . Bl' 80" z. Br. en 181" 41' l"'"' ''iiiz','" 1 B i'''''" : voorname bandelplaats mei Er """'" 1 door Boegmezen en Ma .""M l |. w " r '' l »an Koepaog op dese pkata !° Uw . /,-;""" ''"'"■ Nktowßaran 'm: gomotti- Z^out^ 1 iartf .' lia: ' iii '" l1 '". kokoßolie, d< i kleedjes Ij f( *'l>el i\ | er Bena welligi ia den geheelen "ïi 'd' """ eene menigte koko» -c, U(i oh' \\ ll! "' ( '" "mlrek. efl Uit B«Btïek "' Braai-baai, schoone U M \,- l:i klr haai aan de Zuidnjde van hel s . op ongereer L2l" W O, L. De Endrogiri, dorp op Java, residentie Pa soeroewan. Endrokilo, zie: Tndrokilo. Enemolas, dorp op bet Ceram Laut-eiland Blaar, residentie Bands. Engadap, poststation op het eiland ila dura, regentschap Boemanap, Engano, dooi- de tóaleijers Poeloe Te landjang e» door de Bnganeteo Kepoe Taïgoeka genaamd, eiland aan de Westkust van Barnat», taswhen 5° 12' en 5 J 35' /-. Br. en tuMohm 108° i' es 10.? J 86' O. L is onregelmatig vierhoekig van gedaante, 5 mijlen lang en 11/.,l 1 /., mijl breed, en door koraal omgeven, waarop aanhoudend In branding staat, zoodal hel nuk door do dei ning der zee moeijelijk te genaken is. ankerplaats voor groote schepen is aan de Zuid-Oostzijde beschermd door twee voor de gelve liggende eilandjes. Zij heefl echter O|> sommige plaatsen onzuiveren grond. Aan de Noord-Westkust bij het dorp l ï 11 7 alle winden be schut. Dc/.c ligplaats is 100 ellen breed. De stranden ajn bedekt mei eene talrijke menigte klapperboomen. Eei land leverl behalve dese, kladdi, bira, obft, pit/mg en >{, mggttt en citroenen van uitmuntende hoedanigheid, veel mbomg en een weinig beu * den handel biedt Bi «aders aan dan klap pernoten en ecu we ■ touwwerk vaardigd ran boombasi en iripang, welke arti kelen er jaarlijks afgehaald worden door 8 a 10 praauwcn die er \-ui Bomatra, .lava en idel komen, on inlandsche wa penen, bqlen, partuff'*, bostenmermessen, vij . kodden, scharen, kamnien, ene. aanbrengen. ])<• handelaren slaan op Bn gaao loodsen en hutten op, daar Eqergewoonl^c EM—EN. 317
ocu geruimen tijd doorbrengen*, ter bereiding van kliippcrolii.', w;uii zij vertrekken niet eet voor dat zij volle lading hebben. Kr bestaat reu jaarlijkache uitvoer van 1,500 a 8,000 pikols ltin pikols If-i/m,,!/, 50 pikol» Umwweri , Engano ia verdeeld in de i landschappen, Kara Coca, Belo Vlanna Kocuic, K.-uiiianiiiii, Belo Tali Coko, Brahoe, Beloa, Ij.ihoho, Leha Jiülia, I'ocloc Doewa. < (vet teder landschap beenoben een of meer i*», doch alleen in naam. De bevolking bedraagt omstreeks 5,000 zielen, en staat op den laagsten trap van beschaving, gaat peheel nuakt en is in zedeloosheid gelijk aan de die ren. De Enganesen rijn zeer hebzuchtig van aard, zelfs zoo dat zij zich alles Tal zij zien zouden willen toeëigenen. Men beweert dal zij tot bet Malei>elic ras lielionren. Zij zijn \:m gemiddelde grootte, fbrson, vrij donker van kleur, gitcwart, glimmend, li.i gekroesd van haar, hetwelk zij los laten oederhangen. De 'i zijn glinsterend wit. De ooren worden door voorwerpen die zij er in han gen, uitgerekt; sommigen hebben geheel uit gescheurde oorlellen. Tot lof der liewoni Engano dient gezegd 1e worden, dat zij uitent arbeidzaam en zindelijk zijn. Hun voedsel !»• in ohf-t, Icladdi, bin i d vele ra uw, de naiih nichten e\en in het vuur gepoft. Bij feestelijke gelegenheden ■ : j kippen. Onder elkander zijn zij vriend schappelijk, mededeelzaam en tot hulp bereid. Jlum - i zijn lof l I;'., uurviin het strand omheind soo te gen de wilde I Ide roowrijeu van d Ie dorpen tegen Kik gehnchi beval 8 tol l' l huizen, die sera ouwd zijn, zijn' :!c en op LS I <lc. dillen, wild n aan. \ ogelen weinig; men ln-t-ft ei alleen groene pa duiven, l>éu's i-n een p waarri '■' Moord! diep is, en tond drinkwater oplevert. Bel klimaat ran ! is irelijk urn ia, Henk" spkring. De op Ei ajn koori weren en buiduil cele bövi lijdt aan deze laatste kwaal. De Engan»ö" hebben hoegenaamd geen geloof, zelfs ïm 1 ' een bijgeloof, zooall andere «rilde volken "°£ hebben, geloovende aan goede en kwade ten. De taal is eeet arm aan woorden c " klinkt onwelluidend. Literatuur over Engano. Tijdschrift, v. Netled. Tltdië Jaai- 1 *■!<), 1). [,bk.Bol. I. .1. Yi.in, /' tawei-eilanden. lcidin c -r. Tijdschrift van het Hat. < 1). 11, l.lz. 479. Een verslag '• djoeragan l> r: '.rent het Umi' I). JU, „ 339—369. Verslag win ' onderzoek oph*t Engano, door -'■ ' (]l dbb Stbaat** I. Sevbbm»' 1). UI, , 370—380. Beschrijving gano en va» ' men doof "■ ROSEMBIBO- Engoland, eiland aan de Oostku» 1 lu-i eiland Qilolo, in de baai \;m lüt.i"''' il door i iffen omringd. Engolonborg, ne: Klatten, '''"''j,.,,!! l ' Engkil, dorp op Java, adaistent-r* 8 " Krawang, distrikt Segala Hen ■, <l«'" Engodang, ecu der Kei eilanden, " v ,,i. Molukwhen Ajchipêl, ten Noord-We»w Klein kri. Enim, afdeeling op Bumatra, Palembang. De bevolking heeft Ü& maal overlast ian tyj , Enkhuizon, Damar Kotjü llf boom, cnilir-,', I eiland tea ra, o|> de reede van i 1 d Onxnit, LoB° 63' u ' |y y - Br v „. Enkhuizon, eilandje aan ' ||P van Nieuw-Guinea, in hel Zuiden a& Qeelvinkbaai, les No * i" 6' o. li. Enkhuizorzand, zie: t> l * bank. r ii"- i:il;i "" Enloming, dorp "i 1 lirl EN. 318
had peen drinkwater, dat 4 uren ver, namelijk van Soerabaja, moest genaaid worden. In het laatst van 1857 zijn de gebouwen van di i fort verkocht voor ƒ 5,016. tot verdediging van straal Madan aan de Noordzijde, gelijk lid dan ook de aan die zijde indringende vijandelijke schepen zoo volmaakt bestreek, ronder dal zij hun geschut tegen het fort kunden gebruiken, dewijl zij e» door den stroom en door het vaarwater gedwongen wer den regt er op ;u\n te zeilen, schijnt de daar stelling van het fort ree! te hebben bijgedragen, Om hei vaarwater naar Soerabaja door bezin king van het met de Solo-rivier aangeroerde slib zoo to bederven, dat, terwijl in het begin dezer eeuw de zwaarste linieechepen ei gemak konden passeren, het opceflennaa) rabaja voor koopvaardijschepen al meer en meer moeijelijk werd, tot dat de door den Luitenant. n Janskx bewerkstelligde opnemi ia IMH tot de ontdekking van een lietc: water leidden. De niet ongegronde vrees, dal ook dit vaarwater spoedig onbevaarbaar zou worden, heeft eindelijk u'eleid tol liet besluit, om door eenen stroomleider de ditstrOO der Solo-rivier noord- en we>tw; de kust van .lava 1i; dwingen, ten einde al/uu te verhinderen, dat door het daarmede t voerde slil> liet vaarwater in straat Madura geheel onbruikbaar zou worden. ■ I;ill! woko, residentie Banda. Het staat onder «öien Radja. ■Ennango, rivier op Sumatra'a Westkust, les "l<'»lie Padang. ■ nnoh, een der Batoe-eüanden, ten Wes u ' v «» Bumatra. liul U ° k ' rivieï "I 1 Sl "" ;ltril ' s Oostkust, rijk «agin, op o» 83' z. Br., LOS" L8'80"O. L. »V, Pdga ' dor P °P Vv^ 'Westkust, rijk ''J», aan het meer Tamparang Labaija. 'ijk u° ng ' dor P "I 1 Celebeß* Westkust, Ïlnt'T"' 1 ''" l( ''" 1 '' '' :ill ll(: livin " Padang. c | (i(r Ua bbai, rivier m Bomeo's Westeraf ■g"-"- landschap Silat. , 1( , eiland in de Mohksohe zee, bij ; van Celebes, liet itaat onder het den .Sultan van Teinaie. re B«atgpl '''"'' "'' ' l:lwi ' residentie Ba •Ent't 1 ' lx '' il " rllirl1 ' distrikt, Premboen. a ÜBeli C ' ( "'' °P ' I^U'den, ÊntV^'" I ' 1 ' ' lislrikl Vl "i"rotto. km-,., '**■< dorp op .lava, residentie Djokdjo ïïon ' Al:ill "' : ""> •''"' I*l Zuiderstrand. (|| 'cliii, g .l". 1 ' '" l '" ll ' l "'"' s Zuid- en-Oosteraf ïe»ef' Strikt Doeson Oeloe, aan de rivier (:{^n'y n ' n °P '''' Zuidkuil VBO het eiland •Epi'l 'l' ( '"" aht zirl ' '" ll( ' 1>:illi Epapoetih, v ui, |, ' k ; l;i l' <■'! eilandje aan de Zuid-Oostzijde Wan ""' l;:i!i '"" - dorp "'' '"' 1 ' ;i l"" :s(h(; - i;ilaml Èrfi'S' dorp op liet eiland Ceram. | . lri s, voormalig lort op het eilandje . ' '" '"■• aaau\i der straat van Madura, 'let 4 *" Z. Br. en LIS" 37' L 6" O. L. ? 4 '" |Sll ' l gebouwd Op bevel van onder opzigt van den I . Ajujoib Ai-i;i a \n B i u Kommandant van i (l „'.,'"' ; :i! ! , zelfs niel o,M,nler l' ! i •''■ »terkt( Bven, ,' ; ' (> ii | S| . e '"■' fori ter een \;>n den toenma " HoUand ,Fort Lodewgk." i„ '|" '' hetzelve tondi ' fan BVan ohe i i ,-, en ,'' laatjte i '" v : " 1 " "1- 1 " 1 handen. In „V v ''''l ]■'''"' Fer <M«lerde hel van meester 2Sg C •"[ O«" «uL I, L 839 V , «hter den n: | Erf. ''!" h, y(l| had ion stukken ka,,. °»der drie , l„ het net bel i .. liet Ergodan, bewoond eiland in den Mbluk schen Archipel, tol de Kei-eilanden behoorende, residentie Banda, osdei hel diatrik.l Tw v.-m Klein Kei. Eri, rivier op bel eiland Ceram, die zich in strekking in ree Mort. ■ris, d in de .\lü fdeeling Tondano, di Ton lana 'i ' ,\. Br. 11. t is bef t 813 Eritopago, eiland ten Werten van Nïeuw- Quinea, in den Wageoe-Hisool-Aichipel. Eet behooii onder hel gebied \au den Boltan ran : Ermora, berg in adsistent-residentie ifontrado. Erolinoguïh, li coda eiland Niaa, Bi 'Esmal, eilaud in den Wageoe-Mi»ool-ArchipeL 11.-- Esploc. i-rit iSt. v;i|l i de Tambilan ■ EN—ES, 319
staan 9 vademen water. Op deze ree ankeren gewooulijk de schepen die door straat Soenda gaan. Anjer (Piek van), berg op Java, residentie Bantam, Noorder-Regentschap, distrikt Anjer. Hij is tot aan de kruin begroeid en heeft eene hoogte van 2,500 voelen. Anjier of Anjer, zie: Kali Anjer. Anjol, kaap aan Java's Noordkust, op 7° 25' Z. Br., 106° 25' 30" O. L. Anjol, of Antjol, gegraven kanaal op Java, residentie Batavia, bcoosten de stad Ba tavia. Het is bij resolutie van den 29 November 1650, op voorstel van den Directeur-Generaal Fbancois Cakon, gegraven. "Weleer lagen langs dit kanaal huizen en tuinen, die. allen ver laten zijn, wegens de schadelijke mocrasdampen. Anjol, rivier op Java, residentie Batavia. Zij ontspringt in het BuUenzorgschc, onder den Baan van Tjiloewnr en stort zich onder den naam van Anjol bij ïandjong I'riok in /,<•<•. Zij dient voornamelijk voor den afvoM vankoflij. Er kunnen alleen ondiepe vaartuigen ankeren. Haar water is bij de monding zout. Anjol of Antj 01, dorp op Java, residentie Batavia, aan de gelijknamige rivier, aan het strand. Het is een visschersdorp en wordt door vele Chinezen bewoond. De omstrekenvanAujol zijn de gevaarlijkste plaatsen van Javi»; daar deze moerassige streken met bosschen van lüikophora bedekt zijn, en men daarom hier niet overnach ten kan, zonder door eeuc kwaadaardige koorts te worden aangetast. Ankahoeloe, Bankah o c 1 o e, dorp op Cele bes' Nooidkut, residentie Manado. liet telde in 1853: 280 inwoners. -Men vindt er troudjiiijncu met goud van 23 kanten; zij liggen ver van het strand en zijn daarom buitengewoon koud vóór den opgang e» na dan ondergang der zon, waardoor de arme gravers veel moeten uitslaan, eer daar zij den gefaaelen dag in het water moeten zitten, zoodat Imn Ugehaam 's avonds bijna geheel wit van de salpeter ia uitgebeten. Men vindt er ook kiiMidmijiirn, alsmede cene soort van ntonintrrn , Ankerhoek, zie: Dj ank ar, kaap. Ankodang, dorp in Boméo'i Vfeateraf deelini:, rijk Sangouw, dist rikt Scmaijas. liet is bewoond door 800 Dajaks, Ankola, zie: Angkolah en de diiarmcde verbonden woorden. Anna, baai aan de Zuid-"\Vestkust van het Papncurln eiland Jobic. Anna of Am ia, dorp in Bornco's Zuid en-OottenMaelißg, distrikt Siang Meeroesg, aan de rivier Maliakkain. Anna-Baai (St.-), baai aan <lcu Westhoek van Bornéo. Zij is 17 mijlen breed en even diep. Anna-Baai (St.-), baai aan Sumatra's Westkust, rijk Singkel. Anna eiland (St.-), eender KarimonDjawa eilanden, gelegen benoorden Java, residentie Ja para. Ook genaamd Poeloe-Tjamura Bcsar. Annes, dorp op Sumatra's Westkust., resi dentie i'adangschc Bovenlanden, landschap I'ri auian. Anni, eilandje ten Westen van Nieuw- Guinca, in de Bijklof-van-Goens baai. Ano, dorp op Bornc'o's Noord-Oostkust, distrikt Maloedoe, aan de baai Labock. I)c voortbrengselen rijn: katoen, was, rotan, kalk, enz. die naar Soeloc worden uitgevoerd. Anoe, rivilT op Sw&atia'a Westkust, resi dentio Padaag. Zij ontspringt aan den Ooste lijkcn voet, van den berg Merapi. Anooang, Anoeng of Hamoijang, dorp op Java, residentie Bantam, MTester-Begent- Bohap, distrikt. Tjibüiong, onderdiatrikt Patoedja. Het bevat 150 inwoners. Vijf uren west waarts van dit dorp is eene konialplaat. Anonang, dorp in Bornéo's Zuid-en-Oos ter-afdccliug, in de Vorstcnlandeu vanßandjcr llliisill. Anongang, dorp op Sumatra's Westkust, a<lsistait-icM<lrutie Benkoelen. Er is een Op ziener geplant st. Anono, rivier op de Zuidkust van het eiland Timor, rijk Amanoebang, Anpi Baboe, rivier op Celebes, residentie Manado, rijkje (lorontalo. Aan haren oorsprong vindt men goudmijnen. Ansah, meer in Bornóo's Wcstcrafdceling, ilisliikt Bliiang, l)ij d<; rivier Blitang. Ansah, rivier in Bornco's AVesterafdecling, dist rikt, Blitang. Ansah, dorp in Bornéo's Westerafdeelmg, distrikt Blitang, aan de gelijknamige rivier. Ansawan, berg op Java, ad.sistent-residen tie Buitenzorg, land Koeripaa. AnSO, zie: All sou, eilandje Ansoos, eilandje, ten Noorden van NieUW- Guinea, in de (inmte (leelvinkbiuii, ten Zuiden van liet Papoewbe eiland .lobi, op 1.'55° 51' O. li. en 1" 511' '/,. Br. Het is hoog en op S indien al'Mands BgtbaM door tWM b«Tgtop pen. Aan de. Zuidzijde \iinlt men aukerLrrond. llri ilin-p op dit eiland, teveel bkotgesteld ;um de \ijan<lelijke ;uinvallen der iialmiim'stani ïnen, is naar Acn vasten wal \an .lulii of ,lap peu verplaatst. J 1 *-t eiland Ansoes staat on der liet meilied van den Sultan \an 'l'idore. AnBOOS, dorp o\) de Zuidkust van liet P«- AN. 32
ontlast zich is de baai van Taroeno. Hei is bewoond door 172 Christenen. Etter, zie: Wetter, eiland. Europa, droogte ten Westen van Bon>e°» onder de Tambilan-eilanden, op 1° L 2' N- I?r ' Evenaar, kaap aan de Oostkust van ll lebes, op 0° 12' N. Br. , Evorts, perk op de Zuidkust van hel • Groot Banda, residentie Banda, distrikt A<"> terwal. In ISSI bevatte het 17.41 S musk»»' notenboomen. ■ Ewonoer, dorp op liet Tenimber-eJ a * \ ordate, residentie Banda. Ezelaooron, twee bergen op het zuiilw gedeelte van het eiland Lingga. Essan, dorp op bet eiland Ceram, aan de WrMkust van liet tcJiiereiland Hoewamohel. Er irordi goedi om potten \an Ie hakken. Essang, dorp op de Zuidkust van het eiland ran, residentie Madura. Essat, rivier op Somatra, in dcLamponpsehe dist rikten. Essen, dorp op hel eiland Ainhoiua, schier eiland llitoc, landschap Eatoenoekoe. Essis, dorp op de noordoostelijke landtong ran het eiland Gilolo, onder hel gezag van Ternate. Eti, rivier en dorp om de Zuid-Westkusi van hel eiland ('erain, afdeeling llila. De Eti EB—EZ. 320
Patouwe, lier? op de Westkust van het eiland Timor, rijk Takai. Fatraman, gehucht op het eiland ]!ocro, recent scha]) MassaretehjSt&mof fenna HangwaaL Fatta, kaap aan de Zuid-Westkust van liet. eiland Boero, regentschap Massareteh. Fattahoi, dorp op het eiland Socln I resident ie Ter Fatteye, kaap aan Borrieo's Westkust, op 10° 10' 'L. Br., 109' Ss O. L. Fatze, dorp o Besi. Faubona, dorp op de Wcstkusi van het ! Timor, rijk K i de Noordzijde Fautakoma, Noord-Oostpunt ' Ïo' "<i" Z. Br., ' O. L., i Fea Senou, de Zuidlnul van hel ibang. Fobra-.\. (Vesterafdeeling, i erij. Fehr, distril ■ op de Zuid \:wi ' bic Banda. De b ■ orp Fehr kan men in tltijd veilig, Feloleh, dorp op hel Batoe-eiland Tello. Hel i Felix (Kaap) of Oedjong Rad ja, ;i hel koni] W o. L, ■ heuvelen i'in.i en \ eilig te naderen. Fenana, gehuchi land Boexo, re n \\ aailoepa. Fonelé, berg op de Zuidkust \ti\\ hel eiland Bor.ro, i Maeaareteh, bewöster \\ aleli. Foufoogool. 'i[> het eiland ! t hoofdge proote Fenix, zii": Phoenix, Ferre, ■< Fete Maas, riviertje op ir, rijk heeft. FotonairiOii Fetio, berg op het middengedeelte vai eiland Tiinor. Fialarang, staatje op hel eiland Timoi der Nederlandsen gezag, mei eeneu Postbo Bel is een onderdeel van he Waihali eu gesplitst in twee rijkjes, • hoofden als de groot* eo kleine Jtadjct "" , scheiden worden. En rijkste koperaderen van Timor bevinden. i Fiata, eilandje in den Moluksehcu A.rchtp* Ie Sénuatta-eilauden bel rende, resideo" Banda, ten Oosten van hei eiland Loi Fiendarslamoh, dorp op hei eila Bchap Waaisama, stam of fenna Wanl'6'j Fiffy, eiland aas de Oosdkusi iran het ei»? Gilolo, in de baai van Bitjoli, i v k Fifkini, eilandje hij de Oostkusi va zuidelijke landtong van hi i.ilolo, 0° 26' Z. Br. Fihoelalc, dorp op hei eiland Ceraffl. is de verb i au eenen Regent. _ j, Filehet, In mi,Mm der N> Boero. Hij kan '■ < " >r (n rulheid van den grond eijelijk hc'kl" 1 " 11 ' len. Filongia, i Molul ten hoog en begroeid. . , v . Finaroo, dorp op de Westkust vau lt " Quinea, tegenover hei eiland Aiii. Fioogon, eiland in de Java u c, ic ' n den van Jara, toi de residentie Japara ' H Fiskaal- of Galgen-eiland, i de straal van Makassar, waarheen NV ' gebragt werden, nici s \' tusschen i\i-/.r eilanden. Men \ mdi 11 Ie liekke'" Het eilandje wordt wel eens door lieden becocht, maar niemand wil tr en het zand br«» Flaar, onbi zee, tot de rende, ""'' . on,ln het distrikt Do< lali vau **& Flafoo, kaap aan de Zuidkust *'" eiland B i entschap ( Flohit, zie: Kil e hei , berg. Flosko, kaap aan de Zt noord-oostelijke landtong van Celeb* 8 " i. L. Floomut, rivier op het eiland '''""i.., lond werd in 165? door de N» d * eene houi uwd. '" cV de Landvoogd 8n optrekl fort FA—I"L. 322
nn> i 6S ' 00 ' K '■ nl^( '' l f ' u Mangeraai ge f '""'. l j.. eiland behoorende lot de residentie ■,J nnr ( ' ll ■ ten Noorden aan de Java 2jj u : ''ii de straal, van Florcs, ten .' ni " a;i| i dé [ndi en ten Westen Vin '' . str ' l:lt v: '" Mangeraai, waardoor bel ' ' bet eiland Kon a is. Hei v,, l/" 1 ' Vim 119 ° * 9 ' tot l 23 ° 1 ' 0L - ''" i.iii!, ,"' 1 "' 9 ° : '°' z - Br - uit - Hel is 20 pij. "''' '■» r>t) lang, beefl eene langwer nte, die aan de V. e tkusi in eenen en i ; r !"'',' '""' k e 'ndigt; de Oostkusi is breed °I>Be ï u ''' mlu '' 1 '' 111 '' bogten. Set beslaat eene (l;iiV'i! ' ! ■<- mijlen. De '100, c f'" :4 '. is hil ' r ZlTl ' veranderlijk, hetwelk v oto ' ( " invloc! der rondom liggende s i s T , * a *kt wordt. De gewone warmtegraad koci'" 1 B °° tot 90 °> de natten zijn er dikwerf il,. »• wordt kaap r'lores en de tJ Oor «punl op hel midden der Noordkust, k ust b'"" "'"' " ni:i; " 1 » 1 - De Oost-en West at]) ." ! oor groote schepen do o P. e Zuidkust liggen vulkanen en aan J dc '■ land is de piek L vu,, ,|^ : , i tt,waar '«li:iA n.i, VA» CiliNltKK, '■'"■' Rijnlaudsi he ioeten, die in den l "" r een volk bewoond wordt, dal den CV 6 ** ViJMII minde vindt men op als do Om- M """ l! of I Keo, mede een K an ,s en !i liijnl. voeten, de Om of Goenong ELo ; 6,371 " I: Mi,| ni °* ten . de piek van Larantoeka of Ui- De ),'; ■ Rijnl. Toeten en b zijn wei i, berg- ? osch rijk en niet onvruchtbaar. Er te '"■" troffen. De ver ea zvjni buffels, ossen, '"''"■ «Wijnen, honden, !, Ü".' I|l ]||i,„, i ' : .' 1 ' rn '■ Miihonf, " : ' ls . rijst, Wilde kaneel I ,"' delf "ii den Archipel. leven , msteen, ' : tosten ambi i wordt. C Jllt <!« !" ' s "" i , (l ll:i1 der westwaarts wonende Bi "'" r| l-\V ( , u S|iri ' k "», terwijl Mangeraai op de ni,, '"'i/.c'u T' ''''" S " h: '" ''"' Bim »behoort. "' l; '" Op den -rond en zijn al/.00 a »aiidere I *"" gi Hel geheele eiland, op sommige gedei waarvan bet Pi Gouverni sprake ledert 6 Augus tus LBs] aan bel Nederland olge van een onder die dl in Nederland oog ai met eenige wijziging op nieuw aan hrt. iel der Staten-Generaal onderworp Het gezag o\er bel oosti eiland is in handen vau dei dant te Larantoeka, d i;ezag over de Solor-eilanden, maai on schikt is aan den Resident van Timor. De Portugezen hebben, op Flores een bouwende, aldaar het Christendom ingevoerd, dal zich aan de Oostkust, lircfi uitgebreid. 1 worden van lijd tot tijd door isch-Katholieke i ran Timor be- Celebes komen jaarlijks in Febrnarij en . olifantst; . grof porselein, inlandsche hal zij bij het terugkeexen, in Augustus en tember, rogelnestjes, karet, touwwerk ( innemen. werden er van , rd, die i 1 1 waren. Flores 1' i lijks aan I ; en ongeveer -J^ De bewoners \an Elores drijven een i beduidenden handel op hei Sandi lh Op Larantoeka wordt een sterke bandi i door Timorezen, Mandhaxe: ginezen <■•< VTadjorezen. De uitvoer : , in sanilelliout, wilde, ka; I lv Boegmezen hier _ drij iraartnigen handel met !'■ Zelfs Euro . aan, om er ververschingen in te De Oosi -Indisi be Com i Ma heeft bun dien in L 756 ■■■ o, on iler voorwaarde i verklaring van vaar! De straal ri en de eilanden Bolot i en Z. '/,. \\ . 10 lenuit. De zuidelijke ingang, gevormd door b< lor en het Euid-oostelrjke wordt Eomü, enaamd, terwijl de ii i door liet i Sabr» FL. 21 • 323
Flores, liet gat van Larantoeka heet. Over het algemeen is de bodem der straat rotsig, en dau de getijden in den noordelijkcn ingang 7,ccr snel zijn, nemen grontc schepen hunnen koers niet door deze straat dan alleen bij groote noodzakelijkheid. Kaap Flores, ook hou en Tandjong Bocng.i genaamd, strekt zich aan de Noord- Oostzijde van het eiland uit. Literatuur over Flores: Tijdschrift mor Nederl. Tndië. Jaarg. L 847, D.lV,blz.U7. Kannibalen op het eiland Flores. . 1865, ■> IJ, , 153. P. J. Veth, Het eiland Floret, Verhandelingen run hrt Bataviaasch Genootschap. I). IV, bk.199. J. C. M. Radbbmachbb, Korte beschrijving run het bei m de eilanden Lombok en Hnli/. (Ook a&. yerkrqg- gesteld. Rott. 1786). • XXIII, ,/ 12—17. 11. Zollimqbk, Verslag reit naar Bima ■ i,/i (elebes, Saletjer en Floris, gedurende de maanden Mei •<K.(Zieookbk.lo3,ll2 en de tabel over blz. 208). Bijdrage* tot de Taal-, Zand- en Volte» < renhage Iss."j).1 s 5."j). I). 111, blz. 260 h /'/■(■■ Heumiiu, aen "'// /■(/// 'I n/l.' i Flores), tul het ■ • iri ielijeke '•• ffele inii Balt, i Kederl. Indië, l). 11, iii/.. 317—319,3 7. Mr. I. W.e. Baron van Luwden, tot de \I. Nieuwe I. I tot ilr I). 111. iv, I, 1.1/. 3] l .// ■ , I). I, l)lz. li>l — I 111. II ( ,' -eene reeka mui ;n!i: '|- LBs] en lnji i 11 rspreide mededeelin den Heer J. I - Fbj «a : i; hi I s.hrilt ,' (I lT« I ■!■' hel 6* art., in bet oommer ran 8 Jan. I E. Fiiaxcis, Herinneringen vil den lete»*W van een Indisch ambtenaar, D. 11. (Bat' 1 * I*'1 *' 1850), blz. 136, 142—114, 103 v., 183, U u —107 (woordenlijst). „ Van tik Vkldb, Oetigten run Ned. /., blz- - P. P. Eloobda van Ei.isi.nca, Land- en r* kenhmde, B. 11, blz. 49—51. I. I. RoOBBA vax Ki.ksinc \, Jardrijtobe't" 1 ra/i Ntderl. hult?, lik 801—304. , F. Valextijx, Oud en Nieuw Oost-Indië, D. ' Bt 2, blz. 117, L 33. C. T. T i-.mmintk, Coup tPoeil général >« r ' possestion* NeSrlandaites dim* Pinde rC pélafiique, T. 111, p. L 93—196. CiiAWirisn, Deteriptive Diclionary, art. ' ('kawfuud, Ma/uil Qrammar, Preliminaff ~T tertotion, p. XCIV, \( V en ('CNXI' 1 CCXXVJ. (Over de taal van Flores). u Piqajbita, Premier Voya-ge tmiour du >"° ].. 809. W. ScHOl TEN, Ueittogt vaar en door Oost *"• druk. (Anist, 1780), D. I, bl. 7 9 .?%( Von MnrüTOLI, Portugal ttnd teine l Jahre L 864. 11. bk. 817, 866. I. ,liMini hn', /ara, D. 111, blz. 1265. . Over do betrekkingen der O. I. Compag» Flores, zie S. Muller, Bijdrage» t ven Timer, blz. I 19. Floros, eilandje in de Banda-zce, *J Zuid-Ooster-eilanden behoorende, op Z. Br. Bel is 2 mijlen lang eu 1 rojjl ju Fly, klip in den Archipel van Li»©»* de Chineßche zee, op 0° l J' N. Br. Toodoh, berg op het eiland Hoc ■chap Massareteh. m , cl) i- Foodoh, dorp op hel eiland Boero, schap i i, stam of fenua i' ol '' L' 7 zielen. Fooimonsei, eiland in de Molukse bij de Oostkust ran Celebes. Hel hel gebied rao den Sultan van Ternat 6 ' Foetoe, eiland aan de vVestkusl 'iP" noordelijk schieréOaud van Qilolo, i" ' ben Aicliipcl. . j^cr"' Foowa, stam of fenna op het eilw" '"''" -iii-' Foggi, regentschap op de Z»" IK |lt .,i''' hel eiland Boero. Hel beval de sta** fenna's llfatoe, Faboti, Llkakoe, & oa> Wanoso, mei l i,l ,:> tielen. . "'' Foggi, wijk in de hoofdplaats M 1 md Boero, regentschap Kaj e M i ' wooni de B Foggi. J- r '''J ll inwonei s. Fohaga, dorp op bot eilan» 9 itie Ai ibo FL—FO. 324
veilige ankerplaats aan te bieden; zij moet zeer \ isciirijk zijn. Op het eiland I'ow wordt eene talrijke hoe veelheid vliegende honden aangetroffen, zoo dat de boonicn waaraan zij hangen er zwart van zijn. liet land is 550 tot 400 voeten hoog. Ketjepie, het voornaamste dorp, ligt op de Oostzijde van dit eiland. Foya, ka;ip aan de Oostzijde van de zuidelijke landtong van het eiland Gilolo, 0° 5' N. Br. Fraha, stam of fenna op het eiland Bocro, regentschap Ti galias. Frederik (Prins), fort op Java, residentie Batavia, bij de stad Batavia, te Weltevreden; iiiiii de Bcheiding van een kanaal uit de rivier Tjiliwong, op i Eng. mijlen van de zee, op eenen aardaebtigen bodem. Prins llj-.ndkik, de tweede zoon van Koning "Wii.i.km 11, heeft daarvan den 31 Augustus 1837 den eerstensteen gelegd. Frederik Hendrik, fort op het eiland Solor, residentie Timor. In 1613 heeft Apoü. Scoi het van de Portugezen veroverd, doch hel Was reeds spoedig vervallen ei ISSederl verlaten. Bij hetzelve ia e reedc. Frederik Hendrik, eiland bij de Zuid- West kust van Nieuw-Guinea en daarvan ge scheiden door de straat Prinses iMariannc. In 1535 werd het door den Luitenant ter zeis 1« klasse Laxgknbk.kg Kool om Frederik Hendrik, klippen bij het eiland Banks, in A>- straal Banka, tusschen bel telijkste punt van Banka en Batakarang-punt. Om ze te vermijden, moet men aan de zijde van Batakarang-bank 8 of 7 vademen honden. Friesche Wijk, wijk in Borneo's Zuid en-Oostersüeeung, in de stad Bandjermasin, op den Oostdijken oever der rivier. Frigai, berg b Borneo'i (Vesterafdei aan den oever der rivier KatoengOUW. Froja, dorp op de Westkusi van liet eiland Gilolo, landschap Batoe Tjina. ouder het gezag van den Sultan van Tidore. zie: Fow, eiland. cil i iSiloU ' dor P °P dc ui <lkust van llt:t Timor, rijk Amanoebang. " °'' '' et c " Bocro, m I'ct Qeagedeelte van het regentschap Massareteh, j,' s " aar gissing 1- a 5,000 voeten hoog. eiL "i ''i v i ( ''' op de Zuidkust van liet «o Tünor, rijk Amanoebang. Madjahi, dorp op het eiland Ternate. iHn, dorp op de Zuidkust van het eiland j?"'' Het bevat ruim 300 inwoners. liet Oëo ' llistrikl op de Westkust vau s,;, ""«nlelijk schiereiland van Gilolo. Hel Tp- on( l«r het gezag van den Sultan van jj*« en heeft 260 inwoners. Lor- Leboe, dorp op het Batoc-cilaud ji 1 "'-'- Het is bewoond door 88 Niasscrs. * onso's Hoek, zie: Mei is hoek. 'orlang, zie: Kor lang. Non u in °' Molosso, eiland aan Celebes' ji'' bij het rijkje Bolang Banka. tUia ( Good )> zie: i>orlv ( Zuill )' (Klein), door de inboorlingen \Ve s n' 'J ;i genaamd, eiland aan Bumatra's Set • tj '" ll( ' Blimbingbaai, op 5 J WZ. Br. rijij e s 'J () °r klippen omgeven, laag en bosch -1 ''' ' Engelache mijl in middellijn. ten ~! '"ijl oostwaarts ran dit eiland is IW tergrond in Bof 9 vademen. eil and (Klom), eilandje tot de L 11' Ot beuu orcnde, op 5° 8' Z. Br. en 132° ' ''''''""li l ' i" ( ' ( ' u Moluksehen Ww '■'■' '' l: van Nieuw-Guinea. ten 2, ■'. t;i ' ; 'nd in den Molukschen Archipel, I ' ll en i n e ene bogt gelegen van het : /.', u ' eüand Gebeh, op 0° 6' Z. Br., Boecl e a () -. ''• Bel irormt met Gebeh r t ''! y ' ii. Dit eiland wordt door ''ijüu 'ju' 1 '" v «demen diepe doch smalle baai k' Cl ioen. ■ Vl ' ( ' u gescheiden, welke baai groot s o| n aan een aantal schepen eene FO—FR. 325
esidentie cii regentschap Ngiwo, Kalangbret. iifi ? ( ' OI 'P °l' J' l v;i. residentie Samarang, ', " lvl en distriki Salatiga. Er wonen 300 trikt Timbanganten, len Zuid-Westen van den tof Agong en door eéèe diepe tusßckenruimte hiervan gescheiden. Gadjah, [karang) klip in de Indische zee, aan de Zuid-WeBtkual derPreaugerßegentschap pen op Java, 7° W ■/.. Br., 106° is' O. L. Gadjah, rots op Java, residentie ] toehap Tagid, 1 I mijlen Zuid-Oosi Oostea \iin Tagal. Zij is 500 ;"i 000 voeten hoog en : b de Z\i ; begroeid. Zij heelt eenige gelijkenii Liggenden, rensaohtigen olifani [gadjah). Gadjah, dorp op Jai sama rang, van den grooten po3tweg, 20 palen van Saman Gadjah, stam of kaboewai op Sumatra, in de Lampongsohe distrikten, iifdeelii.!,' Telokh Betong. Gadjah, berg op Sumatra'a Oostkust, land schap Boeloe Tjina. Gadjahan, dorp op Java, residentie Ki regentschap Gadjah Batoe, op het land Tjain JJui ten/.'i Gadjah Langoo of Goenong Tilo, berg Op Java, i ■ Bandong, di itriki Tjüol i Gadjah Moengkoei-. Java, op de grens der r< in en Pro ;go, tol bi Gadjah Moengkoer, zie: Kopi bergspits. Gadjah Palenbang of onkcl Qadjah, dorp op Java, residentie Preanger Re regentschaj Gadjiau, dorp op Java, re KMI. •'iftl i ( ' nr P °P '^' vri . residentie Samarang, ij l '. distriki Tengaron, bewoond 200 Javi "en * n &> 'l'»! 1 (I |' ''' n;i > residentie en re h Samarang, distriki Siagen Lor. &(d ?• ( ' OI '1 ) °P ' ava > residentie Rembaog, hl « Toeban. &,.,., a , n Si dor]) o]) Java, residentie en re « sc Pasoeroi liii'i-.f ''"'l' op Jftra, residentie l'rotxi '; afileeling Kraksan, distriki Qending, O, ."e", paal TOD Jlr q, *'| I-S9 l '. paa] vuil Baujoev lojj ln S» dorp op .lava, residentie Boera- Padji ]„.( dorp op het eiland Madura, in Q '. '""'•■drHic van deafdeeling Soemanap. ''''uiic ■iV lf * 'Kotat, dorp op resi ,!,, f j T . ale mbsng, distriki Ampat aan Gacr si ' ""■' '' "oiiiiiL'i-ii. (Eawai, moeras i loster Cwarlj en de Q. ad ? n San, zie; Gad i ng, bi dorp op .i;n;i, re ediri, i.., recent»' Ci^ï M ;;: k ' Ngasinan. dorp uji Java, residentie B f"'dok, dist rikt Bapoera i ( , S Paookir, doi lentie Q. a^': lv innbal,distriki Wonorotto. 'li-!nj ( , ,8' th ier op 8 s |n-i lr i blah. Zij leemt ''''" bl de distrikten Oeloe, Klein en ich ondei en. '/.ij ••'f tui patan °1' ka , G-adjJ " ' f ei hter weder ben ieo ; ' ( ; ll;il »l by de Noon heeft H, Zn ' ' :iM 6 ~ '-' "".i' '" dm omtrek der hoo Gado, dorp op Ji Gadoan, do Gadoe. l'aii. Gadoe, zie: I Gadoo, in het binnenland \;<n Gadooi of Westkust, i ban, d kalkheuvi melen. In I GA. 327
Gadoong, ben: op Jnvr\, adsiatent-residen tic Buitenzorg, op de zuid-oostelijke, greni van het distrikt Tjibarocsa, op O" 88' Z. Br. Gadoong, dorp op het eiland Banka, dis trikt Tobouli. Gadoong, dorp op Sumatra, in de Lam pongsche distrikten, niartra Lewah, mot ecu ÜU tal Luizen en ongeveer 200 zielen. Gadoongan, dorp op Java, residentie en p Kcliri. Gadogan, berg op Java, residentie I'rean ger Regentschappen, afdeeling Bandong. Gadogan Boenging, dorp op Java, rc sidenl m, ufdeeliiig [ndramajoe. Gadok, dorji nj! : -teut-rcsidentie en distrikt Buil in de rivier Tjiliwong. Het : ation van Bnitei Tjiandjor, 7 1 . paal van Buitenzorg. liet ligt 1369 Hijulandsclio voeten boven de opper vlakte der u e. Gadok, landgoed en twee theetoinen op Java, palen van i' en 17 palen van l!ala\ i ■< de Zuidzijde van den Salak, J-'jl»i voeten bo i lakte der zee. Er ligj eene warme bron, wier water veel overeenkomst i <«■ plaatse blisne ut, eene partüulii n sohter door liet Gouvernement geldelijk wordt ondersteund. Gadong (Poeloe-), land op Java, resi aldaar eene markt. Gadong, dorp op Java, residentie eu ic- Gadonp;, dorp op J;ua, residentie en re- Gadong, kaap aan ilc Noordknst van hel Gadoong, ! tic Krawang, diatriki Gaena, dorp op ilc zuidelijkste landtong van het eiland il m;i:u ondei lui . van TexnatOi Gag, zi< : (■ Gaga, Gagah tOcdjongi, boek aan <lc Zuidkust as, in bet Noor- Gagah (Rawa-), moeras op - : Kwartier, 1 paa] tm . Gagak, ■ hoven de zee. Hij wordt ook als op neb 7A ■taande berg beschouwd, en is door bergrug? 60 met bet Bantamsohe Kendang-gebergte en u i ' n Salak vereenigd. Op den Gagak ontspring' ' lc Tjidoerian. Gagak Baning, dorp op Java, resido* 8 lm, regentschap Keboemen, 13 pales vaß Keboemeu, 25 palen van Ambal, 36 |uilf« v:l [! fYonosobo, II palen van Poerworedjo i'fl palen van Banjoemaas. Gagan, boek aan Sumatra's Westkust °P 0 u LB' 25" Z. Br. Gagar, berg op bel eiland Madura, » fllcC ' huis Madura. Bij is 800 roei I Gagatan, distrikt en landgoed op t residentie Soerakarta, afdeeliug Soekowati. bevat ongeveer 20,400 zielen. Hel beeft drie groote waterli velden te bevochtigen. ... „ Gagatan, dorp op Java, in hei |!,. distrikt, 30 palen van Soerakai len van Samarang en 13 palen van Gagie, eiland in den Molukschcn An ia de straal van Qilolo, ten VV( sten : esche eilaud Wageoe, op Ü L2«° 56' O. L. Hel is 2 mijlen laiij i en middelmati Urn de /■" is eene haven. Hel eiland stuat oi en levi ii veel sago, tiinmerhout en yisC , ge liet kanaal tnssi ben (lagie i u bel cilou beh is zeer . eilandje in l |t>U( ' aan de Zuidzijde van Gcbeh. Gago, bevaarbare zijrivier der Zuid- en ( , Katir Gah, dorp op den Oosthoek van '" Gahi, /.ie: Gay, dorp. Gallis of Qobil en-Oosterafdeeliug, diïtriki Kahaijaa e u vier Man bijna verlaten doi p, veKtcrki dooi i Gai, riviei in Bomco's Zuid- i deeling, distrikt Katingan, boven de * p der Senanu ■, op den rei t( t oei i' Gaja, i kust, op i "/' 46" N. Br., 118° i:/ U ' ! aai. .Men vindl i f irll( ' ',', herten de ►*■ er \ei 1 // , hl. Gajak, Gajam, dorp in Borneo's Zuid afdeeling, landschap Tanata [**t. . vonden. Gajam, dorp op i GA. 328
J"j»»i afdeeling Bandjar Negara, distrikt Ka ' lll ~ Kobar, r e „ am> (lor P "I 1 ■ 1;iv:l . residentie Samarang, «««schap Samarang, distrikt SerondoL p * ajam, Buiker&briek op Java, residentie !r oewan, regentsohap Pasoeroewan, met '"■" aanplani van 4SS bouws en toebelioo q".*" M. c. van Hm. ajam, dorp op Java, residentie Kediri, Se&techap k,,!,,-!, distrikt Boekoredjo. afilc^ am '"'" "'' ' )ava ' residentie Jiezocki, ' ( ''."" Bondowosso, distrikt Poeger. »f'lc^ arri ' ''"'l' °P •' avu ' residentie Bezoeki, (^ 1 '. 11 Panaroekan, distrikt Pradjekaa. T ut . l '' lan:l ' kampong op bet rivier-eilandje * ■ behoorende tot de hoofdneqorij Ban- S? '° P 801 l' ;it : i( Jlan i dorp op Java, ad-istent-residentie hiat r .>°' ''J ( ' ( ' r rivier van Padang, o[> Su- G u . s Westkust, residentie Padang. &cli ( . fe> r ' v|( 'r op Snmatra, in deLampong q. . ''"iktcii. t( " r ''n| JO f dan ' "'"''l l °P ■'■ ivn - residentie Kadoc, 0-ajo M:i " rl:i11 "' distriki Etemameh, r '" r ']ii i ''^ |rl (| |' Java, residentie Kadoe, Wi .- , 1!l l' Maßelang, distrikt Ballak. Zij ont <*ÏÏd" de <; "" tl( "' -" lM^;i| i (ll ' Op Java, residentie G-al" 1 " SNI '"' 11 Rembang en Toeban. ieeli». f, a ' ''"'l' °P eiland Madura, af- l ""' k ' ls; '" -'"Icii , a ' dorp op Sumatra, inde Batta Q. al ' la jdsehap ■ Eanan. ran S, dorp op Java, residi lj i»k \\l\l' p Koeningan, distriki ~ **' QOrp op bel eiland Amboina. l<: " X( lu )<l ['"" CnriB tengemeente en eene Oiris- G al ' ""' l een 80ta] scholiei l|( 'rib (11l bol op Java, residi '"""Mui '" '"■' L ■■ ■> dat aan dvn ' r °el van den berg Tjeremel 11 dij u. ■'''■ ra ■ 200 voeten boven de«ee. ,1; sekte ! " r tikt ' '*" ''"' " rordt ll "" r ' /r -nsche Priesters in ! ;'""H h ," ( '" '1 ■ ben bewaakt, l, V M . kl( . ""''■" dch vele apen op, die s ail ' -' worden. k""" I l. in' i Galam > I:1;illil '«■ Oorten van "' Jlr -- 104°'"' l; " ! "" Archipel, i ! ;ili|| '"C g ' dor P 'T ■ ra, c> «"«Wki Tjibaroesa, aan de Tjipa- Galanggang, borg in Bomeo'e Zuid- en- Oostcrafdecliii£r, distrikt Kahaijan Üeloe. Galanggang, dorp op Java, residentie Pieanger Regentschappen, regentsohap Ban donc;, distrikt Tjilokotot. Galangsang, dorp op Celebes' Noordkust, atie Manado, rijkje ïontoli. Ilct is door Badjo'e bewoond, die hun bestaan vinden in <li.' trijxMf' en schüdpadvangst op de naburige bunken en rillen. Galaotti (Paisoe), rivier op liet eiland Bat jan, residentie Teraate. Galat, eilandje ten Oosten van Sumatra, in de straat van MalaUca. Het is weinig be kend en duin-w oond. Galat (Toembang-), dorp in Borneo's Zuid- en-Oo»terafdeeling, distrikt Kahaijan Oeioe, arm de rivier Kahiiijan, met üb inwo ners. Galeg, dorp op .1 itie Socrakarta, 35/2 paal van Boerokarta en 71 palen van Saman Galela, landschap, baai en dorp op de e aoordeiqke laudtong van het I Gilolo. De landbouw, voornamelijk rijM bouw, windt er jaarlqka meer en meet uit -0 inwoners en onder Tentate. Te Galei» is een fort bij de raede, dal in 1884 door de onzen verlaten i.s. De rceiie Kgt op 1° 47' 80" N. Jir., LSS M ' O. L. Galondoong, dorp op Java, residentie Besoeki, n ■ en distrikt Besoeki, Ban Galenggan, dorp op Java, residentie Soerakarta, regentschap IV. : Galenggan, dorp op , lentie Ma nfdeeling Ponon Gales, dorp op Java, residentie Kadoc, rc -1 i Ballak. Gali, dorp in B rijk Sangouw, aan i i wo nen een 600 tal Dajaki. Gali, dorp eiland van Gilolo. Hel Btaal onder !.ei van den Sultan van 'I idore. Galian, Hand. Galik, berg op Java, residentie Kediri, . distriki J'ritri, op di Galm, o het r rivier Rj tra, in de Lam] listriktea. Galion, /.\c: Gilian, eiland. GaliHin, e land U ler Molukki GA. 329
pbfesche eiland Jobi. Tiet beslaat uit onge freet 20 huizen, die op palen gebouwd zijn. De inwoners hebben een goedaardig voorko men, zijn regelmatig gebouwd, forsch en ge- Bpierd. Hun voedsel beslaat uit sago, I vruchten en visch. Anson of Anso, eilandje in do [ndischê zee, aan Sumatra's Westkust, op 0° 40' Z. Br. Het dekt. de reede van Priaman. -Men kau onder hetzelve op éVj vadem zachte klei an keren. Op den Noord-Oosthoek kunnen sloe pen gemakkelijk landen, vooral bij hoog water. Anson heeft goed drinkwater. Antan, rivier op het eiland Banka, dis trikt Jeboes. Zij valt In de Clabatbaai. /ij ls slechts voor kleine schepen geschikt en heeft V( 'l'- zandbanken, Antan, dorp op het eiland Banka, distrikt J(l||(| i i s, benoorden de hoofdplaats Jeboes. Antan Blinjoe, rivier op het eiland '>anka. Zij neemt haren oorsprong uit den l)(; '~ Uarras. Antang, zie: Tjiantang, rivier. Antang of Ngantang, distrikt op Java, residentie Pasoeroewan, regentschap Mi j. l |s 'I Si I Daimiki.s hel aan den i *'■ Men ziel er vele kollijliossehen. JCr \vur de n in dit distrikt stroozakken gemaakt, Antang of Ngantang ( dorp op Java, r l'asoeniewan, regentschap ilahuiir, 1 Lntang. Er wordt op I\., paal van dit dorp eene zoulliron aangetroffen. (>]> den w eg \;ui Antang vindt men eenige oud] *oo als eenen steen met Kawisch opschrift, waarvan de ontcijfering ondoenlijk schijnt, beel den, vazen enz. Verder ziet men er een 130 voet hoogt ral. Antang is cene stapel' plaats van kotlij . Antang, berg Op Java, residentie Vasoeroe- Wan, regentschap Malang, distrikt Antang. llii IS 1,952 Kijnl. voeten hoog. Aritara, punt aan de Zuidkust, van het eiland I Antassan Bosar en Antassan Ketjil, twee dorpen op het rivier-eiland Tatas, in da hviet van Bandjermasin, eiland Bornéo. Antassan Kweon, kanaal i v Bornéo's «ud- i-n-()<,sterafdeeling, rijk Bandjermasin. Antearom, eilandje in Bornéo'a Westeraf* Qe euag, landschap Kapoéas f in hel meer S Anten, rivier op bel eiland Banka, aan de w «»tajdé ■,;,„ de baai van Klabat. (St.), kan,, aan de Oostkust van '"'"'■"• lll ' ll -den bet gebergte Kaneoengang VVV, ang ' eüand in ll( ' tndiaehe zei ' '■" na Bumatra, tot de Batoe-eilanden bclioorcndc, bij de Noordzijde van het eiland Massa. Antinang, dorp op het Batoe-eiland van dien naam. Het is bewoond door 10 Niassers. Antjar, rivier op het eiland Lombok, rijk Karang Ajsun. Antjar, naam dien de rivier Kediri, op Java, vel i'imis draagt. Zie: Kediri, rivier. Antjol, dorp op Java, residentie Pekalon a;ui, ;i Pekalongan, distrikt Bandar Qöeniwang. Antjol, zie: Anjol. Antjol, een der 25 wijken der stad Batavia, op Java, residentie Batavia. Over deze wijk ia een Europeeseh wijkmeester aangesteld. Anto, eilandje in den Lingga-Archipel, bij de Zuid-Oostkust van het eiland Lingga, den ingang der baai Tolo, op 0° IG' 3U" Z. Br. Antoe, eilandje in straf bij de kust van bel eiland J3anka, vóór de monding der rivier Aluudo. Antokan, dorp op Java, residentie Bezoeki, afdeeling Bezoeki. Antokan, rivier op Snmatra's Westkust, in het Noord-Westen van de residentie 1'; Zij neemt baren oorsprong in hel Dano-gebergte, vlucii Zuid-Westwaarts en valt benoorden Tiko in zee. De Nederlanden hebben reeds in 1689 of 1070 aan de monding dezer rivier eene ver sterkte faktorij gebouwd. Antokan, dorp op Sumatra'i Westkust, ng, aan de gelijknamige riTier. ICr wordt bande] gedreven in pepel en stofsroud. Antoko, waterval op Sumatra'a Westkust, residentie Padangache Bovenlanden, landschap der V 1 kol u's, in de Kampar-rivier. Zij is bij hoog -water geheel onzigtbnar, maar bij I waterstand heeft zij 8 tot 4 vademen regtlijnigo storting. Antoran, dorp op de Noordkust van het eiland Bali. Antro, dorp op Java, in de residentie Japara, afdeeling PatJ. Aös, hoek aan de Oostzijde van bet Papoe- Bche eiland Pöpp*. Apaja, rivier op de Noördkust van het eiland üoero. Apal, din-p op bei Banggaai eßand Pi Bntie Ternate, distriki B Bl* ojn LOB ra | L 852). Apek, dor)) op Java, residentie Bezoeki, g Bezoek i. Apck, eilandje in de Indische /■ Zuidkust van Java, residentie Bezoeki. Aponberg (De) of Gocnong Monjet, berg op Bumatra's Westkust, resident;'.' J\ AN—Ar. I 33
Galison, üe: G 1 i soa g. Galispa, rtad op de Oostkuit van het eiland Gilolo, op 2° -1' N. l.r. Galjoe, eilandje Ijij de Oostkust van het eiland Madura, in de Java Galla, kaap au de Zuidkust van lui eiland Billiton, di.-iiikt Bl&ntoe. Galleh, rivier <>p Java, residentie Kadoe, rikt Djettis, op el disl rikl Gallowa, eUaßttrijke »ti .uw a eu hel ' e eiland Salw;iii. /,ij wordt ook 11 i of \V vivin's Mnol i regal If i> , ar I 761 door baar \<><t. Galoc, regentschap op Java, ceeidentie ten Noorden aan Madja ■ losten aan Koeningan, ten Oosten aan Banjoemaas, ten Zuiden en W fna de Prcangei Etegentschappcn. liet beval de distrikten Pendjaloe, Kawali of Koewali en Rantja, ca staal nol g Lndrajnajoe onder eeneu Adsiateiit ts beef) bel eenen Controleur, Ujaksa cii een' /V/////. id, iK grond is bijzonder vrui en \' . beplani mei koffijboomeo en iok is er een ïanvang gemaald mei 'i hennip, tabak en pep( r. Galoo, dorp op Java, adsistent-residentie Patjitan. Galoo, rivier op Java, residentie Puoeros waa, Zij \ alt in de Brantaa. Galoegaloo Itji, eiland in den ftfolnk bipel, teu Noorden vau Qilolo, l>ij Galoegaloo Lawoo, eiland in den Mo d Qilolo, bij Galocgior, In-t eiland Madura, Galoo Gandang, op 8m Westkust, in ; > ■ ' "■ ah Da den. Galoogoeran, i lentie Galoongan, dorp in Kaliaijau Galoenggoong, dentie l'n llrl "treki ihe distrikten : \lala joe heen, mol de Limbangansche Soeda Larang en naradja. Hel is geheel met een onafgebrok* o woud bedekt. Galoenggoong, berg op .lava, residentie Preanger I i ppon, op de pren: iel i \.m Soemadang en Lirabangan, ten Zu ; ten \»u den Telaga Bodas. De hoogste topßB ongeveer 5,150 RijaL voeten boven de < vlakte der zee. Hij is uog niet geheel i brand ;de grootste krater is l, t5O i • de oude krater, die 3,716 [üjnl. voeten I de zeevlakte ligt, heefl eene groot e ma vallen van zwaveldampen, die bij de bro 195 I ; aiii;. warmte hebben. Nabij den oostwaarts worden, op ;.',li)() voeteu ijzerbronnen aangetroffen, haa den voel « i een diep dal cc . ang, wendt gich naar het westelijken* delijk gedeelte van -lava en eindi der Tjrtandoei en Tjiwoelan. De (ial.i. i heeft 'in L 822, des * en L2den October, vreeselijk gebraakt, (■» '. itste verwi geer schoo De ellende der bewoners van den onitrc» niet te be tol op de toppeu der heuvelen, waarben*" fcten, wist te achterhalon. Hel g» 4 * l oU bij die uitbarsting gekomene mensche» ■l,<i!l bedragen hebben, terwijl IH d ' erden vernield. Beha! i paarden, koeijen en buffels, die desl men, wen!, , ien n ■ :i,Vj 1,5 1-. 1 besohad -^a, Galoos, dorp op Java, resideutie ulier land en distriki Kandang " :l " Galoo Timor, /ie: Galo T i I "" r V a doC- Galog, rivier op Javi Zij ontspi bgl op den I endoro. Galong, dorp op Sumalr», '" ' Landen, rijkje Bilindonp. Hel ligl •"'- 1 ' 1 " boven de oppen lakte der ccc Galonggong, zie: Gal Galoor, kelijk i Ie den nu ■ Iliam. Il Galoor, dorp op Javi Galoor, aan hel Zuidcrstrand, lei nm I'" lU Galo Timor. Iran aeo • L 3 palen van 'i. Gama Lama, /.ie: Gai Oamattiang, rivier in hel b GA, 330
gedroogd ej& in vierkante koekjes van onge veer 11/.,l 1 /., ttijnl. duim in liet vierkant en y !., duim dikte gevormd, die dan weder w>or tic verseoding up borden worden gedroogd. De bladen, waaruit men liet sap heeft getrokken, worden weder gebed mesting der vel den voor de y«//(//<V-aanplaniin;_'en. pikol n ene ponden ir houdt gewoonlijk j 00 van de hier Ihh en bedoi ' oekjes, en uien rekent dat drie man liric dagen noodiLj i koekjes te vormen. Er znn drie BOOïteD \au gambir, ])e beste is witachii- geel, — de tweede bruin geel. Deze beide soorten worden in India hel - gebruik! all bestanddeel bij van de betei, die duur den inlander word kaauwd. Ook bedienen apotheken, dr< kerbakken er zich van. De zwarte ; its;e soort, wordt in Bnropa kt in de leerlooierijen en ook als verf- DaYT liceft ii, en bevonden dal 1 pond van die hars, voor liet leearlooijen, gelijk staat mei 7 a ! run. De priJK hen in de eeld wordt, tusschen de en (i gulden per pikoL In ■ den handel op J lura, over 1858, wordt de pikol liij den invoer gemiddeld bi /11,88 en liij den uitvoer, dus met inbegrip van liet inkomend cegt, Op ƒ 24,30. \Y: r landen buitel wordt uitgeroeid, ■. daarop geheven 1 per pikol. imbang bedraagt dat bij üitTOer naar vreemde landen ot' naar Rlonw, Ptratianak en Sambas ,/' & ]»r pikol. inkomend . L 0 per piko], öambang, dorp op Java, residentie Ke r,, '' Mistent-residentie Niu'uwo, regentschap distriki Pa «■anabangan, dorp op Jav;v, residentie fdeeling Bondowosso, distrikt Te na^goengan. de mbar of Gamba, btifg op Java, resi- "' °rea itschappea, afdeeKngTjian jj. ' ' .. n/.en van d\' adsistent-residen- en Kraiwang. r ,,.^ amba Sari, dorp op .lava, adsisient- Krawang, distrikt Pegadeng. j\ v . arQ ba Sari, dorp op Java, residentie lbff maas ' r egentschap en distrikt, Poerbo- Rio ' ilTl^ eilandje beoosten Samatra, inden ~':.""':'" Al|i l'ip>'l, ten Zuid-Oosten na het '^" l Bintang, op o J r,u' X. Br; dj , aQlb iligi, dorp op Java, residentie Djok '^" t;i ' aMeeling tlataram. dj„,^ Qlbi ng, hemel op Java, residentie L'juk- ' ''"'l'-i'' (> l' '' ;u ;l ,IjI , > aan de I van den Lawoe. lïij lir(, u M ''- i( ' trefi men in bet bosch eenewarme er is reukeloot en bel ' Z Ü II met ■Büitei ' '"''' r "i 1 Java, adsistent-resid I > 1 1- i ,j | 3:ir > inlandsrhe naam van het Konings- Q. ': ! "-'v:a, O p Java. * I *as r | r ' '''"'l' °P Jai : - njoe ra, distrikt bin ■'•■':i,l,. 11 ir ' ''"'i' op Sumatra, in de Batta van de i ' :i| ' a " Mi ' ; ' : •" linlr ( ' | , i.-in de plant, die de "' uncaria i I /-• der bo ' 'e .1 i E tot L 0 ust, bepaaldelijk in het fa K |,;. ,'" ' vu wordt ~k ii' ''' ''"■■i pi lurende 24 N , 1.-iar l 1 irdoor water heeft laten afvlo r !l1 ' '""ii "'' ; Cl 1 ' totdat '"" l '"" 1 ;1 " k - |r '"" : ' er bi , wanni eriandsohe vlag word' vlag betaalt men ƒ II regt is men ook oerd. De anden de ïu kust. In liiouw. / i rkoclit bij s dat is l>ij de 10,000 koel uien win GA. 331
ze-ird onscvcrr 5,000 pikols jaarlijks te bedra gen, lic prijs is tnsßohen / -l" en J' 19 de pikoL Ofschoon oorspronkelijk de jwnWr-bereiding dooi Maleqen geschiedde, is do knltaui nu bijna geheel in handen van Chinesen. Na 15 jaren lijn de tingen ge heel uitgeput, Eoodal op de relden, daarvoor ge ■ \ in langen tijd oieti anders dan eenig vaicnkruid voortkomt. Bene uitgestrektheid van na rrachtbaren grond, \;u> :ioo rademen in het vierkant, levert dagelijks 60 i\ 70 kati's gambir op. Wanneer de grond minder vruchtbaar is, moet men TOOI die hoeveelheid 5U<) rademen in het vierkant hebben. Vervabching Vr heeft ook dikwijls plaata dooi vermenging net eene swart* lielpen. Men kun haar echter spa ekken, daar eohte gambir in bet water gemakkelijk nneh m in het vuur ligteüjk ontbrandt, hetgeen met de valaehe niet Op bel eiland EÜOUW, » teelt plaata grijpt, kan de jaarlijksche produktie 000 pikoli gesteld worden. \)v, helft daarvan gaal naai de. andere helft naar China, Coohin-China en andere na l geheel Indië van gtmbk uil den B chipel voorzien. Thana echter voorziet ook hei ichiereüand Malakka gedeel telijk in di ■ ran de l marki en van de eilanden, die leu Uosien van Java in zijn. .lava is de beprosfd en schijnt aldl Onder vermelding ten alotte <!at hier te 'ombir /.iju 1 pCt, l»j i . pCt. bij uit- en 1 pCt, bij doorvoer, betreffende ui den bani!. en Maiiuia over L 866 en uil liet i. mi de Buitenbe cittingen. — Volgens dezelve i.s sumatra'i VTestkott ingevoerd: in | waaide Van / I" r 1855 , . * > W K *< , ISSG , * ' 18,919 en nitgeroerd: ia 1854 , » > ' 83^69 , , 61J , 1856 . , » • 28,688 lembang uitgeroerd; in 1853 ccnc waaide van f 8,985 , 1854 , * . , 11.101 , L 866 » , . , 9,8« 8 , 1886 » „ f * 17,21* Te Muntok ingevoerd: in 1854 , , , , l."" „ L 856 „ „ « » 6,500 » L 856 „ * « » 3,644 Te Riouw ') ingevoerd: in L 854 „ „ „ 1,004,42* „ 1855 , , , , 8! „ 1858 , . , . 860,748 Te Pontianak ingevoerd: in L 864 , , , , L 855 , « . , , 1866 , . „ „ 58 * en uitgevoerd: in 1854 » // » , L 856 , i > » : ';.! , L 856 f ,ii Te Ban roerd; b 1854 , , , , , is:,:, „ , , , , 1856 , . „ , l."'" en uitgevoerd; ff 1 t // '/ # // r Q // L 866 ii u ii ii Te Bandiei mai in ingevoerd: in 1854 n u ii n . 1858 , , , . 2; » L 856 »■ » </ * en uitgevoerd: m L 856 » t ii ii Te U erd; in L 854 , , " " !, ! , 1868 , , , . ! , 186(5 , , > iJ en uitgevoerd: in LBB4 „ , » * » L 856 • » » * , 1856 . » # • ', Bertke id D»»r den vermoedelijk o " op ftiouw zolve tou du ■de produi kunnen getleld woi || 000 | | BQO - GA. 332
' l . Manado ingevoerd: in 1855 eene waarde ren ƒ 1,000 " 1856 , , , , 1,500 ' itgevoerd: '" 1855 , „ , , 150 " ''•' Molutto'g ingevoerd: 111 |s "'l „ , . . 1,130 * Is - r '-> , , , , 8,711 " 1856 , ii ,■ , 2,903 en uitgevoerd: in 1864 cene waaide van f 27"> „ 1865 , , ,/ . 27t> Te Timor Coepang ingevoerd: in 1864 f r r f r '<>l , 1865 , , » ,/ 698 ■ 1856 , , , . . 'V Java en Madura is in L 856 ingeToerd: Van Sbgapoera, Malakkaeti Podoe Piuang. pikola 190,08 ler waarde vau ƒ 1.770 » ftiouw • .VMM.?:; , „ , , 821.718 • Bali , 2,54 , , , , 30 " Borneo * 44.16 » * * 528 • Palembang > IJ 12,60 „ . „ V.)J\\ " Bumatra «■ 8,80 ~ „ , , LO3 Tezamen, 53,874,91 „ „ > ƒ 63i l: " uitgevoerd Daar Bumatra: .. . . » il * ' '/_ 6,072 Ne cijfers moet men op 1° ' i* 1 füouw, Sunatra'i Weatkual en la! "' <: "'' i; '' r voornaamste Landen van pro* So.^ezijn; '''' grootste consumtie plaats grijpt ' :ri :l - \];,l..i ai ra B indjermasin; j. "I' de u\ erigo plaat ■ a [n v ' : "" Archipel aooh uitvoer, nooh ia- On | liet |j ?T a w »rdt Lij het debiel ir, lief klein 8 d„i ( ', Jl! Kewoonlyk verkocht tegen 1' "u ,i ( . !'' *oodal de pikol, die bij den invoer, win bet ink snd regt, kost b «jo t ' / II a 55 (j '""■ L/;i ii. consnmtie- Gatnv '''' 2 ''" itl " |u ' k '- ( J k '"' tc 'iii,i si , lrail , dorp op ■ Cs-arnv'," 1 "' I ''"^ -.' ','' -lil ' dorp op Ji Boe- rt ° ,. '■'"■ dorp op Java, ad *»ogi, ,''''■ Stahil, 26>/< paal van Banjoe -11:1111 m,„ ,; ; ' Paal van Bei l.i i 4-9»a»bit "■ digtritt v B ' c ' eat ' c ei f , Gai «boot !l " (t - ' "viel k. aft ib 0 b* d J*»Oibo, dorpopSum I Qambolo, een der toppen van hei Hroc op Java, Gambong of Gambo residentie ! dong, diatrikt u de noord-westelqke helling van den berg Tiloe, 4,126 RijnL voeten boven de oppervlakte der z . i-, Ilii liirl 21 palen viin Bandong, van Boemadang en 61 palen van Tjiandjor. Het beef) vrui welke tot bet distriki Bandjari on zij op den grond van bel distriki Tjisondari zijn Dit dorp beslaai uit ! onder welke men 5 koffijdroo en 3 . milt. Ook ia er een \ ruclit ,;n vuur Euro] I 'len. Gambong, b Gambong, dorp op Java, reaidenti tscbap Peki longan, diatri , soid- Gambong Sebas, riviertje op ontlast ach in de Anské. Gamol, la. Gamma Koonora of Qi ickoenora, \\ , itkn ■ llMd m ijlen GA. 333
Dr/r berg beeft eene onderaardsehe Remeen schap i Ternate. \ roegei i tkté. Gamma Lama, stad op hel èfla'nd Ter nje. Eertij bij deze i' '■ die reeds in 1522 door de I' Gamma Lama, kegelberg waaruit hel i. I v top is 5,100 roeten Yiiür IMO waren de hellingen van dezen berg mei digte wouden bedekt en werden duur talrijke beken besproeid, ! de roet bebouwd wai oenten eu vniehten, toen cene. uitbarsting, die den februari] LB4O plaats had, alle aanplan ii op des berg vernielde, en den L4den Februari] des zelfden jaars de stad Ternate, door iwan iddingen, met al hare ge bouwen in eenen puinhoop hersi Gamma Nacoro, rie: Gi >a Kocuo nilkaan, Gamma Soongio, dorp op de Zuidzijde van lui zuid-u., iland mui < lore. Gammelar, dorp op 17 paleil van üezueki. Gammon, eiland in den Mfolul Papoesche eiland en daarvan duur eene naauwe Btraai olkt en onafhan i van '1 idi Gamniala, gehnchi i eatknsi van ' . lulu. t «cc rivier. Gamo, dorp op het Soenda-eiland dist r Gamolan, dorp i itie Sama- Gamong, d Lodoyo. anpang, straat ter ' m. Gampang, eiland ten Gampó, ip Demak, i lemak en Poerwodadi. GiimP'-'. I>P residentie l\ Gtampüigi i ; e tem- Gampiag, djokarta, afdeeling Mataram, ten Westi Djokdjokarta. Zij roomel Djokdjokarta, Kar!»'" en Bagelen van kalk. Gamping, dorp op .lava, residentie en re gentschap Kediri. . . Gamping, dorp op .lava, residenti identie en regentschap dist rikt Wadjak. Gamping, dorp op .lava, resident ad.sistent-resident ie NgTOWO, regentschap Tl* 8 galek, dist rikt. Ngasinan. Ganakerta, dorp op vut»; { r t ' riliun, partikulier land Indramajoe, dist*" (ledjong. Gandaria, dorji op Java, residentie Wester Kwartier, 0 palen bewesten den2l»* paal op den W6g naar Tandjong Kaik. Gandaria, dorp en landgoed op J sidentie Batavia, bezuiden de stad BaW" ruim L 9 palen beoosten den ouden Gandaria, dorp opJava,adsistc»t n Buitenzorg, in hei Noorden van het n l ~"' Ijibari - f Gandaria, dorp opJava,adsistent ' Krawang, distrikt Kali Djati. Gandaria, dorp met warme bron op '•j residentie Ranianvng, afdeeli »i i< ugaran. Gandario Kidool, dorp opJava, Samarang, afdeeling Salatiga, distrikt Anil» Gandario Koeion, dorp op Ja**> Andiarawa, niet, 80 .hnanen. ~ Gandario Lor, dorp op Javn Satnarang, afdeeling . distrikt - rawa. Br woni o 750 Jk\ ia. Gandario Wctan, dorp op ■''* ! , dentie Samarang, afdeeling Salat igfti ' ' Ainli:u;i'.\ a, I i n uunil iluur I 20 JavaneM' Ganduisooli, distrikt op happen. Het bevat ; ie distnkt Tjikaoe verei p distrikt ondei Baodo Gandasooli, dorp op Javn, re lae* . Boekowati, ■■'' ' I "r " 90 \oelen. GaridiiMooli, dorp op Java, r( li ibo , Gandusooli, doi rilion, regentuhap en dii tril I K°' Gandasooli, dorp op ■' ;. Gandoan. dorp op GA 334
dorp öp Java, nsidentie. 6a- Jfttiga, ilislrikt Aiiihanuva. ' r "•"i"'ii in Javanen. , . an( iokan, dorp 6p J 1» regentschap Poerworedjo, dUtriki Dji |, i U( iongan, dorp op Java, residentie regentschap Bodjo Negwto, I. alen van Toeb»n en " l' a!l " van EUmbang. «anderia, zie: ö and ar ia. \ n | n dieng, rivier op het, eiland Madura, -J' "U den van h anap. : a üdingan, dorp op .lava, Ban- distrikt Daja Loehoer. ",.]' dorp op Java, residentie Ba- afdeeling Ledok. V;i|| ' n(; lj0n, naam van een <U-r i " berg Tiloe, op Java, residentie Pn Q^^PPen. Jv !l( | (j nc y°oran, dorp op Java, residi apTemanj \ K;i,| (J , ■' oer an, residentie de |' ' ; .'ip Temar Zij valt in i'i1,,,,! tt °G, moeras op Java, residentie Oke "uw',l,. l ' :i "' klllirl ' l:; en distrikt Eandang '"■filei.jj ' '''"'l' "i 1 •'■■' '' I ' J > dorp op ■ Batavia, tlVjgj '| ■■■) '. ;1 •' l ' 1 " 'ler op ,| (i| Ji ' (: esten den ïOsten paal V< " " : ' lir ' ; "'' pk ' 8 '" digtriki Bak ia. Er v..,nm 00 °'> 'Lu-p op Js ''■'- eu re , OIJl ' dorp op , i dorp op Java, re ii . op de Zuid-^ G-atKjo"' 1 ' lisllikl Soemofl i, '~ USilr i, dorp Lnjar, dii i>, (1< "i' op i 1 ' ''" ' lr r '''U;,,, k, dorp op 1 'Stl-ii Gandongan, rivier op Java, residentie Rembang, regent o Nejcoro. Gandool, dorp o roewan, regentschap i' o, disirikt Penangoengan. ]!ij Gandool wordt wel eens een wi Gandric, tabaksooderneming van K". \ LOO boun ti de reside Gandromangi, dorp cip Java, Banjo ■ Tjilatjap, dis ingan. Gano, eilandje in «Umi Molukschen An bij de Zuid-Westzijde van het P Salwati, op 1 vr W O. L. en L° IV /.. r.i-. Ganeas, doi inger Regentschi ioemadang naai Soekapoei 1,199 Knul. voeten boven !:iktc der . Gane Diloir, dorp op de zuidelijke land tong van hel eiland Gilolo, ondel Terra Gangal, een Noor den van Celebes, op 1 J Hl' 30" N. Br., 8' O. L. Gangang, dorp op Ja karta, afdeeling Padj oio-rivier. Ganges-eilandon, i-d). Gangsa, ïie: Goeng, rivier. Gangsa, kat Zuidkust, land. schap ! Ganiangang, d n Ganing Priok, dorp op Java, rc> : Tagal, i Gannoi;. in den Molukschen \r [, h,] de Zuidkust van het eiland (ülolo, /.. J!r. Gannoo, dorp op de \V. Gantang, bciu' op tel eiland Banka, Gantang, il<>rj> op Ja Gantang Sirih, duin 1 I Gantar. ribon, Hawor, distrikt Gantaran, dorp op O »t, ko- G-ai M «d- GA. 335
Gantarankeko, dorp op Celebes' Zuidkust, lainlM:lia|) lioutlniin, in het gebergte. Kr ziju 100 inwoners. Ganten, dorp op Jav.i, residentie Kadoc, regentschap en distnki w«g«l»ng- Gantia, dorp o|> Java, residentie Kadoe, regentschap Mugftlmg, i v het Koorden van het ilistriki Ngaainau. Gantiantai, kaap aan Sumatra's Westkust, residentie Padang. Zij bestaat uit ecu ge bergte, dal zii/h ongeveer GOÜ voelen hoven de oppervlakte der zee verheft, en de Brandewijn van de Boengoes-baai scheidt. Ganting, onderdistrikt op Sumatra's V residentie Padangsche Bovenlanden,land schap der L Kota's, grenzende ten Koorden aan Seliki en Monkar, ten Westen ;um het gebergte, ten Zuiden aan .Sirili Lama en ten i Bimelongan. Behalve Goegoe, dat in de vlakte ligt, zijn de dorpen en rijstvelden van dit. distrikt langs bel gebei te gelegen. In hel dorp Goegoe vindt, men het fort van den Bosch, gelegen op een 100 \uct hoogen heuvel. Gantoan Talii, zie: Gantiantai. Gantoongan, distrikl met gelijknamig dorp op .lava, residentie ca regentschap Tagal. Er is in l s> '"' waar door [en en rijstvelden van water wordl Bel klimaat is er frisch en gezond. De bevolking bevat 6,380 zielen. De hoofd ara. Gap, rut.-, ten Westen van Bornco, bchoo i Ifitt. Gap, rots ten W esten van Java, ia de Gapé of in de 1 1 Molukko's, ten Dosten van .?oora, dorp op bei eiland Mail ma, op de liuid-< lostkusi van bel i nanap. Gapoorana, dorp op de Noordkust van Madura. Gara Adji, dv;\' Chc ribon. , rikt Lebak VVangi. Gara Djati, dorp op •' leuti i Che rilio». Ap Êoeuingan, dutxi Garam, zie: Garaug, rivier en dorp. Garam, dorp Garang of G ara m , riyier op ■ en dütrikt !Sa- Garang of Garam, dorp op Java, r(Sl ' drniÜ! iS;un;irnny, regentschap Demak, disin» Mangar. Gsiras, riland ten Oosten van Sumatrti * dcv Kionw-Archipel, beoosten bet eiland «»• lang, 0° 46" N. ]?r., 10-1° 20' O. L. Garat, dorp op Jvn, residentie SamaW* 1 sfdeeling Salatiga, distrikt Tengaron. Br v ° iiin Diiircvccr ]()() Javanen. Gara Wangi, dorp op Java, reside»* 16 Cheribon, regenteohap en distrikt Kocniiis-' 1111 : Gara Wangi, dorp op Java, residen»* Cheribou, afdeeling Madja Lengka, ili strl liailja (ialoc. Gardeo, landschap op Bumatra'a behooreade tot Kroê, adsiateut-iesidentie n koelen. Garego, dorp op Java, residentie SamM» 11 ?' regentschap Qrobogan. Gares, dorp op Java, residentie Soerak** 34 palen van toerakaita, 32 palen va» Garesik, dorp op Java, resident» afdeeling Blitar, distrikt Wlingie, op den sVf ' Ned. ellen hoven de zee. Garoe, kegelvormige berg op Java, r [ o, afdeeling en distrikt * bolinggo. . Garoo, berg op Java, residentie ProboUn» 8 ftfdneling Lamadjang, distrikt Kandang»" 1 Garoo, heuvel op Java, ' u .,i tam, Zuider üegeatschap, 1,156 Kijnl- v ' üC hoog. _ ff. Garoeda, rivier op Java, oeroewan. Zij ontlast '"'\ u ,-,i. eene noordelijke rigting in destraat > Garoeda Botina, berg op : amatra' 8 kus:, residentie Padaug,bijdeuG vi l Garoeda Djantan, berg op Sul ?j)i^ in de d«W van ch'u Koordhoek der Garoom, berg in Borneo's Zuid- en afdeeling, rijk Baudjerniasin, aan de l a l Hij heeft ze. bc ■ ■ ' icc; " . Garoondang, dorp op Java, ad» l9 sideutie Buitenzorg, distrikt Djasiü rivier Tjidoeriau. , -c^' Garoong, dorp op Java, residentie regentschap Magelang, distrikt ' ru " aan de rh ier Koening. , g GaroeuK, dorp up Java, residen' Garoong, d a, reside"* ' . Pekalougi Garooug, dorp op Ja\ Buitenj ■ kt Tjibaroesa, aw ' L GA. 336
Qaroong, dorp op Java, residentie Bantam, ■"««mg Lebak, distrikt Tjikagkahan. dorp op Java, residentie S.una l| l ( '.'" r '- ' l '' l ''' t 'liiii: Salatiga, distrikt Ambarawa. '"[ ls bewoond door 1M Javanen. vS-arOGng, dorp op .lava. residentie l'rean^er regentschap Soekapoem, dis- Negwa. n |., r °enggang, rivier in Borneo's Wester 2j: . lß B> in liet. Oosten van hel rijk Matan. cl,. ' s . (M '" zijtak der rivier Kajoeng. Aan don " V " r ''-' ''''" gelijknamig dorp, omringd r 'J s ' vcl,|,-ii. r ° e nggang, dorp op Java, residentie Q lll(1 'i. regentschap Galoe, distriki Rantja, l ,f l | (i(^ r ° or a, rivier in Üorueo's Zuid- cu-Ouhier q lll ßi landschap Koeran. Ur.r ar ° et » distiikt op Java,residentiePreanger lic(~ ." N ' 'l'!"'». regentschap Limbaagan. Jlet a niil " 1,0011 inwoners. '•iia|. r ° Ot ' '"""'•dplaats van liet reirentschap r Nilo"'~ :i " '" V '"' '"' ( '' >lnl>l (; aioel, op Java, \ Oll| .,' "] Zwanger Regentschappen, 1 uur ten | st( ' u v an den (loenloer, 41 ]ialeu van v ;in '\i '"'~' '" palen van Bandong, 47 palen •Vz ( . ."""■'"ljaja en 88>/, paal van 'l'jiandjor. /.,.,/ J:| ;ill > liL't 2,240 lüjnl. voelen hoven de ' ; "iili-.'| ls ( ' l ' l "' fegtbank van omgang en een van ij, gevestigd. Garoet is de verblijfplaats opouge, "''- 111 "- Op I'/, mijl van Garoei zijn, Cn 0)) , )] ( ' <r voelen liooL'te, wanne hroiini-n d ar ~ > :ili jl ligl hel meer 'IVlmlm l'.ouas. Kr.'uy.! ot) dorp op .lava, adsistent-reiidentie .Garo' ' llMr ' U p »manoekan. 8 l '"' l ' °P Sumatra's Westkust, re '"' : 'th ■> i'" *' I>il likt Tapanoeli, midden in een (| 'c- (lp ~'''.'- ( ' 11 - Het beval 80 armoedige kuizen, §?■ I)'. I " r " s(ri » en door palisaden omgeven Jl '' 'iiir,',!,.'"- I'""■'1 '""■'- Zl i" »«• Tobah afkomstig. CJar o '^ ;i '--'■" verscheidene grafsteden. riNill n,ii ' iv ' rl "1' Sumatra's Westlnut, Oaro'g.'" tl |strikl ïapanoelL . 48 '. 7 -" Grogas, eiland. '">'*-\ ( .,.,. '' ü °rp op Java, resideutie K. On ' l' l ' l . l '- 1 ' van Tjanii Soengkoep. Z "' : Q » roen Bi ''"'T jSn»?' ; Örisee, regentschap. >«i; i?' ""'ï' op Sumatra's Westkust, ren ei ,;" la Bovenlanden, landschap r l "I 1 Java, residentie Preanger 0, as ip ' l ' 1"'" > OP den berg (iedé. V' 1 '" lmk V ""'' "'' Sua »»tra'sOostkust,diezioh «h as Par "i '"'"■'' '" de lal - ' un fia üton' •/■ l;U taMcn en de eilanden I ''j wordi door het eiland l.ial in twee voorname deden gescheiden. I>nl tus schen de Westzijde van dal eiland en de Zuid- Oostzijde van l'>imk;i word! veelal Maoclesfield straai genoemd, en het oostelijke deel, gelegen tusschen J.iat en Lang-eüand, hij Bflliton, wordt Clement's straal geheeten. Bovendien heef) men in do Gaspar-straal iiocr de Stolze straat, gelegen tusschen de. Noord- en Zuid eilandjea van Liat on Mendanau met omlig gende eilanden. Vele zeelieden geren aan Straat Gaspal hoven die van Banka de voor keur, wanneer zij laai in liet jaargetijde van China teragkeeren, daar de t\tjt door deze straat korter is en het water veel dieper dan in liet Lucipara-kanaal. [ndien zij niel zoo vele ge vaarlijke zandbanken had, zon /ij ten allen tijde hoven de Banka-straai Ie verkiezen zijn. liet eiland Gaspar of Gkwa in deze straat, li-t op 2" ■>:,' 80" /.. Br., LOT V <>. L., ten Noord-Oosten van het eiland Lial en daarvan 8 mijlen verwijderd. Volgens sommigen zou het tin en irond bevatten. Gassang, de: <in> i n ir, ilorp. Gasse, eiland in den Molnkschen Archipel, uu de Oostcqde van Grooi OW, op L° BV t 4 'L Hr., IM* 15' i" O. L. Het u middelmatig lioiilt. Aan ilc Zuiil/ijilc worden op etsue scheeps lengte afirtand 40 vaderaen water gevonden. Dit eiland en Lokisong vormen de straal (inssc. die veilig en liij weite-winden gekozen wordt. OoitwaarU van hel eQand ia nuk ecu doortogt, ilii: wijdei ia dan de straal Ga welke rooral dea nachts schijnt te verkiezen te zijn boven ilii kau;i:il. Gasseb, reer boschrijk eilandje in den M<> lukschen Archipel, ten Westen van Ceram, op 8' >'f '/.. Br. Gaswangiti, dorp <ip Java, residentie Sa marang, regentschap Demak, «listrikt Mangar. Gata, ecu ilcr Batoe-eilanden ten Westen van Sumatra. Gatak, il<>rp op .lava, residentie Kadoe, regentschap Magelang, distriki Probolinggo. Gatak, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Temanggong, ilibtrikt Djctiis, op de Zuider grens. Gatak, «.!<ir|> op Java, residentie Bamarang, afdeeling Salatiga, distriki Ambarawa, bewi door een MHal Javanen. Gatak Kidool en Koeion, twee dorpen ifdeeliugSs on, !»•' eerste bewoond 190 Javanen en Int laatste doo Gatel, meer en dorp in Bonieo's Zuid- e n . OosterafdeelinK, distrikt EahaijanTengah. Ili-t laatste mei een mtal inwonen. GA. 22 337
Gatclan, dorp op Java, residentie Sama ranp, regentschap Demak, distrikt Mangar. Gatjam, dorp op Java, residentie Kediri, regentschap Trengalek. Gato, eilandje in de ludische zee, op 1° 42' N. Br. Gatotan, dorp op Java, residentie Soera nabij de stad. Gaurang Gaurang, heuvel op Oiobes' zuid-westelijke landtong, Koorder distrikten. Hierop is een kollijtuin aangslegd, alwaar de kolfij welig tiert. Gautier, berg op de Xoordkust van Nienw-Guinea, in de landstreek Koeramba, LB9" 10' ü. L. Hij is 1,050 Nederlandsche toog. Gauting, dorp in Borneo's Zuid- en-Oosier afdeeling, distrikt Bekompai,inhel Öiong-gebied, met S 0 hnvoners. Gauw, dorp op den Oosthoek van het eiland Ceram, residentie Banda, distrikt Kian, afdee lnifC Kian Laut. Gawang, dorp op Java, residentie Sama raiiLr, regentsohap Demak, distrikt Mangar. Gawé, zie: Torbaja, rivier. Gay, doqj op het eiland Socla Besi, resi dentie Ternate. Gaya, eiland bij Bornco's Noord-Westkust, ten Zuiden m kaap Kaitan, op 5° 38' N. Br. Gayam, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Mwgflffg- Gayong, zie: Kajocng. Gebahio, dorp op liet eiland Bocro, to ehap Waaiaama, stam of femia kakamha. Gebang, Lesong of wel ü eng ara», rivier op Java, residentie Bagelen, afdeelingen Keboemen en Ledok. Zij wordi uit onder lene iprniten, die uit li<'t. bezuiden tsindoro liggende gebergte voortkomen, gevormd, is bevaarbaai en valt in de gtoote Bdtea, Zij is onu'cv eer 100 voeten breed. Uit dezelve is eene waterleidisg gegraven. Gebang, dorp op Java, residentie Kediri, Blitar, dist rikt, Lodoyo. Gebang, dorp en poststation op Java, re sidentie en regentschap Cheribon, distrikt 1.,, sari, 15 palen van Clieribon, 50 palen ranin dramajüo en 38'/« l l:lil1 v;ul '^Ral. Gebang, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling Ngrowo, disirikt, Wadjak. Gebang, dorp op Java, reiidentie en re arangj disirikt Q ir | 8 i! Rl«- markt. Gebang, dorp op Java, residentie Ren aideeting Bodjo Negoro, aan den n oerer der Bengavan. baai uitstort. _ _ Gobangan, dorp op Java, residentie • m.'inmtr, regentschap Kendal, distriki. yelokt' l " op (Miicn vuurberg van den Prahoe, ben" Selokaion, op eene hoogte van t>oo v " De ligging van dit dorp is fraai, in lic' n *? , delijk verschiet, /.iet iiirn de zei' en rOll u . het dorp heeft, men seliuone L'c/.i■ ■; I c-n O|> " vels, wier hoogte circa 1,01)0 \oeteii heilr*'*.' Hel telt een lOta] huisgezinnen. Gebang*y, meer bekend geworden door de, op'/«' liUl Btandl in zuid-westelijke liggende, ► minerale bron, die 9 voeten in omtrek "• L en eene diepte van slechts 19 duimen °P diepst. .^r Van het water dezer wel is in 1843, f de zorg van Dr. Ki hi.evcell»'" 1 'j^ t Europa oversrebrap l , alwaar het door deß R. Fbssxetiub, te Qiessen, Bcheikundig |S (lerzoehi geworden. Het resultaat zij |l( ' r ' l\se is '): dat 100 deeleii water bevatten: eliloriiretuiu sii.lii. . . 1,23» potassi. . . 0,0r>:5l (l , ainmonii. . gporeD , magnetü. . 0,05253 caleii. . . 0,0616° Milphns ealcis spo jodurciiiin magneuL. . 0,00638^^ bromnretom zeer kleine ho*? aciduin silieura. . . . 0,002^^ Totaal der bestanddeeleu. _ 1,42181 liet water van GebangaD is mede ui Hoogleeraai Mi i. ni.it ! ) ondenwoht" Gebang, dorp op Java, residentie £»"*" ransr, regentschap Kendal. Gebang, dorp op Java, residentie Ba?C' len, regentsohap KoetoArdjo.disirikt Pitoeroe»; Gebang, kaap aan Java, aan de Zuidkust der residentie Bantam. Gebang, dorp op Stunatra, in df. ï ponfrs, distriki Toel&ng Bawang, aan den re ter oever der Ocmpoe. Gebang, beek op Snmatra, in de I**" pongßohe distrikten, die zich in de Lamp oo » 'i Zit R. Fiii:si;Mis, Chemisch* V " te ' il , t .V ztoeier VinêrcUioaiier der Iniel ./<"'"■ !7mn„., Bd. XIV. 1848. bl.» ƒ,(»''• en Natuurt, en Qsu*sik. Arehiif «* ~ 1« Jaar K . M. 159 M 888. (/i „,^ ") &« 'M" : •"' ." Si"*'* umUrteort por AVv,Y. ?«<«*. Rott. L"* s ' wek, Aretoif, -<■ .i.i.n.■ t A " GA—GE. 338
lflnT 11 Z 'J IICI ' oullfiwl! "SC zij» 'Ie volgende: uu acelpu wal er bevatten: chlor. calcium. . . . 0,0720 " magnesium. . . 0,0494 u Bodium l/V.ils ii potassium. ... 0,0085 jod. magnesium 0,0078 wlica 0,0035 Totaal. . . . 1,8280 8» p n PBOKIt vinden wij in hei Naltntr g<m<l **" - I '' l ' l '"'- I ' [ ' fV • laar£r - IIL ' m ■> *° l ''l> \\ V " l ' 1' " 1' ' )c ' sr ' ll ''.i v '"- 'l'' 1 " b*on e» verder r mU ' ( ' l;i '''"''' "' ''"" l"' 1 - liet to " tcr r "" Orbiu/gim. "Wij ncuicn daaruit over: v n ]*„ (t "Üneraalwatac van Gebangan levert, *8 ns de analyses van Fmamus-en Mui.dek V 0 lioeveellieid vaste bcstanddcclcii. '>v;ii~' " S bovenstaande zouden dus genoemde gen, '"" ''"'"' '' l ' diucstic-orL'aiii-n mocijelijk op vinjj""' 1 ( '" t- r worden. De ouder -(.„ 1 !"■? spreekt dat gevoelen tegea en bewijst het (, U .'| ■ ikslr ' ' lll ' J" ist (le dipcsiic-kraclit door Ancr watere » ondersteund, dat de v t , Otl ( 'l>u r rwckt, en het algemeen welbevinden, 116 '' oor ' 10 *' R 0 " 0 aa " '' l: '"'"" zo ' vc de B morden. Ut bedoel daarmede, indien 4, 8 Kli "' ul( leldo kuur gebeagd uonlt, te m s '-li(.i, Leder ran drie oacen» in tus liM..'"" )Z(:l1 van B—ls minuten bij ccue ma iig i ''■' J. .1. Mmi.r geeft in zijn Sclu-Lh!,, -' ''■""■/■ Dan eenigt i>ji J r ' "'"''■'>■/; '), ook de ;tu;il\si' v;ui het u] s v. ( ' Gebangan, wsarvan bet ranltaat is, l'"- mineraal water van 1,0115 soor. gc watten grm.: 0,023207 ' Podium 1,358520 ' oakium 0,064317 * "Bagnium 0,056627 l ' t ' transportereu. . . 1,502 i Per transport. . . 1,502071 joodniagnium 0,005 b!) i koolzurc lulkaarde. . . . 0,001710 , magnesia. . . . 0,000570 kiezelaarde 0.0026G0 zwavelzure kalkaarde. . . sporen brooin mactnium „ koolzuur ijzerprotoxydc. . . „ org. zelfstandigheid. ... „ Totaal der vaste deelen. . 1,513475 vrij koolzuurgas 0,021688 zwavelwatcrstofgas. . . . 0,00006] Totaal. . . 1,535224 #Het vrij koolzuur," zegt de Heer Maieu, «/is met ongeveer 0,001 grm. te hoog vermeld, aangezien het koolzuur/ bevat in de koolzure kalkaardc, de koolzure magnesia en hetgeen ge bonden is aan het qzeiprotozyde van de totale hoeveelheid vrij koolzuur bekoort afgetrokken te zijn." Het water van Gebangaa is voor de Genees kunde van uiterst veel belang bevonden, door de vele goede liestanddeclen, die hoi bevat, welke inzonderheid heilzaam ■«erken op klierziekten. In eenige plaatsen van ous land zijn dan ook depöt'a van het Gebangan estigd. On der anderen is het, van wege het Departei vuil Koloniën, gedeponeerd en verkrijgbaai slclil te Rotterdam, bij Roggenbacb k van Di.ii llnor, handelaren in minerale wateren. Gebangan, dorp op Java, residentie Pro bolinggo, afdeeling en distrikt Kraksan. Gebangan, dorp op Java, residentie Ba marang, regentschap Demak, diatrikl M, Gebangan, dorp op Java, residentie zu<-ki, afdeeling Fanaroekan, distrikt Kapongan. Gebang Anom, dorp op Java, resident ie en regentschap Bamarang, distrüd Bingen Koelon. Gebang Kareb, dorp op Java, residentie Batavia, Zttider Kwartier, bewesten de rivier Fasanggrahan, ruim 5 palen van liatavia. Gebang Nongko, dorp op Java, residen tie en regentschap Pekalongan, distrikt Seragi, aan de rivier BeragL Gebanjeran, dorp op Java, residentie Pe kalongan, regentschap en distrikt Fekalongan. Er is ecne indigo-plan taartje. Gebatan, dorp op Java, residentie Kadoe, regentsohap i iki Mugelang. Gabatooran, dorp op Java, residentie IV kalongan, regentschap Batang, distrikt Sidaio. Goboh, eiland in de straal van Qilolo, tus schen de eilanden Gilolo en \\ ageoe, onder den evenaar, op 159° 30' O. L. Het is 1 uur """"■«oow v>aler, eene jodiumhondewie ' C '""'jll(]i lan I n 'l'ét alwaiir ia sein ijver eenc '"'W ' l ' rBte 't. Jio in de zamenstelling van de l"*o. y n ' le '' Oflbaagtn-waUi froagw was gcslo y ot - cv **• l(onit e Hna 'y se VOür '" 'J° u ' M7 e "'""Xvon Brdxan and Mahchand, Bd. 87, " Üi, ' r ,"'l' Zi K. en Axauair» 4* Olu-nit, p»r Mii.lon ,') (2| "'''"' 1847 < !'■ :it)s - GE. 22* 339
nabij de stad, op 0° 59' 30" Z. Br. en 100° 22' 30" O. L. Men treft er vele apen aan, die zich in het geboomte ophouden. De Resident van Padang heeft er een buitenhuis, 31' J Rijnland sehe voeten boven de zee gelegen, waaruit men de geheele reede kan overzien. .Men kan bet op den middag in de hevigste hitte der zon rondwandelen, daar de wetten van alle kanten door hoornen beschaduwd zijn. De hoogte van Lpenberg is !310 Rijn], voeten. Apen-eiland, eiland ten Zuiden van Ce lebes, tot de Toekang Besi-eüanden behoorende. Het is onbewoond en wordt weinig bezocht, een toe te schrijven is aan de moei dering door de omliggende riffen en door de branding. Tusschen «lit eiland en Tame het Zandplaat-iif en het i rif. Ap G-elai, rivier op Boméo's Oostkiis!, i hap Hawoeankaloe. Api, zie: Qoenong Api. Api of Serej, kaap aan Bornéo'a Westkust, rijk Bambas, op 1° 5C' 3G" N. Br. en 109* ;>o' O. L. Api Api, dorp op Sumatra's Westkust, re sidentie Padang, aan het strand. Api Api, dorp op Java, residentie Pekalongan, regentschap Pekalongan, distrikt Wiradessa, aan de rivier Bebel. Api Api, dorp in Bornéo's Westerafdeeling, aan do rivier Sandanaon. Apisana, dorp op liet eiland Ceram, onder oea, liet is bewoond door ruim 400 tenen en Heidenen. Apit, dorp op .lava, residentie Soerabaja, afdeeling Modjo Kerto. Apo Bajan, berg op Bornéo'a Oostkust, landschap Haw< ApOO, zie: Kajeli, rivier. Apooan, dorp op het eiland Bali, rijk Ta- Apoey, dorp op Java, residentie Cheribon, tschap .Mailja Lengka, op den berg Tje remeh, bij Argalinga. liet is omringd door Apollo's bank, bank ten Zuid-Westen I elebes, op -r 87' Z. Br. Apon, zie-, Amboina, eiland. Aposoh, berg in Boméo's Zuid- en-Ooster hl-, dktrikt Siang Moeroeng, aan de rivier Alahakkam. Appar, stad op de Noord-Oostkust nm Bornéo, landschap Maloedoe. Appar Karang, dorp in Bornéo's Zuid en-Oosterafdeeling, rijk Bandjermasin, Het stajit onder het gebied van den Sultan. Appenam, zie-, Ampanan. Apsanoe, dorp op hot «laad Ceram, bc westen de baai Elpapoetih. Het is door Mo hammedanen bewoond. Ara, regentschap op Celebes" Zuid-Westelijk achiereilaud, Gouvernement van Makassar, land schap Boelekomba. Het heeft, eene bevolking van 400 zielen. Turksche tarwe en gierst zijn de cenige prodnktan \au den grond. Araboe, dorp op het eiland Madura, afdee ling Soemanap,ten Zuid-Westen van Soemanap. Arago of Piapis, baai aan de Noordkust van het Papoesche eiland Wageoe, op 130° 3S' O. L. en 0° 2' 'L. Br. Zij is vi pen toegankelijk en veilig. Men kan op het eilandje Sisipa m ch water bekomen. Aragon, dorp op Java, residentie Samarang, regentschap Demak, aan de rivier Boeloesar. Arai, hooge berg in Bornéo'a fVesterafdee ling, di.-uikt Melawi, aan de rivier Mandai. Arak, is een '.eestrijke drank die uit rijst of het sap van \Vw kokosbloesem gestookt wordt. In Batavia zijn L 3 arakstokerijen; op Boméo'a Westkust, treft, men er in de Chine sehe vestigingen ook eenigeaan. De beste arak komt van Batavia en wordt door de Chinezen bereid uit gekookte, rijst, palmwijn en siroop van suiker of wel Javaansche suiker. In 1856 bedroeg de uil voer van arak uit Java 7,703 leggers, lei' waarde \au f 624,628, — of f 80'/, de legger. Van die hoeveel heid zijn verzonden 3,805' U leggers naar Ne derland, L,Bol< Zweden, 8,813 t . ui ar i erscbiUende plaatsen in den < (os ben Archipel eu I 13" , leggers oaar andere en. Hoe grool de geheele produktie op Java is en wat dus daarvan voor de eigen consumtie heeft gediend, is niei beki Arakajoe, of Arakaya, dorp op Celcbea Zuidkuat.aan de Oostzijde van het koningrijk Boni. Arakan, zie: Rakan, rivier. Arakandang, do;-ji op Sumi 'kust, residentie Padang, landschap dei Xl] Kota'g. Arak Arak, dorp op Java, residentie en oeki; i palen can Bezoeki, M palen mui Probolinggo en 100 palen van Ban joewangi. Arak Arak, berg op Java, residentie en , Bezoeki, distrikt Waringin. Aramanti, dorp in Bornéo'a Westerafdee inhas. Aran, dorp op hel Moluksche eiland Qoram, entie Banda, distrikt Kalaikat. Arandoolan, dorp op .hun, reaidentießjok jokarta, afdeeling Matari m, Arang, een der Kei-eilauden, residentie AP—AR. 34
breed en ?"., uur lang. De Sitgadji van Ge befa «'as vroeger onafhankelijk en had zich duur rijne stoute zeerooverij berucht en tzc vreesd gemaakt, doofa is later onder hel be stuur van den Bnltan van Tidore gekomen. Onder het eiland Gebeh Btaao de negen Aijoe eüanden en de eilanden Gagi, Oetoe, Tanan, Soliil ra I-W. De kost van dit eiland is geheel onbewoond. Tnssehen hetzelve en Fow is eene ankerplaats, die als de beste van den geheelen Archipel beschouwd kan wenden; zij wordt dikwijlsbe zm-ht door schepen die oostelijken koers naar ('liiiia nemen, en door walvischvaarden die er hout en water innemen. <l|i dit eiland vindt men varkens, liuideldic i«■", krokodillen, dniw:n, snippen en papegaai jen. De grond is niet zeer vruchtbaar; deszelfs voortbreugsclen zijn: een weinig rijst, kokos noten, bananen, yams en sago. Brandhout en Hater zijn er in overvloed te verkrijgen. Qe beh is heuvelachtig en hooger aan de Zuidkust dan aan de Noordzijde; het hoogste punt 1 i ?_rt ongeveer 500 voeten boven de zee. De inboor lingen zijn Papoea's, doch er hebben zich ook Tidorezeii gevestigd, die bet bestuur in han den hebben. Benige Papoea's zijn tot het Mo hammedaansche geloof bekeerd; de overige cijn Heidenen, l'r komen hier vele Engelgche en ünerikaansche wnlvischvaarders om water in te nemen en reparatiSn aan hunne schepen to Op Gebeh wonen Benige huisgezinnen ran Papoesche afkomst, die zich in het En i, ofschoon gebroken, kunnen uitdrukken en di i ook de gewone vragen in het Isch verstaan. De bevolking houdt zich hoofdzakelijk met de (ri/txg- en pareloester vissclierij l> Gobolan, rivier op Java, residentie i ehap BanjcM nuui ■"' l) voeten breed. Gobigok, dorp op Javn, residw ilan™, ilii-tiikt Tjiomal Kidool. Gobioorang, gtoi op bel eiland Karnban llloilg, )' U -Ntuüilrll Villl üoewa Qi Gcbiok, proentetuiii op J karta, Lü ü I -' palen vau den gri w i-l', op 5,000 liijni. vooten hoo Geblang, bo fa's Zuidkust, i tent-residentie Banjoewangi. Geblok, dorp "|> Java, residentie Sama distrikl Ambarawa. 111 imi Hm Javanen. Geboegan, dorp op Java, e Nc datiga, ili>trik 1 I Goboogan, ontgonnen woeste grond in l ' f residentie Samarang, ter uitgestrektheid **■ 800 huinvs in huur afgestaan en toebehoo rende ;iiin B. SaNIEB, SUEKMOJIDT (il C°. ™ wordt kollij op geteeld. Geboek, dorp op Java, residentie S'i |li:l ' rang, afdeeling Salatiga, di.sirikt OengM* 0 " liet beral 30 inwoners. Geboeng, dorp op Java, residentie l' :ll '''' via, Wester kwartier, bijna .'i palen bewe*' e Tangerang. SKJ/SIAS. Gobok Klakka, dorp op .lava. Probolinggo, op het Tengper-geberpte, •'■ Kijul. «roeten boven de oppervlakte der "'' t , Gobong Waroo, dorp op Java, re-» 1 ''" Samarang, regentschap Detnnk, dist rikt \\''''"' Gobos, eilandje aan de Zuidkust van ' l; ' >r residentie Keiliri, in ile Indische /ie. j Gobriki, stam of fenna op hel '' ll: '" Boero, regentschap Licella. u Gobroodors ido Drio-). perk "'',.„. O.islkusl van het eiland ürool ütuuln, «** y tic Bauda, distrikt Aehicrwal. In K' 1 * den er ? s Biuskaatnotcnboomen. ~ ,«, Goboesan, dorp op Java, residentie J»P*" ra, regentschap l'aii. Gebok Djoorangen Dawio, onde" 1 ? Tuinir voor *U- teeli van nopal en eochenilw identie Japara, mei eenen aanplant * lnfi liouws, toebehoorende aan ('. J- ' Mimatia, iv de Lampong-bnai gcl<tic n ' ,n ju Gobroedors (do Drio-i. drie l ' il: '." ilni (lolukschen Archipel, bij de "'" van het eiland Amboi I /■■ '''■ jM Gcbrooders ido Drie-), drie •'' aan Celebes' Oostkust, in de bog( '''' r Van 'I iiuniii, nabij 'ie kust. Gebroodors (do Drio-i. drie eil' in ..,« de zee van Java, bij de Zuid \\e-tk"~ Uelcbes, 6 25' /.. Br. $& Gcbrooders ido Twee->, elan 1 ' Noordkust van Jbv», ten N'nordi'" s op 5 ü 30" /. Hr. en li : O.L. liet ziin kleine eilaiMe: '' 1)( """ ~t" dekt, digt bij elka en. Rondo' op eenen kiemen afstand riffen uit, r in i |ij| door een rif verbonden, o* water somwijlen droog valt. uitaJ l^ Gobroodcrs de Twee-), litli: ' ; '','. 1 ' ] ,iiJ" li;i de Noordkusi v-an Jav«, in de baai Gobroodcrs ido Twoo-I, men wel eens geeft aan do bi en si, • die wo ni-ii er < -> UMiKKauiiioit'nuuumt'ii. ,■,>«• Gobroodors (de Drie-i of I'oeln vfi kleiae rotsachtige eilandjes bij de kus GE. 340
kust, residentie Padangsche Bovenlanden! afdcc linj; Alt:iih. Gedangan, rivier op Ja\u, udsistcnl-resi dentie Patjitaa. Godangan, dorp o]i Java, residentie J!a gelen, afdeeling A mli.it. distrikt Wonorotto. Godangan, dorp op Java, residentie Ka doe, regentschap Magelang, distrikt Probolinggo. Gedangan, dorp op Java, residentie Ka doe, regentschap Mftgelang, in bel Oosten van hel dist rikt ICgasinan. Godangan, darp op Java, residentie Ba gelen, ftfrtwling Amhal. Gedangan, dorp op .lava, residentie Ba marang, afdeeling en dktrild Balatiga. lid ia bewoond door 200 Javanen. Gedangan, dorp op Jara, residentie Itcin bang, afdeeling Bodjo Negoro Godangan, dorp op Java, residentie en regentschap Soerabaja, distrikt Djenggollo I. liet is de hoofdplaats van het distnkt en lie vut Javaansilie iuvoners. Godangan, dorp op Java, residentie Ke diri, regtntschap Berbek. Godangan, dorp op Java, reeidentie en regentschap Checibon, op de oostelijke greus van liet distriki Sindang Laat. Gedang Anak, dot]) op Java, residentie SainavaiiL', afdteUng Salatiga, distukt Oenga ran. met 93G Beien, Gedangan Koeion, dorp op Java, resi dentie Samarang, afdeel -rikt Sala tiga. Er wonen een 90tal Javanen. Godangan WÓtan, dorp op Java, resi dentie Samaranp-, ftfdeeliug tialatiga, disiiikt Tengaron. Het is bewoond door een GOtal len. Godawang, dorp op Java, residentie Ba marasg, afti««lißg Salatiga, distiikt Oengaran, met ruim 300 inwnner-. n G °broeders (do Twoo-), bergen ia de B !™° n *ie Manado, op Celebes, niet ver van l( '' kc ' 'I stad Kema ligt. 1,, t , roeders «do Vier-) of KarangTa ■y' ' ls Bene uitgestrekte koraalpkal liij de g knsl 'M bel eiland Madiira, die zich O. Iti '|.. ■ (l " W. \. V\~. over eene lengte van drie zi''"n" "' lsln mei drie drooge gedeelten of Ci-L "• '' " ( '■' «>e«en bovenlaag waier jjj ' Deze drooge plekken worden dom- de panders T„l,„i Gemot, Takai Timor en Takat de " .8 en oemd. Er bevinden rich twee nabij > Ul 'cind ( . n ni ,-.,•.,, op ]~., midden der L'roote kota «lplaat. '/ ■ | r °k, durp op Java. residenlie Jïatavia, |.'i. '.'' r kwartier, aan de rivier Pasaaggnkban. • '' lMl< ' voorname markt. Ai,,. e " r °ken Eilandon, eilandjes in den p,, " kïiri »'u Amhipel, di.t bij den wal van liet "£;;'■''.■ eiland SaïwatL ;i f(le,.l a^an K, dorp op .la\a. residentie en ' > " l ' l "'' ll^ dist rikt Soember Kareng. d S> dorp op Java, residentie en regent (j^r ama '*ng l distriki Grogol. Jiiij, > ''"'l' <>p Java, .■nUislenl-resi.leiitie GecT" V ' ' lislnU T - sl "'"' ill: J liga |i, ' "P J»va, residentie en afdee *«n i.'" l "' 1 "'-.~", distriki Tengger, op de grens g. " s " ( '''oeuan. r< "'-rcjn , tnari ' ''"''i' "i 1 J*va, residentie Kadoe, (1,. ,s ' l:i l' Magelang, distriki Kgasinan, op God" Va " '"'' llisUikt llilllaL liiini , an S> berg op Sumatra's Westkust, a!S? tnd »Poera. hsi 'li'M g ,' 1 "' ln( ' 1 "V Sumatra's Westkust, -\.\ t . t " a dangsche Etovenlanden, landschap ' ' r ' vill °P Sumatra's Westkust, • ' li ' 1> '""" li ' Angkolah. dorp op Snm-,tra's Westkust, re tl.„ ( f I& Panocli, landschap Handaheling, aan , " ( ' WT '''■'■ (;: " lis ' S:i;| ilsc| 1 ''"'l' op Java, residentie en re 1 ' ll '"' I1 '' ■Kr liggen oude hailige ll; 'j ;i . ''"'l' °P J *V«. nsidentie Soera «to»»n. 1,".'"' 1 ' I '!' Sidajo, aan de riviei '' 'mis. m 1 pchooren vele handelsvaartnigen "Söde ,■ '" ( '" lir i z la grooi dorp, be- ,' ""■'■MM mei pannen gedekt Öeci a J!.' vv "" loor Chinejen. ; '"'-'. ]-~-,,' ' l(1 'l' "I 1 'ava, residentie i ... 6 ' '""ii op Java, residentü G °<W , v fa vKotiii. |~,,i oi» Sumatra'i W* I Gedé, eilandje Ijij de Wwtknsi v«n hel eiknd Lombok, i I Lombok. Gedé, gebecgte op lava, dal rioh Buitenaorg uitatrekl dooi de Preanger Re- L'Cli!mli;i]i|icii c-n ChwiboD tot Ban TitL'al en Banjoemaas. I>' i '"' dil Byrteem behoorende, zijn: de Gedéj Gei sroeh, Man dakwangii ca 81» mat. De . i„ de Preangei Begentschoppea even beooatcn de Buiten«>rg»che grens, is een vulkaan, gelegen 10 palm ton Westen van Tjiandjor, op ü J 45' /.. B», 107' V O. ].. Hij ia de zuidelijkste top ran dil l. wordl rooi eea dor hoogste bergen vin Java Dooi den ir Hulang ii hij mei den Panj rerboudeu ü! <; k. 341
hoogste punt des kratermunrs ligt 9,580 voe ten boven de oppervlakte dor zee; aldaar is de laagste stand van den thermometer, vóór (ons ig, toaschen de I<i j en 47* en dehoo op den middag, 71* Fah*. Tot op «ene hoogte van .'i()00 voeten worden dorpen en bebouwde velden aangetroffen, en in plaats der gevelde Douchen, zijn er kollij tuinen aangelegd. Jlet hoogste toppunt van den Qedé wordt Beda ioemd, dat rhonderd dooden" betee kent; het is geheel met bosch en gewassen, die m èene diepe plaatenaarde staan, overdekt, met uitzondering van etn gering gedeelte der noordelijke meer steile zijde, alwaar zich eenige rijon van over elkander staande basaltkolom bevinden. tweede toppnnt van t\m Oedé, dat dezelfde hoogtfl bereikt als de Beda Elatoes, tl daarvan noord-west waarts gelegen en i:> bij den inlander bekend onder den naam van Kawa. liet is slechts niet een klein stroikge- Hitjes schraal bedekt, even als de tusschen beide bergtoppen gelegene vlakte der \ullei. Op den lop no ilen Kawa kiatcr aauwc/.'L', die een omtrek heeft, welke op een uur gaans begroot wordt, en waarvan liet gesteente dat den/elven omringt gedeelte lijk is ingestort. Ook thai iaat in dit gebergte ile voortdurende werking van onder ch vuur. De bekende uitbarstingen rttß den Gedé hadden jdaats iv 1717, I7l\ I7<il, LBBB, 1840, LB4S, 1846 en L 847. Den SSsten i s heeft dr Qedé rene groote ' . ran 2 tot IS voeten diameter, en veel aach uitgeworpen. Aan de Noord-Westzijde ren krater komen kokende Water i met \ cel geweld te voorschijn. GodÓ, zie: IS la mat , berg. Gedó, berg op Java, residentie Bantam, ing SeranL', bij St. \ieolaas-punt, ii de zee. de ürantos- of Kediri-rivicr, waarvan zij 7M '" in de residentie Soexabaja, afdeeling Modjo Kerto, scheidt. Gedjewok, dorp op Jan, residentie *° regentschap Pekalongan, distrikl Bandar Goe niwang. Gedjo, dorp op Java, residentie en Mg oo Behap Pekalongan, in het Noord-Oosten ll " liet distrikt Bandar öoeni'wtóg. Gedjoengan, dorp op Java, resident' 0 Probóliaggo, afdeèling Erakaan, distrikt * e djarakan. Gedo, dorp op het Soenda-eiland Ni» s> diatrikt Qoenong Sitoli Gedoegan, rivier op Java, adsistent-rf* 1 ' dentie Buitenfcorg. Gedoegan, bergje op .lava, adsistent-wf dentie Buitenzorg, in bel '/.uiden van het j" trikt 'l'jiliarocsa, in den afgrond Tjappoi I *, '"J Wcsl/.ijdr. van den berg Salak. Gedoegan, berg op Java, residentie >re^ s . ger Elegentßohappen, regentschap Bandongi l trikl Koemga. Gedoongan, dorp op Java, residentie tschap Temanggong, distriki Lcrapo«J*^ Gedocngan, dorp op bel eiland -M:" 1 " " afdeeling Soomanap, diïtrikt Kula. Gedogan, zie: Gedoegan, m i Godondong, dorp op Java, diri, afdeeling Berbek, distrikt Gemi Gedong, dorp op Java, residentie en ' schap Kediri, onderregentschap lilitar, <• , oabijheid van Blitar. Vroeger was l"'' 1 q^, boofdplaats, doch is nu 10l een dorp yerf *Lg&, ml een oud ■■.■houw van gebak dat gedeeltelijk reed i is. y», Godong, berg op de Oostkust van » Sul " Gedó, een il<r toppen van hel ■ esidentifl Soerabaja. Godó, vogelnestklip op Java, tendentie Bage* len, afdeeling Ambal, distrikt Kantng Bollong. Gedó, berg op Java, reridentie Kediri, re- Trengalek, distrikt Ngaainan. Gedó (Tandjong), naam dien de i landen Koelon (Oedjong Eoekn of ■'■ Zie dal « I. Godegan, dorp op Java, rendentit Cadoe, ~ distrikl Bandongan, aan ir Kantji. Godok, dorp op J Gedok, benaming vsu ecu der takken ran ttdom K.ünpar. Je Godong, welvarend dorp op Suini'tr 3 » .^r liaiuponirs, afdeeling Sekampong, <>P l ' lU j? 5 oever der rivier. Het beval 20 hui/i'" inwoners, beslaat uit 8 soekoe's en be» 00 jjft dr.n slaiu of kabocwai Jiocsok (1856)- ' terrein in den omtrek is wiichtbaai nabij zijnde bosch levert veel goun'' ll " 1 . ji** 1 " Van hier loopt, een pad iloor digt '"' S( \ „rC 1 ' 1 Toeba, op eenen afstand van ongevoerjjfih Gedong, dorp op Java, | jii!»"': Kwartier, aan den oever der Godong, dorp op Java, adsistent-r Boitenzorg, in hel /.uiden van W* Parong. , %.&* Godong, dorp op Java. residentie ut resideni t i distrikt Pakoentjen. Gedong, dorp op Java, r»»«« GE. 342
ra »S. regentschap Demak, distrikt Mangnr. viOdong, dorp op Java, residentie Sama an R, afdeclincc en distrikt Salatiga. Het is De *oond door 80 Javanen. «odong, dorp op Java residentie Peka l ". ;i "£ regentschap Batang. dor dOQS -A-gong, /.ie: K e dong Agong, iul^? d ° ng Allan e> buitengoed op Java, 'tent-residentie Buitenzorg, voorbij Tjiloc ét M-' { ' r ïe & el ïflde van den weg. Er is ecu voor rieken. anc , e On san, berg op Java, residentie Pre trS+ r -^ e^entK **PP en < Tjiandjor, dis q' Djampang Koclon. mar. ngan ' (lor I' °P '■»■> residentie Sa ' ' l "~. afdeeling Matiga, distrikt Tengaron. b ai e on San, dorp op Java, resident ie Rem- Toeban. g Badak » partikulier land op Java, be», ? lt ' res identie Bnitensorg, distriki I'arong, , llOr '' Ml '" deu postweg. Bel bevat (i 1,000 God liU " ls ''" B>ooo bewonerß (l.|,|| ( ? n S Banteng, rivier op Java, resi '°öpt' 0') lSnpi()l^v;lu " k""' 1 Cd Q y palen ver in eene zuidelijke rigting HojjjT** * E >ch ia de Indisclie zee. Aan den Q. Q , S * e kust woest, klippig en steil, Pd (i^ On e Batoe of Dingen Etedjo, tem 'l;U|!','. S:| ' llU:i ' r ''sidentie Bamanng, afdeeliiiLT "-'tan''! ' M i k <)l ' 11 " al "" 1 . "1» den berg Oe- Oostel 'l sl: 'at, aan de belling van den /nid de Op ' ' '"I 1 Boemowono, 8,000 voeten boven l)j ' l ' l '' *kte der ree, nabq den tempel Gedong rc s ,j ( | ( , i ° n S BatOO, partiknlier land op .lava, N;i| n:ii-'i * S:u " ; "' m ", regentsohap en distriki Het l "' v; ' 1 7 l '"- li/l " -ïekaif, Bimo, tempel op Mtouv'j'' 1 "'- "'•* ' s "'' trachietisohe lavasteeneo ' lr> '\v-r ,l ( \ e ««der kalk of cement op elk ®*4bb '■" sierlijk uitgehouden ajn. e J tempel op .lava, resi ° Cn^iC l "' ; " r ' :il '' ll ' rUll -' distriki *•& Wrf* : ''' M 1 llr belling van den zuid-doslelij- Z6e > 6 £7' S " |111|lnï ■■!, ( l | »l voelen buveu £ P ' ll< " vau 1 "' 1 ''" r| ' ''"" u " r K '"' ui "^ b °eruk;, rt S " oa S, dorp op .lava, resi.i Geaon'' iir^'- M«ng '•'"lic |>. dorp op Sumatra, resi- Qedo ' l: '"'' :ui - r . distriki Ampat 1 Cn te ïoni 8 i Dow o, dorp op Java, residentii V fa Na S Gad J ah » dorp op Java, rrsi " 'jo Xe ° P w *B T( lorno nut Gedong Qedó, dorp op Java, residentie Batavia, Oostcr Kwartier, aan do rivier Tjita rocm, op Krawang*! grens. Gedong Gedé, dorp op Java, residentie Banjoeiiuias, regentsohap Tjüatjap, distvikt I Gedong Gedó, suikerfabriek op Java, adaiateni -resident ie Krawang. Gedong Horta, dorp op Bnmatra, in de Lampongs, ia het boyengedeelte van de afdee ling iSepoeti. Er is een regelmatig aange kollijtuin. Gedong Kobo, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang. In den Java sclicn oorlog werd er een fortje opgerigt. Thans is er eenc sterke bezetting aan deu westelijken oever der Bogotronto. Er is iv 1 pupillcnseliool opgerigt, met het doel om jon gens vau Europesclic afkomst, in liulir gebo ren of gevestigd, voor den militairen stand op • len. Godong Kobo, (Bv f fel hu is), naam dien Poerworedjo, de hoofdplaats der residentie Bagelen, op Java, in den oorlog vau IS25— IS3O erlangde, en die tegenwoordig nog aan het kampement aldaar gegeven wordt. Gedong Koeali, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magttlang, aan den linker oever der Bogowonto. Gedong Logi, zie: Qondang Legi, disirikt en dorp. Gedong Lemboe, dorp oi> Java, residentie Koliri, afdeeling Ngrowo. Gedong Mas, dorp op .lava, residentie Probolinggo, afdeeli 'j ;m ,-> distrürt Ranoc Lamongi Godong Menong, dorp op Sumntru, in de Lamponga, dist rikt Toelang Bawang, taa de Beaai. Bi ligi oen pepertain. Godong Pakoewan, dorp op Sumatra, in de Lsmpongsche distrikten, distnkt Telokh ■:. Jlct tdi s " buiten en ruim 600 ia rs, met 9 wekorfa en behoort tot den atarn of kaboewai Binjatta (1866). Godong Panio, en woeste ■ op Java, m de reeidentie Bamann Ik.uws, in huur afgestaan i l O. Mak-.ii\i.i., die er koffij op tol aankap ran boni, ot« eene nitgeatidttl vierk. palen, redeend kva A. H. IL Godong Batoo, dorp tin, in de Lamponga, aan de riviw EUrem. Gedong Jlidoo, dorp op Bumatra, in du poaga, ï']i- Toelane Aïï""" 1 - GE. 343
Godong Sambongan, dorp op Java, om de Zuid-Oosi det BtadSoerabaja,distrikt Dj&bakota, op Ben partikulier land, mei 23 zielen ( Is."i 7). Gedong Santen, dorp op Java, residentie Soerabaja, regentschap Sidajo, aan deßengawan, Gedong SongO, drie wellen bij den zui delijken top van den berg Oeogaran, op Java, residentie Samaraog, afdeeling Salatiga. Gedong Tawon, dist rikt op Java, resi dentie Bagelen, afdeeling Keboemen, Gedor, heuvel op Java, in het Zuid-Oosten van de residentie Bantam, Hij Verlieft zich 1,694 llijnl. roeten Innen de Me. Gedor, gebergte en dorp op .lava, reside.n tie en regentschap Rembang. Gee-eeh, eilanden in den Moliikselien Ar chipel, bij de Oostkusl van Gilolo, onder Tidore. Geelvink- of Groote Geelrink-baai, baai aan de Nourdknst van Xien\v-(ininea. Haar ingang ligt op 2* 20' '/.. Br., 140* 47' O. ti. /,ij wordt ten Westen door den Vlakken Hoek en ten (lusten door liet Koning H illenis eiland bepaald. Hare breedte is 80 men, hare diepte 20 a 26 rademen, Aan beide zijden van den ingang heeft zij rotsen, en een klein eiland aan de Westzijde door een rif omgeven. .Men kan er verseh Matei'en hont innemen. De kust dezer baai bevat de mondingen van vele rivie ren. Jn de baai liggen vele eilanden, waarvan Jobi en .\l\sore de grootste zijn. De Qeelmttk ankerde in div.e baai in het jaar 1705. Goelvink-baai (Kleinei ofGeelvinkg. haven, baai aan de N rikusi ran denoord* westelijke laodtong »an Nieuw-Guinea, op LB3' 30' O. 1,., n J tó'N. l.r. Gcolvink's Oosthoek en Geolvink's Westhoek, twee kapen aan de Noordknst van Nieuv-Guinea, in il<' Groote Geelvink-baai. Gogatan, dorp op Java, residentie Boem kart/i, regentschap BoekowatL Gogendeng, rivier op Java, residentie en regentschap Cheribon, op de wotrlijkc greu .-in liet distrikt Sindang Laat. Gegor, dorp op Java, residentie Soerabaja, regentschap Sidajo. Geger, dorp op Java, residentie Kediri, ndsistent-residentie en regentschap Ngrowo, (listriki Pakoentjen. Geger, heuvel en dorp op hel eilai 1 M.-i -dui-ii, afdeeling Madura. Kr wordt aardolie gevonden. Geger, dorp op Java, residentie Eadoe, itschap Magelang, di.-nikt Ballak. Gcgcralan, dorp op Java, residentie Che- | ui schap Kocningan, distriki Kadoe Licilé. Gegeran, dorp op Java, adsistent-residentw Patjitan. Gegeran, dorp op Java, residentie K:n' l>r< regentschap Magelanjr, in bet Zuid-Oosten «■ het distrikt Ballak. Geger Badjing, voormalig dorp op •'■' v;l ' residentie Kadoe, regentschap Magelang. Geger Bohas, berg op Java, residentie < '"" rilion, regentschap Koeningan, distrikt K' M '° L (iel.', boog 994.6 Ned. ellen. Geger Behas, dorp op Java, resident" Cberibon, regentschap Galoe, dist rikt K;'" 11 ' 1 ' Geger Bentang, berg op .lava, adsistö*'' residentie Buiteosorg, op de oostelijke '- rt '"' ran bel distrikt Bnitensorg. Op dniz''' I " ontspringi eene gelijknamige beek, Gegor Kalongit, dorp op Java, resident Preanger Regentschappen, regentschap '"''" dong. Geger Kalongit, dorp op Java, adsJst* residentie Boiteucorg, di:-liikt Djasing») *" een z.ijtak der rivier Krawang. Gogor Madang, dorp op Java, n-si'' 1 Banjoemaas, afdceling Bandjar Negara, di> |r ' Batoer. Gegor Mondjangan, bergpas op ■ l; '! :l ' residentie Bagden, regentschap l'.iei»" 1 ' 1 - J I paal van Poerworedjo, Geger Moentjang, dorp op Java, dentie Preauger Regeutschappen, afdeelii madang. )ir Gogcr Poeloes, berg op Java, re»M* Preangei Elegentscbappen, regentschap \\ dong, in het /uiden \an lief di-irikt l'"*"^ 1 Goger Riwet, berg op Java, irMl! ' i l,. Tagal, regentschap Pamalang, distrikt |ï '"'' l^ ; i. Goger Sapi, dorp en poststation op J * residentie Rembang, regentscliap palen van Toeban, •'!! palen van BodjoïW •n 00 palen ran Elembaag, .i o ,i, Gegili, dorp op Java, residentie cb %uti ■egentsohap Madja Lengka, distrikt Wangi, au Am grooten postweg. ~ tn Gegissik, distrikt op .lava, regentschap Cheribon, mei de hoofdphiat» J Winaniroii. Br bestaaf veel riistknli»" r -j jO f, Gegissik Koeion en Gogissi l4 w> twee dorpen op Java, residentie en reu' 1 '" Cheribon, distriki Qegissik. pjok' GogOOloo, dorp op .lava, residentie djokarla, afdeeling Ma.aram. , , flt' GogOOning, dorp op Java, ri'sidei' " gelen, afdeeling Ambal. t j ( . C Gcgoonong, dorp op .lava. reside" regentschap Rembaug, distriki VVaroe. e» GcgoernoüJi, dorp op Java, resid 01 GE. 344
e Bent3ehap Cheribon, distrikt Loewai Kot». () oha gas, heuvel in Borneo's Zuid- en- dislrikt, Kahaijau 'l'en-ali, een (] ' 1|h ii," lx, ven bet dorp PUattg. Op den top v " n «l xi.ii het dorp Jioukit,' op 171- Kijul. ,'"''''" boven de zee. Aau den voet li-t liet Dm>o Boekit. ( . ; , Gc ;it-eiiand, een der Kokos- of Keeling i.;"", 11 '" in de ludüdw we, 97° 11' O. L., ( gebergte (Het), is gelegen v-i ' 'V' ' l ' s ' l ' l 'ntie Oheribon, nabij de redoute Stee : '' i '"'" 1 ' 1 "-- ll >' l beslaat uit kalk en liiuf'!" '" bevat eene heet* bron, die door beaocht wordt. r ,. N j, K ° r on, durp en poststation op Java, n,.,'"' 11 ' Preanger op den v . ao Ijiandjor naar Buitenzorg, LO palen (11| plaats. 50 palen van Baadong palen ran Boemadang. lust 6 i an ' kanaal op Borneo's Noord-Oost- s illM ','"'"lx -hap Tidoeng. Het voeri uit de Q***oeng-rivier naar de Sebauwang. Q^| ar n, zie : Gilang, eilandje. te»» tT1 ' dorp op Java, residentie Kadoe, Gei :i|> Al:i - I ' 1; " 1 -- ' lisllikt l!:lllak '" hel ''"'l' "1' • I|U ' l ' residenlie Hautain, ~ '-niden van het regeatsohap Serang. v' '" ( "' n;s "I 1 • l;iva > residenlie üalavia, B*olB t v: "'' ( ' r . ' paal beoosten Bantam's Gel ' ' >a " ' )( '" ''''' ll '' (i|l -rooien weg. kun., S, durp op Java, residentie Soera- Geian 1 '"'"' I '--'! 1 P**«W "H(j fi ' ''"'p op Java, residentie Banjoe (jgj '''•'■liiisr Bandjai Negara,distrikt Bandjar. '■"' l:| il.srl ''"'l' "I 1 ''ava, residentie i-u re 1 ' Boera bajft, distrikl. Djenggollo. '"' s is||., I berg up Java, residentie Kediri, k ' ; u\ ; k, (V" 1 ' I '^" 1 ""' 1 ' Ngrowo, regents< hap Tren ;if 'liii.- ( '''' ?•' ''"'l' "I' • lava - residentie Kediri, gtowo > Wadjak. r '"- r i'm S( .^ dorp op Java, residentie Kndoe, 1 ' Tema uggowg, distrikt Djett» s n ; '''"'l' "I' J w«i residentie Samarang, '"■«.„„,"; ■ :ila distrikt Andiaravva. liet is d 00 ' 8 » 0 Javanen. "uti,. o- u ' ll; "ik in de Chinegohe zee, resi u^lebr UW ' "'' °' IV N - Br ' I,'"' ' / 'iiid( O ° e ' ( '" r| ' "!' JavB> re *identie Ban- ' ''''-'''ilseliap, in liet Oosten van i,>lecük ro "'- Koedjang. «e ,i... ft ' nv ier op hei eiland Sempoe, dat '"'«ii,., ,' "'"'l' op Sumatra, residentie Pa- B ' lls|llk ' Au,,„i Uwaug. Geloting, of Klei in ft, dorp op de Noord kn>i v; 1 11 bet eiland Flores, in den inliam der Donda-baai. 11 <• iie welvarend en er wordt veel handel gedreven, liet is meetl dooi Boe gmezen en Makassaren bewoond, wordi door reu dorpshoofd bestuurd en is versterkt legen <I«j luiiivnlliii der zirmuvcr... l".r is Bene goede ankerplaats. Gelgel, durp op bet eiland Balt, rijk Kkntg kuii^.'. Gelian, dorp op liet eiland liali, rijk Bangli. Gelies, rivier d[i .htxii, residentie Japara, Zij vloeit van den berg Moerja Gelies, dorp op Java, residentie Samarang, regentschap Grobogan. Gellam, dorp op de Westkust van bet eiland Bawean. In de omstreken decer plaats liggen warme bronnen, wier watar zeer heilzaam is \oor lieden, die aan huidziekten lijden, die er met goed gevolg gebruik van Danken. De .stramien liij dit dorp leveren spons Op. GelleWOh, eilandje leu We-len \an Nienw (■iiinea. ten Zuiden van het Papoesche eiland Salawati, waaronder liet behoort, op I J 28' Z. l?r. Gellok, dorp op Java, residentie Cheribon, afdeeling liadj* Lengka, diatrikl EtadjaGaloe. Gelodok, plein op Java, residentie Batavia, l)ij paal 0, i» de stad Batavia. Gelodok, bergje op .lava, adiistent-resi dentie Buitensorg, liij den berg Uegamendong. Gelok, dorp op Java, iid.-islciit-jvsidrni ir Krawaug, distrikt Pegadeng, aan de rivier Tjigadong. Gclong, dorp in Boruco's Zuid-en-Ooster afdeeling, distrikt Siang MJoeroeng, ;un de rivier Maliakkam. Gelria, eiland ten Westen van Celebes, in de si raat \au .Makassar, :i' 25' /,. Br, Gelukseiland, zie: Portuinseiland. Gomah, baai aan Java's Zuidkust, resi dentie Kediri. op 1I1 J 51' O. li. Van tijd tut tijd, doch zelden, wonll /.ij door ku>tvaarders, die naar l'aljilan ol' 'l'jilaljap bestemd zijn, bezocht. \an deze baai ligt in liet distrikt Wadjak een gelijknamig dorp. Gomah, klip in de Indische zee, aan de Zuidkust van Java, residentie tediri. Zij bevat eetbare vogelnestjes. Gomah, dorp op Java, residentie Kediri, adsistent* residentie Ngrowo, regentschap Trea galek, disirikt Prigi. Gemak, dorp op .lava, residentie en regent schap Bamarang. Gemak. mh, baai, enz. Gomumpung, dorp op Java, residentie GE. 345
Samaraog, regentschap Demak, distrikt Mangar. Gemantong, berg op Java, residentie Ha gelen, afdeeliug Lcdok, 1 paal ten Zuiden van Sapocran. Gemapang, dorp op Java, residentie Kadoe, regestschap Magelanjr, distrikt ltcmameh. Gemarang, dorp op Java, residentie Ba* pelen, afdeeliug Ambal. Gemawang, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Temanggong, distrikt Soemowono. Gemawang, dorp op Java, residentie Ka doe, regentschap Temsnggong, distrikt Djettis. Gemba, berg in Bornco's Westerafdeeling, rijk Sintong. Gembang, dorp op Java, residentie Ban tam, afdeeling Lebak, in liet Zuiden. Gembangan, dorp op Java, residentie rekaloiiL r ;in,reirentsch:ip Kal :inir,distrikt Sidajoe. Gembegan Doekoo Djoorang, dorp op Java, rcsidnitie Hnaimnng. ardeelini;- Salatiga, distrikt. Ambarawa. Jlet bevat 100 inwoners. Gömbegan Goenong, dorp op Java. re sidentie Simarant;, afdeeling Salatïga, distrikt Ambarawa. Het is bewooud door 80 Javanen. Gemboe, dorp op Java, adsistent-residentie Patjitan. Gombolo, berg op Java, residentie Soera baja, regentschap Modjo Kerto. Hij verheft zich 1,406 Ned. ellen boven tic zee. Gembong, rivier op Java's Xoordkust, residentie Pasoeroewu. Gembong, dorp op Javu, residentie en regentschap Tagal, diitrild Pangkah. Gembongan, dorp op Java, residentie BanjoemaiU, afdeelijLg Bandjas Negara, dist rikt, Singomerto. dorp op Java, residentie raag, afdeémg Balatiga, distrikt Oeagaran. llri telt 250 inwonen. Gombongan, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeliiiL' Salatiiia,distrikt Amliarawa. Hel is door mini L5O Javanen bewoond. Gombongan, dorp op Java, residentie Katloc, rcu-euischap Mügriang, distrikt Probo linggo. Gcmbor, dorp op Java, adsistent-residentie Ezßtrang, dütriki Pegadeng. Gembor, dorp op Java, residentie Bazelen, ;. tO Ai dj o, distrikt Keiniri. Gcmbor, dorp op Java> reüdentie Bantam, afdeeliag Serang, partikulier land Tjilcandi üir. Gembor, dorp "i 1 ' l:ii: '' fO»Ü6nti« Banjoe , >fileelmgßandjarNegara,dirtnkl Bandjar. Gemelaar, dorp op Java, residentie Be zoeki, 56 palen v»B Bczoeki, 72 palen van Probolinggo. Gemelen, dorp op Java, residentie Tag«< afdceling en distrikt Famakng, aan ilcn gr°°' ten postweg. Gemenggeng, distrikt met gelijk! dorp op Java, residentie BLediri, afdeeling ''"' beL liet beval ongereei 13,000 in\vo» crs (Javanen). De hoofdplaats is Bagor. Gemenggeng, dorp op Java, resul'' 11 '" SiimiinuiL', afdeeliflgfialatiga, distrikt Ambar*» 1 ' liet is bewoond door 00 Javanen. Gemen Sabrang, dorp op Java, resident 1 ' Kadoi', regentschap Magelang, distrikt l' TO . linggQ, aan den rug van den berg ■^'' r ''J'„ Door de eruptie van genoemden berg, in 1" is dit dorp geheel verbrand, en zijn er vijf el ' twintig messenen en veel vee omgekomen- Gemer, dorp op Java, residentie k ;K ' regemtwhap tfagelang, distrikt Proliolin?? 0 ' Gemersbank, bank in straat Madura» 8 * de Koordkiifst van bet eiland (iili Genting' Gemeto, dorp op Java, residentie K" ( °J regentschap MaL'claiiir, distrikt liandonga»,^ 1 " van den SoembÏßg. Gomi, /.ie: Damp ie r's-st raa I. Gemia, dorp op de zuid-oostelijke liill(1 U van liet eiland GUok). Eel staat onder gezag van den Sultan van Tidorc. Gemien, zie: Qammen, eiland. Gemien, rie; Dampier's-straat. CoC . Gemiring, dorp op Java, rcsiili'iitic rabaja, afdeeling (irissce. j. Gemito, dorp op Java, residentie ''° deeling Probolinggo, distrikt Tengger. Gemoo, «uikerfabriek op Java, res id e Bamuang, afdeeling Kendal, met. eenejj jilaut van 500 liouws, en toeliehoorend 6 J. IJ. I'i.ah. Bb I!- J. Stok. $ Gemook, dorp op Java, adsistent-res 1 " eu distrikt Baojoewßngi, 9' Gemook, kaap op het eiland 'F& oU 30' 58" Z. Br., I' 23° 41' 24" O. L. Gemoek, kaap aan de Westkust v»° eiland liilliton. <?■■&s' Gomoek Barat, -Tengah en p drie nandbanken ten Oosten van Soem» 11 sidentie Madura, ook Takat Clemok, 1 „$$ mor en Takat Tengah genaamd. 2i e Qebroedera (De vier.) jj i l Gromool, klein kanaal op tilinialr^ o pt '" Lampongßj aan de rivier J(;min. Be' ili- ( kntmoeson droog. j;o f " Gemoelak, dorp op Java, resi<i f^ 0(; lou ittclup Bunarang, distrikt Swg*" Br !.-■ eene markt. , tó ts Gomoelak, distrikt en residentie Madioew, afdeeling * GB. 346
'''"-''■'itwhap Socmorotto. liet bevat 10.S00 in woners. m , Gertl °elak, dorp op Java, residentie Sa- regentschap en distrikt Denuik. Q ? xoeroe li, westelijke bergtop van den ' s ' op Java, residentie Preangerße ziiili^'''"'''"'"' regentschap Tjiandjor, S palen zuid W ' St ' v:ll '" s vau Tjipannas en 14 palen j. Maarts v im Soekaboemi. J)o hoogste top ton ' v i»etcu boven de zee, en de westelijke i* 9 Ulr eeD ''"' S V '" ) ' '''' B Ü < i owonn * staat, ■' () voeten boven de zee verheven, die . GQlOeroell > viviiT op het eiland Baaka, G Zlel ' 'u de Kkbat-baai uitstort. di«< M öloe roeh, tinmijn op liet eilaud Bauka, kt P«ngka3 Pmang. r ( .„ dorp op Java, residentie en ™*>ehap Soerabaja. zi e; (;,.,„ o ek. ton °°h, dorp op .lava, residentie Kadnc, sc 'lia|i Magelong, dütrikt Baadrmgaa. !.'(. I °°k, dorp op Java., residentie en re- Ge' '''' Samar »nft disirikt Bingen Koelon. lcjuij, or °j dorp op Somatra, residentie Ia V il ' ui Ben z ü* ! 'k der rivier Bajojoe ; ' '•estaai uit 13 voningen en eene suiu.^P 61 Krep, zie: üempol Krcp, w r | ek ( tie Ctl ' 1? '" str '' ;t eu or P "I' '•?•» r(>s '" Wat r . ilSol ' l ' l)inv:i ". tegentsehap BaagiL Hel - dorpen en 15,350 zielen, te ■■■ G-QQ, :iVill "'" l '" S ' lr ' : ' MlllllllrZrn - ,^W e n.g, dorp op Java, residentie Xe- Tre' n *, il ' stl ' ll '-ri i sidciitie Ngrowö, regentwhsp Hj]i,„ lon £> {| "'T op Java, residentie J'c- r ° Ct >, %'■/' '''■"'■" l ■•' l|i: 'i 1 Batang, distrikt Keboe v an'\T P !l ' l 'H van Pekalongan en 41 palen GeaT v'" Kadoc - v *a In.. -,' ' )llL;l <>u doip aan de Noordkust d e i Wand Soembsva, in liet Oosten van Q 6^ V;i11 Boembawa. JjVtie^p} l l" )slsl;ilil111 W dorp op Java, re !fikt list ii ii" :til "" 1 ' "fdeelißg Madja Lengk», , nail!ln "- J!i J hetedve ligt de sui %ij '"■inpol, mei eenen aanplant van xm D. C. Bt l° n ' I'Urt-? I ', (1 '"' 1 ' °P JavB > ' t"~'<l«ntie Cheri- Os ar a „„ U:r 1;LUl1 Kandaig Ba*or, dktrikt No e^ 01 ' distrikt op .lava, residentie Pa t pe imèt J Tf''" ts ' la l' l: '"'- iL llrt llrvat ''■"■' Cfc H e J. 89 ' 8 00 inwoners, voor het gTOOtste ' n cllle ". voorts Madurezen en Chinezen. Gempol, dorp op Java, in bet distrikt Gempol, 18 palen van I'asoeroewan, 51 palen van .\l;ilang en 24/2 palen van Soerabaja. Er slaan vele stcenen huucn. Dit dorp is gelegen aan de groote brug die over de Kali Anjer lint en den veg van Bangil met dien van Soerahaja verbindt. Nabij dit dorp staan op oen, in een meer gelegen, eilandje, twee kolossale heelden, die vermoedelijk tot eenen tempel hebben be hoord. Verder is in den omtrek een mauso leum, uitwendig vierkant, doch inwendig koe pelagewiJßé gebouwd. Gempol, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Mairrlang, distrikt Probolinggo. Gempol, dorp op Java, residentie Kediri, adsistent-resident ie en regentschap Ngrowo, distriki Wadjak, aan de baai vau Boeiuboeu. Gempol, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling Berbek, distrikt Gemenggeng. Gempol, dorp op Java, residentie eu re gentschap Cheribön, 12 paleu van de hoofd plaats en 30 palen van Indramajoe. Gempol, dorp op Java, adsistent-residentic Krawang, dist rikt Panunoekui. Gempol, dorp op Java, :nlsistent-rcsidcntie Krewang, distrikt Boemadangan. Gempol, dorp op Java, residentie en rc gentsehan I'ekaloiiiran, dist rikt Betftgi. Gempol Krep, suikerfabriek op Jav.i, re sidentie <'n regentschap Soerabaja, distrikt K'alioh. Zij behoort aan D. M\< i.kxnan en beeft eenen aanplant van 400 liouws. Gempollan, dorp op Java, residentie en regentschap Kediri, distriki Boeko Hedjo. Genajang, rivier op het eiland Banks, distrikt ISlinjoe. Zij valtrbij Tandjong liatoe in zee. r Genajang, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Temanggong, distrikt Djcttis. Genal, dorp op Java, residentie Tagai, re gentackap Pamalong. Gonang, eiland ten Westen van het eiland Soembawa, in de straat Alias. Gendal, rivier op .lava, residentie Kadoe. Zij ontspringt op den Mcrapi en ontlast zich in de I'abellan. Gendang, dorp op Java, residentie Boent liaja, afdreliii!; ModjO Kerto. Gondaria, zie: Gandaria. Gendes, heuvel op het eiland Madura, af ilrelinu' Paaukaata. Hij i« 60 voeten hoog. Gending, distrikt op Java, residentie Tro boliaggo, afdeeling Ktaktaiu üct telt 37 dor pen met 18,550 inwonen. Gending, poststation en dorp op Java, distrikt Gending, Sl'/j r aal TRn Bczoeki GE. 347
paai \;m Probolinggo en l.l I ., paal van Ban j(ic«aiiLri. Uier 'a eenc 1 I tstapelplaata en eene suikerfabriek, ook Gending genaamd, mei eenen aanpla.nl van < je i< i boaws, toebehoorende aan de Erven J. 11. Hotst, Gonding, dorp <>p Java, residentie Peka luHL'iiii, regentschap l'i.-tt.'Hiir, iliMrikt Sidajoe. Gending, rivier op Java, residentie Ëadoe, regentschap en dist rik f Magelang. /.ij rail in de Progo. Gending, dorp op Java, residentie Ban tam, afdeeling Lebak, aan da rivier Tjiberang. Gendingan, dictrikl op Java, residentie Madioen, adaatent-reaidentie en regentschap Xiriiwi. liet beval eene bevolking van 8,675 Javanen. Gendingan, dorp op Java, residentie K;i doe, refcentschap Magelaiig, in li<i Oosteavan hel dUtrikl Minoreh. Gendingan, dorp op Java, residentie Ke diri, adsistent-residentie en regentschap Ngrro wo, distriki Toelong Aftong. Gonding Waloo, dorp op Java, adsiatent residentie !■>''.. paal vüh Banjoo vanjri, ll s ' ; .. paal van Beroeki en l"> s ',_. pan! \;m Probolinggo. Gendis, rie: Gendes, heuvel. Gcndisson. rivier op Java, residentie Ja para, /-ij ii alken voor kleine vaartuigen be raarbaar en ontlast rdofa met eeneu uoordelijken Loop in 'Ie Java-zee. Gendjoran Boelak, Dessa, Hodjawan on Larangan, \ier dorpen op Java, on d<' Oos< der stad Soerabaja, distriki Üjabakota, met 860, 580, 2flfi e., 236 delen (186? |. wo, distriii Toelong Agong. Nabij lif" rlvl ' 111T1 men cm ouden tempel %;m gebak** 1 steen onn, Generaal van den Bosch, zie: Bo»o ' (Generaal van den). Genot, dorp op Java, residentie Sam"'" 1 afdeeling Demak. Gengoelan, dorp op Celebes, resident" Manado, rijk je Bolang Mogondo, . Geni, berg op Java, op de grens *•" ' ' residentie Banjoemaas. Genitri, ontgonnen woeste groud opJ» T *" de residentie Pasoeroewan, in huur algest**" toebehoorende aan J. !•'. Mkviki. en de en .f. (i. Mi.vnx. De uitgestrektheid is -••', liiiu w>. waarvan 696 mei kullij, L 3 mei W"** 160 met mikemet, 111 met Hjm en - s "" djagong beplant. - ; Gennang, dorp op nel eiland Madui* hei f )< .^ten viin lu-i regentschap & ian»P- Gonneng, dorp op Java, residentie raag, afdeeüng en ilistriki Salatiga. " c bewoond door 270 Javanen. Gcndoo, riviex en dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap tfagelang, 11 i»ir i k i Ballak. Dg (ii-mloi- ontlast zich in de Poetjang. Gondok, dorp op Java, residentie on re gentschap Samarang. Gondol, berg op Java, residentie Kadoe, regentschap Uagelaug, distriki Hernamen. Gcndong Woongoo, dorp op JaTa, ran« denticcn reffentschup Pekalongai^dihtriktSerajfi, Gondono, dorp op Java, residentie en regentschap Rembang. Gendro, dorp <>|> Jara, residentie en re gentschap Paaoeroewwii 83 palen ran Paaoe roewan bd 25 pelen vao Malang. Gonemoegalin, dorp in Borneo'a Zui.l en-OosteraMeeling, diïtrikt Bekompai, in bel Karrau-gebied. Hel teil een SOta] inwon Genong, dorp op Java, residentie Kadoi regentschap Magelang, distriki Ballak. Gonongun, dorp op Java, residentie K. cliri, adsistcnt-resideutie eu regentschap -Nirto- IMtllM/UU ll>l'' L ~ f \J ••■lVillllll. Genook, dorp op .lava, residentie •"■" ~r rang, afdeeling Saktiga, distrikl Oenga" 8 " zijn 200 inwonen. , Ti Gonocrict, dorp op Java, resident»' regentschap Samarang, distrikl Singen '■'.' r ' || . 1 . Gcnong, dorp op Java, resideni rang, regestaohap Demak, distrikl l -' : '',.' l |i;i Gonossing, dorp op Sumatro, i" ( ' l ' Landen, aan de rivier Simpang Kiri. ,^t Gontang, baai en dorp a Ie '/'"" ]h van .lava, residenlie Prcangor lieucuts' ~,«■. bezuiden den Westhoek \an I'al.diueu au '\.\ fl[ De baai is ~ mijlen breed en ongeveer » lang. Hij boog water staan er onge ve yjp. hij laag water 27 \ ademen. Zij is n"'' pen bezet. Gontang, dorp op .lava, residentie regentschap Magelaag, distrikl Balla»i U e- I \au de hoofdplaats. ,-. JiK'. Gentang, dorp op Java, ie>iilenin' ft tschap Temanggong, distrikl Sim 1 " 1 " ilost \;m de hoofdplaats Ealoran. , o^g* Gontang, dorp op .lava, residentie ten, afieeling Ledok, distrikl Sapoeran- ( . Gentang, dorp op Java, residentie leu, regentschap Kcboemnn, distrikl J t rP i- Gontangan, dorp op Java. adsis' 1 dentie Hanjoewanjri, dutriki l ; "-" aan de ii\ ier StahU, . . Gontang Kidool en Lor, twee d" ■lava, residentie Saraarnn r, nfdeclmK distrikl /ünbarawa, lid eerste bewoond JOUlal ui bel laatstC duur een I 1" '' GE. 348
zie: Genting. f eiland aan Bonteo's Westkust, aan Pontianak. «enting, kaap aan de Westkusi van het : ""' Banka, distriki Jeboes. eilandje aan den Zuid-Westhoek *i»«t eüand Billiton. v en -ting, een der Duizend-eilanden, ten H| '""^' 11 van J;, WI , op 5 J 37' *S"Z. l.r., I 1"''" int ? n^n S> eiland in de .lava-zee, behoorénde ''' Karimot Dja\i a-eilanden. lui, en^n g, dorp op Java, residentie Cheri- wdeeling Madja Lengka, distriki Hjaii ..),. "'' :i ''n den postweg, 2500 voelen liovcn der zee, mei een kollij|iaklmis. 1n,,, etltin g, dorp <.|i .lava, residentie Cheri- MLr Madja Lei, -ka, distriki Telaga, riiiVr n S, dorp op Java, residentie Santo li. (w ~' "Weoling Salaii-a, disirikl 'IVnL'aroii, q^" 1 " door 180 Javanen. Rent» | ''"'l' "I' ''.'va, residentie en re- G-ont 1 ' Samaran 8> 'l' s Serendol. l);ij (1 n S, dorp np .lava, residentie Soera- P«st s t a^ ei " ;8c ' la P ''" distriki Bidajo. Kr is een Vin, ,'! • 35 palen \an Grissee ru s n palen Oen' t "' J " Krn<l -'iiiu y ln S, dorp op .lava. residentie Kni- ~,'J"' 1 -'- Üe-enlseliap. l.l", paal van Lr 'iiiir;,"' r P*l*n van Serang, \'-'< palen van Tii- SS^ 60 '/, paal van Anjer.' il('(.|; ||ci dorp op .lava, residentie en af pUatg Ei is «ene boutttapel- 'uil, f, ln S' iarp op .lava, residentie Cheri- Gont-''' 1 '" 1 -' tndramtt J oe ' ''''''■•■liii.r ''"'l' "i' • I:1V:| . residentie Kediri, I s «growo, ? palen van Toelong Agong G Qn £7 «» Kediri. 'I'il,. g > rivier op Java, residentie Tagal, G ' ; '" lvk: ' l ""- ;i "- Crentif,^' Zh ' : ( ' rllt:i11 "- baai en dorp. '"'"'-'*, ë, dorp op Sumatra, in de LaA- G-o'nti l ' ~ a '' ewa ' ""'' '■''" "" :i ' lllli/rll -'"'"U's ,i; lg .' ''"'ï' "I 1 Sumatra, Ml ile I '' *' ''"' |l "i 1 Java, »dsietent-residon ?? U..„ ns ' '''"'l' op .lava, residentie Preaa ''-iki M ï ut *V l »Ppeu, regentschap Tjiandjor, „ Uo nto '"'"'''"■ i** 1j,,,, £• ''"i'|' op .lava. residentie Preaa "Hl M'"' Sl ' ll:i l'l"-n, regentschap Tjiandjor, Gent ' : - r ' ''ij d c ! "i 1 op I Gontong, durji op Java, residentie Cheri bon, afdeeling Galoe. Gentong, dorp <>]> Java, residentie Clicri bon, afdeeling Madja. Lengka. Gentong, rivier <>|> JaVB, resident ie K:i doe, regentschap Temanggong, distriki Boe raowono. Gentong, zie: Gentang, haai en dorp. George (St.i, eilandje aan de Zuidkusi van Celebea, in de straat van Salojer. Geparang, dorp <>ii Java, residentie Ba pelen , regentscliap Poerworedjo, distrust l>jrn:ir. Goplak, dorp u\i Jttn, residentie Bezoek!, afdeeling Bondowosso, dist rikt Poester, Goplok, ili.rp lip Java, residentie Kadoe, regentschap Temanggong, distriki Prapak, op de noord oostelijke grens. Gepong, heuvel op het eiland Billiton, distriki Boeding. Gcraoe, dorpje op Java, residentie Pasoe roevan, regentscliap Mahinir. liij Law&ng. Geraree, dorp o|> liet eiland Soeinbawa, ;imii (!<• >Ira:it van Alias. Gerba, dorp op Java, residentie Cheribon, nftleeliiiL' 'i.iluc. distriki Kawali. Gerdek <if Gerdoek, dorp op Java, rr.-i- Hfiitif Bantam, afdeeling Serang, partiknlicr land Tjikandi Oedik, Gcrfsius, zie : Lata Lat a-eilanden. Gorhadji, dorp op Java, residentie Cheri bon, regentschap Koenmgan, ilistrikt Loerah Agong. Gerie, berg '>p Java, residentie Soerabaja. Gerlang, eiland aan de Westkust \:i!i Borneo, onderhoorig aan Pontianak. Gerlang, fi;soo voeten hoofte berg op Java, tut hél Diënpsysteem behoorende, resi dentie Pekalongan, regentschap Batang. Gorlee, eilandjes liij de Zuidzijde ran lid Papoesrhe eiland Mimhil, <i|i 2* 7' /.. Br. Geroeng, dorp op .lava. residentie en re gentschap Pekalongnn, ilistriU Seragi. Geroongoeng, rivier op Smwrtr»'» '' kust, residentie Tapanoeli, afdeeling Angkolah. Zij ontspring! op den Loeboeraja. Gcrohdoh, rivier in Borneo'a Westcraf deeling, rijk B He in de Mendauw rivicr valt. Gorpan, rivier op Java, residentie Socra afdeeling Padjang. Gerpentoong, 'lui! 1 op Java, residentie SainaiaiiL'. afdeeling Salatiga. distriki Amba bewoond door een 9Otal Javanen. Gcrpoh, dorpje op Java, residentie I' i. afdceliog fcfalantr, nabij Lawang. GE. 349
Bands, in de Moluksclic zee. Het staat onder Groot Kei. Arang, rivier op Sumatra, aan de Oostkust der Lampongsche dist rikten. Arang, stad in Bornéo's Zuid- en-Ooeter afdeeling, rijk Puir. Arang, rivier in Boméo's Zuid- en-Ooster afdeeliiig, rijk I'asir. Aranhoo, eiland tot de Kei-eilanden be hoorende, residentie Banda. liet staat ouder Groot Kei. Arar, dorp op Sumatra, iv de Lampongsche kten. Aras, waterval in Bornéo'a Zuid- en-Ooster ling, distrikt Katingan, in de rivier Ka tingan. Arauw, gehucht op Sumatra's Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden, 'lei- Vqftig Kota's, aan de rivier Maij. Er ligt cenn redoute, Veltman genaamd. Ardassicr, /.ie: Koetjisg (Poeloe-) eiland. Ardeka, dorp op Celebes' Westkust, rijk Wadjo. Ardiasa, zie: Adiarsa, distrikt. Ardiasa, (hup op .lava, adsisient-resiuentie Krawang, ten Oosten der rivier Tjitaroem. Ardipoeri, dorp op .lava, residentie Be 'oeki, afdeeling Bondowosso, op den berg Etaon. Ardirodjo, Buikerfobrijk op .lava, residentie Pasoeroewan, afdeeling BangiL Ardisanari, berg op .lava, adsiatent-resi deujic BanjoewangL Hij is 2,586 Uijnl. voe ten hoog. Ardisahari, dorp op Java, residentie Be zocki, afdeeling Bondowosso, distrikt Wono saii, aan de telling van den berg Bi Ardi Saing, dorp op .lava, residentie Be zueki, afdeeling Bezoeki, distrikt Want Ardja, dorp op .lava, adsisteut-residentie Buitenzorg, distrikt Buitenz Ardjasa, dorp op Java, residentie Bezoeki afdeeling Panaroi üi Kali 'I van het de hoofdplaats is, op der Djember naar Bondowoaso. liet is bewoond door 700 .Madurezen. Er is een poststation. Ardjoena, Ardjoeno of Dj;pan-, berg 'M' -lava, resident» Pasoeroewan, te Malang, begrensd in het Westen doordevkk w«n van Boerabaja en Kediri, in het Oosten die van Paaoeroewan en Malang en den be rgzade] tusschen Lawang en (dalang. BQj onut } n het Noorden een Loodregtan muur ;*n 1,600 voeten hoogte eu is daarentegen in V M Oosten, Zuiden en Westen kegelvormig. 1111 Malang uit, is deze berg gemakkel beklimmen, daar men bijna toi op den top te paard kan komen, doch van Prigin valt het beklimmen moeijclijkcr. De Ardjoeno lieeft eenen noc; steeds werken den krater, Welirang genaamd. De hoogte bedraa ■ Juhshchb 10,709 Rijnland sclic voeten. Op eenen afstand gezien, heeft de kruin van den berg, die met een licht a;ecl gras begroeid is, ccii grijs aanzien. Beneden groeijen kaiiaruboonien. Ardjoeno is een naam, die veel in de Ja vaansclie fabelleer voorkomt; ook aan dezen berg beoht zich menige legende, en de inboor ling beschouwt hem met eerbied, ja, met vrees. 13ij de spits is een stcencn hol, weinige voeten breed en lang, hetwelk beweerd wordt eenc fplaata te zijn en waarin men wel been deren gevonden heeft. Ardjosaharie, suikerfabrijk op Java, resi- Pasoeroewan, afdeeHng Bangil. Ardjosso, zie: Ardjasa, dorp. Ardjowinangon, dist rikt op Java, resi dentie Madioen, afdeeling Ponorogo. Het telt ing \i:n L 2,150 Javanen. Ardjowinangon, suikerfitbrijk op Java, residentie Cheribon, afdeeling Madja-Lengka. Arelocso of Aneloesoe, dorp op de Westkußt van het Zuid-Westereilaud 'i'imor Laat, residentie Bands. Arern Kandang, dorp op Java, residentie i, at'deeling Pan&roek&n. Arends-eilanden of Arentis, eilanden in do Jiiva-zee, celegcu ten Zuiden van Bornéo op 5° 1' 30" 'L. Br. Eu 114" 37' 30" O. L., nagenoeg 5 mijlen N.N.O. van Klein Soli Arêng, boom, in Europa bekend onder den aaam pan Bagueerpalm i . ook Go tnoeti < llwiixxkx : r,d naarde zwarte (ionioetidraden, waarmede hij begroeid is, en Maarvan touw geslagen en zakken gemaakt worden. Hij behoort tot de gevinde palm soorten, is zeer dik van stam, maar niet zoo hooi: als de pinangboom en komt op drooge gronden van het binnenland voor, zoowel op Java als op Sumatra, Celebes en \mboina. Deze boom is zeer nuttig, daar hij vele voor deden oplevert. De bloesem is ia een zak be sliiii-ii,eu vormt een dikken tros metgrootes- Majang genaamd. Wanneer men een stuk \au bloesemtrot eerst beukt en daarna afkapt, daaruit een vooht, dat zeer helder, lekker en Eoetachtig van smaak is, doch dat na ceuig erloop dik en wrang wordt. Ter bewa ring van dezen drank wordt er de wortel van den wilden Sttoet in gedaan, waardoor een alsemtmaak ontstaat, die door de liefhebbers AR. ■■'.' 35
Gerpoh, dorp op Java, residentie Kadoc, regentschap Magelang, diatrikt Ngasinan. Gerrha, dorp op Java, residentie Cheri bou, regentschap en distxikt Koeningan. Gersian, zie: Gesian. Gertsins, eilanden in den Molukseken Ar rliipel, ten Wekten van Gilulo. Gerwenoo, dorp op Java, residentie Sa marang, afdeeliiig Baktlga, diitrikt Otngann, met 325 zielen. Gerweroe, dorp op Java, residentie Kadoe, kaohap Mf>jF J< wg J distrikt Ngasinan. Gesek, dorp op Java, residentie Elembang, afdceling Blora. Gesek, dorp op Java, residentie Eembang, aMeeling Bodjo Ncgoro Gesesik, dorp op Java, residentie Cheri lion, 90 palen van Cheriboa eu 20 palen van liidrainajoe. Gesian, dorp op Java, residentie H-embang, afdeeling Toebaa. Gesian, dorp op Java, residentie Socra karta, afdeeli&g Padjang. Gesikan, dorp o]> Java, residentie Kcdiri, afdeeling Ngrowu, distrikt Wadjak. Gesrekan, dorp op Java, residentie Ban jocmaas, afdeeling Bandjar Negara, distrikt Batoer. Gessang, dorp op Java, residentie I'robo linggo, afdci-li.i.L: en diatriki Krakaan. Gessing, dorp op het eiland liali, koning rijk Bali Badong. Gessing, dorp op Java, residentie K tschap Temanggong, distrikt Boemov dorp wordi ijzer gevonden aau den oever van bet riviertje Doeren. Gessing, dorp op Java, residentie Kediri, regentschap TrengalêK, aan de vereeaiging der Trengalek-riviei met de Kediri. Gessing, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap L'ocrworedjo, distrikt Dj; Getah Portja (gitah gom es ptrija Bene verouderde maleiache naam van Barnat», dus: gom van Bumatra), meest, doojb verkeerdelijk giitht }ierrlia geheeten, is een planti:usa|i dat van eenige Oost-Indisohe gewassen, hoofdzake lijk van de Isoiumdra (luitd gewonnen wordt. /(/// ])fiijfi-\)iK>n\ bereikt eene hoogte mui 50 t,,i 70 roeten, en eene dikte var. 2 tol S voeten. Hij groeit vooral op alluviale gron den, aan den voet der heuvels, alwaar de voch tigheid duurzaam is. Op Borueo treft men dflCfl liodincn aan in de binnenlanden van Ma- Boekadaaa, Pontianak, eoo ver als de Kapoeai stroomt, Ktndawangan, op de Kaïi mata—en omliggende eilanden. De inlander» vellen den boom ter neder, maken daarna i"' kepingen of insnijdingen, ter diepte van 2 of duimen, in den stam, om er het niclksap uit verkrijgen, dat. alleen in den bast besloten 1! " Gemiddeld leveren 100 hoornen 1 pü»l 9 "* (gom) op. In Matan heeft de inaaroeling °J eene grootere tchaal, dan elders op l^ l plaats. Vele menschen van komen daar om deze gum in te canteleo. De hoornen zijn naar gissing eerst, op - •[.,, rigen leeftijd produktief. Zij .staan gewin"' 1 alleen in de wouilcii, BH men kan bet als il bijzonderheid aanmerken, wanneer men B " böötnen, die gelah per/ju produceren, bij e * der ziet staan. Men omleiselieidl vele soorten van 9* ï tfelke hecliii naar boomsdorten, waarin' ; gewonnen trorden. In de Preanger '^ l '" l , r/t sohappen op Java, heeft, men gelah /'■ '4i i.iiliiidnij, kitndüng, tirop, Hora, enz. *-1' ju matras Westkust verkrijgt, men geto» r door het ter neder vellen van den luiltint '"" t waarna men, even als op Borneo, den kwrsl, om er de gom te doen uitdruipc» zij wit en vloeibaar, dan wordt zij in 'kl " sen opgevangen, waarna zij dan na verloop een paar dagen bard wordt,. Verder heeft P Sumatta fogttak katjel,v*n den iatjel-hoo tak van den battam suttpay -hoorn; in l'a' r yelnh ld/me, i/rinh molaboeij en geUA vllU ir: J jtuliiiii balam, die aldaar /.eer veelvuldig i*> V"[||r in de afdeelingen Banjoe Asin en -M ol .' r en (liloc. \an dezen boom ondeisehi'' 1 ' 1 ' , e vier toorten : balam tjabé, troeng, sonte ('•' loort) en tamdoek. la Benkoelen en Pad»»*? ju men ffelah balam temboga en gelah l<il«' r s J'uiis iii-i/'rm, waarvan de inboorlingeU "" wen maken. De/.e laatste sooit wordt n '^ C^// sago vervalscht. Taban of roode krijgt men uit. den Lingga-Archipel- ' fl of ten dadantt, kolen njatoh en Banka voor. *$ Op Borneo wordt het uit den bo !jft^ pelde sap gekookt, om het dool' "'','ift *"' van des/.elfs waterdeeleo te ontdoen- , ren uit den boom loopende vocW " e griJMohtige kleur, eohter gebeuri l |ct mul, dat er bij de insnijding klei» lr ' bast bij de/.e vloeistof vallen, waardoor roodachtige tint verkrijgt. Er zijl °P zeven soorten van getah /Mv7/V/-b"<> mC" . V 6i* I mui welke slechts drie de ware g»» 1 li' I "',' DtK drie soorten lijn: de boom ii> rt de boom met roodachtig hout en <l ( ' f wil bout. De eer ir leveri de De vrm hten, die in menigte op den I GE. 350
Jeu van schrijflessenaars en tol versiering van meubelen, boekbanden enz. De beste getuh per/ja wordt gebezigd om er metalen draden van de electrischc telegraphen mede te bedekken. Zelfs heeft men in Engeland van deze stof booten gemaakt, die zeer doelmatig werden bevonden. De Nederlandsche Handelmaatachappij was een der eerste aanvoerders van de getuh prrljn. In 1854 werden daarvan voor haar aangebragt 69.53 pikols en in 1555 ruim 2.611 pikok De prijzen verschillen zeer, doch kunnen in lndië gemiddeld op ƒ SS ;i f 'M de pikol van 125 Amst. ponden gesteld worden. Blijkens de Verslagen van den handel op Java zijn duur ingevoerd: j n ', k'cmen spoedig uit en wassen tot. hoornen. ( j Oe n handel wordt voorde beste getuh gehou ii|..' •'' W( ''ke in kokend water weck wordt, > ' lll '' p kleverig, en ook geene onzuiverheden alook 1 afgeeft - Zi J is onoplosbaar in water, ' 'I' 1 '" 1 , Loogea en muren. ll " '' l ' gttak per/ju wordt, op verschillende Huik" BeU UUtli " " l ' iu ' u ' k 1). v.: tot het » e ] ( " VIUI maatwerk, vooral voor artikelen die 'ïlvl, worden in zeewater, als: ankers, red -Bto e»tellen,waterdigte kleedingBtnkken.net- S( ,i' e " z -> tot het vervaardigen van /.werpen, '""'ii, werkmandjes, deconttiën, gebitten om i„ te bevestigen ra tot het bedek' V(. r X:i ." houtwerken, om dccc daardoor voor ruttl "S of oxydatie te behoeden, bel beklee- iv 1854 van Sumatra'a Westkust. . . . pikols 858.47 ad / 9,046 , , , Palembang en Banka.. . . , 401.11 , , 20,914 • , , Bomeo. ' , 311-.23 , , 12,567 , 1,033.81 , , 42,527 » 1855 , SumMra's Westkust. ... , 961.16 ad / 38,626 » , „ Palcmhang en Bank*.. . . # 1,282.38 , , 46,660 w , , Riouw , 310.15 , , 9,174 - . , Burnco , 2,557.51 „ , 98^46 , 5,111.20 , , \^7,<»»> ,' LSSB , Bomeo , ad / 23,923 » „ „ (Vlcl.es , 01.— , , 2,440 r „ , Palembang en Banka.. . . , 231.58 „ , 8,89] » „ „ Sumatra's ... , 243.84 „ , 7,7 is » 1,801.58 , , tö,6Ofl • L 867 , RioHW * 7.50 ad ƒ 150 » » v Borneo , C 53.21 , , 19,163 " u , Palembang en Banka.. . . » 7,75 , „ int • v r Bumatra'a Westkust. ... , 331,18 , , 11,282 , 1,038.64 , , 80,736 (i ii uitgeroerd: 111 L 854 mar Nederland , 287.68 ad / 11,471 ' » , Engeland , 23.— . , 908 • » , Frankrijk , 46.— , , 1,840 • • , Amerika , 29.— , , \,\W " ' , den Oo»tenohen Archipel. . , 102.55 , > 4,164 , ~ 455.23 , , 19,543 GE. 351
in L 855 naar Nederland pikols 3,799.92 ad ƒ 135,784 , , „ Engeland , B.— , , 120 t „ , Frankrijk , 7J s>.— , , 28,005 , * ~ Bramen , 160.— , , 6,400 „ „ h kmenka » IS6.— « , 5,400 n „ ii China en Manilla * 11, — , „ \\\\ i, ( » den Onstcixliin Airhi|»-I. . , 708.09 « > 27,008 # 6,629.84 , , 206,157 , LBSG , Nederland , 848.10 ad f 28,68fi , 0 , Engeland , -2->.— , , 770 , „ , Frankrijk , ]:so.— , , 4,660 ui, * Hamburg , -">«•. —- „ , 1,435 ir u h Ami'rikii „ \\\~t. — „ „ ] 1,245 , • , den Ootterachen Archipel . , 819.10 , , 10,494 , , , 60,080 , 1-;.; , Nederland , 784.80 ad ƒ 28,783 ut h Amerika „ 70.62 » » 2,478 » w i, den Oosterechen Archipel. . , ls."i.— „ , 6,790 , 1,040.49 , , 88,048 I Mocwani kinn|ifli invoer in 1853/ »j , 1854 , uitvoer in 1553 /" - • ~t , 1854 . %a \I mi tok uitvoer in 1854 ./ üi'Hiu uitvoer is 185 I 7 Ponü'aufti uitvoer in tSöt y ,»'a^ , 1855 , l^'jjl) ill Bandjennum uitvoer in 1 854 y 'j^J » i >■"'•"' ' Vii.' ll , 1850 » M.ikassar iuroer in ./ , 1855 / , 18 uitvoer in 1854 ./' ~ is:,;. ■ , LBS6 Onder opmerking dal Singapoit als handels plaats bcgrepeu is ouder dr algemeene bena ming mui Oosterschen Irchipel, kun hier nog medegedeeld worden, dal fa hel uitgevoerde oaar dien Archipel Singapore gedeeld heefl in iv, i x„„ r pikols 16.68 ad ƒ L.906 , 1855 „ „ 390.90 „ «. 11,649 , 1866 „ „ 41>.7() , , 1,508 » LSS7 » » 178.— „ „ 6,646. \ olgena lui ovcrzigi van den handel in de buiteubezittbigeu is de in- eu uitvoer van dit :criikrl geweest nis volgi: Bumatra's Westkust iuvoei in f 129,230 , LBS6 , 168,51 I , L 856 , 100,11] uitvoer in Is.".i /• 306,129 * IV,:, , 204,596 i, l.s.'ii; „ 65,733 Falembamg invoer in / ij:;i oitroer in js:,:) ƒ jqB , L 864 , 66,705 , 1856 , 64,309 v L 856 t 10,719 GE. 352
I|t Wijkt, dat de getah per/ja in den Oos v " M "ii Archipel voornamelijk afkomstig is 3 atra'g We-tUst, Palembang, Moewara ?JP e i, Pontianak en Bandjermasia. ilei l ' >>(M ' :U11 ' ''' Mr '^ ( "l 1 ' l;n: '> rM^" " "■ Soerakarta, afdeeling Soekowati, met n^ e « 7,000 zielen. in i G ' ontgonnen woeste grond, op Java, (tr n ' s >drntie Samarang, afdeeling Salatiga, |. " ' s: > bouws, in huur afgestaan aan \V. *s Bedsechem. Er wordt kofflj op geteeld. i' P „. e ' as > dorp op Java, residentie. Saniarantr, Demak, distrikt Man-ar. a fj . a>s j dorp op Java, residentie Samarang, "8 Salatiga, 7 palen van Salat *odi r'" 1 mar * n S '' : ' '•' p*l*B tod J''- l »' l re» ' or P "P J*va, residentie Kediri, Berbek, distrikt Godean. af(| ( .T 8 ' meet '" Bonieo's Zaid- en-Ooster q U:: > distrikt Kahaijaii Tengah. 0 i ''"'l' "I' ' ava> ll '^' l ' L ' nl ' ( ' ca re ' la l' Banjocmaas. Utt san > dorp op Java, residentie Soera «rto * deeling Boekowati, aan den grooten Soarakarta naar Boejoelali. Op ( | , m > rivier op Java, residentie l'.ezoeki, *oss r I de afdeelinjj Bondo 'ooi» •' J ontlast zich na eenen zuidelijken 4 e '" lli; . '"disehe zee. ril.,, ,l> riviertje op de Noordkuit van het g "atjaii. ÏJ v , 1 ' dorp op Jaya, residentie J'asuerocwan, g. 0 ' l '" v »n Pasoeroewan. fsleJ? -Banir, her;,' op Sumatra, residentie 'Hu 'i ''""-'• die het gebied van de Kommering Qeto dei °- m M - ll(/|lh ' f( 'ïtn( P' P° s tstation op Java, residentie en qJJS Rembang. Reutsci ° n> ''"'l' "i 1 Java, residentie en re- Q. c "!' Samarang, dist rikt Singen Koelon. "l 1 Jav P^- ant (De), tabaksonderneming do residentie Rembang, met eenen '■ \., Va " ~0i) bouws, toebehoorende aan gJ ■'■'' I: -() 'K, k^ ar l)Jko hoek (Do), ligi aan de Zuid «i' iv Z* ü Celebes, op l' IV Z. Br. en ; Sr , ' dorp op Java, residentie Cheribon, i 1 ' ca (lis "' ikl Koeningan. ki IST v «ers (Dei, drie eilandjes bij de ( ., Urn& tra, bij st.aai Soenda. \ India i ""'' '' ' v ' e '''•' ran Sumatra, in V 1,,, " : z ee, behoorende I>l ie Batoe- Giandjar, zie: Gianjar. Giangoor, eiland lot. de Kleine Soenda eilanden behoorende, bij het eiland Bali. Gianjar, koningrijk op de Znid-Oostkust van het eiland Bali, ten Zuiden van Bangli, ten Westen van Kalongkong, ten Noorden van Bali Badong, toit Oosten van Mengoei en ten Noord-Westen \an de zee. De grond is bergachtig, in het algemeen vruchtbaai en mei rijstvelden en eenen weel derigen plantengroei bedekt; ajleen op ei steenachtige plekken groeit huig riet. 11e be volking bedraagt, volgens Husurs Koop.mnn, die Bali in l s ' en 12 als Commi: miii het Nederl&ndsehe Gouvernement bezocht, 95,000 zielen, terwijl va.v hen Broek, die Bali in JMs bezocht, vuur de bevolking cru cijfer van Uil >,i)(M) zielen geeft, waaronder 30,000 weerbare mani en. Dikwerf is dit rijk sedert de afschaffing lavenhandel aau hongersnood blootgesteld geveest. De I. bestaat alleen in kleedjes en in uoomwu! den uitvoer en is verder in dit land, dat van de kusten verwijderd is, van geen belang hoofdplaats dra Fden naam. '/. S uren benoorden Badong en is du verblijf plaats van den i fraai paleis en eenen tuin met vijvers heeft. Gianti, hen: op Java, residentie W, regentschap Magelang, distrikt Bandongan. Giaridjas, zie: Lata la ml en. Gidakun, dorp op de Oostkust van hel Soenda-eiland (üli Genting. Gidgit, dorp op bet eiland Bali, rijk Bo leling. Gidoh, dorp op Java, residentie Ki tschap Blitar, beoosten de Solo-rivier. l!;j dit dorp treft men den bouwval van i en tempel aan, die van fraai beeldhouw werk voorzien is. Gidokan, berg op Java, residentie Cheri bon, afü loc, distriki Etantja. Gie, eilandje ia den MolutscUeu Archipel, in de ccc van Gilolo, bij de Oostkual van hel eiland Gilolo, op ') J |V N. Br. lln staal ouder bel gezag van den Sultan van Ed< Giokong, sic: Giong, baai. Giemblak, dorp atie Kadoe, regen tacha] Giondio, gehuchi op . s ui; dschap Kedjang Moesi. Giending, zie: Ginding, berg en ki Gionjang, ilorp op lift eiland -\Ladn: deel Lap. Gientcn, dorp op Java, residentie I Brebes, dibtrikt Salem. l-.i GE—GI. 353
Giontocngan, dorp op Java, reeidentio Bazelen, regentschap I'üerworcdjo, distrikt Loano. Gientong, dorp op Java, residentie Kadoe, regemtschap Magelang, distrikt Ballak. Gientong, dorp op Java, residentie Kadoe, ■, distrikt Ngasinan. Gierie (Kota), dorp op Sumatra, residentie Palembang, distrikt. Ampat Lawang, aan den linker oever der Blit:ir. Giorio Endep en Giorie Tinggi (Kota), twee dorpen op Sumatra, residentie Palembang, distrikt Ajnpal Lawang. Gige, rivier op Sinnatra's Noordkust, zijnde de zuidelijke mond der rivier \an Acliin. Gigian, linker zijtak der rivier Aehin, op Sumatra, koningrijk Aehin. Giham, rivier op Sumatra, in de Lam pongs, die jtich in de rivier Toelang Bawang uitstort. Giham, riyie Noord-Oostkust van hel eiland Groot Karimon, residentie Riouw. Bet aeemt zijnen oorsprong In hei i] i, /.icli, na, eenen loop di roote Aan zijne oevers wordt \eel Gija, zie: (laija, eiland. Gijssolsbaai, zie: Pei»( la. Gikong, zie: (ilong. Gilalang, rivier op bet LOOI lecltc \au hel iljan. Gilang of Ge hun, eilandje hij Borneo'a Karimata, bezui den üa'.val. I' '/,. Br., 110° O. L. Gilasio of Qillese e,ne: Alaa {Straat ww). Gilbao, zie: Gilboan. het drior vela riaschen bewoond, doch tegen' woordig is liet verlaten, daar het op den üctober 1844 door een aantal zecroovers 1 5 afgeloopen, die allee hebben weggerootö lïondom dit eilandje worden de groote schel pen, reuzeroohelpen genaamd, en verschillen"* koraalgewassen aangetroffen. Het leverde vro*" ger vele groentes en vruchten op. Gili, kaap aan de Westkust van het eil;"" 1 Bawean. Gili, eilandje ten Westen van liet eiland Lombok, in de straal Lombok, liet is il " ' 1 koraalriffen omge Gili, dorp op Java, residentie en re schap Soerabaja. Gili, dorp op het eiland Madura, afdeeM Soemanap, dist rikt Kota. . Giliang of Gilingsang, eiland in/''. Btraai van \iaduni, ten Zuid-Westen ■■;■" (li " Uadja. liet is Spalen grooi en bcvi wonen, waaronder Madurezen. liet, is goed bebouwd en riffen omgi 1 Oosten van ilit eiland een veilig kanaal. Op Giliaug den 25sten .Maart IM'.i de derde e.\; Bali. Giliang, zie: Pondi. Giliansing, zie: PondL Gili Banta, eiland ten Oosten van eiland Soembawi raai Sapi, '/. Br. Do hoogste puni ligt 1,200 l de oppervlakte dei- zee. Tv eiland en Koinoiln ligi een kliprif. , f]l Gili Bassor, eilan Ije 11 n di hel eiland Lombok, in de straat, val Gili 8010, eilandje aan de Oo liet eiland Lombok, in de straat van (f n Gili Boda of .sib.-, Noord-TI esteu van hel eiland Flores, v "" r ■ ' r.oliiiL'. Gili Bootah, eiland in de dina, residentie Ma:! 1 v3 n Gili Doewa, eilandje aan de /,niiil-' lb land Madura, bewesteu (iili Radj*; n jje Gili Ginting of Qinky, aan de Zuid-Oostkusi \an liet eiland ■ '"|i;i' bezuiden Telang, op 7° I i' L 5" Z- Bji' j,,,* S 0" o. 1... ler de residentie > [ 'p liet is '.I e palen grooi I " '. (I |ii'i'' door 3,300 Madurezen, die in '[ijl- 1 ; liggen uitgestrekte ■ en klippen. Hen iden l''' 1 ; 1 '"^ 0 ,,, Zijn, in den nacht, aan de '/. itsea uit /.re oj bij hoog water 3 palm uitsteken. B** en kalkai Gilbat, ■ de Noordkvit van het eiland Cenun. Gilboan of Duiveneiland, eilandje ten Oosten Aan Java, voor den ingangbi den d Java en I mijl ron I ! /. Br L 6" O. L Hel ia n-n groen eilandje ijjl grootte, elen koraalgrond en mei cru rif, dat zich aan de Zuid-oost- on i/.iUr bei ■ trekt. Eet ir, aan Be houd! • !'■ Gilgiffb, <!■ Zuid-( karter eiland Banda, distrikt Toeallah. Gilgil, itad op de Oostkust vuil bel eiland ndcr een Opperhoofd, die, be op Bali, ook op Lombok zijne bi Gili,. Handje lij de U ■ llr( eiland GI. 354
is eene bogt of inham, waarvan weleer de Koning van Gilolo zijnen naam Djikomy Ko laso, dal is: Bogtkoning, ontleend heeft. De Westkust wol ! Tjina genoemd. De vier voorname kusten aan de Oostzijde zijn van het Noorden naar hel Zuiden: Moro, Mabo, Patani en Weda. Het noordelijke en zuidelijke schiereiland behooren tot het gebied van den Sultan van Ternato, terwijl het oostelijke ge deelte onderTidore's gezag staat; het bin land wordt door een eigen Vorst bestuurd. De kosten worden door Maloijcrs en de bin nenlanden door Alfoeren bewoond. Het ge eiland is bergachtig en vooral op het noorde lijke gedeelte zijn de bergen zeer hoog en vulkanisclieu aard. De berg van Gamma Ka nora, drie mijlen van Ternate, op Batoe Tjina, heeft in 16 woed. De bergen zijn allen met digt bosfh bedekt. bnV • olon g» eiland bij bot eiland Lom '}'] straal Lombok. Ui Go-wa, zie: Goea Goe ( | Ur , UI Kokop, rillen in de straat van Ma ■■• nissflicu Balega en Pasoexoewan. oi |.^ 111 Loewak of Tor tel-ei land, klein f]ji- 1( ' ,) u ( ' R straat van Mailnra, be/uiil-oosten kalk '"-■ Het i s 1 l )aa ' groot, laag en '^ ] v en door riffen en klippen omge ■,; ;i| Het ligt O p 7° ]3' Z. Br. en 114° 4' Imt -, 1 a nok, baai aan de Westkust van G ':; 1: .""' Baii. innang, z i e: Giliang, eiland. fifilo i- dorp op .lava, residentie Samarang, w* '"- : ''H distrikt Salatiga. Het is be q.!'. I*oll''1 * 011 '' LBO Javanen. 2 u ;j 8» dotp op bot eiland Madara, in het g/". V; <H de afdeeling Soemanap. i[. U | ( eilandje in de strnal van ''üi-i' 1 ? 1 ' * USBc hen de eilanden Gili Rndja en q.j,T Mei is laag en door rillen oi (lu r . l l Radja, eiland 'va de straat van Ma- tl ' 11 Westen van (üli Ginting. Efet be identie Sladura en is bevolkt ongeveer 2,660 Madurezen, die 7 dorpen h l ! - i Bel is van het Oosten naai- het .." ' palen grooi en van hei Zuiden naar '' ll kalk° rde ° :il/ ' |i; ' :l1 ' l)if rillL "' l ' s ll( '" vrl ' G-ili' 1 ' ''" l "" omringd. ' K ' h de ÖSee ' n;l;l " we^en '' ( ' Bngelsehen geven Qjvij i ***t van Al, is. Zie dat woord. I Sah, dorp op den Oosthoek van het .i- Le ««n, residentie Banda, distrikt Kiau, Ogg Kian Darat. r -!ï;i,,,i ( , Ooi > dorp op de Noordkust van liet M\; { y> Oorp op ('elein's' Westkust, rijk "^PMang. 118 ' ''"''l l op Java, residentie lie/.ocki, i Qi loi n (t " diBtrikl Panaroekan. al| »ii° ,;■'''■'■ Djanolo.doordeTernatanen md, eiland U>l de Tema- Jijl Moluksche eilanden behoo > r '/, Br. en S en ''" '■•''' O- L-, ten Oosten van Ce ''"kk,.,, ' ill "'" : " 1 gescheiden door de straat der "% wordt op ruim 800 vierl en de bevolking ren dii en de lliC WIV' ll; ""'J l ' s OP 27,500 zielen, van \"K v ,, |v' ril " )(1 l'l"'t ! i en re wonen, liet eiland is onregel 4 edaan | te en bestaai uil rier schier -1 ' J ' v '"' Oostzijde zijn drie voorname '''■ Westzijde t« eno 11 Ternate liet. noordelijke schiereiland is verdeeld in 10 di-irikten of djiko's, te weten: Dm GKlolo of Djaïlolo, Sahoe, Gamma Kanora, Toe baroe, Tolifoco en Loloila aan do Westkust, Galcla, Tabello en K ■ Oostkust. de Galelarezen en Tabellorezen wonen, berucht door hunne zeerooverijen. Van de drie oi schiereilanden i of niets bekend, dan eenige Barnes van de kustdorpen. De woners van Dodinga, Sahoe en Gilolo ge hoorzamen de bevelen van den Sultan Ternate, die van dit eiland, doordeinko die het hem oplevert en door de krijgsdienst der bevolking, bet i u De grond leveri een weinig goud op. üit het dierenrijk vindt men wilde Ewijnen, vele herten, geiten, scnüdpaddi visch; papegaaien, duiven, raven, honigzuigeis en ander wild gevogelte. De grond is Br vruchtbaar; de voornaamste. Beien zijn: kokosnoi. irijen, /, broodvrueht, fraai hout. en reu -. rijst. De muski om en de groeijeu erin liet wild, doch men geeft ïich bijna de moeite niet om hunne vrueliten te vei len. Op (iilolo zijn 15,711 musi onder Ternataansch gebied en B tenboomen onder Tidi !■ De oi is van eene mindere hoedani bda en zei I's die van Amboina, doch bren-i Ho-te MTakwwaTƒ 50per piki , I der bevolking. D e i het eiland in Int wild en wordt aan de Xoordkust : bevolking vele win- De bevolkin ; < mdi grootendeelshaar . de parel rij. GI. 23* 355
Do uil voor beslaat voornamelijk in vocrl nestjes, parelen, stofgoud, parelmoer, gouderts, sago, specerijen, tri/pang, schildpad en vrachten. Boegiaezen, Papoeërs en Chinezen drijven er handel in. De invoer bestaai in opium, Chi e vrachten, ijzer, boomwol, manufacturen en kramerijen. Gilolo is dooi gedurige oproeren en binnen landsche oorlogen zeer geteisterd; de Portu liclitjcn zich aldaar in het begin der zes tiende eeuw gevestigd en er later groote moei jelijkheden gehad. De Spanjaarden ontnamen Nederlanden in 1611 de stad Saboego op Gilolo, doch moesten die latei veder aan hen 'i. Yim de vroegste tijden af bestonden billen tusschen den Koning van Ternate en dien van Tidore over bel bezit van ver lene plaatsen op de Westkusi vau dit eiland. De Nederlanders ondersteunden en handhaafden den Koning van Ternate; echter is die van Tidore in hel bezii van de Oostkust pcblcven. Sedert L 689 heefl er geen afzon jke Koning mei ' : rilolo gere] ode hel door Sengadjts bestuurd. lüj het verdrijven der Portugezen uit de Vtolukko's gaven zij op Gilolo drie vestingen aan de Nederlanders over, die op Gamma K.i nora ook ernc sterkte van dien naam hebben . welke in 1616 geslecht is. Daar de bijzondere literatuur over (alolo van weinig belang is, zal zij vermeld worden M dI ii k k o's. Gilolo, Djilolo eig. Djaïlolo, weleer een koningrijk, thans een distrikt op de West kusl van liet noordelijke schiereiland van Gilolo, dal van dit rijk zijnen naam ontleent. Van de vi len bekleedden de Koningen van dit rijk onder de Moluksohe Vorsten den eer rang, welke aan dezelve werd toegekend n hel jaar 1322 dnor \ ier Mo o op hei eiland Motir gemaakte De Koning van Tidore en die van 11 13 13 tegen den Koning van Ternate zamen, en zij zouden hem ten onder gebragt hebben, indien de Koning nu Gilolo hem d ene hulp had verleend. In LB7S Jcte Gilolo door een huwelijk var den zoon des Koningi van Ternate mei eene dochter van dien van Gilolo onder Ternate, doch hel werd weldra wi In ' : '> M i beoor ;-r van Tei van Gilolo, :u hem verscheidene i de W est hem vau zijnen rang als eerste tko's ten behoeve van Ternate I te doen. Hel beval tegenwo Gilolo, itad op de Westkust van l"' 1 ' J nataaiisehe eiland (iiloln, ilislrikt (iilolo, welks voormaligen Koning zij <le verblijfp»?. was. Bezuid-oosten des» plaats verhelt ■ de berg Qilolo. Gilolo (Straat van) of Hal mahei r™ straal in den Molnkschen Archipel, tll>s '".„ de eilanden Qilolo en Wageoe. /.ij is i" 1 " 1 ',,,. gedeeld door hel eiland Gebeh. Hel - I ' l ' l ' è , i dit eiland en Gilolo is in hel a^-','!! l( L : bekend onder den naam van straal van '''",.,, dat ten Oosten van Gebeh, tusschen het»»^ en Wageoe, wordt somtijds Bongainvi'' doortogt genaamd. In de laatste jaren J*jjj hen rerscheidene Bngelsche BchcpeD de "TL i Gebeh en Wageoe genomen, kleine til Ijes en de rotsen boven "''"'''j,,,, in dit raarwater verspreid liggen, maken westelijken of Gilolo-doortoptf verkiesclijk B *^ Gimboelan, dorp op Suraatra's U i'>' residentie Padangsche Bovenlanden, !* vj. \\ Kota's, lai-ali Boelii Ajcr. Er v oriU pererts gerondea, Gimbol, dorp op .lava. residentie »• regentschap Magelang, distrikl Ri Gimbrang, dorp op Java, residi tam, distrikl Tjilangkahan. in Gin, eiland ten Ooster van Suniati*^ den liionw-Aivliipel, ten Zuid-Oost< eiland Bintaag, op o J i.v \. Br. (rf - Ginadeo, dorp op Java, residentie f " gentschap Bamarang, distrikl Serondo Ginaijan, dorp op .lava, om de Z l ' "^^ der stad Soerabaja, distrikl Djabakota, " /.'uden in I y ')/. ,j e f l ' Gindajahan, dorp op Javi regentschap Tagal, distrikl Maribuja p\ptffr Gindi, berg op bel eiland Taudjong dat in den Kionw -Archipel ligt. Ginding, kaap aan de \\Csiku>t * eiland l'.anka, L" I :!' /. Br. Ginding, berp op Java, resident roewan, op de Zuidzijde vun lid "■" u ili'"' Hij heefl ondoordringbare * .^ vol van apen, herten, I Ginding, kaap aan de Zuidkust " I ieroCwan. Gindok, uitgestrel i! '"' 'je» adsistent-residentie Banjoen van Kradrnan naar Gradjt Gingoa, ham!, h plaal op Suniat* Oosten ran hel koningrijk Achin. _ Gingham, rivier op Bumatra, J" ilrn ran bel koi kchin. i: ,]i : ':' Gingham of Barrong, rivier en de Noordkusl van Suniatra, ).uiin'-" J GI. 356
: r l ] ' X. Br., 6of 6 mijlen Ü. Z. O. van Pedir. )if |»mging, dorp op hel eiland Ma.lnra, in ''"_"l<m van de afdeeling Soemanap. ~;i lnill ean, dorp op .lava, residentie (he afileeling .Madja Lengka, distriki J'ali 'ifl ]■ or P °P Java, residentie Bantam, Iriï'i, "'- tjebak > '" h et Westen van hel dis "w_ öadjira. Ginting, Z ie : Centen-, re, toe ng, dorp op .lava, residentie Kadoe, Magelang, distrikt Probolinggo. j, ( , ||(^ toer ig, dorp op Java, residentie <'ii re- H .. u ' ;i l' Pekalongan, distrikt Bandar Gi j ( , ( . Lli o °ng, rivier op .lava, residentie Ban* °P ( ' ( ' !: "' ns v '"' '"''■ Poerbolinggosche (li s) ~ 'j ;| !ijana en hei Bandjar Negarasche 'g.! B &ndjar. ri| )( dorp op Java, residentie Che maaa' deeliu g Madja Lengka, distriki .I'ali tibon ? On S, dorp op Java, residentie Che jj/ Mdeeling Madja Lengka, distrikt Madja. G-int nS "'"' (;i ''""" 1! -'' ''"'T '""t'uiiir dorp op .lava, residentie 8a- afde eling Balatiga, distriki Oengaraa, (Ji"'^' 1 ' ongeveer 200 inwoners. '"' l ïcl(. On S a 'l, dorp Op Java, residentie boa„ ' "deeliiig Karang Anj ar, distrikt Gom '■''it,.,,, dorp op Java, adnstent-residentie rjksinj^ l^1 '" l»'l Noorden van het distrikt <jjj**2 iui| i de Tjhnanok. (Jj r . Oll S, /.ie: GientOng, dorp. I X'si,| | , u ° n S Tabang, dorp op Java, adsisteut | ' -"Uitenzorg, in bei Noorden ran hei .I^ 8 » aan '' ( ' 'ivier Mentjereh. ü»trH( ff nur ' "!' l; " n " 1 "'" Noord-Oostknst, ' r :'"' :i - ra 11 n 11 er vogelnestjes. (| l> Hg!r'■**> aan Borneo'a N d-Oostkust, z, '"' O. 1,, -,' Lo' \. Br. Kr wordi '"«ii | en. De Znidhoek dezer '"ïl, 'en Mat la, Maar /.ieh eelp Öi Ou ' t -" en varkens ophouden. ' !l ' i,; l;ii v lllla , rivier op Celel.es, die zich in Q-i ri "' Boni ontlast. H>, iu l ' riv »er O p Oriebes, residentie Ma ""livl;, ,'''' Minahassa, in hei Noorden der %iL oUcea - U;illi .i de II 'l'" 1 ' "'' Java > residentie Soerabaja, ,ï Gir ie i Boerftba J a - ,'. ".'l' Op Java, ad.isleiil -residentie Cll "wangi. identie dentie Patjitao. Gladak, dorp op Java, n karta, 25 palen van Soerakarta, I-' palen n* Bam&rang. Glaga, rivier op ' tkust, ten dentie Tapanoeli, afdeeling Mandaheling, zich in dr I Glaga, d"i-|i c]i Java, Rembang, regentiohap Toeban, uabij HÄ« i-n-ns van Rem bang. Glaga, henrel en dorp op • Kadoe, Glaga, palen ten Zuid-Westen van de stad Qrissee. Hel dorp is beroemd door zijnen prachi tempel, een der drie voornaamste op Java. Op het bergje is bier een boog en ■< van eenen Panoemiaian, die weleer over deze plaats bet bevind roerde. Girie is sterk bc volkt. Girikloowihan, dorp op Java, residentie Eadoe, regentschap Magelang, distriki sinan. Giri Koesooma (Bloemenbcrg), bena ming van cru iredeeltc van den berg A.. op hot eiland Hali. Giri Mora, gehucht op de Westkust van Nieuw-Guinea, distriki Lokahia. Giringan, dorp op Java, adsistent-resi dentic Patjitan. Giroas, dorp op Sumatra's Westkust, i tent-residentie Benkoelen, rijkje Anak Boengei. Giroe, dorp op de Zuidkust, van liet eiland Ceram, aan de baai ran Taroeno. Gironata, dorp op .lava, n bon, regentschap Madja Lengka, dist rikt I'ali niaiiaiiLT, op de zuid-oostelijke grens. Giso, dorp op het Riouir-eiland Bintang. Gisian, dorp op Java, residentie Boerabaja, bij de stad Suciabaja. Gising, dorp op Java, resident ktschappen, op den zuidelijken rug van den Gedé. Gisselaiiw, dorp op de Zuidkust van hel eiland < 'nam, hij Tobo. Gisser, dorp op Java, residentie Soerabaja, afdeeling Grissee. Gisser, rie: Sisser, eiland. Gisser, eilandje in den Uolukschen Archi pel, residentie Banda, tol de Ceram-Laut eilanden lielioiirende. liet telt 120 bewoners in een gelijknamig dorp, onder eenen Mi Gita, dorp op de Wei i Hand . onder hel gebied van Tidoic. Gladagan, dorp op Java, adsistent-resi- GI—GL. 357
Glaga, dorp op Jav;i, adsistent-residentie on diMrikt Banjoew Glaga, dorp op Java, residentie kcdiri, rc ehap en uistrikt Eerbck. Glaga, dorp op Java, residentie Bagelen, afdeeling Lcdok, distrikt Sapoen Glaga, . i Java, residentie Banjoe maas, regentschap Tjilatjap, distrikt Adiredjo. Glaga, dorp op Java, adsistent-residentie Patjitan, distrikl Semanten. Glaga, dorp op Java, adtistent-residentie Patjitan, dislrikt, Lorrok. Glaga, dorp op Java, residentie Ben afdeeling liondowosso, distrikt Poegtt. Glaga, dorp (ip lid eiland Madura, afdcc ling l'iiiiickassaii. Glaga Dowo, dorp op Java, residentie ;m, afdeeling U i den we; Tjoempang of i Set I door Chinezen, die er ecu opium pandjeshuis hebben. Glaga Midang, dorp en suikerfabriek op heribon, afdeeling Madja Jimanang, met eenen Btan bouwa en toebehoorende aan en do erven B. \\. \\s des Glaga Tombo, dorp op Java, residentie Sama eling Salatiga, distrikt Amba i L2G Javanen. Glaga Weroo, dorp op Java, residentie i, distrikt Soeko Glam, kaap aan de Oostkusi van hel eiland o' :si" ■/,. Br. Glam, eiland aan de Znid-Westkusi na tmbar. Bei ia !\ ('ll. Glandang, dorp met koffijplanteadje op Java, Ma- Glandong, dorp op Java, residentie 'I malang, diatriki Mandi Radja. Glandong, (hu-p op Java, residentie Kc <liri, afdeeling Ngrowo. Glangang, rivier op de Znid Wi ■ I Qrooi Kaï iii[iui, residentie rordt tinertïgi ronden. Glap, berg op Java, residentie on i Glap, beuveJ op Java, Patoeroe ■ ling Malang. Glarmondala, dorp ! utie rheribn ' dramajoe. GlaBsa. . eiland. Glassan, dorp op - tsohap Demak, aan de rivier Tocntang. Glatik, eilandje op de Noordkusi vanJ» vsl atie Etembang. Glawon, dorp op Java, residentie Saffl»' rang, aüeeling en distriki Salatiga. Er won ol ruim 100 Javanen. 1 Ml 111 _*. 'J \f V IV V (L|| i 1 ■ Gloan of \ rede*a eiland, cru der Karim"» Djawa-eilanden, residentie Japara. Glebroek, dorp op Java, residentie 1'""' tam, regentschap Lebak, Gledokan, kaap aan Java'a Zuidkust, ijj dentie Probolinggo, afdeeling en distrikt madjacg. Glompang, dorp op .lava, residentie ateohap Banjoemaas, distrikt Kali Bw) ' aan de ri \ ler Betajo. Glompang, dorp op .lava, residentie \' kü joeniaas, regentschap en distrikt Poerffok^ Glempang, dorp op Java, residentie^ as, regentschap Poerboliuggo, ( ' lïi Kerta Negara. ,- l( . Glimbong, heuvel op Java, re ' s "' e !! 111 . Pasoeroewan, afdeeling Malang, distrikt Wg tang. Glisong, eilandje uit vm. Ma* 1 op 11.) J LB' O. L., :," l.i /,. Br. De l"' v -"' : ' kr oode zeelieden. Glisong beho Makassar. . . Glisong, landschap en dorp op de W«j*£, na Celebea, in de Zuider distriki ironera vinden bun bestaan in den kust! I en zeevaart. 1 V landbouw " et minder dan in de Noorder distrik te» geoefend. Bel dorp heeft ei i ,|r Deze plaai werd den 20 Julij 167? ll "" s)ll r onzen, ondei den idmii ;A!( ' menderhand ingenomen. k'ul ()C ' Gliwak, dorp op .lava, residei itichap en disi - ang. Gliwang, dorp op Java, n '!i:m, Pekalongan, distrikt Sawanp r e- Glodak, ririer op Java, resident»* chap Kediri, distrikt Djai pjok' Glodogan, dorp op Java, resid* 11 " djokarta, afdeeling Mataram. Glodogan, dorp op Javi rang, afdeeling Salatiga, distrikt Ei « uilen 111:1,1 400 Javanen. Glooga, dorp op .lava, n Gloonggang, dorp op Jav»i jjjtfi* Banjoemaaa, bap Pocrbo Tjahjana, op di Glocsocr, dorp op J -ir» 1" tuidjai Ni Karani Ki CL. 358
;i Gloaipong (Tolokh), haven op Bumatra, "e Westkust raa het koningrijk Achin, "Tl sl Z 'J '''' v ""' ''' ""' '''" -■".ikiuuni- a orpj ,i ;U . ook podoe u K:i heet, *aat veel handel bestaat. De grond levert d e n SOng, dist rikt, en dorp op Java, resi l, e ut "' J »para, regentschap Pati. Bet distrikt •* '■)■'> dorpen mei 20,300 inwoners. De " '"" l is uiterst vruchtbaar. Bet dorp ligt 7 l ' v wi Pati en 47 1 /., paal van Japara. .lei i n Song, ''"'l' °P - l;n:i - aèsisten.t-resi pal e J>at i'iit". L 6 palen ran Patjitan, 50 Wt" Vau -Piokdjokarta as 80 palen van Soera- longong, dorp Op Java, residentie T tB <*ap en distrikt l'.rebes. „|°ngong, zie: Galoenggoeng, ber?. ii]-, | a ' '''"'I I "I 1 de Oostzijde van het Boenda q! ;is - Et is eene ankerplaats, tto, ° Sar °on, dorp op Java, residentie Kadoc, gjjb«p Magelang. tOn > dorp op Javaj residentie Kediri, 1 ll! residentie Ngrowo, regentschap Tren- G K ' 'list rikt Ngasinan. G-u an S, zie: Ngabaug, hoofdplaats. U\u ri P» 'andsohap in de Lampongsche dis- °P Bumatra. die ni° ' u ' ri ' °P ■ I: ' V;| - fesidentie g, ' ''''ne noordelijke rigting in Bee valt. ' (;| n]|. ° ' l "l "I 1 Sumal ra, resi Li '''"' 'l' 1 - rivier Moesi, - uren hui Ce "''' bestaai uit M wonin ren ra i '' ;il <'ni? eilailg ' M P °P Sumatra, regidentie aan de rii ier tloesi, ruim l uren '\ * :il i de monding der B«wa ,Er zijn Qa? Betl f Us iti il£i a, on,le naam Man fon '' o| ' ' 1<( eiland Makjau. 1m Mauritius, Goa ■■ • riliimL 'l;iiv n ■■'''' op (,i :„ ' suidelijk schiereiland. ''''~,/„„,"" 1 ,' lis rajn bedekt i f " '■') 'mtlast zich in de straal van v;iu (',.] , M; "I op de suid i landtong . Nedei '" '"'' J*" 1618 weti n> a "" r l-""' 1 n'«. s u "11 1-1 - 1 - Bij deze plaats i""' 11 --]! ■'''''' ''''"il wer vervallen zijn. Van 'i''''' lll ' ll b M • ■ ■. de ! : tad van hei rijk |l;i: ""- waar de Koningen van dal oncl den Sultan on men had er moskeeën, hand werken, kunsten en eene haven met aanzien lijken handel. Goa of Gaa, regentschap, mier en dorp op de Noordkust van het eiland Ceram, afckee liii£ WahaaL liet dorp Goa wordt door i Orang Kaj» bestuurd en berat 245 inwoners (Mohammedanen). De rivier vormi scheiding lunchen de distriktcn Kilb;it en Kilmoei. Goa, eiland bij Horos, welks middenpuni ligt op ö° 5' /,. Br., 121" 53' O. L. Goa, zie: Goewa. Goaripin, hoofddorp van liet MoluV eiland Kajoa, op eene koraalbani Gobang, partikolier land i namig d(M] . adsiatent-residentie Bui tenzonr, in het Westen nu lid distriki I'a rong. Bet is ln-woond door 4,G5Ü zii Gobang, dorp op Java, residentie c ap Bamarang, cli>ti- ; :. Gobang, dorp op Java, residentie Batavia, c Kwartier, ten Oosten van de Oedjong Erawang. Gobbó Gobbé, dorp op Celebea' mid westelijk schiereiland, landschap T<m i deszelfs nabijheid heeft men Boutpannen. Goblog, dorp op Java, residi tbaja, afilcclinu' < Sidajoc. Gobi, /.il-: Qebeh, eiland. Gobo Klakka, zie: Oobrook Glaga. Gobol, dorp op hel Batoe-eüand 11<Ï i ; door 40 Goboor, dorp op Java, residentie K Gobrook Glaga, voornaam dorp op residentie Pasoeroewan, afdeeling Malan palen O. Z. O. na MiJimg, aan den voc het '11 mo. Bel is bewoond door T( ca de koliijtui Godang, heuvel op PadangHoe BoTenlai Godang, boaoh o|i Java, n Godean, di Ko diii, i ■ ijch. Godoan, doi ' c Kediri, Godek. Godokun. :, distrikt Djab GL. 359
van den sagucer zeer lekker gevonden wordt. Wanneer men dezen drank matig gebruikt, schaadt hij niet, maai Europeanen, die daar fee] van drinken, verliezen hunms gezond heid. Op Amboina wordt hij zeer red gebruikt; op Java wordt er \an hél voehi door koking bruine suiker verkregen, die een artikel van binnenlandschen handel uitmaakt, en be kend is onder den naam van Javaansehc suiker {Goei. \;'n i'i'uen bloesemtak kan roch.l tijffelen, eu in één etmaal in 1 ,, eene hoeveelheid vau (iei schen; houdt het tijffelen op, dan kan men weder cenen anderen bloesemtak nonen. De arêng-vrucht is van buiten vleezig en eenigzina vergiftig; het binnenste van de vrucht wordt in suikergebak en ook gekonfijt gegeten; oud en hard geworden dient, zij als toetssteen om goud te toetsen. Aan den boom groeijen Zwarte, dunne takjes, die den Miilciicitoi schrijf pennen dienen, terwijl de dunne ribbctjes, die Uu van den boom groeijen, voor worden. De zwam, die te roeit, heet Kuicod eu kan voor tonder dienen. line groot de produktie van de arênpc-suiker zij, is niet bekend. Op Java moet deze zeer Vulijk zijn, daar het een artikel is van al* erbrnik bij de bevolking. De handel daarin i de verschillende deelen van den Vrehipel schijnt van geen bij/ zijn. JTooï zoo ver hetgeen in liet I '. omtrent den i uitvoer op .lava aangaande de bruine suiker wordi vermeld, betrekking heelt tot de aréug suikir, zijn in dat jaar van Bali alleen op Java ingevoerd .v.i.V" ..,,,„ pikola ter vaarde van / 4,879. — en van .lava uitgevoerd 4,005 waarde van / 21,112, —. V voerde hoeveelheid gingen 2,310 pikola naar E ■, Malakka en Poeloe Pinang, 470 pikola n;uir Celebes, ruim 172 pikola naar Pa lembang en Banka, ruim 1054 pikola naai Riouw. De invoer op Java van inlandsen touwwerk bedroeg f 4,71.'!, — en de uitvoer /' . Of dit evenwel bel rekking beef! lot liet zoo inde Gomoeti-touw kan niet niet zekerheid worde >n- In allen geva] schijnen die cijfers voer geenen bijzonder belangrijken lian del daarin te pleiten. Arontis, zde: Arendi-eilanden. Arentsburg's klip, klip aan de Zuid < elebes, in de Molnksehe I Aros, zie Ari:-, distrikt en dorp. Arfa, eilandje aan de Noórdkust van Xietiw- Guinea, in bet Westen der Groote Geelvinkbaai, beoosten den hurk ras Amberpoea, op i Z. Br. en L 34" lv' O. L. Arfak, berg op Nieuw-Gninea, 'm hel Nowd- Oosten van ik-, ifdeeling Wonim di \i:i>, dp lo^; J W O. 1/. Hij is Milircus DtmtKUil '.i._ ] I ! Rijnlandsche voeten hoog en wordt door Alfoeren bewoond. Arfat, hoogste top van den berg vttn Ter oate, op het Moluksohe eiland Ternate. Vol gene Fobstis bedraagt de hoogte 5,836 RijnV. voeten. Argalinga, dorp op Java, residi ribon, regentschap Madja Lengka, distiikt Ta laga, op de Westelijke telling ran den berg Tjeremeh. I In is hei boogal gelegen dorp van dien berg, 3,880 Rijnlandsohe roeten borende zee. Er v.iju geregelde koffij tuinen, waar de koffij in de li oer ren daartoe opzettelijk min v. r\\-„ groeit. Hier üioci jcn Europesche nachten, zon als: aardbeziën, pruimen, perziken, asperges, peulen, dorpen ten, enz. Te AjgaKnga staal eene pasanggrakan. Argallam, landschap op Sumatra'a West" kust, adsistent-reridentie Benkoelen, distrikt Salooma. III! beral rele dorpen. Argo, berg op Java, residentie Japara. Hij is 2,000 roeten boog. Argopooro, ruunpuwende berg op Java, residentie Bezoeki, afdeeling Bondowosso. Hij i.s ilc hoogste top \;i;i lui ui' [djeng gebergte, omstreeks 9,600 Rijnland» hoog, mei verscheidene solfataras, uitgebrande kraters en ook ondheden. In den omtrek vas den fcrkcHnigidfrater tot op de boogste toppen /.iei men |ia:iu\vcn, tijgers en herten, die daar schijnen te huisvesten en voort ie leren. Argoeni of Kamrau, baai aan de Zuid knal van Nieuw-Guinea, op \'V.'>" 45' O I. en op 8* 30' Z. Br, Ari of Waij Ari, rivier op hel eilaiul eiland Ililoe. Zij Invl'l lakken. Ariato, dorp op <'<■ Oostzijde ran bet Wes telijk schiereiland v;m het eiland Cenun, aan ilc baai ren Taroe. ArioofAri, be . ftilsistcnt-rcsi e BuitenzOTg, disi riki Tjibaroe Ariga, haai aas de Noord-Weatku»l Bumatra, aan de Westzijde van bet koningrijk Van dez* haai tot aan het A.ckinshoofd vindt men vek iluri.cn, die jaarlijks nog wr« meerderd worden door de zich meer en meer uitbreidende peperkultuur. Ariga, heuvel op de Noord-Wesikiui van AR. 36
Goding, dorp op Sumatra, in de Batta Landen, distriki Tobah, aan de suid-oostelijke ; van het Kindjaiig-gebergte, 1,304 K.ijnl. roeten boren de oppervlakte der ace, Godjawan, rivier op Java, residentie Djok djokarta, afdeeling Mataram. Godja, dorp op Java, residentie Samarang, tschap Demak. Godo, dorp op Java, residentie en regent p Ftembang, 5 palen van de boofdplaats, . r )'j van Toeban en 77 van Bodjo Negoro. Godogang, zie: Gedogan, berg. Godok, dorp op Java, residentie Batavia, bij de sta 1 Batavia. Godong, dorp op Java, residentie Kediri, tent-residentie Ngroiro, regentschap Tren galek, distriki Kampak. Godong, (l(ii-|i op Java, residentie Sama rang, regentschap Demak, 29 palen van Sama rang, i:i van Salatiga en 13 ran Poerwodadi. Godoon, berg op Java, residentie en re- Pekalongan, distrikt Bandar Goeni ;>ii Tagal. Godrean, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang. Goea, «ie: Goewa eu de daarmede camen- Goea Gooa of Gaga, eiland in de straal en van den Zuidhoek . lid behoort tol de entie Madura, en beefl sleohta een iorp ■" ui Madurezen en Maleijers i:il wordt, lid beslaaieene oppervlakte '.. palen. Goeai, twee eilandeu in den Molukschen Archipel, aan de HY. ikust van lu-i noordelijke i Gilolo. Goearitji, eilandengroep in den Molukschen de eilanden Makjan en I i ii-i i ■ : dr westelijke onbe laigoma, Qoenange, Sikou, y.: oonde eilanden Beirtjan. Goebag, dorp op Java, residentie Samarang, p Demak, i ogen KidooL Goebang, rivier op Sumatra's Oostkust, ook lampal Koeala , r geheeten, naar de g te hoeveelheid die de bosschen bier lev» Goebang, kaap aan de Zuid-Oostzijde van i residentie Biouw, op 0 Br. Goebeh, dorp op Java, residentie l .ui den linker oever Goebcng Dcckoo, 'I" 1 ! itrulic Soexabaja, om de Oosl tier stad, distrit' Djabakota, mei I!■ inwoners 11 s "w |. Goebeng Ketjepit eu Goebeng KlinSj singau, twee dorpen om de Oosl der st* Boerabaja, op Java, het eerste mei -l- ''" andere mei 34 zielen in L 857. ~ Goebeng Tengah, dorp op Java, ""' '" Zuid-Oosl der stad Sperabaja, distrikt Dj»"*' kota. Hel telde iv L 857 I fc zielen. Gooboek, dorp op Java, adsistent-resia 8 * lic Buitenxorg, Goebook, dorp op Java, resident ie ill "'' rang, afdeeling Demak, 'M palen van SftW rang, .'il palen van Salatiga, '2'i palen **" Poerwodadi. Er ia rei.e tabak sondenienu 1 * toebehoorende aan den Heer vos Ende> Goebook, dorp op .lava, resident len, afdeeling Keboeinen. Goebock Lamban en Goebook I"*v (wee dorpen op hel eiland Bali, aan bel ■ Xv ' !l ' derstrand van bel rijk Boleling. Goodang, dorp op liet eiland Banka, "■ Irik( Soengei Slan. « Goedang Koppio Tepatjet, dorp Java, residentie Preanger [legcutscliapP e "'.. i gentsenap Tjiandjor. liet ligl 3,533 voeten boveu de oppervlakte der zee. Goodariin Baroo, dorp op ■' de Batta Landen, landschap Tauiili Oei op eene bergrib van den Simori Woaso s > hoogte van ■'!,! 13 Etijiil. voeten bo' Goede Hoop, suikerfabriek op J«v»j dentie en regentschap fasocrocwan, aanplant van 245 bouws en toebehoorend* U. 11. VASOVKN. ~ Goedo Hoop, kaap aan de Noord-" kust \-ju Nieuw-Guinea, op o j 20' '!'■ L 32° 31' O. L. i Good Fortuin, zie: Porn (Zuid •' vi „i Goodingari, eilandje bij de Westk» 91 Celebes, in de straat van Makassar. . B j Goedjangan, dorp op .lava, resideu* 1 regentschap Boerabaja. Vl - Goedjeg, dorp op Java, residei gentschap Rembang. ,f- Goedjeg, dorp op .lava, residei gentschap Cheribon, distrikl Gcgiss Goedji, dorp op Sumatra, residenü* - 1 bang, aan de rivier l.aniat . ..„lic Goodo, raikerfabrieli op , Soerabaja, afdeeling Uodjn Kerto, aanplani van 3 1" bouws en teM L. Joh \n en \l. Jokdan, Goedoo, dorp op Java, n te onl ichi p i irobogan. ■ l ]/fi" Goofooiibhim, gehuclii o) GO. 360
bang, afdeeling Bodjo Negoro. Goejoek, dorp op Java, residentie Boera karta, regentschap Soekowatie. Goekoelang (Tandjong-) of Tweede Punt, kaap aan Java's Westkust, residentie Bantam, tusschen de Meeuwen- en Welkomst baaijen, en gelegen op 6° 38' 15" Z. Br. en 106° 2.V 13" O. L Goelang, dorp op Java, residentie Sama rang, regentschap Demak, distrikt Mangar. Goelak, dorp op Java, residentie Cheribon, afdeeling Indramajoe, distriki Kareng Ampel. Goela Timor, dorp op .lava, residentie Ta gal, regentschap Brebes, distriki Boemi Ajoe. Goelatjir, dorp op Java, residentie Bantam, regentschap Serang. Gooli, dorp op Java, residentie en regent schap Samarang. Gooliga, zie: lïezoar. Goeli Goeli, dorp op de Oostkust, van het eiland ('enun, residentie Banda, regentschap ()<'roiiL r . Goelin, dorp op Java, residentie Kadoe, re gentschap Magelang, distriki Kemaineh. ■■ regentschap KajelL Hel lelt 80 inwo- S. 1),, u .|. ()|l( | | s 1,1,, r /( , ( . l . vniellibnal 1 . . oe goe, 1,-inili en dorp op Sumatra, resi ,"' l ' ll Bovenlanden, afdeeling en llls ''''k' Mll Kota's. troegoo, dorp op Sumatra, residentie J'a tr"tt e ''' ovl ' n ' ; ' U( l t ' n - aMeeling L Kot»'», dis- l )(i ' .' Ganting, in eene vlakte gelegen. Hier 1( n >''' / ' l '' 1 '"'' ' lll ' l ren iien Bosch, op eenen Q! oeten I gen heuvel. t ' °°goe, dorp op Java, residentie Kadoe, Botschap Magelang, distriki Bandongan. Boelat, berg op Snmatea'a West s > residentie Padangsche Bovenlanden, land -1 A S Kota s. oegooloa, dorp o|> Java, residentie Ka e Bentaohap Magelang. !l( | si Oe goeng, dorp op bumatra'» Westkust, Ajer üauuies, aan de rivier ~I.^°eSoe, 1 .^° e Soe Padang Lawe, dist rikt op Su de»]- Padangsche Bovenlanden, af- Tanah Datar, landschap XX Kota'». \y ° e Soo Taropong, dorp op Sumatra's :t u| N | V " S '" "dsistent-residentie Ajer Bangies, ' Q l ' li vier Bintoai. re,, ° e Soer, dorp op Java, residentie Tagal, Vo l' ; 41' ;41 1>:ii " ;i1 '" 1 -- distrikt Bongas. ''i'iiti ° Soei% Bant'eng, dorp op Java, resi- ''" regentschap Cheribon, dutriki Losari. tt a > a °S° er Malintang, sterkte op buma 'iiiid,., ' ■' 1 kust, residentie Padangsche Boven- IS:, ]|t . e S o 6roong, dorp op Jav«, residentie Noorder Regentschap, bij Bantam, ° e Si eandang, heuvel op Sumatra's ut ie Padang, landschapdei \ 1 ''-'■ vverd de verovering van het '''}'' llu 'u- den Li. Kolonel H\.\ff eene ln.|.fj gelegd, «raaruii men een fraai geiigi doo ' ll ' nt'ek. 'riki \f Oes ' berg op bel eiland Banka, dis n^ha 1 "'; -"egu. ,' ''"'l' op Java, residentie Batavia, Q. K «;„|i,,.. !11l| 'ls ( .|| n ' nv; er iv Borneo's Westerafdeeling, ' l; " ;i . te n^an ' dorp Op Java, residentie Ja '" n». !ent schap Pati, op l l '.. paal van Pati ' ; " ;i > j-,i i an > dorp op i dentie Ja J «P&ta. ' ] '"' dl V;UI Pati en ï~> J U palen van B St ttgan ' (I<)1 T op Java, e Ba 00, l P Karang A.njar,distriki Sokka. Kan, d,,,|, o , j ava n gjdentic Rem- Goelingan, dorp op hel eiland Bali, rijk Mentroei. Goeling Badak, berg op Java, residentie en regentschap Banjoemaas. Goelis, berg op Java, adsi«tent-re»identie en distriki Buitenzorg. Goeloe Goeloe, dorp op het eiland Ma ilum, afdeeling Soemanap, distrikt BaratLaut. Hier woont hél distriktshoofd. Goeloeng, dorp op Celebes 1 Westkust, tijk Jioni, onderhoorig aan Sopi Goeloengan, dorp op bel eiland HJadora, afdeeling Soemanap, distrikt Kota. Goeloewan, kaap en rivier aan - 1 Noordkust, residentie Pekalongan. De rivier ontspring! op bel gebergte Woenaring en ont last zich in eene noord-oostwaawche Btrekkiug in de sec \ an Jara. Goelon, dorp op Java, residentie Kadee, regentschap Magelang, distriki Probolinggo. Goomai Lombok, 00100 en Talang, distrikten op Somatra, residentie Pakn landschap Pasoemah, De Hoofdi oemai Oeloe bebben, volgens de laatste berigteu, van hun voornemen doen blijken, om sich aan ons Gouvernement Ie onderwerpen. Een ge deelte van Goemai Talang i« nog ni( boorzaamhei Goemajoen, dorp op Java, residentie en itschap Tagal, dMriki Doekoe Wrinuin. Gocmilluilg, hm : /.llid- GO. 361
Banda. Het dorp bestaat uit een twaalftal hui zen en is door eenen steenen muur omringd. Goernanting, berg op Java, op ilc weste lijke grens van Banjoemaas. G-oornasa, dorp op Java, residentie en re gentschap Samarang. Goemawang, dorp op Java, residentie Ban joemaas, afdeeliug Bandjar Negara, distrikt Sin gomerto. Goemawang Kidool, hoofdplaats rsn het distriki Wiradeasa, op Java, residentie ra re gentechap Pekalongan. Er is een Controleur ge vestigd. Goemba, berg op Java, residentie Peka longan, regentschap Batang, distrikt Socba, op de grens van Külisabk. Goemba, rivier oj) het eiland Banka, dis trikt ToboalL Goemelang, zie: Goonalanc:. Goemelar, dorp <ip Java, residentie en re gentschap Tagal, distrikt Doekoe Wringin, op Goomolar, dorp op Java, residentie en rc chap Banjoemaas, Kali liciljo. Goemolar, dorp op Java, residentie. Ban :iiii, ilistrikt Ka rang Koliar. Goemelar, dorp op Java, residentie Ban joema p Tjilatjap, distrikt Pcga disgan. Goemolar, dorp op Java, residentie Cediri, ;iii- Ngrowo, regentschap Tren . distrikt Kampak, op de grens ran Pakkies. Goomolem, dorp op Java, residentie Pe kaloogu, regei Batang, op den roei i Iroedo. lid bevat i ezinnen, welke zich met het planten van tabak en Tnikadhe tarwe bezighouden. Goemiati, klip is den Riotrw Archipel, bc oosten Sumatra, in de Doerian-straat. Goemilang, de: Goemalang. Goeminara, dorp op Sumatia's Oost kus], aan renen zijtak der Lanu'kiil.- rivier, liet is lie woond dooi een BOtal Batta's, die aan Langkat onderworpen zijn, en zich mei pepei planten lomlen. Goemingon, dorp op Java, reiidestie Pe ■;in, regeni distrikt Mi Goomingsir, dorp op Java, residentie joemai ing üamljar Negara, distriki Batoer. Goomi 00100, rie: Qoemai ()('loc. Goomiwang, poststation op Java, re i dentie Bagelen, regentodu liiki Sokka. wangan, op de Wcstergrens. Goemoeran, dorp op Java, residentie la l) tam, afdeeling Tjiringin. Goemoeroe, dorp op Java, residentie fl regentschap Pekaloiigan, distrikt Wirades* 1 met eene mdigoplantaadje, Goemoeroe, dorp op Java, residentie joemaas, afdeeling Bandjar Negara, distrikt ö gomarto. ( „ Goemoeroe, dorp op Java, rcsiilc rilion, regentschap Madja Lengka, distrikt fatga. Goomong, dorp op Java, cesidenti len, regentschap Karang Anjar, distrikt 6° bong. .j. Goomook, partikulier land op Java, re * dentie Boerabaja, regentschap Grissee. l' l ' l val ~Ui bewoni Goompa, dorp in Borneo'a Zuid- en afdeeling, distrikt Bekontpai, in liet ?** gebied, .liet beval i"i inwoners. ~ Goempang, dorp op Javi itie "^ fdeeling Bandjar Negara, di* Bandjar. Goomplong, dorp op Ji niaran',', regentsohap Kendal. Er groei* weinig Turkwhe tarwe. (ft Goena (Wai), rivier op het eiland 5° in i\vi\ oinl rek van Knjrli. %fp Goenangc, onbewoond eiland in '''" up tuksohen Archipel, tot de Goearitji-eu 0 * behoorende. Ap Goenawar, dorp op Java, resident!* gelen, afdeeling en distriki Amhal. Goendang, ri\icr op Java, resident!® jj rakaria, :iiMcc!i il.lt Padjang. Zij ontlast 2' de Solo-rivier. (i -j- Goendang, dorp op Java, adi dentie Patjitan, distrikt Pangool. Goondang, dorp op Java, dentie Patjitan, distrikt Semanten. Goondeel, dorp op Java, n deeling Etezoeki, distnkt Soembcr '■ Goondi. eilandje aan de Zuid-O" 1 nu Basaatn. Goondi, dorp op Java, resident»"» 1 Gocmkombang, berst op liet eiland eu »' do afdeelirg Madwa, distrikt Bangkalang. Goomook, dorp op Java, residentie Be ajeki, afdeeling en distriki Fanaroekaii' Goemoek, dorp op .lava, adsistent-reßideuw* Banjoewangi, distrikt Rogo Djampi. Goemoek, zie: Qemoek, kaap. _ Gocmoeling, dorp op Java, residentie *■ kalongan, regentsch&p Pekalougan, diatrik' ö GO. 362
te Bentschap Demak, distrikt Mangar. °Qnding, dorp op Java, residentie Rem dn ?-'> afdeeling Bodjo Negoro. oondo, rivier op Java, residentie en af ■*toig Probolinggo, distrikt Tongas. «■oendoe, dorp oi> Java, residentie Kadoe, Magelang. ~ Oendoel, eiland in de Java zoe, tot de Djawa-eilauden behoorende 'vin ? endoel ' I ' C ' UV( ' l °P 1|( ' 1 '■' la " a BaKton, 1 ( ' ( '" westvoet van hel Tadjem-gebei berff op de Noordzijde van liet Bali, rijk Bolelbg. j °°ndoolo, rivier op Java, adsistcnt-rrsi- \ Kf n '. H ' Patjitan. '/.ij ontlast zich in de Patjitan ' ( ' u is door eene bank gesloten. ,! e . Oen g of Qangsa, rivier op Java, resi- * Tagal, regentschap Brebes, op de grens j "'' regentschap Tagal. Zij ontêpringi uit S). l ler B Bentina, ten Noord-Westen vanden K '"^ ll of Qedé, in hel distriki Lebaksioe. Zij 1 diepe bergstroom, en bij Kcmantrelen, '■ ll van hare monding, 30 voeten breed ' (I| ' ll| "i, duch smal van bed. Haar loop is (■„' | ' ""'d-Wrsi. dan Noord-Oost tot aai 111,1, , l :::!< 'i crue lengte van I") palen. Zij is Aiu^', 1 "' 11 ' 1 "' ''" IH ' l ' lu ' '' l ' ;i '' Héwng op. f:cl ( ., r| l' m °ading is in LBSS ecu seehoofd uit* siilc,? (Goenong-), licuvels op Java, re s, K ,^."' ° r ean :i- Regentschappen, regentschap 1 " distrikt Bingaparaa. (l ( . hl . ei jSoongan, poststation op Java, ren l';,l|' ( l ' 1'" afdeeling Kraksan, distrikt Loofdplaati ran het distrikt ;i Java, residentie en re (JjJP Pekalot f Cs,., . j )an S, dorp op .lava, residcu!.. Q-oe '' Kr<l ''''' lliMnU Pjambean. "°or i S» ' v '" Jaeaameh en \faleisci ■ end» icoor '"''' nifl, r (ff hv' O ' V '"' '"" / ' rs</ "'>'»'!/■ ' l(7 "i'l( n °f e ' < ' il ' lllll J 1 ' MB Zuidkust, Uoe'rl "«jdentie Cediri. B^tsoha 0 ** 1 1 ' v ' 1 ' 1 ' "i 1 ' I:IV:| - residentie en re- G-qq '' la K&l. Zij ontlast zich in de ]':itn '''''''«■liii., ( '"'l' "I 1 •'•' iv;i - residentie 'i Q Pai nalang, distriki r l rep DS ' '" •''■ n ' si ' lrillie Cheri- , Koeningan, distrikt Kadoe .O Kadoe Gedé. ,■ rs ° n S dorp op Ja entie Bate ' ' T k - osten de rivier Tji- Goonong, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap M&gekng, distrikt Probolinggo. Goenong, distrikt in liet landschap IX Kota's op Sumatra's Westkust] residentie i'a dangsche Bo\ enlanden. Goenong, dorp op Sumatra'a Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden, distrikt Haiipoe. Goenong, post op Snmatra's Westkust, residentie I'ailunir, huidseliap \I KotaV Goenong, dorj> up Bumatra'a Westkust, residentie l'adaugsche Boveiiltiiiden, landschap iler IV Kol a's, ;uiu don weg die naar de oos telijke distrikten leidt, op eene lioogte van 2300 voeten boven de /cc. Goenong, dorp op Sumatra, in de Batta Landea, aan den liuker oever der Simpang Kanaii. Goenong, dorp op de Zuid-Westkust vau het Socnda-eiland Lepar. Goenong, dorp in Borneo's Zuid- en Oos terafdeeling, ïijk Bandjennasin, Zuid vanMar tapoera, alwaar de erfgenaam van den troon diamantg roei en bezit. Goenong Abang, dorp op Java, resi tic Banjoemaas, afdeeling Bandjar »\ distrikt Singomerto. Goenong Ada, dorp op het eiland Ma diua, in het binnenland van de afdeeling Boe manap. Goenong Adji, dorp op Java, residentie Cherilinn, regentschap Koeningan, distrikt Loe rah AgoDg. Goenong Agong, dorp op Java, residen tie T;i : dl, regentschap Brebes, distrikt Boemi Ajon. Goenong Agong, dorp op Stunatra, land- Pajoanafa Lebar, aan den vod van den Dempo. Bet ia irienlijk e goed gebouwdo hnixeu i erblijfplaats voor vreemdelingen, fe is een Eraarje m'jvit \an auunerkelijke diepte, mei I ter, dat altijd koel is. De brwro veil aan kropgezwellea. lUi is te Gocm des nachts ontzettend koud. Goenong Agong, /.ie : Rin g git, I Goenong Ajoe, dorp op de Westkust na Somatra, adsistent-residentie Benkoelen, distrikt Manna, 3 uur van Tandjong Alam. Goenong Anten, dorp op iden i:c Bantam, afdeeling Lebak. Goenong Api of Bangeang, eiland ten Oosten na hel eiland mijlen ten Noord-Oosten van de ki ma, op 8" 11' /.. lir. en 119 1!,., is den Sultan van Bijna onderhoorig. Dr i GO. 363
scherpe piek op du Oostzijde van liet eiland tooki immer. De bevolking wordt op :>nn zie len geschat; hun voedsel bestaat hoofdzakelijk uit Turksche tarwe en pompoenen. Dil eiland lever! uitmuntende paarden en veel katoen. Hei dieni ook tot verblijfplaats van bannelin gen die voor eenen korten tijil gestraft wor- Goenong Api, of Brandend Eiland, vulkaan-eiland in de Bandazee, ten Noord- Oosten van bel Zuid tester-eiland Wetter, Op ft* 57' Z. Br., 126" ll' O.L. liet is een steile kerel, die bijna zonder strand uit de Zee oprijst, liet is ';'., mijl lang en "., mijl breed en onbewoond. De rulkaan is sedert langen tijd in rust Goenong Api, of Vuurberg, eiland in de Banda-zee, tot de Banda-eilanden behoo rende, 10 minuten overvaren* van Neira, en daarvan gescheiden door het Zonnegat, op r :■>()' Z. Br., L3o° S J 30" O.L. Dil eiland bestaai uit eeneu grooten biandeuden berg, die liiiu roeten boog is, en waaruit altijd mok op De irroud rondom dezen vulkaan is met eenen weeldennen plantengroei bedekt, «elke gedeel bestaat uit groente-, kokosnoten- en bam boe-tuinen, en gedeeltelijk uit noten-muskaat perken; men vindt in de lommer van dit ge boomte eenige bewoonde batten. De bellingen zijn toi aan het. middengedeelte van den berg mei wouden bedekt. De top is dor en kaal en bedekt met zwavel. De krater heeft eene mid : van WO voet. Aan de Noordzijde Goeuong Api is ecu groot rif. Goonong Api, vulkaan op de Noordzijde van liet, Sangir-eiland Siao, residentie .\lanado. De kruin is niet begroeid; men ziet er me nigmaal wolken VBO aseh en look uit Op- dernissen omringd. Hel teil 878 inwoners. Goonong Batoo, dorp op Java, residentie Bantam, afdeeling Lebak, distrikl Tjil; ban, 2,033 liijnl. roetal boven de oppervlakte dei zee. Goonong Batoe, dorp op Java, adsistent residentie Baitenzorg, in het Zuiden van l |( ' diatrikl Tjibaroesa, Goonong Batoo, dorp op Java, residentie Ta-al, afdeeling Pamalang, distriki Bong»* aan de rivier Telaga, tO 1 /, P*al xail 'l.- a ' t " 22'/i paal van Pekalongan. Goenong Batoo, dorp op Sumatra, ''""'' dentie Palembang, distriki Pegagan Oedik- Goonong Bontang, onderdistrikt op ■'"' ia, residentie Preanger Etegeutschappa gentschap Tjiandjor, in Lel /uiden van ' |C ' distrikt Djampang Tengah. Hel beslaat 1ü aan bet Znider ceestrand eene lengte van ia " 30 en eene breedte van '.' ?.., De Petütffi (Hoofd) van dit boudt te Sagaranten verblijf. Goenong Boender, dorp op Java, a^ tent-residentie Baitenzorg, in het Zuidei In-i ilistriki Parong. Goonong Djaja, dorp op Java, resideo** Banjoemaa», regentschap en distrikt TjU» l^ aan de Tjidonaii. Goonong Djati, dorp op .lava, Banjoemaas, afdeeling Bandjar Negara, dist" Singomerto. Goonong Djawa, dorp op Java, I( ' M [t tic Cheribon, regentschap Koeningan, di" l.ociali Agong. o j, Goonong Dou, rivier en Celebes, residentie Manado, rijk BólanS -uiido. Goenong Giono, dorp op .la. tic Banjoemaas, afüeeüng Bundjai N 8" distriki Singomerto. |V . Goonong Gombong, dorp op ■ l; ' v:l ',] ] .ii> sidentie Preanger llegeutschappen, n■-''■"' > ' 1 . l -ii Tjiaiuljoi-, 11, 'I I de Oppervlakte drr zee. Goonong Gono, dorp op Java, <'""'' Kadoe, regentsi bap Magelang, distrikt . -ide 11 ' Goonong Haloo, dorp op Java, "■ v .,n tic Preanger Regentschappen, 30 l l ''''.','",.^)' Tjiandjor, 24 palen t;m Bandoug «■ van Soemadang. )|l i c Goonong Karang, rivier op il: ' v: ''^.|i;i| r \.-ni de n sidenl fji' pen en BuiteUZOl'g. '/ij 0 dadap. Gooiiong Kurong, dorp Goenong Api, vuurspuwende berg op hel i Lombok, oiei rar van In-i neer Danoe. Hij ia ecu in)> van den berg Rindjani en niil hooger'dan 800 Rijnl. voeten boven lui meer boven de oppervlakte der ccc. De ki-uiii ia mei zwavel bedekt. Gocnong Awoo of Babi ABara, kalk rota op Java, residentie Preanger üegeutschap pen, regentschap Bandong, dutrikl Tjilokotot. Goenong Barang, dm-p op Java, resi dentie Cheribon, BÜeelüig Madja Lengka, du trikl Madja. Goenong Batin, dorp op Sumatra, in de !.!• distrikten, distrikl Toelang iin «iuii:, aan paal 6 lijkvan Mauggula,attii de rh n. Hel ligi l 1'" '1 Etijnl. voeten eu ia door wil- GO. 364
j "'■ Cheribon, regentschap Koeningan, op '' Qo <»delijke grens van het distrikt Loerah ]. ° en ong Katon, dorp op Bvmatra, inde 'Jpougsche distrikten, aan de rivier Besai. ~,. ■ , 00ll °ng Kembang, dorp op Bumatra, ; , :ill ''"'''.■ Palembang, distriki Boelan 'IVn-ah, „ e j ''' rivier Moesi, 3 unr roejjeni van Boen p ""'""ui, mei ecu iiüal woningen. |( , oeao ng Kembar, dorp op bei eiland x " 1;l> ' u het binnenland van het regentschap '^mna,, •■|'si.|° 6nong Kondan g> distriki op Java, "'"' en regentschap Soerabaja, mei W 5 l "i 50,600 zielen. I >it distriki is door In' "'".-'. over de Kali Maas, met Dienggolo Loonden. "•N^° nong Kendang, disirikt op J ; ' tu ' Soerabaja, regentschap Grissee. Bel i:,. . : Ki dorpen en 84,600 inwoners. Onder ('l •'" '"'dsciu. bevolking vindt men eenige ' s||l »('ii. 1( . Kondang, distriki op .lava, "' Soerabaja, regentschap Lamongaii. Q. o "' V:i t L 52 dorpen mei 82,800 rielen, ' l( ''i;ii.°?. Ons Kentjana, dorp op .lava, resi >un '| ' ;illt "in, Zuidei [ïegentschap, 18 palen v;t u a . *> ; "'-" ) palen van Tjiringin, 68 palen **** en 46 1 /, paal van Serang. Bet 'iv. ° e "' en hooger dan da oppervlakte der eo ne ® n °ng Kidool, of Begoro Kidool, öjojjj. l ' U(1 t' provinciën van de residontie '''■»<,'/ n ' 1 ' °P Jam 7 ''J " <inlt (il ""' :l "' -'*'jksl "■ ' ''''""/"'■. Onder de hevelen vanden toe a t*ef er v:l " D J okd J oksrta I "'^'""' | l- Q. o ( ' r vele aan. ''"'ij.,,., Ori S Kidool, dorp op Java, r< aaS> "'-''"'■'■' l: 'l' Poerwokerto, distrikt ' ;i '-'itl ~ ° ng Lajak, dorp op Java, residentie Goen'o"'' l^''1 '"!' Pama W. distriki I ''li'li,. N > Lama, rivier en goudplaats op BoUna ~ '""-'ilMisi, re , rijkje Gfoe °Bondo. (lp "tic j^ On p Lawang, dorp o p Java, reai s . () "ii ■ ! -'' l||i ". afdeeliug Ledok, distri ( ' ll; " ll ljc.s° nS Lilr >bo of Lei,iho, drie kleine ;; "i het 'i' e lnil '-elie zee, bij Je Oostkusl ■ 'lisV? Limbo > ll '"l' op bel Q oenong Sitoli, in hel Zuiden. iV 11ll 'nt j,. ~f Lil noes Agong, dorp op Java, tentschap Galoe, distriki Goonong Loohocr, dorp op Java, resi dentie Cheribon, regentschap Koeningan, dis trikt Kadoe (lede. Goenong Loerah, dorp op Java, residen tie Banjoemaas, regentschap Poerwokerto, dis trikl Adjibarang, op de oostelijke grens. Goenong Lor, distriki op Java, residen tie Kodii-i, adsisteut-residentie Ngrowo, re gentschap Trengalek. Bei teil 8,576 inwoners. De hoofdplaats is Nglemboe. Goenong Malang, dorp op Java, adsia tciit residentie Buitenaorg, in hel Oosten van liet distriki Parong. Goenong Malelo, dorp op Snmatra, re sidentie Padangsche Bovenlanden, landschap der Ylll Kota's. Goenong Malintang, dorp op Samatn, residentie Padangsche Bovenlanden, bod der V] Kota's. Goenong Mandie, dorp op Sumatra, re sidentie Palembang, distrikt Ajnpat Law Hei beval 1 buizen. Goenong Mentah, stortvloed in de ri vier Pisaug, op Smoatra, Larapongscke >li> trikten. Bij laag water ia bij n lijk. Goenong Mcraksa, dorp op bumatra, residentie Palembang. Goenong Minjan, dorp op Java, ; teat-reaideutie Krawaog, distrikl feegala Jlc nuiL'. Goenong Minto, goudplaaia op Celebes, residentie Matindo, rijk Bolaug Mogoudo. Goenong Monjet, zie: Apeubi Goenong Pandah, dorp op Java, resi dentie en afdeeling Probolinggo, distrikl i> Goenong Parang, distrikl op Jara, re sideutie Preauger Elegentscliappen, regeutschap Tjiandjor. Hel beval 31.830 inwoners. In Oc tober LBSS beefl cc van regen, in dit ili>ii ikt 7li inlaad . 3 warong'g, M padischnren en 2 boüdknlen oravergerukt. 1 ie pa: fan dien naam b dit dis trikt, in hel dorp Tjikontang, aan den Z.Z.Ü. voel van dcii bi I 790 lüjnl. voe ten boven de ccc gelegen. Goenong Pasar Kiamis, dorp op Java, entie Prea ion. Goenong Pati, dorp lentie Samamng, afdeeling 1 , distrikl Oi rau. Jlct beval ruün 800 inwoners. Goonong Ponten, dorp op Java, Malarain. Goenong Persodo, dorp op .lava, dentie Bagelea, afilei jo. GO. 365
Goonong Potarangan, dorp op Java, Banjoemaas, afdeeling Bandjar Ne gara, distrikt Bator. Het ligt 6,880 Rijnlaud oeten boven de oppervlakte der zee. Goonong Petir, dorp op Java, residentie Djokdjokarta, regentschap Padjang. Goonong Poetih, dorp op Java» residen tie Bi leling Bandjar Negara, dis irikt Karang Kohar. Goenong Priang, gehucht op Sus iv de Lampongsche distrikten, distriW Te lokh Betong. Br worden pepertuinen gevon den, en den koffijboom treft men er als heining plant I Goenong Radja, dorp op Java, residen tie Banjoemaas, afdeeling Bandjar Negan palen van Baujoemau, 48 palen rei Poerwo kerto, •'!.".'■.. paal na Foerbolinggo, 70 palen van Tjilatjap en C> palen ntn Bandj Goenong Radja, dorp op de West kust van Bnmatra, adsiitent-reridentie Benkoelen. Goenong Radja, dorp op Somatra, inde Lampongs, afdeeling Sekampong. lh't bettaai vii 3 stammen of kaboewai's: Dagang, Pc hu en Besoesoen, telt 3 soekoe's, _'<i huizen pn ruim 800 inwoners (IS.">5). In de nabijheid ertuinen. Goenong Radjegwesin, dorp op Java, residentie Pasoeioewan, afdeeling tfalang, op tang naar Bisir, op o reex roeten boven de op pen lakte der / Goenong Rantau, dorp en heuvi deeling, distriki Doe- Bon Oeloe. De heuvel is 70 roeten hoog. Goenong Rata, dorp bok. Goonong Rodjo, dorp op Java, residen tie Banjoemaas, afdêeling Bandjar Negara, dit triki ■ Goenong Sahari, land op iden hap Soetabaja, distrüd Djaba kota, aan de Kali Uai Êei 'm een pai lilcu lier ; jknamig dorp, dal iv een steil, 60 roeten hoog beu vel tj e gebouwd, iij hetwelk eeuo minerale bron gevonden wordt, ilif ook aardolie opleveri en den eigenaar ■ inkomsten geeft. De bron is bij de in -0 bekend onder den naam van even heef) nau e ', tol welks ben I i I engan, ook : fen, ontleeni /.ij aan ■ Ajei- Goi Suliari genoemd. De temperatuur van hel « !l ' ter ia W I'ah., bij s? J hiehttemperatuur. " ( " lirmi vormt ecu vierkani van bijna :> meter» lengte en evenveel breedte. In de nabijheK van liet landhuis bevindt zich hel grai vso den Raad van Dodië RoTHENBiuiLüK, in overleden. Goenong Sahari Kidool en Lor, aidentie Bamaraiig, afdeeli di.strikt Balatiga. liet eerste is bewoond door ruu" LOO Javanen en het andere door 1 I Goenong Sangkoer, dorp op Javi dentie Cheribon, regentschap Galoe, di Elantja. Het ligt 1,749 Rijul. voeten boven a* oppervlakte der zee. Goenong Santri, dorp op Ja\ tic Bantam, 18 palen van Serang, 21' van Anjer, 46 1 /, paal van Lebak en 48 van 'J'jirin'_'in. Goonong Sari, buurt op Java, reside" " Bata\ in, in de stad Batavia. ■, Goonong Sari, dorp op Java, residen en regentsohap Cheribon, di.strikt 1. Goenong Sari, dorp op Java, ' Cheribon, partikulier land en distrikt Kano»"» tic Goenong Sari, dorp op .lava. resi< Cheribon, afdeeling [ndramajoe, distrikt ™ " Kl "- H& Goenong Sètan, dorp op Sut Oostkust, rijk Siak, aan de rivier SitoJ Van dit dorp loopt een weg '' jj. twee dagreizen van Goenong Seitan v '! 1 )11 ' r derd is. Het land ia langs dezen weg gaans laar, niet zelden moerassig en I J 'J oi i ral mei bosoh bedekt. Goenong Sindoor, landgoed "i 1 a 1 residentie Buitenzorg, liij de " plaats. Goonong Sindoor, dorp o]> ■' tent-residentie Buitenzorg, in hi van het distrikt Parong, 22 palen sorg. .| ( .„tie Goonong Sira, dorp op Java, res p, Cheribon, n doe Gedé. Goonong Sitoli, distrikt, op hei jp Hel bevat L 6 Maleische ' : iiet strand gelegen. Di dii si rand zijn VOOr dl ~>!:'' schikt. Gei ■ wordt '■'' °' mijl afstands van den wal | e' bf Goonong Sitoli, hoofdplaats v gitol' edan ! van het, distrikt, (''"'"""v,,!! ''I' Goonong Sogi, grooi wel p»» 1 ira, iv de Lampon GO. 366
grtah jierljn en een weinig katoen, terwijl de grond goud, steenkolen en ijzer bevat. Er worden wapenen van inlandschen vorm ver vaardigd, en houten schotels, doosen en bakken ;ikl. gala? den wo " vau Telokl > Bctong naar Mang in., ° en ° n £ Sogi, benaming van twee dor -Bek °'' l ' ra ' ' u ( '° Lampongs, afdeeling iii " |i( l ' l ' Mt ' dorp van dien naam telde ~n ''■' i! " huizen, 92] inwoners en 6soekoe's , (ii , "■■ s '" ll| l uit de staiinueu of kaboewai'a Be h cLd' ''" l>( ' l( ''j ; '- 1" 'leszelfs nai.ij "oncr '^''!' Pöpertuinen. Het andere dorp Goe beg? ~°gi bevatte l buizen mei io inwoners, rtam j '"' ' : ''"' M "'! UH ' on behoorde tot den g "' iaboeteai NonjaL ])j i O . onoi lg Soré, dorp O]i .lava, residentie afdeeling Mataram. l illir Oe nong Talo, zie: Gorontalo, afdec- e liz . C,] ( .° euoil e Tapabibing, goudplaat* op esidentie Manado, rijk Bolang Mo ,l 0 j °nong Tappa, dorp op Sumatra, m *Pongsche diatrÜcten, niet ver van den Ooen Toekn 8 Bawan K de utio Tawang, dorp op Java, resi l'l(:u\ ;i "'■'''"• '' l l:llr " V:IU H'onosoho, 39 Poerworedjo, 43 palen van Keboc liu],j' () M 1 * ; ' 11-il van Anilial en M palen van Toboer, rijk op Borneo's Noprd rest Berou, grenzende ten '"''l'lell." : , li "' ten Westen aan hei I|<)()r ilcl'i"i'" ■ ''" I ' IL aan e c u er der rivier Koeran, tol aan der twee hoofdtakken, en ten zee. De vlakke inhoud wordt igraphische mijlen of /";'' k - palen. De bevolking bedraagi ruim j» e . . • ;i " deze wonen aan de kn ' : ''n s, u , ' u le ren, onmiddellijk onderl i ■ iS ,'ii"i zieleD in (i > ; uvan H'i „u""'' I '"' l)ra ' laatïten bebben u i, ala opiumschuiven, dobbe ,'J !ai!, v . ' UtTl 'lerijeii, enz., welke ondeugden " 4e b^ .„"''■"'■■""len, welke verdeeld /.ijn m de cha Ppeu ïaman en Eawoean ''-u ~,' ' I Dajak ;i: "iii,.„ "' M ' r andere min. ln- onafhankelijke ion» m 'er beval i i van ( (l| t, i hare twee boofdtakken, ••■\ n ,^ V ' [ '. °P tol middellandsch .„"i; «twelk door den w.l aardvruchten, ter voo en suikerriet. Verder ten, rotan, De dieren die er gevonden worden zijn: herten, reeën, beeren, rhiuocerossen, varkens, banieng'a, apen, slangen eu verscheidene \ • I>e handel bepaalt zich tot de praauwen. De buitenlandsche handel is uitsluitend in handen mui Boef loks, welke laatsten er uit hun land zout en lijnwaden aanvoeren, terwijl de Boegmezen er van Koetei mei tabak, yambir, opium, lijnwaad, buskruid en vuurwapenen komen, en van Ce lebes zout, tf/wy-Miikcr, olie en lijnwaad aan brengen. De uitvoer-artikelen zijn: was, vo gelnestjes, tripan ff, , .■ en goud naar Sol lok en Celebes, en karet naar Koetei. Gebaande wegen heefl men er niet; di meenschap geschud! te water en langs voet paden. De voornaam land streek zijn de Kimangia, Loeangi, Beriugin, Baleijer, Batoe Kajer en Njamok. Onder den Sultan van Goenong Teboer be hoorcu de L 6 langs de Ini anden, waarvan Poeloe Pandjang bewoond is dom- 20 Badjosche twee Hoofden. In dit rijk worden de Mali-' liaudliaafil. De vlag van Goenong Teboer is ellen • Goenong Tobocr, dorp op Bornco, rijk Goenong Teboer, in bet binnenland, aan de rivier ' , mijl van Samblioi 7' 56" N. Br., 117° 87' ü. L, <■ de splitsing dei' Korran-m irr gelegen, li de hoofdplaats van liet rijk m den Sultan, en beva< 50 huizen, <j palen rusten en k paalwerk om zijn. Er wonen Mohammedanen c» eenige Bi handelaren, \ roeger lag r aan den roet van den gelijk namig! | mijl ran bet tegenwoor ootddorp. Goenong Tello, zie: Qorontalo. Goenong Tilo, ne: Qadja Goenong Tjahia, dorp op Sumatra'sZuid ast, Lampongsche distrüten, laai ug Bawang, aan den regter oever dei ■ groeit rijst. Goonong Tjehara, dorp op .lava, dentie Bantam, 76 1 /, paal Tan Tjiandjor, ( .is Pjiringin en Goenong Tjiroepo, dorp op Java, resi trikl Salem. GO. 367
Goonong Tjoopo, twee dorpen op Java, residentie Ckeribon, regentschap Galoc, distriki Tjiames. Goenong Toeli, dorp op Java, residentie Probolinggo. Goenong Toempeng, dorp op Java, re sidentie Samaraug, afdecling en distrikt Sala> tiga, bewoond door ecu BOOtft] Javanen. Goonong Toowa, koerk op Bumatra'« Westkust, residentie Tapanoeli, afdeeling Man daheling, distrikt Grool Maudabcliug. '/rij telt ongeveer LOO buizen, door vruchtboomen over- Bcbaduwd. De omtrek is mei rijstvelden bedekt. Goenong Toowa, dorp opSumatra's \V»>t kust, residentie Tapanoeli, afdeeling A.ngkolah, <YM) Itijnl. voeten hoven de weo. Er is een militaire posi gevestigd. Goenong Trang, dorp op Bumatra, in de Lanipongscbu distrikten, aan de rivier loelaug l'niH ang. Goenong Wangi, dorp op Java, residentie Cheribon, afdeeling Madja Leugka, distrikt Madja. Goonong Wangi, dorp op Java, residentie Djokdjokarta, afdeeling .Mjinram. Goenong Waras, dorp op Sumatro, in de Lampongsche distrikteu, aan de rivier Toe lang Ba wang. Goenong Warong, dorp op Java, resi dentie Bantam, Zuider Regentschap. In L 843 is de zetel van bei bestuur van Lebak naar dil dorp verplaatst en luier weder van deze plaats naar Rangkaa Betoug. Goenong Wilos, dorp op Java, residentie lemaas, regentschap Tjilatjap, distrikl IV- Qgan, aan de Tjikawong. Goonong Windoe, dorp op Java, re« eribou, regentschap en diatrikt Madja Lengka. Goonong Woedjil, dorp op Java, resi utaohap Keboemon, distrikl Keboemeu. Goonong "Wooled, dorp op Java, resi dentie Banjoemaas, regentschap Poerboli diïü'iki Tjahjana. Goontang, rivier op Java, residentie Ba niariuiL', v i hel meer Pening ontlast. Gocnting, kaap op hel eiland Banka, be ~■ll de baai iran Jebo Goenting, dorp op Java, residentie Peka longan, regentschap eu distrikl Bats Goenting, dorp Dp Java, residentie Bagi len, afdeeliug Ledok. Goenting, rivier op rabaja. Zij ontspriugi op den berg Gronjang. Goonting, b en dorp op de I kust van Sumatra, adsistent-residcntic I'"'"' koelen, bij de Manna-rivier. Goentoong, kampong inde Vorsten! van Bandjennasin, op Borneo. Goentoeng, eilandje aan Sumatra's Oost" kust, aan den mond der rivier Slak. De I'" O. I. Compagnie bad bier eeue versterkte wP* l waarvan de bezetting in het begin dei eeuw werd vermoord. Goentoer, gebergte op .lava, residu _ Preanger Regentschappen, regentscliap '"" dong. De voornaamste toppen zijn: de '"' t ! toer, do Tindjoe Jjimt, de Agong en de Ga"3 Goentoer, vnurspuwende berg op ' l;l^'' en de voornaamste top \an bet I nieiil'"' I bergte, in de residentie Preanger (lcgcutscl»r pen, regentschap Bandoiig, tusscheu i: Irikieu Timbanganten en Jelle», 3'/j '"'■' \'j. den ïclaga Bodas, en ruim 1 mijl ten x Westen van Gaioet, op 7° 9' 30" 1- &•* LO3 ' 53' in" O. I;. Ihj was rroeger.op ' : mongaq na, de werkzaamste vulkaan van ' doch tegenwoordig is bij geheel in >'" lop is kaal en met lava overdekt, li : westelijke kraterraud is 6,312 Rijnl boven de zee en de krater zelf 5/(1 diep. De voornaamste uitbarstingen ' k "'|'j, plaats in 1803, LBlB, L 825, hm, IS-41» L 843 en L 847. Die van L 825, op ' : ' .luihj, beefi L,026,892 koffijb< en Li uield, deeU beschadigd. Bij die gelej!" werd de klater aanmerkelijk verwijd. '' barsting in Mei 1840 was vooral z<* cr De krater braakte mi eens me r, '' :l " minder rook uit. Op t\vn 21 Mei vntt g e " |,ji jaar werd de. werkin" van den kr»t' zonder he\ iq, zoodul er ceuc kolom ; ',' rook uit opsteeg, naar gissing ' rl vaa MO a 300 voeten, terwijl di lava naar alle. kantel) beenstroomi!' Am de helft wm de bc * r ??' ,'i,v dooi deze ééne \ uurmassa vei Den, bij die gelegenheid uitgeworpe 11 ' men te (iaroel vond, «aren zoo ecu boenden-i, terwijl men te 'I r ".-'' veel grootere stukken steen vond. Ü e \ van des berg heeft bij deze uitbarst"* ■ Ie i erandering ondergaan, üijn ''''" naar pissing, ten minste driemaal als vóót de uitbarsting, terwijl :! ' o 1 halverwege met struik" 11 bedekt was, thai en met rotssteenen bedekt . i ( Goentocran, berg oj) .1 «identie Probolin Goontoor Giiuo, dorp op • l;lV:1 ' GO. 368
Woe, regentschap en distrikt Magelang. l'iH° eiltOn ' eüand in '''' Btraal ™ ***" *•> toosten Sumatra, op 1° 22' N. Br. ilcit' 00 ?' r ' v ' IT op Sumatra's Westkust, resi v„n • a panoeli, afdeeling Mandaheling. 'Al] üe Gadis. "i. j e P e l> dorp op Java, residentie en re- Madioen. "f> ( oo: ' a ' '' nr P op Java, residentie en re- Q^ P K( '' lnl l ' a ' l ]° ( l;n, ; ' '''"'l' °P li(l Zuid-Westkust van het 'g ''"niaiiL', residentie Itiouw. sejj era lama, vier eilanden in den Molok i,,, 0 ' aan de Westkust van het e "3« schiereiland van (Ülolo. l-ui, ? Qran 3ie, la&ang op Samatra, in ie Batta g ( "> aan de Simpong Binoendang. cm . lo oro ' eilandje aan Sumatra's Noordkust, (j o Q^ ee , zie: Diaman t kaap. tivfej s- ' " ;i:n " '"''" '''' ' n ' :u "' rl ' s :i;lu c g ' *ampang geven. Zie dat woord. 1 '"''- ' u Borneo's Zuid- en-Ooster (j o hl "> distrikl Kaliaijaa TeiiL'ali. ard Op |- dorp op Java, residentie Etembang, (j o "" Toeban. I dorp op het A.chterwals-Aroe , , Sl ' l ' I . residentie Banda. Hier vindt , Cfo or '' Vo S e lnestjes. 1 "" i i (-,, j, ° G ' berg op Java I residentie Cj-Oo'•"'■"'' ''' l i:i ' ru A:1 " l ' rn *'edé. Re» p °°> heuvel op Java, residentie Prean- ( ' ; '' I| i'ii"."''" fsi '' la l'l' 1 ' 11 . ' ( ' u -Noorden van den Oo i e i« heti? Baa » dor P °P 1 "' 1 l ' ; ' :i ' l ' l Mllhir;i ' Q-oe|. '','"'''''" ron de afdeeling Soemanap. i" t(l "«°( Wan S» dorp op 1 lentie '"" ntscl| ap Pekalongan, distrikt Baadar CS-oop"^' f '' s 'il(. lll - n S, dorp i ra's Westicust, p «dangsche Bovenlanden, rijk Me linang naar Ta '■'"ali landschap in het distrikl Loeak '■", tej w' residenti « Pi Bovenlan- Ü Cïo Gron' slk " st V;U| " ? . Btaai s' '''"'' ' ' ''""■'■"'' u ' t ' '' ll '""'' li:i " '''' rivier Sepi l' V ' U',.,| g T andjong, distrikt op Buma '"" i| - lentie Padi ren- u 9 **sf** ip ' ra " ;il '"' |!'""l'd ,* dorp op Bamatra, mdc a >if? T e Strikten, la la, i e sari' T'" 1 ' 1 ' n J sl '«bouwd. ■,'. ' 111 l op Borneo's Zuid-CK oatoe Lietji Goosar, dorp op het Sandelhout-eiland. Goosi, dorp op do Westkusi van Nieuw- Ciuinea, tegenover het eiland Adi. Goesoa Bonto, kaap aan de Oostzijde van liet Ternataansche eiland Wowoni. Gocsoeng, dorp op de üuid-wertelijke landtong \an Celebes, landschap Bontham. Het bevat 130 inwoners. Goesong, zie: Holio, hoofdplaats. Goosta, dorp in Bonieo's Zuid- en-Ooster afdeeling, rijk Bandjermasin, distrikt I'ocloo l'etak. Goosti, zie: Bambe Goetasan, dorp op .lava, residentie Boent karta, regentschap Padjang. Gootji, (hup op Java, residentie Samarang, afdeeling Demalc. Goetji, berg op Java, residentie Cheribon, afdeeling Koeningan. Goetji Aliot, dorp op .lava, residentie olinggo, afdeeling Laraadjang, dislrikt. Kaudangan. Goewa of ook GoLia, is Saiuhiet i grot, spelonk, hol. Woorèm met p;oc\v;' ileld, welkt hieroi lul more ding. Goowa, ondéraardsche gang op hel eiland Bawean, reside baja, distrikt K rie, bij het dorp Pattes. Zij u L'root en bewoond door tallooze vleermuizen. Drie palen benoorden ng /.ui D Beer schoonen waterval, die ruini 70 i ia, en welks water de rivier Toppo vi Goowa, dorp op Java. re Wester Kwartier, aan de Tjileles. Goowa, dorp op Java, residentie Pn Regentschappen, regentschap Bandong, distrikt RoncCT. Goowa, dorp op Java, residentie en re gentw hap Cheribon, distrüd Goowa, Java, residentie Pasoeroe wan, afdeeling M ' paal blijf aan eenen kluizenaar. Gocwa Akbar, belangrij :. op lentie Ri W.w., :\ palen \; Goewa Astana, hap en di i ibon. Goowang, i leijer-eilanden, Goewa Oelaran, dorp np Java, hap Tjiriimin. Gocwa Oe,); . < ram au. GO. 24 369
Sumatra, in het Westenvaa het koningrijk Achin. Arigoena, strand <>|> het eiland Ceram. In het jaar L6éO heeft de Landvoogd Jak Ottbks er eene houten resting gebouwd. Arimoa, zie: Eoeramba, eilanden. Arineweh, waterval in Boméo's Zuid- en Oosterafdeeling, rijk Bandjermasin, in de rivier Karang [ntan. Hij is de belangrijkste van hei rijk rn leveri <'iii heerlijk schouwspel op. Aring Aring, dorp <>|> Java, residentie Pasoeroewan, regentschap Bangil. Ariroil, dorp op hel Zuid-Westereiland Bab ber, residentie Banda, distrikt Blawas. Aria of Ares, distrikt op de Noord-Oost kusi van Celebes, residentie Manado, in de Minahassa, afdeeling Manado. De grond is er *eer vruchtbaar en md vulkanisch geberg te doorsneden. Dit distriki staat onder hei "■zag van een Inlandsen Hoofd, die den rang v '"i Majoor heeft. De inwoners hangen mee rendeels tut nog toe het Alfoersche geloof aan. Er zijn L 464 Beidenen en L6B Christenen (1855). Aris, dorp op Celebes, residentie Manado, 111 de Minahassa, afdeeling Manado, distrikt Aris. liet beval 88 Christeninwonera en 236 Heidenen 11855), Arjonmango, dorp op Java, residentie Madioen, regentschap Magettan. Arkahoeloo, zie; Ankahoeloe, dorp. Arkassi, dorp op de Westkust van Nieuw- Quiuea, tegenover lui eiland A-di. Arm-oiland, eilandje liij Java's Westkust, aan den ingang van de straal Soenda. Armstrong, eiland in de [ndische zee, tot de Kokos- cl' Keeling-eilanden behoorende, op 07° 11' O. L. en ]2°\s' Z. J3r. De voornaamste opbrengst van den grond is jaarlijks eene hoe veelheid van ruim 15,000 kokosnoten. Arnemuidon, bank in de Java-zee, ten Zuid-Oosten mui Sumatra, op 6° M' ii" / Br « IM' 49' L 7" O. 1, Zij bestaat uil koraal, "& ld voelen boven de zee, is 1 mijl in ,„,, vang en vloeit somtijds over var vogeleijeren. Arnoto, vlakte op het eiland Boero, regent- Kajeli, aan den linker oever der Kajeli. Aroo, 1, irnéo's Oostkust, rijk I'asir °1» ü° lU /,. Br. en !lli J 26' O. 1,. Aroo, vorstendom op de Oortkua! van Su watra, bezuiden Asahan. Bei Btaai onder i °n*fhankelijken Radja, De grond is zeer laag '" v "' vai Grassen en bossehen. Aroo, eiland in den Molukschen irehipel, °' ' li ' Soela-eilanden behoorende. liet ' Il( jer het gebied van den Sultan Aroo Bait, eiland in den Molukschen Ar- chipel, aan do Westkust vau het Noordelijk schiereiland van Gilolo. Aroe-Eilandon, groep van meer dan 80 eilanden, gelegen ten Zuiden vanNienw-Guinea, ten (lusten der Kei-eilanden, in de Banda-zee, residentie Banda, tnssohen den Bden en 7den graad Z. Br. Eu 131° en 135° O. L. Aroe beteekent Archipel, daar deze eilanden, zoo als te regt gezegd kan worden, op zich zelf eenen Archipel vormen. Cbawubb echter aegt, dat de eigenlijke naam Pocloc Atëoe is, hetwelk beteekeni „eilanden van do kasnarineboomen." Reeds vau 1623 af, zijn deze eilanden ge rekend onder het bewind der Oost-Indische Compagnie Ie behooren, maar men kan niet i, d.-it al de Aroc-eilanden ooit. dat gezag l erkend hebben. Na de uitroerjing der specerijboomen op verschillende Ambonsche en Bandasche eilanden, rijn verscheidene eilanders, die zich van hun bestaan beroofd zagen, naar de Aroc-cilanden gekomen, alwaar zij de bewoners de Nederlanders hebben opgeruid, met dat gevolg, dat in 1963, L 646 en 1657 eenigen der onzen op Workay werden vermoord, volgens besluil der [ndische Regering van 1697, werd alleen aan de Bandanezen vergund op de Kei en Lroe-eilanden te varen, waardoor zij velo winsten genoten, doch sedert het verval der Oost-Indische Compagnie heeft die bepaling, tot nadeel der Bandanezen, hare werking ver loren, zoodal thans vooral de Boegwezen eu saren op deze eilanden handel drijven. Het land is laag, moerassig en bevat velo bossehen, die vau wilde varkens wemelen. De gezamenlijke oppervlakte wordt op 65 viei mijlen begroot. De grond is vruchtbaar, doch weinig bebouwd, daar de Aroenezen te traag zijn en geen lastdieren hebben. Rivieren ziet men er niet, daarom winden er putten gegra ven, waaruit het water ia 't algemeen go De sagopalm, de klapper- en de kasuarineboom zijner algemeen; de bewonersbouwen een \ :, Buikerriet, Turksche tarwe, pinang, bctel en aardvruchten, doch alleen voor ik. ])e bossehen leveren veel en schoon hout o]i en de zee wemelt mui \ schelpdieren. I Fil de klovi a der n vele vogelnestjes ingezameld, l'it bet dierenrijk heeft men er wilde varkens, luizen. buideldieren, ratten en muizen, papegaaijen, , I- en duiven. Jaariijks komi -uden vela ien, die parelschelpen, schildpad, /,-. risch, aeehorentjes, paradijs- en ko timmerhout, doozen vervaar van blad-1 nz. innemi AR. 37
Goowa Oopas, klooi' in de Bolfetara den !. leödjo, op Jan, residentie Peka loogan. Goowa Santja, kaap op Java, residentie atschappen, regentschap Tjian djor, distriki Djampang Éoelon. Goewa Sigollo Gollo, heuvel op Java, i ii, afdeeling Malancr. Gocwch, dorp op Java, residentie Ji itschap Pati. Goowimpol, dorp op Java, residentie Soc . afdeeling Modjo Kcrto. Goowo, ..C: Goewa. Goowoerook, dorp op Java, tendentie en i PekaloDgan. Er staat ei fabrii Golla, i eilandje in den Moluk i ten (Vesten van bet eiland Goffee, eiland hij de Ï7estkusl ran hei eiland Gilolo, in den Slolnksohen Axohipel, Gof Kali en Gof Pial, eilandjes ten Wes ten van Nieuw-Guinea, in den Wageoe-Mi Archipel. Zij staan onder het gezag van ii van Tii! Gogik, dorp op Jan tic Kadoe, '_', distrikt Ngasinan, in Gogo, eiland in den Riouw-Archipel, ten ■:. Br. Gogo, eiland in de Ja\a-/.ee, hij hei, eiland Gogoman, ", rijk Bo hhlii. Gogoroo, eilandje 1 ad Batjan, in den Moluksi , lentie Ter- en-Oosterafdeeliug, distriki Kohaijan üclor,»'' 1 " de rivier Etoengan, Gohong Lawang, waterval in J>" Zuid- en-Oosterafdeeling, distriki Kaliaijan o e ' loc, in de m ier Roengan, Gohong Lawang, dorp in Borneo's Z 11 " 1 ' en-Oosterafdeeling, distrikt Kahaijan 1' de rivier Menohing. Gohong Rassen, dorp in // "" en-Oosterafdeeling, distriki Kahaij m Oeloi de ri i. Hel is vel * '■''"' schans. , Goha, d Bornoo's Zuid- en-Oi , 1 ' i Imi/.i'ii Q-ohakalo, eiland in den Molul ckipel, mui ilc • hel aooi I ■. ■ . i ilo. Gohong, dorp in l.c i II i. Hei is een delijk dorp, mi i v , | r en. Hel tolt 1 Gohong Balau en Gohong Hai, | )( ,,,,. ■ Go' Zi'd- Goitoong, dorp op Javi afdeeling '■ , distriki ïjiomal K" Gojok of Kai K; "',^ sari genaamd, dorp in liornco's Zuid . distriki Docson Ocloc, : riuer Teui'li. De mv, - P beP** in den rijstbonw. Golang, rn ier op Javi , i ' !:l "- 1 in de Djei fc. vl „i Golo, dorp op hei . :■ ■■' |iil ' Gilolo, onder het gebied van 'J GolOllg, eilandje bij de VV( tkusi eiland Lombok, in het Zuiden vau bok. Goli Goli, rivier op In mei ecnen westelijken loop in . *-' ! "- Golli, do eling Salatiga, distriki ïcu van Sa i palen, van L'oi palen van Bamarang. , jlft GolloGollo,/.ie:(i„ev.a Si oU°° Golong, eilan tent-residentie Banjocwangi, in de I'' l "' , F Gomano, eilandje in di " W l. belioorcnde tot de Ob I nullen in ilen oilll Z. <i. van hel eiland Obi, o O. L . . ( , Qomba, rivier op liei i ibak, rivier o] : oi i lo Gombar, dorp op Javt ■ lii' 1 ' 1 ' Gombaran, <\<>i r ~ chap Boen Gombln, dorp op Java, Gomblag, dorp GO. 370
paal viiu Tjiandjor. Hij vorhcft zich, volgens llasskuii., 8,490 voeten boven de ccc. Gombong, dorp op Java, residentie en i whap Tagal, distrikl mi. Gombong, dorp op Java, residentie en regentschap Cheribon, distrikt Ploembon. Gombor, berg op Java, residentie Cheribon, regentschap Gake, distrikt Ituntja. Gombora, klein eilandje aan Snmatra'a Oostkust, aan den noordcliiken oever der i van Palembang, vóót den mond van den arm lan. Uit eiland was in den oorlog 1819—1521 door de Palembangen vcr;> (crwijl de rivier geheel afgepaald en terbatterij in liet midden opgerigt was; doch bet werd den 34 Jnuij LB2l door de onzen, onder bevel van den I Majoor de K stormenderhand veroverd. Gombrong, dorp Che ribon, partïkulier land en distrikt Kan Gomoo of Gomez, eilai dje aan de Noord kust van Sumatra, nabij do Koninirspunt. De r laag mei (ene rots in de na bijheid en branding, die ach op 121° 30* O. L ver westwaarts uitstrekt. '"'"•l'Oovende aan de kontrakianten IIorsQUET tn t ° mi3ollira ng, dorp op Java, ndsis- Banjoewangi, dütrikt Kogo J Jainpi. ( ) ei^° mb Olpog, dorp op Java, adsistent-resi ■'' '° Banjoewangie, distrikt Rogo Djampi. !,'cl r T ° mbong ' distrikt op Java, residentie Ba \, o" 1 u p Karang Anjar. Hel beval '£* inwoners. l i(i) Uo mbong „r Gemboeng, hoofddorp van i vH Hl .i!-iiaiMi;,'e dUtrürt op Java, 13 palen van 1,,,."' 1 "'"' -'■•' WUÏ Anibal, -H palen van lml,.,"""' I " (;| l >:il(: " ' :U1 en 81 ( Vi',i Va " Ban J°« m » M ' Brüieen Fort, Generaal ■"■ Beuaam aan den poatvag van sterkt! dien "'''' a;inv:lll^l geprojecteerd om te VeMgj ; . Daar ook ter i'iji;,, "au de laatstgemelde zoo belang' Uit |,' t ' s .""' llt "' tegen eeac jken inval f,|- jg?^ 0611188; ' l ' [{ ' ' I|V: mtaehappen \v; lai .i~ ■ ()l " redenen van be/.niniL:ini: echter, •! '^ v aia dat di beid en doelma iii,., f lv 'icr sterkte daar ter plaatae, is zij Be*et)H; d geworden en bepaali och bel af vijfi l()( , ( ' ((>t een reduit en eenea bomvrrjen ' ll:rt casematten tol berging van MX) teef! er au laatitel\jk hui sedert e papillen liciil "tr : ier van Getond '""ftaii ''"'l' "l 1 •' '''' Poka q. 0 ' l "' |l iitM'|i:i|, Batang, distrikt . V| ■ >On K, dorp op i tic Kediri, . Residentie en re rowo, **vi, ~b orig , dorp op Java, residentii i ~,., ' ■'' kwartier, aaa de rivier bom 1 ""- z " --1;ivi; ivi: L , /: ."' e Ba '■'' K.,,,,'- 1 -',.' 1 ' 1 '"" 1 " 1 ll; ekassi 6 ° '.i' y ' ■l" 1 - die zij mei elkander verbindt op '■'u-i, w^ ''"'l' op •' li mie Ba "■ : i|- \, '"'''' r Kwartier, en de , "'"J"''-',, :; paai benooi len den W 1 ""• 1 } 8 ' ' l " r r i 'P' l:ivn . :i ' lMsti '" ; ; "' k - Oio, t^ l dorpo '"''" "'' lava> lr '■ ll '" iir '' n ' :m ' Gom-olastiek wordt op Java verkregen van dm boom r ver vrondingvan den dik, klevei i tapt, dal in cc wanneer bel Benige oren aan de 808 is . De boom mei zijne: l I -preide nederhangende > groeii in de bosschen, vooral aaa de kusti wel voornamelijk in het zuidelijke gedeel i Banti krui men hem onder den van karet oikoMeüet. Deze boom wordt ui gemakkelijk ilant, daar lakken in den grond tot boomeo te / (i,) sumatra ver!., jdingen in i in den ham: .1 af ■kt. ■. Ie van GO. 24* 371
Uk i<t waarde ran ƒ 159,125 of/30.12 do pikcil. Mi' invoer ia geschied ;ils volgt: \.m Borneo. .. . pikoU 45.—ƒ 1,360 , Palembang. . , 208.09 „ 6,946 Bumatra. ... , 3,986.06 , L16.75S pikola 1,239.14 ƒ 124,049 De uitvoer Nederland, . . piUls 1,580.69 ƒ 47,420 , Engeland. .. „ r>S.SO , 1,755 Frankrijk. . . * 300.— „ 9,000 „ Zwelen.... „ 45.— » • . « , ika. .. , 2,372.99 , 71,7'.»0 ■ rehipel. , 849.— , pik.. /169,125 Smnatra'a ÏTestkust, invoer in IVH /' : , 1855 , 78,592 , 185 G » 14,763 uil voer in IV, I f LG1.316 , 1855 . 161,649 , 1860 , 81,83] invoer in L 856 ƒ 83] , 1854 „ 1,095 uitvoer in L 863 / 1,520 , l if,46J » 1856 , 88,186 , 1866 , 64 invoer in 1854 ƒ 60 uitroei 150 Gomo, dorp op .l:n;i, re identie Kadoe, re ■ liap Mapei Gomon. i lui 'I Gomono, rii Gondiuig, di Go Gondang, dorp op Java. residentie len, regentschap en distrikt Karang Anjar. Gondang, dorp op Java, residentie ' : regentschap en distrikt Pamalang. Gondang, dorp op Java, adsistent-residi ratjilan. Gondang, dorp op .lava, residentie- I roewan, afdeeling Malang, . . Gondang, dorp op .lava, residentie K adsistent-residentie en regentschap ' trikt Kalangbret, 6 palen van To< en 26 palen van Keiliri. Gondang, dorp op Java, residi atie K***'' afdeeling Berbek, distrikt Lengkong. _ ... Gondangan, dorp op Java, resident" 6 ** doe, regentschap Magclang, distrikl 1 Gondangan, dorp op Java, residentie i stklippen. Gotidcan, dorp op Java, n baja, afdeeling tlodjo Certo. Gondo, dorp op Java, residi gan, regentschap Batang, distriki Kclioe Gondool, berg op hel eiland I Noorderstrand van hel rijk Bolel Gondooloo, /.:e: Patjitsm, rivifJ Gondomatjoo, heuvel op Ji i • '''""" lewau, aicli-eliir:: Malang. Gondong, dorp op Java, iv i ra. :, afdeeling Ledok, distriki ''• Gondang Logi, distrikt op Pasoeroevau, afdeeling Malang. IL en 6 ' dorpen, waaronder een va" ~^ lijken naam, op 1 I pall a van W palen van Pasoeroewan, aan de rii i ! - Gondang Logi, rivier op J owan, afdeeling Malang. De i!H> i "' i " r ' ipi • 70*4" Gondang Towo, inham ; '' ~ kust, residentie Pacoeroewan, afdeeling**^ Gondorio, zie: Ge ' Gondosooli, disiriki o l'ir.u, ti 111 (tontschappen,rei ieli, dorp oji Juvn, 'ïjffi '' r telijke helli n r.a\voi iee, op :;i'', palen van Socmki len van \l. . ~ bouwde hutten, en is door velde welke ui.icn en km I hout. De uijen worden ruike dei i GO. 372
houtsoorten, tripang, fan de riscb en agar-agar. De N.O. pont van bel eiland Goram ligt op 131° 86' O. L on :; j f><;'Z. Br. H verdeeld in de vier distrikten Ken&li, Li daag, Ainikko en Kalaikat, te sunen bevolkt ia 1553 door 3,400 zielen ( M uien). Hel is, volgens Uxlvul, 2.1 vierk. • wijlen groot. De bewonen zijn \ ongemeen stout op zee. Zij drijven tevens een kleinhandel op de naburige eUande zijn beroemd als goede veren en wapensme den, Aan de Westajde van dit eiland u kanaal, dal Beer reilig i>. V, ie dit eiland tol wijkplaats van schuldige Bandaaecen. i)p den 28 Deoember LÖ34 slool de I Acm.i-.v een verhoud mei de Opperh :, waaabtj hun vroeger bIooW de Nederlandej als onderdanen van bel Gouvernem aangenomen. Goram, doqi op de Oostkust van liet eiland on. Gorang Gareng, dist rikt op . dentie Madioen, regi Chinezen, liet dorp van gelijken naam van Madioen, 30 , ;i l palen van Ponorogo. Hier i suikerfabriek van wijlen A. Ili■ i.ij kii mii„ met eeiieu B mi I"" bol Gorano Fodjojo, een der Batjan-eilanden, in den Molukschen Archipel. Goratso, eiland i ben Archi pel, bij de \\'<'>lkust na hel oostelijk seliier eiland van (iilulo. 1! i :der hel van den Sultan van Tidore. In v ndosooli > ''"H 1 °1' ' l:iv: '. reaidentie Pro iln Sgo, afdeelingKrakaan, distriki Pahitou, ül ■ | v 'iu Beioeki, 33 palen van Probofo^go '■ palen van Banjoewangi. j * °ndosooli, dorp op Java, residentie Ban -1 :iil » regenteonap en diatrikt Poerboli ' li( ' «ivier Djompa Joei| 0nd ° SOCli ' l ' 1 " 1' 01> J;u:l> r( ' sil ' l ' nlil ' 1!:ul " «ag, regentschap en distriki Poerwekerto. ,|,, ( . ° nc iosooli, dorp op .lava, residenlie Ka -0 ' re Sentsohap Temanggong, distrikt Dj( jj Rïeng van het ilistrikl Kadoe. G °ndoaooli, rivier op h.•; eiland Batjan. tivi 1 on Si dorp op .lava, residentie 8a .,,..'' ''ester Kwartier, aan den westelijken Jiil| i!( 'il' aan de Westkust van het eiland g' "• °l' de reede ran Tjeroetjoep. kouij '' v ' (>l ' "P Java, residentie Japara. Zij (^ Van (1(1 " berg Moerja. ïfdggi' °' dorp op Java, residentie Cheribon, Beutsni, ''"'l' "l' •' '"^ c Kediri, re w ' r GonKL"' 1 I "" M ""- rivil ''' l| c i'ni! ~°a ne , berg op Java, a.lsistenl (Jon ■'"■'-• distrikt Tjibar. ' u «list '" ll; "'' llilul ' residentie, afdi Qo'n l ' r " llll| ii^"'> ■ °B°, dorp op Jai Üe Kediri, Gon '' ll:i l' Berbek, distrikt VVaroedja , ~? Oll S» dorp op hel '"" (1 - Hei beval 87inwoners (1858). |( Bson g) ,1,,,-j, o)l Jaya, residentie 1 Öor«i > '" ' liNllikl Pama e | ' ''"'l l ■11 ii- Kadoe, re- Qono! Ma Kelanff, d llak. ii s ,.i VWlln 7 dorp op Ja-, ( "' : '!' Pekaloiigan, di trikl Bandai Ir 'kt, ''"'l' "I 1 I"' 1 eiland Banks, dis -0 d.np op j avßj res identie Probo- Qoö,''" ag. op Java, ad ■ ' ikl ' lj \; iu ''' l; i'i-i.' ■. uden randen Archipel, tol de Zuid-Ooster .,,. ''''"."'"■n,l,.. . Banda, /.ij hee i Mat i. P iMa t: TS i ■ |l: "i.!, :i] N h:i " :i ''l op de Banda , Kei- en Aroe- De Gorgor, dorp o: l Workai, 5 huizen en L 35 Al foeren (18 Gorimbi, berg op Jan, n Prean '_'cr Regentschappen, Gorogoro, rivii i Xuonlkust van het eiland Bttjan, Gorongo, eilandje in den Molui I, 7 uur ten Z .. bet eilai 101.., !- 8' /. Br. Goroa, Gorongohi, van b Ternate. Gorontalo, il de ■ GO. 373
plaats Gorontalo en aan de <:olf van Tomini l, ir weten GoTontalo, Limbotto, Bono, Bintaoena, Soewawa, Bolango, Attingola, Boea leiiid, Moeton, Parigi, Baoessoe, Po so, Tongko, Todjo en de Togian- of Schildpad-eilanden. De achl eerste landschappen rtaan onder bel da delijk toezigi % :n i den, Ie (iorontalo gevi den, Adsistent-Kesident, terwijl hit onmiddel lijk bestuur over de bevolking lij de inland- Vorsten en Jloofden berust, welke door kontrakten aan het. Nederlaudsche Gouverne ment \ei honden zijn. Faiigi en Moeton staan . iv staatkundige ondergeschiktheid aan hel Gouvernement, volgens in LB5O - traktaten, terwijl de overige landschappen en de Togian-eilanden niet in regtstreeksche be -1 (louvernemeni staan. De be volking dezer afdeeling is grootendeels lïo hammedaansoh en wordt op 80,000 rielen ■.. r e schat. De reestapel bestond in LBSS uit: 1,894 psiarden, i ii 180 schapen. De amfloen . i Qi ehe laad -0 op. Gorontalo, rijkje op Celebes, afdeelii o, aan de Noord/.ijdi' van de Tominibaai, :,' (i. 1,. Bij iiet inkomen der ri\ ier aan men de ruïnen van W cc i'orijes, ei eene tol seinforl is ingerigt voor | epen. \ oorheen « as (lorontalo )fstaat, doel) reeds beiert lang is de Sultan ons Qouver ■in. Hij en het irii er bevolking is van het Mali ■ Mohammedaansche leer. lok lelt men onder I enen. aanplantingen gedurende de Oost-mocson v»o dal jaar /.eer veel geleden laadden. J'.ullVls, boschkoeqen en herten /.ij» a "' menigte; men beef) ei vele ganzen cii li» 1'"' denj duiyen en eenden kun men er ook b*" komen. In telde men in dit rijkje buffels, 83 runderen, 2,089 geiten, 70 schape" en 1,2] i paarden. De rivieren en de zee leveren veel schier bij ieder huis is een \ijver, waarin" riseh la bet leven gehouden wordt, om '■"" aan vreemdelingen te verkoopen. De ll '' u !' i bestaat in kokos-olie, touw, rottau, l "'"". < ) , werk, timmerhout, visoh en schildpad. . handel is van eene geringe beteeken roer bedroeg; IK • i en leveit 'lurk vele rijst De 1 utoentw II is er Iv de doch de koffij- < er \ nul ■ rocfdi \ o elijke i 'uiten :i. \au ilc: mi , taten nt vacht. De ta i :i was uwe koffijtuincn in L 852 voor ƒ11,003 , 1858 , , 9,574 ,1854 , , 20,245 De uitroer beliep: in LB5B voor / 8,995 , 1853 , , 6,521 v 1864 , i /. Ill" De mannen houden zieb mei lai dbou* rigj de \ rouwen «reven vc e tli i jcsj ''"" doeken en korte broeken. De rivier bevat stofgoud. \U- nabij goudmijnen, die b< m rki worden, 11 hoo rel) '|~,i Vorst. Het [uoh er des nachts l> 1 zijn, daar de j|j« vci-l'l i-rlit v, nnlt door < t(! i Iliil'i' < lll '> door eene her ei' ■ , ~,!■ Gorontalo der afdeeling, die te' i ml \;i11 (lorontalo, cii de neemt i;ui Notaris cii Vcudunu I hij belaal mei di heffing der inkomende en u Gorontalo, stad en h it-residentie en let ri '" i( , r *»" aan de golf van Touiini en aan ( lorontalo. Zij i. uitgebreid en si : • , fl «n' In hei midden dezer p , e , N i " „ den Adsistent Etesident, •J" ' if derlandsche forl ! .^M 1 ' Sultan ' '"n"" I " goud en sohildpad, welke artikel* tegen ! bijheid vindl men een meer fl cii een BoC \C:I. I UI 30 nu GO. 374
c a ' ' t: ll '" Z(T plf»t«e ia eene Christen-school, v, u^! or '''' aWeeling Gorontalo een agentschap "« Wees- en Böedelkamer te Manado. ri Jkl° r r ) ' Utalo ' rivier ü| ' cdebesl Noordkust, tiik] , ül '"" t;lltl - '/''i ontspringt met twee bet r' WaarTan '''' mi " uil tet Westen, uit ult ' van Limbotta, en de andere v&n f; No °ni-Ooste« van hei hooge gebergte eene • ° la eu Alulil " ili: k " !:l1 - ■» lh lnr( ook , ZU ,".' L '' ijkc 'igtNl iv (lu bogi v;m Tomini, .\ ,r ;oU van Qorontalo genaamd, op 0° 55' •at. en ~_,,. )V ~( )„ Q L ' / 'Ui l lk r ° atal ° (Ho ° k Van) > i::1 :' ■ :i " dfl Celeb V:u ' llü llul)1 'd-oustdijke iandtong vaii ca ti °Pl!iwang, dor]) op Java, residentie (;„ "-'''"i-'.'bp Pekalongan, distrikt Bandar Hbo n ilOw °ng, dorp op .hun, reside l> Koeningan, distrikt Kadoe kust, residentie Tapanoeli, afcleeling Sibogha, dist rikt Bediri. G-ottawassi, dorp op de Oostzijde vaahet eiland (iilolo. liet staat ouder het ceza lidorc. Xeiij ** een Ceramsohs eilanden, bijGrooi (j% op 3° i; 2' /,. Br., I l. L. Uük ~ a 8 gand '"" c «in / : ''' l "" / '' / ' ''"''' ' tllßt v U °' ' i;!:l '' ' u il ' r ri G-ob'q ril '"" 1 Baaka > " al) 'J Toboali. op i,,., n e, afdeeling b I , I boali, '-"i,,,,, , ei J au d Banka. /ij beval L 3 dorpen, , or '"!"' l « 1( ' ~ -Bajor, zandbank in Boi j'-i ' ;r <■ i water tan '• d e, van Qos, 'I te wor '1n,,," e (Karaag), zie: Meijndi C' 'is? 8 T claga, ml ■ J-olaga, uiden de !■ ~l rin Bpar Goud. In verschillende gedeelten der Ne derlandsche bezittingen i Archipel, zoo als Sumatra, Bornco, I Timor, wordt dit edele mi (trollen. Het Sumatrasche goud ovi Borneo in gehalte en wordt roornameujk te Padang ter narki gebragi uit Korintji, Kwantan, Lii li '" 1 ' Iv het laatstgemelde schap wordt hi i men uit teenen. Te twantan komt het uit de rivier en op de ovi [n hel onafhankelijk rijk onnen en naar oerd. De Muleische han de kunst van I i over hel De ; uitvoer van goud 0 i t een monopolie der O. I. < on 1, die i rekening inkocht, be I ai! staat in ;. ■ 60 ;'i f 6 i Indië, De berigten o produktie ter M i lihet Bohij Den worden, dat in de . Pada: I aanzienlijke [ii de Lkten XII d ter de to :l to hebb : van GO. 375
evenwel niet aannemelijk te zijn, daar zij de produttie gaandeweg zou hebben moe ten doen ophouden, — en dit blijki niei hel geval 1c zijn geweest» daar volgens de Over zigten van den handel ter Westkust is uit gevoerd: in 1854 voor cpiic waarde van ƒ 1.65,737 , 1858 , , , r i 224,1 , L 856 , „ . Te zaiiicn ƒ 550,430 of gemiddeld jaarlijks ƒ 185,479, hel tegen /' li de thaü geefi eenen uitvoer van liijkims a.fioü tlmils. Meer schijnt er \v pleiten de meening, dat, nadat, duur de beëindi ging van den oi o de Padariea Suma- Westkusi erhand tut rusi nen, de bevolking grootere voordeden il iv den landbouw, dun in het win nen van goud. In de zoo even vermelde Overaigten van ilni handel op Bumatra's Westkust, wordt ook melding gemaakt van eenen mi ■ !,087 55 „ , , , 95,468 , 1856 , . , i 62, ofschoon daaromtrent geene bepaalde op , chijnl bel er toch den lc kunnen worden.dal die invoer i van eldera buiten Bnn : taande behoefte, tol ; ;: Qouvei oemont be ri artikel te Pa in gen, oodal de inge ■veelheid niet in mindering van de produktie be te worden. H slechts te vermel i, ;i uitroei I lei waarde: ... ƒ L 6.085 . ■ ■ # ! ~ L 856 , * 1.580 i invoer in 1854 ter waarde van/000. Te Kompeh heefl de uitvoer van in LB5B ƒ 18,078 * 29,160 , 1856 » <V>'''" „ L 856 v nihil blijkt. In hoc '.ilii, waarin Moewara producerende tanden n mui westelijl i , waarom- eiuvii produktie te denken. Van Etiouw blijkt van geenen uitvoer v goud, evenmin van Muntok op het «W Banka, ofschoon van het laatstgemeld e bekend is, dal er goud aanwezig is en vroeg ook gewonnen werd, en wel te Tondjong J* l , in het distriki Marawang, eu Ajer - !'] en Tandjong Boengga in Let distriki l'""-- '~ Pinang. Maar de geringe opbrengsi ''" . vrees dat de arbeid aan de tinmijnen >■ den onder (Ie {joiiilirraviiiLr, Bclujnen de malige Sultans van Palembang, onder " - Banka vroeger stond, l< \i\e ren, om de goudgraving strengelijk den, met bedreiging zelfs van de, d Ju de Weater-afdeeling van hei eiland I' komen voor ile produktie van goud v<>' aanmerking de land ~ g trado, en wordt Int goud zoowel uit "''-'V. als door wassching verkregen. In liet - 1 teriëel Verslag aan de Staten-G( l wotii ten aanzien van I deeld, dal de mijnen gelegen ziju aau de * | tiang-rivier, welke in die van I. idak $ en dat, goudwaseching plaats •jn} l >t ;i: "j ~: i Peniti-rivier liij hel, Tampi-gebcrgte. '" dak zoowel als in Moutrado is ile/e tftK (1 „ industrie, waarbij evenwel ook M-l ( ' : ." kers wordi Chinezen. i: m i lis schatte do jaarlijksolie van goud in de Wester-afdeeüng op 225,336 oncen. Bij >'•• men in zijnen lijd van Boruco lelijk na te gaan, waarop il berustte. Zoo veel i i cijfer der produkt ie zich '"'" laat ovoreeubre en mei den len uitvoer ti en Samlias gedurende de laatste ja zou moet) iien, dal I i deelle der produktie, voor lnnncn'.:"" , bruik dienende, niet wordt uil de produktie zelve aanzienlijk of dal, hetgeen «el te ir< onbelangrijke hoeve» ll "'" aaai ('bina worden uiti e\ oerd. iii' ■ Te l'ontiaiiak toch heeft de uil In 1854 / JJJa ... LBSI • ' 0 Ircut geene aanwijzing wordi gegevei geringe hoeveelheid en de sterk afueni uitvoer gedurende hel aangehaalde vierjM* tijdvak geeft geene aanleiding om aan && GO. 376
U| j' ten aanzien van Sambas vermeid wordt: "i 1854 invoer / 20,000 uitvoer. ... ƒ 700,500 111 1855 invoer / 22.590 uitvoer. ... ƒ $9,120 " |v "><; uitroer. . . . ƒ 47,880 in | .^d-en-Ooster-afdeeling van Borneo, ,1,, "' lu het rijk van Bandjermasin, liggen digi aan de oppervlakte der 1 "I' eene diepte van drie vademen. c litvoer lu Bandjermasin bedroeg: '» 1854 ƒ11,959 " 1856 „ 63,1« " 1856 ,64,118 ' c bea i" noordelijken arm van Cc '"' aan kaap Dondo trefl men goudmij- De diepte, waarop hel goud gevon '°™t > verschili van L 2 roeten tol LS '"Üiic'i'i"' j- — z< " s Z 'J" IT Tontoli en Bwool men '. '''''"' hebben van L 6 i z -'Hi' v !" . n ' l: "'" n "'" 'oor hel noodige licht wdcels moet bedienen. In vele mij ■ van Ajikahoeloe, Pagiama en "lijm,.','. ',"'■ ls het ceet koud en hebben de iu 'lui.. v V( ' rl t( ' ''J li( '" van liei salpeter ''' |l| '')U " : ' l< ' 1 '- ' r oordcelen echter naar den ; ;i,| t> "ermelden uitvoer te Makassar, -Ma r ' ". Gorontalo, al aeemt men daarbij in ""cilir "'''' Br voor gebruik binnen 'slanda it kail ziju en eins onuitgevoerd blijft, houden worden, dat ook , "'" ' ll: produktie van goud niet -root is. . lak assar toch bedrw : lli; invoer. ... ƒ 5,495 • uitvoer. . . . f L 8.007 ■ • invoer. . . . /• 1,523 » uitvoer, ... ƒ nihil 8 " invoel. . . . f u ihi] " uitvoer. . . . f 5,605 l|r invoer. . . . r. . . . ' in J>.'). r ) ilc invoer. . . . f 6,345 * uitvoer. ... ƒ 55,500 , 1856 „ invoer. ... ƒ 3,500 , uitvoer. ... ƒ 52, terwijl in de Overaigten van den handel in de Molukko's, waaronder die van Gorontalo .en is, waarschijnlijk, vour zoo veel be treft het laatsfgemeld gewest, een uitvoer wordt vermeld : in 1864 van . . . . / 8,630 , 1866 , . . . . „ 8,200 » 186<t ~...„ 8,827 Omtrent de piodukiii 1 van Timor is weinig I ; alleen Bchijni in liet Portu deelte goud ie worden gevonden. .Mimi dat op dii eilaud geene mijnen zijn, maai i iensaud of uit eeaeu kir door uitwassching goud wordt verkregen, van ebalte van :>(i a 21 1 /, karaten, als ook ilut het cloor Chinesche h&ndekren te Ka ler 111:11 kt Wolt uitva •-. i.nli in de Offi< iele \ er ; den handel van 'i bet driejarig tijdvak van 1854—1 melding gemaakt. Er zijn , - die beweren, dal nok op Bali goud woi locb volgens de verklaring der bevolking zelve, wordi bel 011 -der baar voorhanden goud van elders inge voerd. 1 1 op Soembawa hier en daar goud schijnt te zijn, ontbreekt liet | der produktie ten eenenmale taat Ie maken valt. Do slotsom van al het voor: chijnt te zijn, dat de rijkdom aan Neder landsche bezittingen in den Axo is, of althans «lat de exploitat 1 niet twoordt. De pebeele hier boven ; uitvoer 1 rschillende zittingen beefi bedragen over ■■.'■ L 866 ieta meer dan / -'. i i leid 'sjaara ./ i verhonding tot de pro ()p Java en Madura ii. de Versla den handel, aan sto%oud u ■ i» L 864 voor eera waai , 1855 , 0 » >, 147,013 , 1856 f • Dus 1 1,210 GO. 377
of jaarlijks ƒ 205,100. Terwijl dus van de produktic van den Oosterachen Archipel on geveer 32 pCt. O]> Java wordt ingevoerd, schijnt liet overige 'of (is pCt. naar gewesten buiten den Archipel, vermoedelijk grootendeels naar China en de West van Indië te worden ver zonden. Goudbergof Zo vent oppen, berg in Bor neo's U esterafdeeling, adsistent-residentieMon- Irailo, afdeeling Loemar. Gondon Berg of Koninginne-berg, door de inboorlingen ïa Moera genaamd, bcri; op Sumatra's Xoordkust, koningrijk A.chin, op 5° 87' X. Br. en 85° 19' O. L. Hij is eer 5,000 voeten hoog en kan op 92 Engelsehe mijlen afstands, liij helder '■ gezien worden. Vlak bij dezen berg ligt een heuvel, de Wees genaamd. Gouverneur Mayor's Groep, /.ie : ! i's (i toep (Oou v ernenr). Gouvorncur's Straat, straat b den Rimiw- Archipel, tiuschen de eilanden Battam Gowa, zie: Qoewa on de daarmedi telde woorden. Gov/a Gowa, eilandje beoosten hel eiland Madura, eu behoorende onder de residentie Madura. Gowak, dor]» op Java, residentie Kailoe, ;, distrikt Ngasi taii. Gowo, rivier in Borneo's Zuid- en-Ooster afdeeling, distrikt Katiugan, imang. Zij is belangrijk door haren rijkdom aan goud. Gowis, ; esidentie Kediri, afdeeling Ngrowo, distrikt Wadjak. Gowo, berg op Java, residi rabaja, afdeeling Modjo Kerto. Gowo, dorp op Java, residentie i Gowo, dorp ' - residentie Djokdjo karta, afiteeling Mittaram. Gowo Bimo, berg op • dentie Probi '■ Ijang. Go'.voli, 's Zuidkust, ad , iv de I'anljer J'.aroe. GoWOk, dorp op regentschap Ma Gowong, In Buitei Grabak of 1, ( . t ( ; i Java, residentie Ka- ' Grabtmgan, dorp op Java, resideni ni;ir;n.:r, onderregentscbap Grobogan, distrik* Poerwodadi. Grabiak, dorp op Java, residentie en re cbap Fèkalongan, distrikt Seragi, i» ' lC Noorden. Graboos, dorp op Java, resident We.-icr Kwartier, bij de Tjidoerian, "> l i;l ' c " ten Zuid-Westen van Tanara. Gradjaban, zie: Gradjakan. Gradjakan, baai aan Java's Zuidkus j tent-residentie Banjoewangi, op Ll4° '\ O. L. Bet gehucht Gradjakan aar deze ba» 1 gelegen, op 34 palen van Banjoewaugi, l lm van Bezoeki en L 67 palen van Probi is k-Y, oond door een 1 K)tal Mi Boegmezen, die zich generen mei bet vU schen naar parelen en andere vooi der zee. Graf-eiland of Dennaing, een der K£' BÜanden, op «7° 8' O. L. en Br. Hel lever! niets dan kreupelhout ". Graf-eiland of Eiland der LUs landje aan de Noordkuit van eiland Wageoe, in de baai van üffi geheel mei boomen bedekt en bc vuldij ïïel «'o poea's bewoond, die zich met de scliildp' vangst op de kusten en de \' "1' ";; houden. Ook kweeke 1 vele vogels op, die zij aan Mi '"''' den verknopen. - Gragahan, landschap ter Wc Bnmatra, behoorende onder het land; Gragas, eiland in den Mohiksclien \ pel, residentie Amboina, ten Oosten \ Laut. r( - Grajang, dorp op Java, re; ide ' o ' bap Pekalongan, distrikt Ban wang. Grama, eilandje in den Mi pel, aan de Zuidkust van bel eiland J' ;l 'J' Gramas, zie: Gromas, bi Gramb, boek aan de We eiland Nias, in de Indische zee. Granggang, dorp op i diri, regentschap en distrikt Kediri- je- Grangsir, dorp op Java, re genti chap Boerabaja, Grantong, dorp op ■ ' .. r ik' joemaas, n Pocrboliu Tjahjana. Grantong, dorp op Ji Grasak, dorp op Java, residenü* au. GO—GR. 378
waaaak, kaap aan de Noordkust van hel "'""■1 Banka, distriki Blinjoe. ratan, dorp op Java, residentie Kadoe, Magelang, diatrikt Proboünggo, a de grens van Soerakarta. in. 'iwtrikt <>]> Java, residentie Pasoe- Boe Wan ' '" '"'' () " Mr " ViUI betregeataehapPar °ewan. Bet beeft é(/aH-bomohßD en cc ,l r .'" Ul ' i ''inden met 31 dorpen. De bevolking be- ongeveer 10,800 Javanen en Madnresen. O p j boofdplaati van het distrikt Grati, Vi M u* 1 '' I' 11 ' 1 ' 11 ™° Pasoeroewan en 1-2 palen v (ict l "^ r - Zjj ligt aan den noord-westelijken 11111 den Tengger, aan hel meer Klindo ffii" I ']- ;t '' i- s bekend door de gesouten eije »an* o6r Wü "' ( '" IlitgevOOTd. Over het meer g "'''i zie men: K li n don antr. ;il',l ( , ' dorp op .lava, residentie Probolinggo, q^ 01 '"" en distrikt Lamadjang. °onging, /.ie: Grienging. ;if,l (i| .. ü l) dorp op Java, residentie Samarang, on distriki falatiea. Er wonen 230 U; 'neu. Q. >i o SiJan, zie: Gradjakan. dentu Kriekiel, dorp op Java, reu -^' 1 > j- ( -j- (; ' te B e utBehap Banjoemaas, distrikt g J'• Er is een postgebouw. ' '''"''' °P ' u:l ' ' e B enov ' : i-ui i<- gelegen, eiland Kambangan. j «ii- 1|( . ls ' s Ba nk, zandbank ten Westen van B 2' j ' "' de straal van Karimata, van 0° K;,,,;/ °° r 'S' /,. Br. Zij is in ISO<J door £;'" W. (; UKI(i Oll ,dekt. il-,, berg op : e en . Wen';'!' (:|l <-» l »">.. ''"'l' °P •' :ll ' ( ' ' ï;i "" (j r^ s ' " - en distriki Poerwokerto. , r Oll g, dorp op Java, n ';ivia, '■",„ T kwartier, l'/.. paal Zuid-ton-Westen aan de Tjidanie. l " ï(11 ' H ( '" r l' "l 1 ■' Pre- Q-pq afdeeling Bandoag. til ni . n ° n S, dorp dn i utic B;m -'uid et i' '!' "1' J»v»i tavia, h j;u„; " : "-'ier, ten Zuid-Westen van I '''M,,,; "«sohen de Angké- en I rahan . , n ' ."'"'l' op Java, ( W. ' UQe eling Band te ' (1 '"-|' op Java, residentie Cheri ikt 'I'jiawi ,|:^ rQ Silj; i i, Ul ,' >rr > '"!> op Java, residentie Kediri, eu van den berg Kloet. Grosik, dorp op Java, residentie Batavia, Wester Kwartier, aan i!c rivier Tjidoenan, bewesten de rdwa Gelang. Gresik, d<>rj> op Java, residentie Kadoe, regentschap Blitar, S palen van Welingin en 16 palen van Blitar. Grossok, zie: Krassok. Grot, dorp op Sumatra'a Oostkust, nan eenen zijtak dor Langkat-iivier, bewoond door 500 Batta's, die in het peperplanten hun be staan viiiileu eu aan L;uii;k:i.t oaderhoorig zijn. Gretjek, dor)) op Java, residentie en re gentschap Pckalongan, distrikt Scragi, aan du rivier SeragL Gri, dor]> op Hor tkust, rijk Sim pang, l)ij betwelk ecu schoone waterval wordt gevonden. Griat, dorp op Java, residentie Ja para, re bap Djawana. Gribiok, ri\icr op Java, residentie Sama ranir, regentschap en distrikt Samarasg. Gribiek, dorp op Java, residentie Banjoe ma;vs, afdeeling Baudjar Negara, distrikt Sin :rto. Gribiek, dorp op Java, residentie I'asoc roewan, afdeeling Malang. Grienging, rivier, dorp en on op Java, residentie en regi p kuliri. Bel dorp ligt 81/,B 1 /, paal ran Kediri cii 2B J /j paal van Toelon| Grindi, warme bron op JaVa, Pasoeroewan, ai [alang, in de nabijheid vim hi te Kokosan, nabij hel hoofddorp van lui dist rik' ;, niet cenc tempera tuur VI MIK. Grinding, landgoed op Java, residentie Bata\ ia, Weetei Kwartier. Griuding, zie: Qringsinj Grindoeloe, dorp op Java, adsistent-reai- Patjitan. Grüaging, zie: Grienging. Gringsing, dorp op Java, residentie l'c kalon itscliap Batang, iv liet Oosten van het distriki Soeba. Gringsing, dorp op .lava, n , distrikt Keboemen, aan HÄ« eto. Gringsing, kaap aan Java's Oostkust, re- Grinpah, eiland in de de Oo 'i het gebied van den £ Grinting, d ikt Losari, Noorderstrand. Grissco, Greaik GH. 379
inruilen tegen lijnwaden, ijzerwerk, koperwaren, (taal, Chmccseh porselein, koralen, messen, olifantstanden, rijst en arak. De tripang \\ ordt bij de oekoer, zijnde ongeveer 30 Nederlandsdie ponden, verkocht; te Kanton in China wordt voor de beste soorten wel eens f l."> ode oekoer betaald. In ISSI bedroeg de uitvoer van tripang f 50,000, van parelichelpen ruim f 130,000, van parelen ruim f 15,000 en van vogelnestjes ƒ 10,000. Het bestuur der bevolking is opgedragen aan dorpshoofden, die daarin weder door mindere hoofden worden bijgestaan. De Ajroe-eilanden worden wel eens verdeeld in Voorwals- en Achterwals-eilanden of in Westelijke en Ooste lijke Aroc-eikindcn. Tot de Voorwals beliooren: \'v. wier, Oedjier, Wokkam, Wammer, Meijkor en Babi; zij zijn bewoond door Cerammers, nezen en I'aiidanezen, die de Christelijke of Mohammedaansche godsdienst belijden, ter wijl de o\ i i-eflanden tot de Aeliier wals behooren en alleen door Alfoeren bewoond worden, die .Heidenen zijn, onbesohaafd voort leven en de ruwe zeden hunner voorvaderen .. 'Ie bevolking bedroeg in 1 s r,(> L 3.819 zielen, onder welke ruim 800 Christenen en ruim l s( l Mohamedaiien, terwijl de o bewoners Heidenen zijn. Twee Ambonsche ristonen voor. Aroe Hassa, berg op het eiland Soembawa, rijk Bima. Zijne hoogte is 5,840 Bijnlandsche voeten. Aroes, rivier op Java, residentie Samarang, regent idaL Aroes, Arm . eilandjes bij de ui van Bumatra, in de*«traat van Ma lakka. Zij behooren tot liet vorstendom Aroes Boaija, dorp op het. eiland Madura, lang. Aroes Tambelan, dorp in Bornéo's Wester afdceling, rijk Sangouw, aan de rivier Sekajam. Aroet, rivier op de Zuidkust van Bornéo, landschap Kota Waringin. Zij ontspris ebergte i iel de LamandoUW op 5 uren . .-u <le monding. Arom, hen', i i ibon. Aronsberg, zie: Tambot Arooag Tarong, dm a's West kust, residentie Padang, land VIII Aropin ol' WTaropin, eilandje -.<■, , in het ( der i. Kink-baai, op LB6* - I '!' O. L. en 2 3 IV Z. Br. ( ha booren vele dorpen van de kust van Nieuw-Guinea. Het staat ouder het gebied van den Sultan van Tidore. Arosbaja, stad op de Noord-Westkust van liet eiland Madura, adsistent-resideutie Madura, dist rikt Bangkalang, :i palen van het Noord- W'esliTstrand, Jl palen van liaiiL'ka lang, I>'J palen van .Madura en 114 1 /! P B *! van Soemanap. Er zijn twee moskeeën ca twee groote marktplaatsen. Men vindt er do graven der Vorsten, almede eenïge oudheden. Ben Ontvanger der in- en uitgaande regten is hier geplaatst Er wordt cm aanzienlijke handel gedreven. De vroegere haven, die zeer ruim was, is door aanslibbing in vruchtbaar land herschapen. Arosbaja, rivier op het eiland Madura, adsistent-residentie Madura. Arpai, eiland aan de Noordkust van Nieuw» Guiuca, in de Qroote Geelvink-baai. Hel Btaat onder het gellied van dm Sultan \anïidorc. Arrak Arrak, ïie: Ar: ik A rak, dorp. Arran of taijan, rivier in Boméo's Wester afdeeling, rijk Matan. Arrang Arrang, dorp op Java, residentie Pasoeroewan, regentschap MAng, 7 palen van Malang en U) palen van i .au. Arroa, zie: A roe, kaap. Arroa, eilandjes hij de Oostkust van Stt matra, in de straat ras Malakka, op 8° Nf. Kr. Arroa, dorp op de Zuid-Westkust van het ! .lubi. Arroembaai, dorp op het eiland Canm, onder Hahaai, regentschap tfati'ling Het ia bewoond door LOO Seidenen. Arsoh, dorp op Sumatra, in de Batte den, in hel Noordelijk gedeelte van hel distrikt Sipimk. liet 2,809 Kijul. voeten boven de zee. Arsoli, dorp o|i den Oosthoek ran hei eiland Ceram, residentie Banda, regentschap Kian. Artan, dorp op Java, residentie Bantam, Noorder-Regentschap, distrikt I', Artefela, dorp op den Oosthoek van liet eiland ('erain, residentie Banda, regentschap Kian. Artja, bergtop van den Tjibodas, op Java, Mie Boitenzorg, L,063 liijnl. voeten boven HÄ( 868. Artja x)homas, plaats op tent atie Buitenzorg, ten Zuid-Westen van ! plaats Ontleenl haren naam Artja Dhomas, dat is: »Achl lionderdbeel ,! meiiM hen, die, hel [i Lamismua de o\ erlevi ring in sti lerd zijn, tol straf i ■ hunne rerkleeüdhad aan de ■ AR. 38
Laad), adsistent-residentic op Java, residentie Soorabaja. Zij beval de drie regentschappen Grissee, Sidajo en Lamongan, mei 385,500 inwoners. Vroegen tv Qrissee dentie h zelve, doch is dm .1 September ls2(i inigd. Grissco, regentschap op Java, residentie Soerabaja, adsistent-resideutie Qrii e ten Oosten aan de straft! Madura, ten Noorden aau Sedajoe, ten Noord-Westen aan Lamongan, ten Zuid-Westen en ten Zuiden I [el beval vier distnkten : Kot- Btambakan, Bengawau Djero en Goe Kendanp, mei L 36,466 rielen, als 189 Europe- Chinezen, l Arabieren, lic zen en Maleijera en 134,611 Javanen en Ma durezeii. De grond is arm aan water; de enkele rivieren die er stroomeu, ïijn do Kali 'I die <lc grens met Soerabaja vormt, de Monjar, ui den zuidelijksten arm der Bengawan valt, iK: Boengo, die eenigzins westwaarts \;iu liet Zuiden i in de I» 1 ioomt, rn cenige Idciue beekjes in hel Noorden. J)c ikelijk rijst. De vischi ij ven nikken cru lak van landelijke inkomsten uit. Er worde: Bkte zoutpannen aan waarbij een Zoi t geplaatst is. Deze pannen hebben opgeleverd: -.■) 1 10,032 kojang's. , L 855 16,907 , 6 [,722 „ Te zamen. 31,661 koji plaats Gri estigd, is voor de :■■• ling. De eeTedienst bij de Hervorm*" Gen ..ie wordt twaalf malen in hei jaar waar men door Predikanten van Soerabaja, "* waar ook door Etoomscoe geestelijken word* Miorzicii in de li. K. eeredienst. Voor de '-''' aee*kandige dienst is er een civiel Genos 8 ' heer. niddeldl.o,ss4 kojaug's van 80 pikols of ruim L 9 millioe i .\nl. ( lid Qouvernemeni keefl te Soetji, op \ijf van 11<- boofdplaata Grissee, ten dienste Ifilifau'r Departi makcrij. De I rissce, die, on rao Soerabaja, bestuur in handen heeft, ia U ■ \ cndumccster. \ ooi liel , hel krij ii teeri dccc afdeeling on der ■' ■ i rabaja. lv belangen van I door de sub waar- van de tijdelijke Ad ideni lul is. In ■ draad, twee Grisseo, hoofdplaats der adsisteni resident' 6 en van hei regentschap Grissee, op Java, dentie Soerabaja, aan hel naauw der str»" Madura, op eenen voorhoek, aan den voel den heuvel Giri, II inden Noord-Wesi *** Soerabaja en \"> palen van Modjo Kerto, ''1 7 J W 80" Z. Br. en 112" i' O. l- heeft cene, veilige reede, waar 7 tot II "" men water staan en vel en k" u " Men vindt er eenige i.n |ll^ en, op welke lelfs groote vaartuigen E bouwd worden. Lenc menigte Arabieren wonen benooro^ en vele Chinezen bezuiden de Euro] Cscll e sl '"' die uit een groot plein bestaat, dal nnet ''"' en hooge tamarindeboomen bcplani ''"i.n hel eene aangename v, audclplaatü o] de. Zuiil-, West- en Noordzijdi P j zijn de wonin °J\ ) onder welke die v:ui i\vn Adjibteut-H l^" L uitmunt. Het Europeesch pers «1 bcstaal uil ''''",^ weinige Eamiliën, die er allen honderd j. itigd zijn. Van i steek! oostwaarts een lang bm ■ " , i; ,ii A;ni de Zttid-Oostzijdc mui het ple bel strand een steenen fortje mei halve bftf verbouwd en " : kantoor *■'" uitgaande regtenj bierbij liggen o -<' ' |^- ten ra pakhuizen. In LB5O ia i zerne voor de Pradjoerits i ''l in n, middel] i der ' 'je niet groot en ligi aan den /ui der plaats; /.ij beval do en licrfi een mi ch aanzien ■ •'" ', g? Hel Mohainniedaansehe I poero A\ Man, aan di rabaja, bevat bel graf van (ie" A M\i.n. Ir.iMiiiM en vel krlil. rootcn en H ,i rkwaardig dooi baro Iheii naar bel strand buval de Clii mei groote «teenen huizen. I" >l' r de Kapitein of licl Hoofd ld. GR. 380
mcmtskiiHurps gijn: koifij en ren weinig tabak en rijst. Grobogan is bekend door de mod derbronnen van Koevoc. l)c A(lsislnit-l'r:-i(lriil en de RonggO ofOn derregeni van Grobogan wonen 1o Poorwodadi, alwaar, zoowel als ter hoofdpkatt I dfl lamlradcu en (ie iri I va!iL r ciliss<'il TOD dit ge deelt e der ailsis! ent-rcsidenlie gevestigd zijn en dooi den ommegaanden regter in de tv afdeeling eitting wordt gekooden. Grobogan, hoofdplaats van hel gelijkna mige ■ ■ |i, o|> Ja\: \ ;in Poer li, 25 palen Zuid-Oosi van D palen \an Samaraii!; en77palen \an Balati t cm landraad mor het onderregentachap iip zich zelf, Aviens nitß] oin anden regter onderworpen zijn. Dej landweg loopt oostwaarts naar Padangan en westwaarti naar ; . v;m Grobogan worden iiard oüewellen aangetroffen. Grobogan, dorp op .lava, reshi. ttfdeeling Lebafc, distrikt Badjira, in liet len vau het onderdistrikt 'i'jia de rivier Tjidoerian. Grobok, riviei op •' tic Kadoe, ikt Soemowono. ,i '! '• 1(1 (irissoo eeno mime markt. Dehan j ls er bloeijend en bestaai in velerlei vruoh- V:| n Madura, in oliën, welke handelstak Ll tend dom- Arabieren wordi gedreven, ""'• die van en edelgesteenten. J Waden, houtwerk, zijde, thee, rotan on I en jen worden veelal door Chinezen ver :i|| i leid ii i ■ •■■ i ,| r '■ i 'e Javanen en <<\ enge natiën non \, t °° n mei den landbouw bezig, bestaande iting van rqst, tabak, suikerriet en kftlt''' "' " Uli '''" A ' sr ' lv;ur - : '' 1 ' '"'' branden van een '" ''''" kleinhandel. Kr worden jaarlijks schepen, zoo oorlogs- als koopvaar kerk. 6 ?? 1 ''' '''' '■''■'" l| ' ' N ".i Rodsdienstverrigting wordt daartoe ''', !s van den &.dsistent-Resident of vau j, ,' ander ambtenaar of burger gebezigd. de in het voorgaand artikel feit,.'" 1 "' 1 ' ambtenaren en autori- i n j (i ' V! ' dt nion te dezer plaatse een K'oni ]•(>(,,, lllx;| n'rer der inkomende en uitgaande mies der ambulante recherche, iel de strandvonderij in de af ''i'nt ?' een Kommies bij den Adsistent R j ev ena Griffier bij den landraad, een Meter (i I en een Keurmeester \ ao kalk. ." te ii estigd een (i')inerne ' z.ond - ;( 'i'ii drinkwater. ,' is °k, eilandje aan Borneo's Westkust, llu > dorp O[\ Mei. Te Kaïloe, '''"'' '' '' ;L ''' "''"' '"'' G-rir Mr;uul x;i " llrt Bolding ■J. ln S, dorp op Java, residentie I' Qtob e ' ing Bod J° Nr -'""- M ', dorp op Java, h 80 re- ' M l l ' ri ' diatrikt l>jainb,an. L ■' 0 > doip O p ,) :U ;| G-J.Q, e * en Grobog, sic: G robok, dorp. Ran, onderrepentschi onder de residentie i re bap Pati, ten Oosten aan B 1 Ui-t '' V| 'lkt | an ' ' v ' ■ ' zielen, I I ar hel W !r do n troomd. De • Grobok, dorp op Java, v gentschap i kah. Grobok, dorp op Java, residentie Batavia, Wester Kwartier, Tjipajawi. Grobokan, dorp op Ji Pro- Lamadjang, distrikt i igau. Grobokan, partikulier land <>|> Java, re sideni i . 1 re e. I [el beval 120 I>cm oiicrs. Grodjogan, dorp op Java, residentie Ke diri, i i Berbek, distriki N'gandjoek. Groodo, dorp op Java, residentie Bi ..in de Zuid der stad, ilisu-ikt Djabakota, ; Groodo, top van te, c|> lentie en .il, 80 palen :ui de- hou! I • . Aan den 11 bebouwd, i Groogocl, i p Probolinggo, d Tjahja Groomoelak, partilnilier land op . laraog, distrikt . Koelou. GR. 381
Groon-oiland of Selinsing, eilandje ten Oosten van Simiaini, in de Straal Doerian. Groen-OÜand, eilandje aan de '/nid-Ousl knst van bei eiland liali, aan den ingang der liaai Laboeh&D Amok. Groon-oiland, eilandje; lij de Oostzijde vu liet Soenda-eüand Engano, in <le baai van 110. Groon-eiland, eilandje hij hei eiland Lom bok, in si raat Lombok, ten Noorden van liet eiland Pandita, Groen-eiland, eilandje ten Noorden van hel eiland l'anlar. Groenong, dorp op Java, residentie Sama eling Balatiga, distiiki Tengaron, met, . i.J zielen. Groenowoud, eilandje ten Zuid-Oosten van liet eiland Boeton, op L2S' 2U' U. L. en (i J .V Z. Br. Groengong, dorp in Borneo'a Westerafdee ling, landschap Soekadana. Alen is er in men. Grogak, dorp op liet eiland Bali, rijk 'la banan. GrOgaS, Oüi I land in d<-\\ Moluk- Archipel, een der Oeram-Laut-eili . onder den Radja van tilwaroe. GrOgOi. I I dorp met markt Op Ja\n, eutie en regentschap Samaraug. Hei l»'\at .0 inwuners. De icbool te Qro Grogol, dorp op • lentie Ba .; jar, distrikt Grogol, dorp op natie en iliMriki Banjoews Grogol, dorp op Javi lentie Buitcnzorg, in tiet Noordeu van hot distrikt Grogol, dorp op .'a\ £adoe, , distriki froboliug) Grogol, dorp o tic (Cndoc, ■• en disti Grogol, ii\ i in lic! Zuid-Westen \:m de atavia. De ii.iiii-n, ra mdc stad. Grogol, dorp op Grogol. Grogol, dorp 0 Grogo!. maat, afdeelinj Bandjar Negara, distrikt Bat o6 * 1 Grogolan, boaob op Java, residentie J a ' para, regentschap PatL Grogolan, dorp op Java, residentie Ked" 1 ' adsistent-residentie Ngrowo, regentschap ''"'" galek, distriki Kampak. , Gromas of Qramas, berg in Borne»' iVesterafdeeling, landsohap Taje Grombol of Grompol, dorp op residentie Boerabaja, regentschap Modjo K (l '.'. Grompol, dorp op Java, resideni paal ren KLediri en 28'/,paal i Grompol, rivier op Java, residentie w ral arta, afdeeling Soekowai i. Grondong, dorp op Java, residentie '"'' joemass, regentschap en distrikt Ijilatjap' Gronga, dorp op Java, residentie l' in het Noorden van hel Westei Kwartieri* de rii ier Paeiliai 1 vi -^ Gronggang, afdeeling van la I '''" j i litat, op bei eiland l'.anka. /'U Lfi dorpen en 800 inwoners (Baukl MOW 1 Gronggang, dorp op bolinj Üng Kraksan,distriki l'edji""''" Groningergracht (De) Java, in het NMrder Kwartier en W 1 ïikt van de resideniie Batai ia. ïrihi van ue resment ie i -ala\ ia. Gronjang, berg op Java, resi rabaja, ~ Groot-Kanaal, lic: Kanaal l (i rooi ei. ~■" Grosvonor's-bank, aandbank ten gp van Nieuw Guinea, in de L'itt'i ankerde, in Januarij L 763 liet Eupel» o /ij is de een deze ttraat. . Lul'"' Growo, dorp op Java, r< chap Terne ilistriki l.l Growong, dorji upJuvn, Buitl iaii I"' 1 ' l ' v Ki" I '"' Growong, dorp op Javi uhap Mugelang, distriki I Growong, dorp dentie Kn Guamrnor, ac: W irnmi Gii> ■> Gebeh. (iuumpol, dorp op Java, re palen van Poi i 39 palen \an Madioi Guly Guly, dorp op den O" GR—GU. 382
Halimea, rivier op hel eiland Timor, dia iiikt Fialarang, in welke, volgens de inlanders, ree! stoigoud aanwezig moet zijn. Halimoon, berg, tot hel Kendang-gebergte behoorende, op .lava, residentie Bantam, af deeling Lebak, n)i de grena der Preanger Re frentschappen, 5,02' j voeten boven lid. vlak dei zee. Halimoen, berg op Java, adsiatent-resi deutie Buil listriki Tjiaeem, op 6° 48' Z. Br. Halimoon, waterval van de Tjitaroem, op lentie Preanger Regentschappen, af dceling Band Halmtong, dorp in Borneo'a Zuid- en erafdccling, landstreek Tanah Boemboe, rijk je Tjantoen, bewoond door 105 Dajaks, in 50 huizen (1840). Halit, dorp met bron op Java, residentie Soerakarta. Haliting, dorp op de Noordkual van hel eiland Co losten van Wahaai. Halmahoira, zie: (i il oio. Haloo, baai aan de Westkual van hel eiland Ccram, schiereiland Hoewamohel. Door de me riffen is hel moeijelijk haar binnen te komen. Zij is besloten en vuur alle winden Ilalootoo, dorp land Babber, re- Banda, diatriki Blawas. Halong, dorp op hel eiland Amboina, op de Ni tzijde van hei schiereiland timor, afdeeling Amboina. De inwoners, I W in gi |, rijn allen Chriiteneu, onder Regent, mei den titel van Patih. Br is ! 60 scholieren. \ roeger il de Portugezen hier een klein fortje. Hamaha, dorp op hel eiland Saparoea. Hamara Allok Lajis en Hamara Tja katan Kawai. riertjea op Sumatra, in de distrikten, die van Mata , en zich iii de Blitang-rivier 'e]|. Hambalang, bei Hambatjan, I» Hambauwi, rivier en dorp met schans in Borneo'a Zuid-en-Ooaterafdeeling, diatri] Hambawang, i' lorneo'a Zuid-en di-irikt op den linker der K Hambawang, waterval '• Zuid i ier Katii Ilambawanp;, meer in Borneo's Zuid en- Oosterafdeeling, distriki Kahaijan Te Hamboejong, dorp in Borneo's Zuid- en- Oosterafdeeling, distriki Kahaijan Oeloe, ""' 6 huizen en LBO Kielen (1858). Hambotong, rivier in Borneo's Zuid- ''"' Ooßterafdeeling, distriki Kahaijan Oeloe, op *" linker oever der Kahaijan. Hambrau, rivier op Borneo's middcng 6 ' deelte, distriki Kapoeaa Bohang. Hamo'ta, kaap aas de Zuidkusi van l' ci eiland Boero, regentschap Maasareteh. Hampak, dorp op Java, residentie Jap» l *' regentschap Djawana. Hampillas <>l' Batoe ïakoi, dorpJ» Borneo's Zuid- en-Oosterafdeeliiig, distriki K J baijan Oeloe, aan ik: rivier Kahaijan. Hel i* l '. 1 ' zindelijk dorp mei eens schans; de won" 1 gen zijn van hout- en latwerk; langs il" 1 Noordzijde staan de rijstschuren en eenc *, ning (nu vreemdelingen Ie huisvesten. Er /J J ruim 200 inwoners. Hampooi (Toembang), dorp in !'>"■ Zuid-en-Ooaterafdeeling,distriki Kahaijan ('f' 0 ' mei L6O zielen (1853). Hamporoi (.Toembang), dorp il Zuid- en-Oosterafdeeling, distriki v au de rivier tlampon i. "'' tl door erne :-rh;nis \er-lcikl, en lie\.il 7 ' |UI en 500 inwoners (186 , ~ Ilana Ika, rivier op de Zuidkust v;l " eiland Timor, rijk . (1 ., Hanaut, eilandje in de rivier Samp l * l Borneo'a Zuidkust. . cl i- Ilandawon, dorp in Bomeo's Zuid- Oosterafdeeling, distrikt Kahaijan Tcng» D - Handjawar, bergrug van di ! - J* ot . Goentoer op Java, residentie Prcanper ' [lir ij schappen, regentschap Bandong. •" -jug 1850 had er eene instorting van de»en l"' 1^ plaats. | ir0 H üandjawar, verzameling i Den op Java, residentie Preau pen. afdeeling Tjiandjor, distriki I Zij zijn Bodjong Gintöeng, Tjiherai Kopo en 'Ij . ,('|if Handolang, berg op Javn ribon l laloe, distrikt 'iji;"" 1 de Noi Hangai, roliteeneiland in ',', HÄ« en ilo itei distriki K riviei I , ./ H i,l-''"'. Iïanggoojoo, rivier iv Boj [ing, op den regter i Sampa. . . „,,,1, '* Hangt, linker zijrivier der W™ HA. 384
Zuid- en-Ooaterafdeeling. Zij uonbe* °ond. Hare oevers zijn met toaritigia-boomea begroeid. Hangi (Toembang), dorp in Boraeo'a u '|'"'- en-üoeterafdeeHag, distrikt Katingam, '-L monding der rivier Katingan. j. •'* a n.grrtai, dorp in Bonieo's Westerafdee* '* r > fijkSambas, admstent-retideatie Montrado. .^p a ngonogsan, dorp in Borneo'a Weater .,' ''.'""> adsistent-residentie en distrikt Mon w«do. j; üang W asi, stam of fenna op het eiland regentschap Masaareteh. s i an honi, berg op het eiland Bocro, regent -5' K :'J rli ki e an J as moro, zie: Audjesmoro, berg- ongeveer 200,000 uotcu opleveren. Aan ile kus ten liggen klippen. Harendong, berg op Java, residentie Preaa ger Regentschappen, op de grens van hut, dis iriki Soemadang. lui y » ' lm T °l' Bumatra'a AVesfkusi, rc j'" 1(; Padang, landschap der VII Kot*». no (K versterk! dorp in Borneo'a Rul " Il!""'J"sl|iral'deeliiii:,1 l! ""' J " sl|i ral'deeliiii:, ilistrikt Kahaijan Ten hdi' Sl> l I; nis is uil SO mm ten ha g. Uxvi '- liet dorp telt ruim 100 inwoners. () Oa (Kota)) ( | orll ; M i;,,,.,,,,,-, /„;,|. ni . B ,^ l .' r;ill| '-elin-, distriki Eahaqan Tengah, mei ; »«i 180 inwoners (186 S); '''iif ° l ' ari S» rivier en dorp op Java, resi jj "Witam, afdeeling Tjiringin. berg op Java, adsisteni - '"Men/urv:, 00 welken eeni: warme mi (u„ | Slll ooltotoe, kaap aan de LVoordkrut ''"'""d Ainlioina, in den Mohlkacfaen op 8° 31' 7.. Br. '), M( „ ~ a Pan, dorp in Borneo'a Zuid- en f , ''"'''■'■liiiL', distrikt k;diaijan Oeloe, aan H,,,,,! ■"'''' oever der rivier Tahojau, in een (1( . -'■ |l '-:eii. Hel is een zeer Iraai dorp, lj d] '"' schans omringd. i ..°° (Karang), kHp aan Java's Noord f |'si,|,,,' Qor P op het Zuid-Ooster-eiland Kei, II '"'■ I i11." i" 1 "' 1 ' "l ; [eotie Bantam, ''•n z , n ' ''"' |l °P ll;u;l ' adsiMent-resideulie Vjs lliMr 'kl' Ojasiuü-a. \\ u „ ~s ' ''"'I I in Borneo'sZuid-en-Oostei -11 «ikt Kahaijan Oeloe, aan de ri«er ' J 'j (Vl,.| Ol * 8 " Gil and, eilandje, in de ze: .^ap o "' N Zu idkuBt. Ie» ' U| M eilan.l, een der Keeling e 1 ?P 'V"r? :i| "' : ' l2 ° 8 ' 1!l La ''" /; - |:i - - ' O. I. Hei beval een waterwel : mei kokoiboomeu, die jaarlijks Harga Dawa, dorp op Java, residentie Preanger. Regentschappen, regentschap Soeka poera, di&triki Ppndajang. Hari, dorp in Bomeo'a Zuid- en-( d afdeeling, distrikt Doesou Oeloe, aan de 'i Hari, op Java, residentie Preanger Regentschappen, afdeeling Tjiaudjor, distrikt Tjimalü. Hari, rivier op Sumatra, in de Lampongst be dutriktea, afdeeling Sepoeti. Langs hare o liggen pepertuinen. Haria, distrikt en dorp op liet eiland Saparoea, In 18E I telde: hei allen Christenen, Waarvan er 'JOS verpligt waren tol. de nagelkultuur. Er stonden toen 11,819 nagelboomen en 12,837 kokospalmen. Er is te Haria eene ( bristen-schooL Er ligi een fort, Delft, genaamd, in 1055 aangi i stukken geschut, l.e/ei met 20 man. Hariang, heuvel op Java, residentie I toehappen, alueelinj; Soemadan) trikt Tandjong Sati. Hariboja of A rib o ja, distrikt op residentie Soerakarta, afdeeling Soeko Hari Djambi, rivier op Sumal kost, rijk Dj&mbi, die srich met de. rivier van Djambi vereanigt. Harimoeret, dorp op liet eilan r Waluuii, regentschap Hatiling, mei Heidenen. Haring, eilandje l>ij du Üosikust van nco, op 1 J 42' N. Br. Haringan, dorp in Bornco's Zuid raüeelinß, distrikt Bekompai, in het Pattai-gehifid. Kr zijn 50 inwo Harnenno, rijkje t * j > bel eiland Timor, on der Nederland» 1:ll "l van Waiwiko V» auali. Al zijn -Menu en Tolgarita ouderko Haroean Tiera, dorp op de Noord! van hel eiland O Harookoo, Oma of Boewang Be»i, d in den ! ' rlllil: Aluli.iina, een dl I "■ : ' bijlen i mui Ajnboiua, beauiden d Ce- B .Mkiaii.i, VAN ( ; •>' v 'wk. mijlen. Hel zuidelijk oornamelijk . en bet noordelijk gedeelte, Hatoe HA. 25 385
waho, grootendeels door Mohammedanen be woond, lic eiland bevat de elf dorpen: Oma, Wassoe, Aboro, Halalioe, Karihoe, Pelanw, Kailolo, Kabauw, Roöbemoni, Barnet en I la roekoe. Deze dorpen staan onder Regenten, mei Jen titel van Eadja ot' Paiü, iii bwatteden, on het einde van 1855, 7,188 zielen, als: 88 Europeseho afstammelingen of mestiezen, 288 burgers, 3,204 Christenen, i,64A Mtohammeda nen en M slaven. De mestieaén zijn grerigen ■ van den handel; de dorpsberolking is ge bonden aan hare dorpen en na-eltuinen. Haroekoe bestaat voornamelijk uit ij/.erkalk, die tot op de toppen der bergen geronden wordt. liet eiland heeft aan de Zuidkust ree! hoos; en prachtig gebergte en aan de Noord meer vlakten. Bel hw:\t vele naar de zee vloeijende rivieren, als: de U'ai lloka, de Lai krisa, de Tahoe, enz. Aan de Zuidkust, tusschen Oma en Wassoe, is ei'tie zwavel-inliondende bron peratuur, die voor verlammingen en jiehtkwalen als heilzaam hesehoinvd wordt. liet' Inchtgestel is hier getond, het drinkwater aitmuntend en er is overvloed ran riaok. In de bosseben : n<lt men vele herten en wilde vnr k< l ■ M) " rl v:i " tg L'ras, dat, in den brand gerakende, i , den reiziger wordt. liggen op dit eiland twee forten, een te Nieuw-Zeelandia genaamd, en een bij Hoorn gaheeten, beiden in L6l !~„ hel eerste in LB2O \ernicnwd. In ■■ . sne militaire becettbg van Offloier, 8 Btiropesehe en SI inkndsohe ,\ door een Hunnes, hen Bi • Lfl soldaten. De Lt ,„,d ran acktbaai en rijk [en en rruchtboomen; hij lereri i op, doch n ■ voor bragt. In ivii bezat Han [elboomen, inde, welke ;«len opleverden. De bevolking bezat bovendien 15,746 kokos belang] in ld jaar telde men er IS I 111111! Kr BJn op dil eiland bm Christen-scholen, : . rr 700 scholieren, die onder de lei ,i; n ,_, v , che school taan, 11,. t eiland Baroekoe » i aurd door 1 chen G die onder ,t van Bap it, Ir 1 bel ti. rotter is ran den Landraad. In ■ een Ambtenaar ter beschikkin urn met liet civiel gezape 1c Eipaport ih (op (ƒ''' ram) eu verdere nesrorijeii aan de KlpapoW 111 ' baai te worden belast. A:m den opstand op de Ambonsche iv IS 17, hadden 4e bewonen mede een ww*" zuun deel genomen, maai zij werden, even overige eilanders, dooi de exp ler o*" Commissaris-Generaal Buuskxhs tol onder* 81 pinir getaagt. Haroekoo, boofdplaai eiland o* roekoe, niet ver van deszelfs zuid-westelij» 6 * boek. Naar deze hoofdplaats wordi meestal W - [e eiland Baroekoe genoemd. Hei t esneo Radja, is cru fraai e i uitge dorp, eu dient tot woonplaats van den N*"* laii(ls<licn Gezaghebber, die den titel van boader roert. Er is hier ren voornaam i' :l -''' kantoor, waarover het toezigi i tenaar is opgedragen, die md |ui ' ' wind roert, en Vooorftter i i ra; li '. ll ( inlandsohe Opperhoofden. Er staal een Nieuw-Zeelandia genaamd,aau den kant der* op een klein i 1820 opgetrokken, in plaats van hel f<> rt landia, dat, in bouwd zijnde, |M door eenen orkaan vernield werd. \<cl van de branding der zee te lijden to bezei door i ipesohen Se e° .liivaaiisclii! soldaten. . , fll . Baroekoe beefl mei 8 school. In LBs!■ woonden er te 11 delen, allen Christenen. In dat zelfde ja»' men er 5,552 najrclliouinen en .".. | i s " palmen. Haroengan, eilandje in de [ndisc"* liewesieu lid eiland ■ Ilaroopiintoj, distriki op hel >'" hl y.'J eiland Wetter, residentie Banda. ü'' l be inwonen 11 Haroowan, ririer op S ati '" , ~,vtp ongsohe di itrÜ ten, die uit een B»o flrtf • 1"' Harok, dorp in Borneo'a Zuid- en- : afdeeling, distriki Kapoeaa Moi bewoond door MX) (H Danom. Harsboom-oiland (Groot), ir; Iluraboom-eiland (Klom li n i /. e ii. Ijl"'' 1 ' Hartonboost-oiland (Groot en > of Mendjangan Besar en K et J pj»*' behoorende tol de eilanden, residentie J« in ', Hartonboest-oilandon i,,,^ straaj \.m Mal i • Iclebes ' t V.. r,i„ onder <\m wal ï:m . N: ' ,',' u' zijn twee eilandje • Klein lIA. 386
]i,,| ~,.,.,,,,. j s bewoond en met digt « el) ooinin begroeid, in welks lommer vissehers iorpen ii,,, n . barton-eiland, eilandje aanCelebcs' Zuid u "- ] »ij de baai van Boni. sol * a > ( ' ol 'l' °P ' lrf eiland Madura, regent- feemanap, aabij Soemanap, Hier li.ut de begraafplaats, die mei eeeryeeleorg or '"' onderhouden en met prachtige praalgra e " I'fijkt. in I Stella ' rivll ' r "1' W eiland Boero, die meer Wakohok valt gasti ngs . eiland> z ; c . Sakatta. () o^7 atai irig, riviertje in Üorneo's Zuid- en- JvitV' I '"''''''''"~' Bandjeniiasin, dat inde lin l '!' 5 Va l' (É|l b*o ds monding steenkolen* i v ,. lt Ü, )s , ah ' 4«rp op Celebes' Oostkust, in het tJ' 11 v 'Mi bel rijk Banggaai. Puro! a 0-Uftwg), dorp op liet eiland Sa- i-e.,id,.|itie Amlmina. 'ohie» i ( '"'l' " l> '"' l '' ;uu ' Amboina, :ii,.| ( 'J ' ll ' Leitimor. liet bevat ceue school & ' 2 scholieren (1864). sat ° Oli ' /ir: a * ttahoelL '•■■il aU ' a; 'l' !la " '''' l ' sl ' l " I \au het eiland Z. u "' '" den Moiuksohen Archipel, op 3" 10' 5at aPOetih ' zil ' : Ke - an Bi (lil:inil -e cnc . P oe tih, dorp op bei eiland Kelanür, op cilü,ui i ' ''"'l' Op hel eiland Amboina, seliier- ave . kaap aan de Oostkust van het .Wi'i' 1 " 1 '" 11 ' "f :;l ir> ' '''■ J!r - Kai t ~,.?.' dorp op het Moluksohe eiland Groot .Wil '"' c Banda ' ( ' iM ' ikl Fohr ' I ' ( '- rllls ' l|l ' l l'' ' Kl:L ' l u dorp op de J 'ii;i 'n Van '"'' eiland Ceram, residentieAm ?>"(;,! lw ' l '"'K WahaaL Bel dorp bevat 2bO '" i<.y ■) Da baai ligt op r ni '" |J 35' O. L. M!Ht m oer 00, Alfoerseh durp op het eiland ïtat'iJ il 1"' B°ede tabak bereid wordt Sati£° otlh . z | e: belang, eiland. ° tlh ' zir: Hatapoetih, dorp. l f 2 ar " r (; "'" 1 Hative, dorp > |~, " ; ""l A-mboina, op ds Zuid-Oostzijde "ereiland Leitimor, afdeeling Am- Cc,,,' rll|r b 1 listen-inwoners, 7 x*ni; ''■" wnool hadden, welke door « Vvev' I> " Z< " M »erd. g !'< f ,i, ot JÜ Of Kir in El U Sl:lll '-n''i'|! Alllll " ll ' : '. op 'Ir. Westkust van e vui| ( ■'" '■'iiiinoi-, afdeeling Amboina. ''"' lv -i 641 tiri ten nwonei i. Kris dotedenVrij-koopmanJoACHM Bsara een lust liuis gebouwd, dat wer gunstig voor de hertenjagt gelegen is; ook is or een fraaije tuin aangi voorzien van vreemde sn tel Izame gewassen. Hatoe, dorp op het eiland Amboina, seliier -1 Hitoe, aan de baai van Amboina. lln telde in 1854 2G2 Christen-inwoners, die eeue Christen-school hadden met 07 scholieren. Hatoe, dorp op de Zuid-Oostkust van bet eiland Ceram. Hatoean, zie: Hataang. Hatoehala, dorp op het eiland Haroekoe, residentie Amboina. De bewoners zijn meeren deels Mohammedanen. Hatoemeti, dorp op hel eiland Ceram, on der Saparoea, vu het binnenland, liet is bc- WOOod door ruim SOO Mohammedanen. Hatoomoroli Hooton, t\ ge bergte op de JVoordkust van het eiland Ceram. Hatoeroe, dorp op het eiland Amboina, op de Zuid-Oostzijde van liet schiereiland Hitoe. Hatoenimaroewa, berg op het eiland Ceram, aan de Noordkust van Groot-Cera». Hatoenoekoe (OoliV land-ehap op het eiland Amboina, schiereiland Eitoe. Hel de dorpen Kaitetto, Nokohali, Thealaii, Wawani eu Essen. -Men vindt in dit landschap onder aardsehe bronnen met Ewavelaarde en koken. l water. Zuidwaarts van Hila is in dit landschap de berg Wawani gelegeil, die zeer steil moet, zijn en welks top voor ontoegankelqk ■ gehouden. Hij is in 1674 zwaar gescheurd, ten ■e waarvan onderaardsehe zwavelkolken zijn ontstaan, waardoor gnote stukken grond Mivoiiken zijn geworden. Te Hatoenoekoe is het dat de Hollanders hunne eerste Merkie gehad hebben, , het Kasteel van V{ HatOO Soowa, dorp op de Zuidkust van i, onder Haroekoe. De bevol king bestaat uit Alfoeren, .Mohammedain Christenen, ruim 300 in getal, die onderlintr trouwen, waardoor het Christendom hier diep in verval is. Hatoeswar, kaap aan de Zuidkust van het eiland ('cram, op 3° 7 L 8 Z Hatoeteh, dorp op hel ;i. op Hatoewan», ' ' 10( -'k Hatoe\< mnet eiland Ceram, in de b Hatoev van het lIA. 25* 387
Tiet dorp bevat ruim 11,000 inwoners, die onder eenen Rarlja staan, en zich generen niet do jagt en vischvangst. Hattahoeli, bogt en dorp aan de Zuid- Westkust van het eiland Ceram, in dm Mo lukschen Archipel. Hattem, eilandje in den Moluksehen Ar chipel, ten Zuiden van het eiland Gilolo. Hatwano, eehueht op liet eiland Bocro, regentschap Tagalisa, stam of fenna Waaikibo. Haver, berg o;> Java, residentie Premger Regentschappen, afdeeling Tjiandjor, dirfrikt l)jiin)]iaii,crKoclon,aaii deTjiletoek-ol'Zand-baai. Hauer-Hauer, dorp op Java, residentie Rembang, afdeeling Toeban. Hausihol, dorp op het eiland Amboina, Bchiereüand Hitoe, I;uhlm'li;]|> Baykssi. Haven- of Piek-eiland, eiland aan de Zuidkust van liet eiland SoembaWJk. Hawajang, dorp in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, diatrikt Bekompaij in het Pat tai-gebied. Hawan, dorp op Sumatra, in de, Batta Landen, aan den linker oever der Simpang Kanan. Hawaoen, zijrivier der Kahaijan, in Bor hcii's Zuid- en-Oostertfdeeüng, distrikt K;i baijan Oeloe. Ban oeren zijn bewoond. Aan monding ligt het dorp van dien naam, met ."> buizen en 160 zielen (] k Hawaoloo, dorp op tel eiland Ceram, on der Wabaai. Het is bewoond door 260 11 * -I - Hawar Gcndis, dorp op Java, residentie ( beribon, partilculier land Kandang Hawor, distrikt Loewoeng Malang. Hawar GeuliS, dorp op Java, resiilc.it ie Cheribon, afdeeling Madja Lengka, distrikt ilentie Preanger Regentschappen, regentsch»? Bandong. Haya, kaap op het ciknd Keffing, volge» Kout, op 3° 82' Z. Br. en 129° 40' O. L-^_ Haycock, Engelsche naam voor Hooiber» eiland. Hawattan, dorp in Borneo's Zuid- en- Oosterafdeeling, distriki Bekompai, in hel öi ong-gebied. Hei beval BO inwonen. Hawitoen of Ilawaooii, dorp in Bonieo's Zuid- v\, i totterafdeeling.distriktKahaijanOeloe, uu I 5 huizen en LM zielen ( I 858). Hawkin's Droogte, oiuliepte bij het eiland B&nka, ia de straal Gaspar, op L" 7' /-. Br, Hawooankaloe, landschap ia de bovenlan den van Goenong Teboer, op Borueo*! N ~.(, onder eenen /,;■ N. Br. en 115° 50' ü. L. Hei is in msch< esten verdeeld. Hawoer Koening, onderdistrikt op Java, residentie Preanger Regentßohappen, afdeeling ng, distrikt Tjikcinboehm. Hawoor Pantjook, vlakte op Java, resi- Hodjan, dorp in Bonieo's Zuid- afdeermg-, distrikt Kaliaijan llir, aan de ri^ ic Menohing. Heemraden-rivier. Deze \ loeit op J* v ' westelijk van de oude stad Batavia. , Heer, dorp op de Zuidkusi van liet M" lllk ' eiland öroot Kei, residentie Band». HÓger, bosch op Java, residentie en re- cU sohap Pekalongan, dist rikt Wonosobo. ( j Heiloek, dorp op het Moluksche eu* Klein Kei, residentie Banda, distrikt T° Hejang, eiland in de straat van .M;'« u " onder de residentie Madura. . . Hela, dor]i op het Zuid-Wester-eiland "* ter, residentie Banda, distrikt Noesaketta- . Helajor, dorp op het Moluksche <i ; " 1 Groot Kei, residentie Banda, distrikt EU at " Helang, eilandje in den MolukscheH chipel, ten Oosten van het eiland Batjl den noordelijken ingang van de straat Ia Helawan, zie: Hitoe Lama, l;unls''|' Holenina, dorp op het, Sandelhout-eü* Hendrik, fort op de Zuid-Uostkust V* 1 eiland Bolor, residentie Timor. Hendrik (Prins), tinstroomverk °P gj. Westkust van hel eiland Billiton, distr* 1 djoek, in de Tjeroetjoep-vallei. Hei is ' r geopend onder opzigt van den ingenieo' m:is DB GeOOT. . B J Hen-en-de-Kuikons (De-), riffen ingang van de straal Mi ► waarvan het suidelijkste op 5° 28' 'L \\r 54' O. I;. ligt. Vl r Henneheloe, dorp op hel eilan a Ui boina, schiereiland Hitoe, landschap Na" Hennelale, dorp op de kust van eiland Amboina, Landschap \;m Binau. Honnolatoewa, dorp op l"' 1 j(»« Ambtiina, schiereiland Hitoe, landschap Binau. i y/p Hennyoe, rivier op Suroatra, i" yj#t pongsche distrikten. Zij komt van M ilUl en Verliest ïich in de rivier Itoendii- pjjgrl' Hentoet, dorp op Java, resident' bon, afdeeling Madja 1 .. '^ Galoe. ~ .. O*' Hera, edai.d ten N den ■ 1 rent ];> mijlen beoosteü Dilly. Heram, dorp op Sumatra, res :.t A:iiii;ii Lawi iia—ii i:. 388
zie: Tjihcrang. dorp op de Oostzijde van het - oll fksche eiland (irool, Kei, residentie Banda, dls £*t Nirong. clii i rberS ' Btraat in den Molukschen Ar " 'dfi Wellce '"' t l! ' liiml Batjan van het f» sclu. i' ", a ' M -' lu ' lz(;lvc gelegen, eiland Tambeli *Oo ' S wc ? cns ( ' c vc ' l ' r '" ( ' u ( ' u klijipen, *„ , niC( 'c door de sterke stroomen, moeijclijk 16 Waren. ■\y., re loot, dorp o]) het eiland Ceram, onder doo M: "' rf "- r ' iuts( l' a l l -I'assanea. Het is bewoond j_ ' [■> lleiih'iien. Q fo ® r \ e Ql, dorp op liet Moluksclie eiland g Kei, residentie Banda, distrikt Jai.it illo. de kules ' rif Icn Westen ran Crlel.es, in w ' van MakMsar, op 1° 4-0' N. Br. niinl) 01 ' 00 ' dor P °P ' lc üoslkusl iiu llct Te " g. er -eiland Timor Laut, residentie Banda. v . ln r °ïne, droogte in de Java-zec, ten Zuiden lü7o et cïliiiid Biiliton, op 3° 86' 31" Z. Br, )IJ ' O. L het ■f o *°^ a > P6fk op net middengedeelte van •g. 0 "' 11 "! Neria, residentie Banda, zie: Manipa, eiland. g or t9 Q . o ii and) zie: Alkmaar. er tQn-oiland, zie: Mendjungan. (),.,!,■ dorp op Java, adsislrnt-rcsi tii t ,, '' -""i'enzorg, distrikt Jiuitenzoi-g. De 2er aldaar is [ngetrokkeu. Te d» s)' (l iii- , l ' ltse W:|S reeds in 1884 een aanvang W . 1 "t de oprigling van eene inrigting ]) f onderwijs, onder direktie Qastma» en met genot van eene ev c . lle u t 's lands kas. Do moeijelijkhcid 1 "m het daarbij vereischte onderwijzend de f u | bekomen en het vertrek naar Ne on(j' or V;ui den Directeur, ia l s s(i, deden de to Cll in duigen vallen. Wel heeft men Wi(. e i let VOO1 'iicinen gehad, om de iiirigtint,' v °')tt j Voor f'ouverneinents rekening tijdelijk v hii,. | B 6tten, in afwachting dal het opge- om eene inrigting vooi g\m *Oldei ( ""' ( ' rwi .i" '' ll ''"' l( ' stellen, zon kimncu Revo], r dooh daaraan schijnt geen '''"k'iik ''■'" EfS even > '■" inmiddela is de ko llilsi Hii, e i V ";"- ; ' li - ill n' tot oprigting van een gyra -seti ' s,.) 10 1*» vlakte op hei eiland l'.ocr . V;l j'li, aan t\vn regtCEC oever der ri *••» e « j ! J ' s hegïoeid tnet alanff-cUang, ïïia i' U ' oorßne den mei kleine bei '■' (1< "1» in Borneo's Zuid ea-Oosterafiee- We »tea van hel rijk Koetei. cil Un^'T VQI " van cl Li 'igga, residentie Riouw. Hiang, zijtak der rivier Barito, in Bor neo's Zuid- eu-Oostcrafdccling, distrikt Doe soii ]]ir. Hiang, rivier en dorp in Borneo's Zuid en-Oosterafdeeling, distrikt Kahaij&u Oeloe. Hel ilorp is versterkt met eenc schans en bevat 3ü() inwoners. Hiang, dorp in ]someo's Zuid- en-Ooster afdeeling, distrikt, Katingan. Het is door weel derig groeijende vruchtboomen omringd. Hiang, voorgebergte aan de Oustkust van het eiland Lingga, op 0" IV Z. Br. Hibernia, bank ten Zuiden van Rotti, in de zee van Timor, op 123° 2S' O. L. cv 11° 56' Z. Br. Hidjoe (Goenong-), beig op Java, dentie Djokdjokarta, ten Zuiden TSn den Bium banan. Hidop Sauong, steile rots in Borneo's Westerafdeeling, distrikt Melawi. Hioniar, zie: Hiniar, eiland. Hieot, dorp in Borneo'a Zuid- cn-Ooster afdeeling, distrikt Kahaijan Tengah, met 2 lmi zen en 10 inwoners (1653). Hiera, eilandje in den Moluksehen Archi pel, bij de Noordkust van Teruate en daarvan slechts door eene cuf;e straat gescheiden, liet is een vulkanische kegel, ongei eer 2,000 voet boog, geheel met geboomte bedekt en onbe woond. Hieran, rivier in Borneo's Zuid- en-Oos terafdeeling, disirikt katingan, op den linker oever der Katingan. Zij ontspringt 'op den berg Kaja. Op haren regier oever liggen drie dorpen. Hierie, eilandje bij Celebes' Oostkust, bij de vrede van Reina. Hierio, eilandje ten Westen van GUolo, aan den westelijken ingang van Dodingo, op 0' 53' 1U" N. Br. Ou 127° I ( J' 21" O. L. Hikam Benoea, dorp op het eiland Batoe, ihii bewtttan Bomatro ligt. Hei ia bewoond door I !■ Niaaeers. Hila, dorp op het eiland Aniboina, op de Oostzijde VU het schiereiland Hitoe, afileeling Hila-en-Larike. De inwoners, 670 in getal I ! zijn grootendeela Mohammedanen, dieecnefraaije moskee helilien, welke tegenwoordig in verval is. De Christen-gemeente heeft er eene keik, cene school en eenen Predikant. Hila is de verblijfplaats van twee Kederlandsche Amhtc naren voor de oagelteelt en administratie. Bij dit dorp ttaat het fort en blokhuis Am sterdam, i i n Üllicicr, .'ie en 2S inlandsebe manschappen. De grond is in deu ointrclv vruchtbaai HE—HI. 389
beelden, die men er ziet, hebben cenc ccnigzitis ■nansehelijke gedaante. Arwou, dorp op het Gorara-ciland Mana volka, residentie Banda. Het staat onder eenen Radja. Asa, gehncht op liet Ambonsohe eüsnd \m blaauw. Het behoort tot liet dorp Loemooi. Asahan (Plaats der Hoop), rijkje op de Noord-Oostkust van Sumatra, op 3° N. Br. en •'■* 0 50' ü. L. ])e grond levert peper, rijst en liet land is met ondoordringbare *Ouden bedekt, waarin Etoh wilde dieren op ''oudeti. De inwoners zijn Maleijers, ven Ill( 't Batta'a L)e zee en do rivieren leveren overvloed van heerlijke viseh, welke liet hoofd- J l|(l ilsel dei inboorlingen uitmaakt. l)c uitvoer bestaat in: peper, peulvruchten, was, paarden, rood rerfhoul en Blaven, gewoonlijï Battasohe. **u Menangkaboosoh Vont was de stichter van ■ awoordige A: Asahan, rivier op de Noord-Oostkust van oimatra, rijkje Asahan. 7.ij ontspringi in het '■°oah-gebergte J in de Batta-Landen, en valt "1» 8' I' HU" N. Br. en 'J.J J 58' O. L. in de straat van Malakka. '/.ij is aan de monding ongeveer 1,800 ellen breed en eene "itgestrekte modderbank. Bij eb beeft de rivier Weohts 2 vademen. Asahan, dorp op de Noord-Oostkusi van wunatra, rijkje Asahan. Asahan, dorp op Bomatra's Noord-We t *t, Us in het Zuid-Westen van het koningrijk Achin, ten Noorden van Bako ang. Hel be schouwi zich als geheel onafhankelijk van den Sultan rau 4.ohm. De haven, waar han del in pepi .en wordt, wordt veel be «ochi; zij ligt op 'J7 J 27' 30" O. L. en 3° 10" N. Br. Asahan, dorp op de Zuidkust van Bn 111 de Lampon| . aan do rivier Bekamp Asahan, rivier op Sumatra's Zuidkust, Laanpongscne dist rikten. Asam, dorp op Java, adsistent-residentie 'm het Oosten van hel distrikt J'jasii Asam, dorp op Java, residentie liatavia, Kwartier. Asam, landgoed en mark! op Java, resi '"ti<' lc liatavia,'boven <le stad ! Asam, dorp op Java, residentie Soera! "«teeling Soékowati, 9 palen Bojolali, aan «en groo Asam, eilandje bij Sumatra's Oostkust, '' u ''f- monding der Heteh-rivier, op 0° 40' *- &■ en 103° i; o. i. Asam, berg op liet eiland Banka, distrikt Muntok. Asam Asam, riviertje in Bornéo's Zuid eii-Oosterafdcelinpr, landschap Taiiali Laut. Aan hetzelve vindt men steenkolen. Asam Asam, rivier in Bornéo's Zuid-en- Oosterafdeeling, distrikt Kahaijan Tengah. Asam Bagoes, rivier op Java, adsistent tesidentie Banjoewangi. Asam Bagoes, hoofdplaats van het dist rikt lerwaroe, op Java, residentie Bczoeki, iiiilcrliiiL,' Panaroekan, va den grooten post weg, J I palen van Baajoemmgi, 49 palen vau Bczoeki en na Probolinggo. Asam Kendang, dorp op lentie Bczoeki, regentschap Besoelri, distókt Mlandin gun, Mm de straal van Msdua. Asam Koembang, dorp op Bornéo's Zuid kusl, bmdsobap Mcudauui, aan do rivier Mcii dawci. Asam Lawang, dorp op Java, residentie en regentschap Pasoeroewan, 12 palen van Pasoeroewan, 16 palen van .Mal Asam Lobang, dorp op het eiland Billi ton, distrikt Blautoe. Asam Pipio, monding dn Djambi-rivier op Samatn's Oostkust, rijk Djambi. Asam Roedang, dorp op Java, residentie Samarang, regentschap (irubogau. Asarhan, zie:: A iahan, Asari, dorp op het Zuid-Wester-eüand Bab licr, residentie Banda, distriki Blawt Aachberg, indigofabrijk op .lava, residentie Pekalongan, regentschap Pekalongan, distrikt Bandar Goeniwang, 16 palen \an Pekalongan. Asoupan, berg op Java, residentie Cheribon, regentschap Koeningan. Asik, ri\ iti- op Sumaira's Westkust, adsis tent-residentie Ajer i leeling Etau. Asinan, Ngasinan, distriki i>|> Java, re sidentie Soerakarta, afdeeling Boekowati. liet teil ongeveer 8,000 inwoners. Asinan, Ngasinan, dorp op Java, ns- : den! ie iSiiMnraiiLT, regentschap Kcndal, distrikt Selokaton, aan den rotA ran den berg Pp Er 1 ï j-Tt li.j dii dorp eenc koude minerale bron, en Noord-Noord-Oo i iaka. Hot is zeer zont en wordt te Pelantoengan ml ler genezing van vi-rou Jen. Asinan, Ngasinan, riviertje op Java, rc tde Bamarang, regentschap Kendul, distriki. Belqkaton. Asing, berg in BornéVs Zuid- en- Ooster ing, in hel Noord-Noord Westen \: kt Katingan. Hij bestaai uit ouder AR—AS. 39
levert koffij, peper, nagelen, gtmotH, brood \nichten, kokosnoten, verscheidene vruchten, waaronder granaatappels en druiven, en nel ijzerhout. Bet Bohijnt dat Hila de eerste plaats ii ge weest, dio de Hollanders op de ku.-t \au Am büina hebben oangedi Hila, knap aan de Noordkust van het eiland Amboina, in den Molukschen Archipel, op !i u ;si' '/.. Br. Hila, dorpje op de Noordknsi van hel Zuid- Wester-eiland Roma, reaidentie Baad». Men kan in do Wot-nmi son naliij dit dorpje in ren inham, Uocinkoeila L'en;iaiml, ankeiiii. Hel dorp bevat 30 inwoners. Hila-en-Larike, afdeeling van de nsi dentie Amboina, bevattende de Noord- en Uesikust en een gedeelte ron de Ooatkual van liet schiereiland Bitoe, de eiliunlin Ma nipa, Kelang en Bonoa, en liet westelyl deelte ran bel eiland Ceram, gerekend van het dorp Eti, aan de Zuidkust, tot aan liet dorp Lissabetta, aan de Oostkust. Over deze afdee plaai i. Br è landraad, welke door den Adsistent . ordl voorgezeten. Op liet einde ran l-:,:, bevatte zij 9,460 /.ielen. Hilang, gehuchi op liet eiland Qrooi Sangir, ntie Mans ij de uitbarsting van \woe, in LBB6, geheel is verwoest. Hile, dorp op hel eiland Ceram, onder Wt ;ip Batiling. Het is bewoond ■ ■ Hilibobo, dorp op he fias, "i aar endL Hioor, berg op Java, residentie Preangtf Regentschappen, aideeling Tjiandjor, distri* Djampang Tengah, op de grens. Aldaar u" l ' springt de Tjikaao. Hiot, dorp in Borneo's Zuid- én-I loste'" afdeeling, dist rikt Kahajjan Tengah. Hetbev» 88 zielen. i . Hippomenes, rots in den Lingga-Archip* residentie Uionw, ten Westen van het cil*" Abang Besar, op 0" 84' N. Er. Hirai, dorp in Borneo's Zuid- en-"ost<' sMeeliag, in de Vorstenlanden van Bandj* inasin, aan de mier üaloe Api. Hitam, rivier op Bumatra's Oost kust, r* dentie Palembang, op het Oosterstrand. Hitam, berg op Bumatra, residentie l'; 1' bang, landschap Eledjang lengah. Hitiasa, voormalig fori op hel eiland** huinii, beneden Nieuw-Victoriaj. . ~ Hitoe, noordelijk schiereiland van I " l)Ü Jl.|.' aan Leilimor verbonden door i\n\ pas VW 1 guala. Het beval eeven laad- of gesp ßnßC !Ly. pas, Oeli's genaamd. Deze zija '' '('u . Sawani, I laloenoekoe, Ala, Nail l'" 11 '' 1^, Boelematta. Behalve deze zeven I bevat de kul ?an Hitoe nog een hoofdk* 0 ij Lanka, mt dorpen, die Dimmer '° p c gespansebappen of Oeli's bebbcn behoord. dorpen zijn: Oerien, Asssloelo, 1..: v l.i" kasihoe, HitOO Lama, eertij.ls llrl:. ■■ 'ga land', ehap op het eiland Amboina, s •< de ■ Westzijde van I» 1 ! noord-oostelijk gede* Hitoe, afdeeling Ilila. liet dorp »i n lï ' { aan een rfflg strand, alwa ' !lt^n weder :;e\ aarlijk is li' ankeren. \ l (|() pl' men een 6 Op HÄ( kusi ' ■ '" Hili Ilollanda of-Wolanda (Holland , plaats op Int eiland Nia». De re» i lost-Indiscbe (lom :i baai dezen Daam doen rerlu Ilili Mntjooa en Ilili Moodjoia, imr ui 1,600 roeten te. Ilili Sombooa, dorp op bel Batoe-eUand Himanna, dorp op Celebes' Noordku talo, rijkjc Hindostan, klip in de itraai Soenda, lui Zuiden van nel Hiniar, '"' de Kei eilandi " i. in Hioon, Zuid- en-< '■ ;,. De bwonen bou- eiland ('nam. j& Hitoe Lama was vs nis de ■'' V . j/ic I l Vorsten en bad verscheidene dorp ■"" ju/f die reeds vóór de komst der inlandsohe rijanden waren verwo< '•■ woonden er 290 Mohammedanen. . |lO ffl l ' Van de/e plaat i geleiden twee zuidelijke ir ' atfSfr de oudste, die aan bel Btrand uitkomt, de kortste, doch teve iiji. ie i | de andere ii in L 686 loopt naar de. ba;ii van Amboin» Er staat eene kleine i tcencii genaamd, in L 650 door de Hollai aen onden Hier i khouder en tevi v ' de veiv.i-mli Eitoemißing, .lurp op j lü I*1 '*' op de Noordku I 111. 390
ccne Chriaten-school hadden met 22 scholieren. Hookom Badak, ladaag op Bunmtis, in de Eatta Landcu, iao den linker oever der Simpaaf; Kanan. Hookomina, wijk van de hoofdplaats k:i jcli, op hel eiland Boero. Zij is bewoond door 1(0 Mohammedanen. Hoekonaloe, dorp op het eiland Amboina, schiereiland Hitoe, alUi'diim- Amboina- De in woners zijn Christenen. Hoolalioo, dorp op de Oost zijde van het eiland Jlaroekoe. Er is eene ('hnMiu-L'ciiin ntc, kerk en een schoolgebouw. I mwonen l.cln.a-t ?7o delen (1864). Set drinkwater is ei brak. Br groojea 3,131) 11 boomen en 1,968 kokospalmen. Hoelang, dorp aan de Zuidkust vau hel eiland CentßL Hoomawan, stam of fenna oji het < Boero, regentsohap U Hocrnbang, distrikt op E in de Batta Landeii, ftan de Oostzijde van het meet ïobah. 8^ el ing Hila. In ISS-1 was het bewoond door bi) o Christenen. .p-itoeng, l)er<; op .lava, residentie Cheribon, «Weeling Qaloe, distrikt Kanija. \V *' ''"' I 1 "■' ' ul wknd Groot Kei, distrikt '«telaar, residentie Banda. scl ' <l ' l ''" Kei-eiland«n in den Moluk- I 1(: " Ajohipel, bewesten Klein Kei. waaronder e * behoort, residentie Banda, distrikt ToeaUah. klip aan de Westkust van het eiland distrikt Muntok. (Ie |P ealo °. rivier op Sumatia's Oostkust, in J )lltt;i Landen, distrikt Taaab Hoealoe. cila I* 3111004 ' «'"fp op de Zuidkust van het ( - ( 'i'am, aan de haai van ElpapMtih. '/ j|l *T oeas BO, dorp op de W est zijde van den , '-""M hoek van liet, eiland iSaparoea, rci>i- J' Amhnina. ~,]; i °° a Uroo, dorp in liet binnenland van het 1 Ceram. st f; ° ed °konkerk's klip is gdegen in °oenda, Zuid U est van Krakatao, op . ' !r - "''" :illr " • i " ll - i ' s|s 1 "" 1 1 lu "' ilN| lie BOhip Jljihil BtfütM Op d(V.e klip tci/j',"''" hebben, en in Maait L 863 iwefl er g- : "" lini i elf stooten op gedaan. ], Ti ea Jzor-hook, «uid-weetelijkste hoek van Hooi!'' l; " rt ""- Aaih,.: e > noordelijke kaap ren het eiland C' °P ■''" 89' Z. Br. (; '»„l | °° W 01 ' ''"'l' "l 1 '"■' MohÜMChe eiland l ''' MlllMllil ' Banda, distriki Jamtillo. ki ls , k <Dordo-), kaan aan Sumatia's ' §ol °' w 86 " v kiiw K (Dordo-), kaap aan Bumatra's l 5 0 «P !' tv :,o" z. Br. Wi kaap aan Sumatra's Oost *»a i IH ! au igo-), hoek aan de Noordkust 5 0ck '' l.oinl i fc*Bt , (Tw OOdo-),kaa]i aan Sumatia's 1 ïloei " ''' X ' Br " Bi jd e Va (V iordo-), hoek of punt aan deZuid tïoeif "' '' : '"■" '^'''' g (Viordo-), kaap aan de Oostkust t ' v J:ikko-), cuid-westelijk pual van cw 11^0 " 1 ' ' H "' s l"' l "' rr ' i op het eiland Am' Hoomouw, staatje op do Zuidkuri van '1 - nmr, rijk .1 Eoompai, (lor|i op J;iva, rcsiilcntic Han tam, üfdeeling Tjiriogin. Hocmpang, dorp in Oorterafdeeling, dist rikt Kabaqaa Ocloc, aan de rivier Sakaba. Hoonimoewa, b ran bel eiland Amboina, op3*B9'Bo"Z.Br, Hoonitotti, dorp op het eiland Ceram, on dor 11 Hoeraba, koeria op Bumatn'i Westkust, UOeli, afdccliiiL' Anu'kolali, ;um de rivier Batang Tap Hoerif, berg op - : ibon, tschap toeningan, di Hooroe (Orang), wild volk op ■acht gehouden. Hooroeng, diftriki en dorp op Bnmatn, lm. Hooroes, dorp ia afdeeling, d Hoorong Bolimbing ra -Boonot, (loipen in Hor Hoota Tinggi, dorp op S m d 0 1 . Pagarai Hl—llo. 391
Ho9toemoBrie, <loq> op het eiland Am ■. op ds Ziiiil-Oosil.iist \;m hel schiereiland ling Amboina. Br wonen 7(i5 i. die door den bier gereetigden Zen delini i 1111 -1 I V D scholieren ( I Bi l ). Hoewajot, iliiiji op bel Moruksohe eiland 1 i hl:i, diitriki Niroag. Iloewamohel of Klein Ceram, ziiid i bet eiland Ceram. liet lid Zuiden tien mijlen lang en ran bel Oosten naar hel Woëten rier mijlen breed. De baai van Hoewamobel diep in. Ie zuidelijke punl ran dil ■ohier i «rordt de l>r :>• üijstlmek en In de- in- Undsche taal Sihel genoemd. Zie unii Hoewai Makkahala, dorp op bed eiland < o de Noordlroit, Hoowalooi, dorp «i|> hel eiland Ceram, on der S nen eu I lei- Hoowoliem, dorp op hel Molukeche eiland e Banda, distrikl Jamtillo. IZoowon of Moiiii il tap in den !i Archipel, aan de Zuid-Westkust \:in het eiland Amblaaw. Zij is ecu smalle Hooworin, dorp op hei Moluksche eiland 1 a, distrikl W attelaar. Hog, kaap aan de O ao Borneo, '/,. Br. O. I-. Hogang, rivier op Bumatra, residentie Pa- I /.ii h in de riviat Palem ui t. Hog-Island. lic naam voor Poeloe . Zie: Babi Hogon. in de kColukschc ccc, ten . \. Br. Di lil eiland eene Holi . Hoihanio, dorp <>|> lui eiland 'li p, rijk : uur iifst.imls na Nikir A.manocbang. Iloija, zie: I i 'ii '!"i p. Iloiwala, <l<>rp o identie Bantam, i . u kalian. Hel •ka (W:i oiknd lU itlati Holalioi'. i I.ilk.c Villl lic ; telijkcn ingang van hel Qat-van-Banda of l"'j Gat-van-Lonthoir, doch wordi nu als koestw nikt. De plaats, «aar dit fort ligt, is /( ''' ongezond en daarenboven is bet drinkwat' slecht. Ilolloe Goorab, dorp op Sumatra's We 8 *' kust, resident ir Tapanoeli, afdeeling BingK 6 " Hondoo, een der Gouverneui ' 11» roep, in den Miiliikscliei! : . °l' Z. Br. en L 22° 26' O. L. Hongkollo, meer b Borneo'a Zuid- '"' Ooaterafdeeiing, distriki Kahaijan Tengab' _ Hongoba.jan, distriki op Java, residon Soerakarta, afdeeling Boekowati. Hongobojan, dorp en rivier op 3tfl*> sidentie Soerakarta, afdeeling I Honibopo, strand op lu-i eiland Au' 1 """" Bcbiereiland Leitimor, liij Amboina. ff j Hoog-oiliind, zie: Serossan cu'l'i" L " (Poelo<). ~„ Hooiberg, een der Nat» ': v _ \ d-Weeter van Borneo, residi ' r ivj L 9' .\. Br., Lo7° 31' O. L., nan Zuid-Westzijde ach een ril uitstrekt, xVII ' 1 30 i-u 33 vailemen valer slaan. [ J Hooiberg, een der Soela-eilandeu, l 'l' 47' '■'■<> 'Z. Br. en 124° 30' O. I- ■ u */• •>!! Lt. Dr. en I■ I 01l (>. 1 ,. . j B Ilooiborg, eilandje \\ e l \ de straat l'an l:i r. Hoop (De), suikerfabriek op - l: ' v:l ' '|, t .n dentie i >m rq entschap fasoeroev aanplftnl van b 33 bouwi en toi Cl. lI..IMIAN I Hoop (Kaap do Goodo-) of l:1 ." 1 Kai n Ka i n Be ba , kaap aan cl o»r'eo#'0 »r' e o#' van In-t noord 'Westelijk schiereiland Qninea, volgens Melvlll \ i 9' O, L en 0' W 30" Z. Br Hoop (Kaap de Goede-) Noord Wei tkusi van hei fa] een van de Willein ScliOU Luktchen Archipel, op ' '' '- \jr r ' Hoorn, \\ ater-eiland of i' eilandje in de .lava-zee, I» j fl -2 mijlen Noord i >o*i van I 'urn van Batavia, op LO6 50' O. L. en ° && /,. V,,-. De bewonen vinden bon (ripang- en agar-agm IlOOril, eilandten Welen VU den nr'.ur- van de i.lraai van M»| Hoorn, forijo op de Noon „, I" 1 , oiland Haroi ilwitic \'" 1 " "j .!...',. Pelauw. 11. \,^\ v amel.jk om de Mul.a dar' ' yO lg*J In dl JlO. 392
bet water is brak. l)c weinige bewoners nm dit eiland planten pompoenen, iiiaïs, watenne locncn en tabak, welke produkten goed voort komen, verder suikerriet, bananen, Bpaansche peper, boontjes, knrkxuna en o6P$. Jlet eiland levert verder drie lioutsoorien op. Hosihol, dorp op liet. eiland Amboiua, schier eiland ]|i; Hotto, regentaabas op het noord-westelijk gedeelte van het eiland ('erain, W;i liaoL Jlet is /.eer rtffig en landwaarts in net boaachea van kasaarisboomen begroeid, welke men uit. zee zien kan. llotte's hoek 1 ■r B«' 'L. J<r. en 130" W O. L. Hotto Bosar, dorp op de Xoord-üostkn-t \an het eiland ('enun, onder W'ahaai, B schap Botte. Bel teil LBO Moham inwoners. Hotte Ketjil, dorp op de Noord-Oostkut van hel eiland I ■ e BeSV. Hout-eiland, ecu der Zutphen-eilauden in de straat Soenda. Houtsborg (Roodo-), berg op liet Itiouw eihmd Tandjong Pinang. Houwmenie Bakki, rivier op de Zuid kusi van hit eiland Timor, rijk Amanoel Humboldt-baai si Te luk h J>in' baai aan de Noordknsi v»n Nieuw-Qnim I in- O. |~ ,■], Z. Br. /ij wordt duur den berg Cycloop en de kaap Bi .Maneh L. r eviinii(l. ,J v f; ITI " : Rovonden wordt, liggen gewoonlijk een 1 lr 'er, !i Knru: ■ i\ inlandselu: man knappen, d V? om ofTandjong Koelit, kaap van hel eilaml l'.illilun, op de '■ ( "' r van Tjeroetjoep, op 8" 51' /. Br. -Hoorn-oilandon of Poetae A j e r, eilan | ''",- l ' ()l l l in de Java-see, tnaschen 106*32' en O. I, ,•„ op 5' IV Z. Br. Het dezer eikndeD is Kdong. of Wapen- A ,°Pas, dorp op Siunatra's Oostkust, rijkje ls 'iliau. \y , °P r Qk, dorp op het eiland ('eram, onder don ft' re S entsc ' ul P Hatilbjf. liet is bewoond '' ( ' Beidem vun C j ralio ' dorp op de Westknrt «cha "il "' a '"' Ceram, onder V?ahaai, regent- O p " cl sanea, aan de baai BawaaL B( I I V en «teil, 2,000 iroeten boog, rotsgebergte. <!.„■,'",'"' vk is bcplani mei kokospalmen. Mei Rebm "' v;it ''" ' !<lllh ' n woningen, die op palen ii,. a ' ' | 'ijn en /eer goed onderhouden wor l, lj|]u , ''' "ju 500 inwoners. De grond ""'' li: "iaiien, Turksehe tarwe, pataten, pompoenen en andere Brdvraofaten. 0,, s)/i . j°' ' B\ eiland Amboina, I is ] gïr e jan hel schiereiland Leitimor. Hij 5 0^ ( nijnlandsche roeten boog. !ici J " lni . kaap aan de Noord VVestajde van Hor" ''''"""• "I' v '"' ''- Br ' ''■M- r ° on S Tandjong, dorp in Boi afdeeling, dbtriki Kaharjan Üor'i""' 1 ''''" ''" :i1 nl "" llrrs - o f .\ ou rd -eiland, het ,','■!,','' der Kokos- of !-■■ mden, ;', y '- Br. c M 96' 5' O. L Bert &et i, , ' " u!l - '"'jl lang en beplant mei ko ii eene waterput, doch Hurlock's baai, is gelegen au de Xoord kust tm liet tfentawei-eilaad Zuid-Poran, met middelmatige diepten on te ankeren. / rooi nootd-ooste vinden, maar vandaar L'i'lriih eeo unaUe doottogi naar eenen inham of haven, waar men \ciliu r kan liggi Hussa, kaap ;um Java's Zuidkust, rendeatie lïaiiiain, afdeeling Lebak. 110-111. 393
Ikan Tando (Karang), rotsige klip ten ( ' sl| 'u van Bumatra, bij Karang Biang "lang, Ikaroos, geaueht op liet Papoesoke eiland Ki 'j"«' Merah. ■Ikat, eilandje in den Moluksclieu Archipel, ,'!•' ' ll: Noordkust van het Zuid-Wester-eiland «etter. katan, dorp in Bornto'i Zuid- en-Ooster ',' ! lv ' distriki Doeson üeloc, arni de rivier Mant , ifl > rivier op het Molukscbe eiland Ccram (lic * '■^" a: ')' rWst "1' l>ot eiland Atnboina, [ u ZlOa j UK het zniil-weslelijk uiteinde dflT ;| '*B Hit.,e, op ,1e klippen der zei' neder d, ( l| a * an ' hoek aan Buaatra's Westkust, resi- Deze bepaah het zniilrlijkhtc jS~ te n»i de Boengoes-baaL ,| ( , .^ nan , eilandje in de l'hinesche zee, tot (le, !■ ' ( '"-^ l! anihas.-eil;uiile)i hehooreiule, resi _'"' liimnv. Aii.l l ' a ' ''"'l' Op het, eiland Amblau, resi "'""iia. li, :1 ( ■' re gentschap op (ie Zuid-Oostkust van '"' l| Boero. Bel is thans onbewoond, Il'a!' i:i| ;i|]i | ' ln: "'lslpi;iat.s op de Oostkust van het LOo j '"''■". regentschap Kajeli. Zij telt ruim j '"«01,, K,.|^ Oste r's Droogte, zie: Ter ocm hoe i-trr..., Oo > Btam of fenna op het eiland Jiocro, kn S | ' Vlet Op lui eiland üoero, aan de \oord hjv,,' ,i l.irella. Zij is de hreedMe en lM i|||( eheel Boero, op vele 00 roeten breed. De oevers zijn **te( |""' "l'iiiy-t/lim,/ en plantgeuas. 11.l C ' ri| ikl ri . l< '"■ '''' Ikwitte kleur en is ;>■!'''lri ndiri " f Piok ' an Larantoek», lentie 1 deszells itoeka. De ~,. a °. dorp op hel Zuid-Wester-eüand i ü' 1 "'"' 1 ' 11 ' isv. Bet , ïli!-^ 1 """" lls , am POllg), -root dorp op r houdt '" ' ]k Rrsi l; ' " " .i vvd 12 ponder ijzeren kanon sao, dat door de in boorlingen voor heilig wordt gehouden. Ilir (Kampong), dorp op 1 lentie Cheribon, partikulier l;md en distrikt Kandang Hawor. Ilir (Poeloei, eilandje bij Bumatra's West kust, in de Indische zee, tegenovei den mond van de rivier Sikoenar, op 1" 18' N. Br. Jlct biedt eene ankerplaats aan en bent hout en goed water. Bel is middelmatig hoog e mijl buig. Vroeger was biet post gevestigd. -Men vindt ouder den wal van Poeloe Ilir 15 en -20 vademen ankergrond. Iliran dan Banjoe Asin, afdeelü Bumatra, residentie Palambang. Zij ha dorpen, 'MM huizen en ruim 7,<kju iuwoni Ilkakoe, stam of fenna op het eiland Bocro, regentschap Foggi. Illi, dorp (i]i het Zoid-Wester-eiland ]>■ resident ir Banda, distrürl Bebber. Illy, zie: Ilir (Poeloe). Ilwakki, dorp op het Zuid-Wester-eiland Wet ter, residentie Banda, ilet bevat SOO iu vonen (18M). Imahattai, dorp op het eiland Ceram, on der Haroekoe. Imana, dorp op Celebes, aan de bogi vaa Ewandang. Imat, rivier op Sumatra, landschap Korintji. Imbanogara, dorp Biel indigo-pakhu Java, residentie Cheribon, afdeeling Galoe. Imbiri, rivier op het noordelijk \.-iii tii■ t eiland B»tjan. Imogiri, bei Icdjo ;il'ilcrlinir Qoenong Üudool, LO of I len vau Djokdjokarta. Kr liggen aan ajm ling vorstclijki' grarea tod da beide roi huizen van Djokdjokarta en Bi onregelmatigfl b»ppen uit gehakken i naar de begnsip] luren omgeTvn is. D( Jtken, rormrn, ifgedeeid. Kik welke met i l^ken ziju tiisscluu de g»T« kruiil .' "■u it mes in n n-. J, r. (;. Imponr- Lv " s| > ■ip 1° , die IK—LAL 395
melden hcrsc afdalende komt men in ceno uit gestrekte vliiktc. Inam, dorp op de Zuid-Oostkust van liet eiland Bintang, residentie Jiiouw. Inang, eilandje in den Mouw-Archipel, in de straat van Hiouw. Inanilo of Djakaniloe, staat op liet middengedeelte van het eiland Timor, ouder Nederlandsen gezag. Inaran, berg en rivier op Bornco's Noord- Oostkust, landschap Bcrou. Indalas of .Baroe Boekit, dal op Bn matraS Westkust, rendentieFadaagacheßoven landen, afdeeling Tanah Datar, waarin de dis trikten van gelijken naam gelegen zijn. Door Uit dal stroomt de rivier Indalas of Baroe Boekit lid wordi ten Oosten begrensd door Marapalm, en heeft eene lengte van bijna en eene breedte van omtrent eene halve geo giaphische mijl. De bodem bestaat uit leem en is voor de rijstteclt bijzonder ge schikt. Indang Orong, dorp b Borneo'a Zuid- on ■rafdeeling, distrikt Katingan, opdenreg ter oever der Baboengei. Hert bestaai uil eene rij van 0 lange huizen, en ieder huis heeft 200 vu 1 all er famüiën in wonen. se hni/.cu zijn rijstschuren gebouwd, Indari, rivier op liet noordelijke gedeelte van het eiland Batjaa. Indië (Nederlandsch) of Oost Indii. Deze benaming wordt tegenwoordig aan de Nederlandsche bezittingen in ih-u Oost lndi sohen Archipel gegeven. ■hoon bet verhaal van onze vestiging in ebied der geeohiedenii bel za l een k. ! daarvan hier ter plaatse niet onwelkom zijn. Jüj uvn aanvang van den opstand • U-i- No derlan ' •<■>''* ''• urn ' door ons, ut verkrijging van de meest gezoohte Ooal Indische handelsartikelen, een levendige handel i Spanje, als ook en «cl . 'laar die beide Staten zich uitsluitend meester hadden gemaaki vaa de raari ■ ! derwaarts on de Kaap de Goede Hoop duur \\ ~> de ewordoi. Hei twen Philips om de Nederlanders, op welke ban ■ lande] aan . zich anders geheel zou hebben verplaatst naaf Portugal, dat toen nog van hem onafhanke lijk was. De overmeestering van dat rijk in 1580 stelo* hem eerst in staat, om aan zijne zoo vijandig 8 bedoelingen gevolg te geven dom- een pereffl' toir Vetbod van handel, maar gelijk hei in lK ' r " gelijke gevallen veelal gaat, wel ver de oogde doel daarmede werd bereikt, bragi I R ' door hem aangewende uiterste middel °" zt ' voorvaders op de gedachte, om zelven den i» : "' del op het verre Oosten te iraan beproeven- ' rooi de overmagt hunner vijanden ■ zee deed hen eerst omzien naar eeneu ander* weg om het Noorden, langs welken zij hui" 1 ondernemingen met meer veiligheid zouden k" 1 ' neu beproeven, doch na herhaalde miï-1" .. pogingen moesten zij daarvan afzien en geur u maken van den eenigen bekenden weg. . In L 696, <>p den S&ten Junij, eerste Nederlandsche expeditie, bestaande riet door de Maatschappij van Verre uiteen 1 * en onder COBNELIS Sol IM VS « pen, VOOr Hautain, destijds de hoofdstad ( '^ een maglig rijk op ,la\a. Deze eu aii l ' l ' r ' door rersohillendi bappijen i expeditiën, onder va» Neck, van \V'aeb* iJ^ \tïHl i KSKZRK, B , \lï ('am;pi n 'i' v^'_ il LOJor, waarvan er sommigen vrij lukkig alliepen, deden in tel Moederla» d , tf behoefte gevoelen aan eene verei versnipperde klachten, en zoo kwam i |U '" de oprigting in 1608 van de bekende u Indische Compaj Deze taai eene expeditie uil, bestaan dertien schepen met L,200 man, ondel' ru \ w in i; II \(,i.\-, die, bij zijm uu, door gezanten van iViuboiu» *TsiJ zochl 1 i-r.l, om de A inlione/.en, iini L6OO een \erhond had ai tegen de Portugezen. Elieruan weri) voldaan en het kasteel der I'ui! ii-vi/'' 11 ' boina, door hem veroi erd, kreeg den \ ictoria en werd, onder bevel van ! 11' i i \i \n, de eerste Nederlandsche tn die gewesten. of De eerste \. \ e.le: k"" ' .lava had plaats onder hel bestuur * ;ul j ( |i'' BOTH, den eerslen Gouverueui'-Gl van den Koning van J&katra, Hi |lJ " mei trien bij een verbond lm den prijs van 1,200 Spaai grond in eigendom kieep, waarop i ' tavia, lü.iii nu lndisihe werd lei I i :l IN. 396
de établissementen der Compagnie, ilio even e ' aanvankelijk slechts handelskantoren waren, ''deen inden Indischen Archipel, maar ook Wakka, in Beugalen, op de kusten van womandel en Malabar en het eiland Ccylon H<l. .oo lang de Oost Indische Compagnie i * delaar bied', gingen hare geldelijke zaken lil" 1 ' 11 Z "" ; ' :l! ' bc'nal-.e de aanzienlijke nitiK'C- \ n /' n in het Moederland, hare hoeken m ] ,' '.'-'''jk Saldo aan overwinsten aanwezen, lu Üoe laar 1693 bedroeg dat saldo ruim 48 mil ook" ! "'"''''' lIS - M*k '"'' gemelda jaar, hoezeer ll: ' dien tijd aanzienlijke uitbreiding van phtata bad, kan als hel kcernnut ,j ' ll ' u financiëlen bloei der Maatsohippij wor oiet ' t |' S| ''"" nvi '- ''"'■ '!'''" Bohtenihgang •■ WJeen bij de weelde onder hare beambten, Ïj-L* "inleiding gaf tot tallooze inisbrnil.eu en f . ""'''lieden, maar vooral ook juist de terri ireiding, waardoor de Com] ev olg liarer aanrakingen mei inlandsohe sa,werd gewikkeld in kostbare,soms lang die \;iii Übi ei i' | n sten verslonden. In het algemeenkonde ■uit i'. I -"- van de hoedanigheid van Souverein , le Van koopman voor de Maatschappij op li; l||( |'!""' "iet dan noodlottig zijn. Is tóch het. . dn jven door een groo< ligohaam, iv ver- r X; '" '' rl P*rtikuliere> handel, eene geW ïB *k, waarbij men bezwaarlijk lii'cl,, w ' ;i " gunstige of ongunstige omstandig ''ikri ' S ''J 1 /J i lu ' Zll ken kan uitbreiden of ''"''b hoe veel te meer moest dit voor de "''' '"'' '- ;l ' va ' U(1/rn ' "" z 'i tegelqk '"''ivu'" '" Soivereill WUB, es inde/c laatste '"'~' B e bonden door üontrakten en over ondernemingen eene steeds I hoezeer ver van altijd voordi '"'- tnoeet geven, — gezwegen nog van '•vaar, dal er VOOr eik bcslnur -c *°st(;n ' lu '''' omstandigheid, van voor zijne bestuur, voor zijne ;i\ei, ( ' „.., '■'.; 1r zijn van de zoo wisselvi inkomsten. ]| i(j( ' "''■" i nohoi van el verdwenen, maar bestond er ■ [n 1779, of riar en vijftig !'J^hi 1s . Nv; ' s te< tekori '"''' ; < ■<■ i ■ j uiden» en In L 796 werden ( 'ompagnie bevonden te bedra *" bij y u u r ""' lilüoen guldens. 11 C lerviading va* alk I ' Ul ' "ni ander kon zijn en ook door de uitstekende bekwaamheden van zoo vele Indische Opperlaodvoogdea niet kon tl :i worden, moeten Bi merkelijke bijzonderheden worden in liet cn>u r gehouden, te weten: dat, in weerwil van den toenemenden achteruitgang, men in het Moederland voort iriuu" mei jaarlrjksche uitdeelingen, en de han del der Compagnie twee en drie.naai de wi bedroeg van haren handel tijdens zij geldelijk in haren grootsten bloei was. Gedurende de oorlogen van L7BQ en 1795 maakten de Engelsohen ach meesier van al de builen den Indischen Archipel gelegen be zittingen der Compagnie, die in 1796) b den* overname der schulden door den Staat, werd ontbonden en vervangen, eersl door een ('oiiiinittr voor de Zaken van den Handel eu tingen in Oost Jndië, en later, in 1800, door cenen Raad voor <\i- zittin- I il ook de. Molnksche eilanden den Engelschen iv banden waren gevallen, bleef bij de inlijving van Nederland in het Fransche Keizerrijk ran al de bezittingen, der voormalige Oost Indische Compagnie niets meer over dan hrt eiland .lava, en ook deze kostbare bezitting werd in lhil door de Knu r clsehcii vennee He val van NaPOLBOX, en het lierstel van Nederland tot eeuan zelfstandigen staat, ;_rini; gepaard met de teruggaaf van een gsoo Van des/elfs lirzt- ; tingen, — sommige van welke, zoo als Malakka en de établissementen op de vaste kusten van Lndië, later, bij het te Londen gesloten trak t.iat van 17 Maart 1894 s in j ui! tegen koelen aan Engeland werden afgestaan, — en e \an dat traktaat eu van latere uit breidingen van zijn gezag en gi I .\< - deiland tegenwoordig de schier onverdeelde chapprj in den Indischen Archipi [ten sl;ian onder ons reu'tstreeks. : stuur, andere onder huuiic cm d,t Nederlai Ni;n ereiniteit. De [ndisehe Archipel ligt, voor eoo v« Nederlandsch gezag zich uitstrekt, tusschen l J N. Br. en L0 1 /»* '/'■ Breedte, en tusschen il4l°O.L.vanGr«eiiwioh, en bestaat uit: I°. liet eiland Ja\;:, niet de eilanden Ma dura en BftWl aa BB eene BH kleinere eilandjes. Het eiland Java,dat tirn, 1e \- , IX. 397
398 joemaas, Bagelen, Kadoe, Soerakarta, Djokdjokarta, Madioen, Kcdiri, en in de 4 op zich zelve staande adsistent-resi dent iën: Buitenzorg, Krawang, Patjitan en l.anjocwangi, staat geheel onder het Europeeseh bestuur, met uitzondering van de zoogenaamde Vorstenlanden of de resident iën Soerakarta en Djokdjo karta, die door hunne eigen Vorsten, den Keizer van Soerakarta of den Soe soehocnan, en den Sultan van Djokdjo karta, als vasalleu van het Nederlandsch Gouvernement, geregeerd worden. In de uitoefening van hun gezag evenwel zijn zij zeer beperkt, gelijk in de afzonderlijke artikelen Soerakarta en Djokdjo karta wordt aangewezen. Het eiland -Madura, vroeger ressorterende onder de residentie Soerabaja op het eiland Java, is onlangs tot eene afzonderlijke resi dentie verheven geworden. De afstam melingen der vroegere inlandsche Vor sten op dit eiland, te weten van de Sul tans van Madura en Soemanap en den Tniinemhahan van i'amakassan, zijn onder den titel slechis van Regenten de hoof den der inlandsche bevolking gebleven. 2°. Het eiland Sumatra niet de omliggende onderhoorige eilandjes. Op het eiland Su matra vormt alleen het rijk van Achin, gelegen in het noord- en noord-westelijk gedeelte, eenen geheel ouafhankclijken Staat. Onder regtstreekseh Nederlandsch bestuur bevinden zich : a. het Gouvernement van Surnatra's Westkust, b. de adsistent-residentie Benkoelcn, be zuiden het zoo even gemeld Gouver nement, e. de Lampongsche distrikten, onlangs tot eene residentie verheven, in het zuidelijk deel des eilands, d. de residentie of het Voormalig rijk van Palembang, in het zuid-oostelijk gedeelte; terwijl aan de Oostkust benoorden Pa lembang nog aangetroffen worden de leenpligtige tijken van Djambi, ladragiri en Siak. Door de. plaatsing in die rijken van Europeschc ambtenaren, gesteund door eene militaire bezetting, zijn de Vorsten of Sultans dier rijken in de uitoefening van hun gezag meer beperkt geworden. 3°. liet eiland Banka, met het onderhoorige eiland Billiion en de Lcpar-cilandcn- Banka en Billiton staan geheel onder Europeesch bestuur. 4°. De residentie Riouw, met de onderhoo rigc, onder hef gezag van den leenpl'S' pligtigen Sultan van Lingga slaande, eilanden. s°. Het eilandßorneo.waarhetNcdcrlandsêH gezag zich uitstrekt ran het onaf bank 6" lijk rijk Borneopropcr of Brocnai, te» Westen, tot aan het landschap Tidoeng, ten Oosten. De Nederlandsche bezittin gen aldaar zijn verdeeld in twee groote afdeelingcu, te weten : de Wcster- en de Zuid- en-Oosterafdccling. In dezelve vindt men de onder het, Nederlandsen gezag staande Vorsten van Sambas, l'" n ' tianak, Landak, Sangouw, Sekadou*» Bintang, Silat, Sociihid, Tajan, Boe Meliouw, Djonkong, Selimbouw, Aiam pawa, Koeboe, Soekadana, Simpang, M*" tan, Kola Waringin, Bandjerinasin, "** gattan, Sabamban, Koesan, Batoc Li'J 111 en Pocloe Laut, Tjengkal, Bangkftla* n en Mcnocggoel, Tjangtoong en Boent»* Laut, Sampanahan, I'asir, Koetoi, Goe nong 'i'eboer, Samhilioeng, Boeloeug» 0 en Tidoeng. Zij voeren verschillende 1! ' tels, als die van Sultan, Pannent/nt/' l "'' Radja, Pangéran en anderen. Het * vooral in de laatste jaren, dat het ]S C ' derlandseh Gouvernement in de nog zo" weinig bekende binnenlanden van Bom* 0 zijn gezag heeft getracht uit te breid" ten einde de nog op ecnen zeer lag 6" trap van beschaving staande bevolking 6? langzamerhand aan een meer gcre- 1 ' 1 ' bestuur te gewennen. o°. Het eiland Celebes en ondcrlioorighcden- Het zuidelijk en westelijk gedeelte V*" het eiland, voor zoo ver het onder vep' streckseh Europeesch bestuur staat en W het zoogenaamd Gouvernement van te lebes behoort, bevat de afdeelingcu M' 1 kassar, der Noorderdistrikten of Mai°*> der Zuidcrdistrikten, van Boelekomba l u Bontham, als ook de afdeeling van l"' 1 ' eiland Saleijer en onilcrhoorigliedcn, tel wijl nog aan het gemelde Gouverncnic 11 ondcrgescliikt is het eiland SocmbaV" 1 - Het eiland Boeton, ofschoon eene o»' derhoorighcid van hel grootere Celcbe ' behoort tot de residentie ïernate. het noordelijk en noord-oostelijk gedeei van Celebes staan ouder regtstreefc*» bestuur van het Nederlandsch Gouw IN.
nemcnt de residentie Manado met de adsistent-residentie Gorontalo, die beiden ressorteren onder het Gouvernement der Moluksche eilanden. Zoowel op 's Gou vernements grondgebied als buiten het zelve, vindt men onder verschillende ti tels ecu aantal min of meer af hankelijkn •orsten, en onder dezen behooren som migen tot het zoogenaamde Bongaaisch (Banggaaisch) verbond, waarvan bet Ne derlandsch Gouvernement het Hoofd en o de Beschermheer is. ' • De Moluksche eilanden, uitmakende het Gouvernement der Moluksche eilanden, waartoe behooren: a - de, residentie Amboina met de eilan den Boero en Ceram, b. de resident ie Banda, met de eilanden Ay en Koscugain, de Zuid-Wester-, de Zuid-Ooster-, de Aroe- en Kei eilanden, alsmede een gedeelte van Nicuw-Guinca, voor zoo ver het, geen deel is van het Ternataansche gebied. e. de residentie Ternate, met de eilanden Batjan, Banggaai en Tombockoc, de Soela-eilandcn, en het Ternataansche grondgebied op Nicuw-Gninea. De voornaamste inlandsche Vorsten in bet Gouvernement der Moluksche eilan den zijn de Sultans van Ternate, Tidore en Batjan. • Het eiland of de residentie Timor (voor zoo ver het geen Portugeesch grondge bied is) met de eilanden Rotti, Sainao, Solor, Adanara en Lomblen, Paul ar en Ombaai, I'lorcs, Soemba of Sandclliout r eiland, en • De eilanden Bali en Lombok. Bali is verdeeld in 8 kleine rijkjes, te weten: Bolding of Bleling, Karang Asam, Bangli °f Taman Bali, Tabanan, Mengoei, Klon kong, Gianjar en Bali lïadong. Djem brana en Pajangan, vroeger afzonderlijke tr jkjes, zijn thans bij andere ingelijfd. 'let rijk Boleliag, na de eerste, Balische expeditie, in 1847, aan den Vorsl van Bangü toegewezen, is op verlangen der bevolking zelve later onder hel bestuur v an het Nederlandsch Gouvernement ge komen. De overige Vorsten erkennen 'iet Nederlaudsche Oppergezag. \ Vot ? °PPervlakte dier verschillende bezittingen 0D,,„o D ,,„ den Heer Mkiau.i. van CaBNBÉE Ue S c Ven als volgt: Java en Madura. . . . 2,444.6 geogr. mijlen. Surnatra's Westkust. . 2,200.0 „ Benkoelen 455.6 » r De Lampongsche dis triktnn. . . . . . 475.0 , , Palembang 1,340.0 „ Djambi 1,215.1 „ Banka ca 350.0 ;/ „ Riouw e. a ] 1,8.0 „ „ Bornco 9,373.7 u *• Celebes met Soembawa en Boeton 2,149.9 „ „ Amboina 478.9 „ » Banda 411.3 „ „ Ternate 1,129,7 , Manado 1,207.2 „ „ Nieuw-Guinea. .. . 3,210.0 „ „ Timor e. a 790.8 „ „ Soemba 251. S „ „ Bali en Lombok. . . . 190.0 „ „ Te zaïncn. . . 27,892.1 geogr. mijlen. De bevolking der onder 's" Gouvernement s bestuur staande, bezittingen bedraagt volgens ilc laatste opgaven: Van Java en Madura 10,911,241 , Surnatra's Westkust 1,005, 11 l „ Bcnkocleu 112,799 „ de Lampongsche distriktcn. . 82,97 t „ Palembang 465,"630 „ Banka 47,189 » Billiton 12,410 r Riouw 23,405 " Borneo's Wosterafilceliug. . . 333,194 // » Zuid-cn-Oosterafdce ling 513,494 r Celebes en onderhoorigheden. 278,574 ,/ Amboina 0. a 187,1/" '■' , Banda ca 110,054 „ Ternate 59,400 , Manado 147,936 . Timor ca 1,010,150 Te zanten. . . 15,967,72 S Van de gedeelten van den Archipel, waar slechts het Nederlandseh oppergezag wordt er kend, maar geen geregeld Europeesch bestuur gevestigd is, kan de bevolking zei I's niet bij benadering worden opgegeven. Valt het toch in de Gouvernements bezittingen reeds zoo moeijelijk eene volkstelling te doen, omdat, zoowel de bevolkingen als de Hoofden daar mede weinig ingenomen zijn (waarom dan ook de bovenstaande opgaaf bezwaarlijk als eene naauwkeurige is aan te nemen), hoeveel te IN. 399
Lancaster, die voorzien was van eenen brief van Koningin Eüizabeth aan den Sultan. In L 606 luidden de Hollanders verlof erlangd om een haudclskniil ie Aeliin op Ie rigten. Er dden van zoo verschillende belangen, geen vertrouwen, geene zekerheid, en weldra i aten de Hollanders weder opbreken. De Commissaris Roblofs sloot in JO.'i? me< don Sultan vi.ii Achin een verdrag, waarbij den Hollanders Vergund werd, bij voorkeur hoven allo andere natiën, vrijen handel langs de West kant te drijven. Nn werden de Portugezen vrcesselijk mishandeld, en later strekte d ' zelf- nit toi i\r i•;11 [schen. In 1643 werd door den Sultan van Aehin aan twee Engelsche schepen, tegen het verdrag in. veroorloofd, peper te laden en werd den Hollanders ontzegd een pakhuis te Aehin te bouwen, daar er vrees bestond, dat dit later eene sterkte mogi worden. Ui-i nii verstand tussohen den Tiadja van Achin, de Bngelsehen en de Hollanders begon meer en meer aan te wakkeren; na zeer veel moeite gelukte het den Hollanders in 1649 van Aehin den vroeger verleenden uitsluitende]) handel lanL's de kust te krijgen, waardoor de Engelschen zoo zeer ontmoedigd werden, dal zij Aehin verlieten. Op verschillende mondingen der rivieren wer den loires opgeslagen, die eerst met eenige man schappen en later met geschut bezet werden. De eendragt tussohen de Hollanders en den Badja werd echter gedurig verbroken. De eer sten zochten denAohincschen Vbrsl te verdrij ven en de bescherming der Compagnie in de plaats te stollen. De gelegenheid deed zich daar- L 660 op. De koopman Bout kwam van Batavia naar Aehin, om zijne bezwaren in te brengen tegen de inbreuken op de overeenkom sten, die 1 op nieuw geschonden waren. De Commissaris kuzru polste de Inlanders, die besloten zich aan de Compagnie te onderwer pen. In L 662 werd er te Batavia met eenige gezanten van Achin een verbond aangegaan, waaibij de volken van de Westkust zich ten eeuwigen dage onder de bescherming der Mriler landsche Compagnie begaven. G&oi Vertrok met dit kontraki in Jiilij naar Suma- Iras Westkust, waar niemand >au de zainen , .renen hel eerst de oproervlagdurfde uit steken. ven, waar ceuc loge werd gebouwd, even uls te Priaman; terwijl Padang het hoofdkantoor werd. De Commandeur Cauw liet daar en op liet eiland Tjinko B kruisvaartuigen en LOO sol daten, eu hij keerde mei peper, kamfer, benzoïn en goud naar I ï;i t ;i\ i:v terug. In hei daarop volgende jaar werden reeds de adsistent en tien soldaten te Tikoe, op aanhitsing der Achinezen, vermoord. In October Ififil kwamen er vier schepen, met eene bemanning van 800 soldaten, van n. onder be\ el \au den Commandeur CaUW. Weldra trad Jmlrapoera in het verbond en de Achinezen weiden tot aan Tikoe verdre- De Achinezen, ten uiterste gebragl door de schandelijke baldadigheden door onzeschepelingen aan hen gepleegd, hitsten alom onze hondge aooten tot afval aan en deden onze loge te Padang aanvallen. Daartoe droeg ook niet. weinig hij, de moord door de onzen aan twee zonen van eenen Orang Kajii gepleegd. Op 29 April L 686 landde de Commissaris Geüi.s te Padang aan met 200 mal rozen en soldaten, en wilde de Maleijers in hunne ver schansing aanvallen, toen hij werd teruggesla gen, waardoor hij, al zijne officieren en 180 man het leren verloren. Deze nederlaag werd kort daarop hersteld door den Commissaril Am; mimi Yi-.iisi'iiKKT, die met een verlies van 80 man overwinnaar bleef, daar men de inlanders had terug «eten te drijven eneenige dorpen verbrand. Na deze overwinning in 1667 eigende zich de Compagnie hel regt toe, om uit de acht inlandsche geslachtshoofden eenen Pangliraa te kiezen, die nu liet verdreven Achineesoh opper hoofd verving. Ten tijde dat Üijkt.of van (ioKN.siiouwniciir (ieneraal van Nederlandse!» Indie was, is bijna de geheele Westkust van dit lijk veroverd dooi den Admiraal Pieteb du Bitter, die tevens onderscheidene wederspannige volken, welke de Oost-Indische Compagnie \ccl in den hanilel benadeelden, tot onderwerping wist ie brengen. Drie jaren Liter \ei meesterden de Hollanders andermaal de geheele Noord-Westkust tol aan Halos toe. Destijds was liet rijk van Achin nog zeer hloeijeiul en magtig, strekkende zelfs zijnen invloed otk de Zuid-Westkust uit. Thans is het nog altijd onafhankelijk en bevriend niet. de onzen, daar er den :>ll -Maart L 867 net den Sultan een verdrag van vrede, vriendschap en handel is gesloten. Achin, hoofdplaats van hel koningrijk Achin, op Sumatra's Noord-U cslknst, aan beide oevcis der rivier van dien naam, ongeveer S mijlen van zee, ~p :,° :>,r/ N. Br. en 1 .):,° 20' O. L. Zij is in eene groote vallei gelegen, welke door trotsche bergketéss, waarboven zich de Gouden Berg verheft, gevormd is. De liamlil, die hier vroeger zeer aanzienlijk was, daar er schepen van China en van alle AC. 4
dcuc toppen. De inboorlingen beklimmen hem, om er een of ander voorwerp van af te halen, j als amulet dragen. Aso, eilandje in de Indische zee, bewesten Aspan, zie: Asapan, i Asparang, rivier on ik: Oostkust van Bornüo, 1 iawueankaloe. Assa, eilandje in den Molukschen Lrclüpel, ten Westen ren bei Ambonpche eiland Maaipa. Assahan, zie: Asahan. Assahatan, dkstrikt op Sumatra, in de Batta Landi iq Pertibi, landschap Boeroemon. LO dorpen met 370 huisgezinnen. Assahoedi, rivier op de Noord-Oo»tkusl van het eiland Ceram. Assahoedi, dorp op de Noord-Oostkust van h<t eiland Ceram, afdeeling Hila, aan di Ljknamige rivier. Erw u 250 Mphi tedanen. Assai, hoek aan de Noordzijde Noord- Westelijke schiereiland van Mciiw -Huinca, op L 34° O. \j. Assaijo, eilandje in de Indische zee, ten i g \aü Bumatra, liij de Oostzijde van liet eiland Babi of - s i Ma Assaloelok, zie: Assilolo, dorp. Assapail, Aspan of A ssarapan, 0 kaart wel eens .'aio genoemd, doch bij de in landera onder den naam van Assapau bekend, op J . residentie Bantam, adsisle.nt p TjiringLn, diatrilrt inderdistrikt Tjarita. Assarapan, »ie: Assa] Assawocdi, dorp op I che eiland Assawoedi, zie Assahoedi, dorp. Asso, rivier op hel eiland Ambo 1 , land Hitoe. Zij stort / :u Loop in Assclla, rivier op de Noord-Westkust van UI. AsSGm, zie: Asam. Assi, i 1 op bel Noord-:Westelijke i Nieuw-Guiiiea. Zij bi oden. Assilolo, Assiloeloek ol dor]) lins» op de ! llila. De ddelijli do n :, en in 1819 jaiunierlijk uitgeplun- de ior, dal in t 67] liet Bchoone moskee. In ]Sst bevatte dit dorp 'JUÜ Mohammedaansche inwoners. Assin, /ai-. Kali Assin, rivier. Assinahoe, strand Qp de Noordkusi van. • land Ceram. Er is eene mts, waaruit cc:i riviertje afroomt, dat l>ij boog water zoet, doch bij laag water brak is. Assinan, zie; Asinan, distrikt, enz. Astana, dorp op Java, residentie Cheribon, tachap Madja Lengka, distrikt Sindang Kasih. Astjang, dorp o]i Java, residentie Preanger tachappen, regentschap Soekapoera. Astona of As tina, dorp op Java,residentie Bembang, regentschap Toeban, bij de hoofdplaats, Men trefi er ecu oud beilig graf aan. Ata, dorp op de V7estkust van Nieuw (iuiuea, distrikl Koiwai. Ataauw, rivier op ie Zuidkust ran oei eiland (Vram. De menigvuldige zioh daaruit oen ui;.keu den doortogi inui-ijelijk. Atamo, i-i\iiT (.]> de /.ui.lkusi ranhei eiland im. Atapan, dorp pp liet eiland $ali, rijk Ta banan. Atapoepoo, plaats of dorp op de Ni Ikusi van bel eiland Tiïnor, «raar zich ecu irrijaanzien militaire posi bevindt. Zij ligi op 9" Z. Hr. en L 23° 51' O. L. De Po bo let teTialarang is belast met de strandvonderjj te dezer plaats. Ju 1836 «rerd qnee tapoepoe door ri toekaeu Endehafgeloopen. In i v dendiHir den Duitscheii mineraloog I. von Sou m :.k in de nabijheid der havens pan rijke koperlagen ontdekt, die op ontginning vrachten, AtapOOpoO, Alipnep.ie of Ati|)u|io, kaap aan de .\nonl- U'csl l.u: t \.ui lid eiland i , bezuiden de straal < iml Ate Ato, eilandjes len Westen ran Nieuw- Quinea, in den Molukschen Archipel. Ate Ato, dorp op de '' iran Nieuw (iuiuca, In Wonim di Atas. Er kcrplaats. Atcp, dorjj pp ('fiches, nsidcinic- Wanado, is de Minahassa, afdeelu io, distrikt Tondano Toelian. lid is bewoond duur 70 •■ enen cii 1 1 Eeidenen (l '■ Atci, dorp op Celebes, residentie Mai iv de Minabassa, afdeeling Tondano, 11 1 \'t Christenen en 1.l Atotti, vuurepuwende berg op Ambo Atiahoo, dorp op de Zuidkusi van het eiland Ceram, onder Saparoea, onding AS—AT. 40
meer moei dil liiet het geval zijn iv gewesten, waar geene regtstreeksohe bemoeijing met de inlandsche huishouding plaats vindt. — Be halve de eilauden Bali en Lombok, waarvan de bevolking, zoo het schijnt op vrij goede gronden, op ongeveer 800,000 zielen kan wor den gesteld, is het ontegenzeggelijk, dat in verhouding tot de uitgestrektheid, Java en Madura verreweg de meest bevolkte eilanden van den. Archipel rijn; — en hetgeen ten aanzien van Java, vooral opmerkelijk is en zeer spreekt voor een geregeld Europeesoh bestuur, is de verdubbeling bijkans der Ja vasche bevolking in de laatste 60 jaren, daar, ofschoon men op de berigten dier tijden aan gaande rlc sterkte, dier bevolking, ala genoeg zaam op gissing steunende, niet volkomen kan vertrouwen, men het er toch voor mag hou den, dat tijdens het Britsch bestuur de bevol king van Java waarschijnlijk geen 0 nullioen irelï bedragen. Vooral na liet einde van den Javaschen oorlog in IS3O liecft de grootste vermeerdering plaats gehad. Mag men afgaan op de berigten aangaande Sumatra'a Westkust, waar de logen tegen de Padaries, welke reeds van den aanvang dezer eeuw dagteekenen, zoo vee] hebben bijgedragen tot de ontvolking der Su matrasehc binnenlanden, dan schijnt ook daar sedert het jaar 15Ü7, toen aan de bedoelde oorlogen een einde kwam, en liet Nederlandsen in de binnenlanden meer uitbreiding en regelmatige werking verkreeg, eene Mee.l.s voortgaande vermeerdering van bevolking met elk jaar rigtbaar te zijn: — een verschijnsel, dat trouwens overal, waar een geregeld Kuro ■ bestuur zich krachtig heeft doen gel den, kan worden waargenomen, als een gevolg van meer orde, rust en veiligheid; terwijl ook du invoering der vaccine, waaraan in de 1; bel Gouvernement veel.zorg heefl gewijd, tot de toeneming reeds veel heefl bijgedragen, en dil meer en meer doen zal. He inboorlingen van de verschillende eilan den van den lndise!>en Archipel kunnen (niet ter zijde stelling der Chinezen, Arabieren en Europeanen, al., daartoe uiei behoorende) üjk in twee hoofdrassen «nnirn erdeeld, waarvan het eene bruinachtig is met lang haar, het andere zwart of roetkleurig kroeshaar. Die van hel laatste ras zijn bekend onder de al-enieene benaming van Papoea's. Zij behooren te huis Op A ,i , en het hun voorkomen in de binnen i andere eilanden hier en daar ge wordt, is twijfelachtig en verdieat nader onderzoek. (Zie Dr. (j. Pubactel, Etfodo gitehe timdiën in de Bijdragen wat de /<" litml- en volkenkunde va» Ned. Tnd-, V>- U» bl. 345 vv.) Het eerste en verreweg tali ras kan gesplitst worden iv een groot aaut* stammen of volken, onderscheiden il t: godsdienst, zeden en trap van beschaving f " waarvan cene volledige optelling en na»**" keurige onderscheiding, bij dun tegenwoo trap onzer kennis nog niet mogelijk is meest bekende en belangrijkste dezer uill-''' zijn de Aehinczen, Batta's, Lampongers, >. djangers, Niassers, Orang-laut, D.ijaks, e S liezen, .MakiisMiren, AJfoereii, Ambomezen, morezeu, Belonezen, Balinezen, Javanen c ' Soendanezen. Dé talen van Nederlandsen Indie, ofsetoj* in het algemeen tot denzelfden taalstam, c ' cU Poljnesisohen, behoorende, zijn oneindig ° derscheiden. De grootste verscheidenheid ".■ staat onder de minst beschaafde stammen» 'j welke men, van oord tot oord reizende, ° V J' al belangrijke dialekl-vcrsehillen mi meest verbreide taal is de MaleischC) J door de koloniën der Maleijera over alle k uS van Nederlandsch [ndië verspreid is. l' l ginesehe taal, die in een aanzienlijk gedc e ' van Celebes te huis is, heefl mede ll " l "' i :. alom verspreide handelsvestigingen der I Hezen eene groot e verbreiding erlangd, is nog zeer weinig door Europeanen De meest beschaafde en rijkste taal van N Indië is de Javaansche, die welligt ook * ue talrijkste bevolking gesproken word. '"' ], toch, daar de Javanen eene gezeten (l ' '< [t - bouwende bevolking zijn, weinig bui |c " ,-jj; grenzen van .lava bekend is. In «'■"" ~, .lava intusseheii wordt eene andere taal, t# de Boendanesohe gesproken. De overige die meer of min regelmatig door EurOp^jjj beoefend en daardoor eenigzins beken' geworden, zijn hoofdzakelijk de Batti Makassaarsehe, All'oei'sche, llaliiieselie cü .lei' I)ajaks van l'oeloe l'etak. Ter vermijding van herhaling zal ' schrijving van de gesteldheid van den win de verschillende gedeelten van ( chipel, als ook van derzelver voortbi uit liet dieren-, planten- en delfstof!' liier achterwege kunnen blijven, niet „ tot de artikelen, waarbij die \el si'hilU'" 1 L deelten afzonderlijk worden behandeld. bestuur over Nederlandscb onder hei oppergi nings toe\ aan eenea Gouverneur-Generaal, di« 1 Ipperbevelhebber is van de land- ei IN. 400
t «e gewesten. Hem slaat ter zijde een i y. n Nederlandsen India, bestaande uit eenen „ u "i resident en vier leden, en waarvan de .^? Ve meur-Generaal Voorzitter is, zoo dik 'W hij h e t noodig acht bij de zittingen te j«mvoordig te zijn. De Raad van Nederlan "'. _ vroeger een medebesturend, is tegen- slechts een adviserend ligohaam. 'Deze in de attributen van den Baad, £*» daargesteld bij bet in 1836 door den d,.'!'""" Va stgesteld Reglement op het beleid i ««gering van Nederlandsch Indië, is bo 2( j llc » in het latere, bij de Wet van den te»']' Scpt- - 1851 gearresteerd en thans vigc- V a ''•«'.ü'li'iiirni, waarbij tevens de magt Q t i'" Gouvcrncur-üencrua' o Uw en " ~" In (lc uitoefening van die " ( . )r '''' hij, behalve door HÄ( renen al.,',° ls> geadsisteerd door d van bestuur, zoo als de Directeuren van lei) 10 '*' 11 ' — van ' s ' iUU ' s middelen en domei ([ e ' ~~ der produkten en civilc magazijnen, — kei Ul( ' s > —en van 'g lands openbare wer- e tt ',~~ en door de Kommandanten van hel l *ordt ai ' n(; - " ctl ' )l '' icer vau ' a ' ;iml " elïea Wk K ecoil troleerd door eene Algemeene Re ti e | er ' boorde zaken der Justitie en Poli fee i' ( Hu c Gouverneur-Generaal tot zijnen I " en Prokureur-Generaal bij het V» Geregtshof van Nederlandsch Lndië. tav;. ° r ' u regtswezen beefl men het te P»a- J Wtij^' vt!s ''- i!t: Ho ° 8 (;r)vi;:isii " r ' 'i^ () ,'i"- irßtc jj j~*ok vo or geheel Nederlandsch Indië, — . len van Justitie, waarvan er zijn drie '■"nr-i" 1 c^ J ;lVil i namelijk te Batavia, Sar *iaw£ Cll Soerabaja, een te Padang op Bu ci] ;ili 1 ! s i Westkust, reu te Makassar op bel en drie. in de Molukko's, te Am- ' «anda en Teraate. De buitenbezittin f i'ii' , r \p r geen EUad van Justitie bestaat, behoo- ÖjjjC de Lampongs, Palembang, 'li-u v j'' Jl ' (| ii«' eu Borneo, tol bet regtsgebied van ftior j V:ui Justitie te Batavia, terwijl Ti "'«l rh " i onder dieu te Soerabaja. Op u ' c kt zich het regtsgebied uit: 1». v atl den Raad van Justitie te Batavia ' Wt de residentiën Bantam, Batavia, "ttitenaorg, Krawang, de Preanger Re 2»_ BeutBohappen en Chci-ihou, n dien te Bamarang over de residen .''' ll Cngal, Pekalongan, Samaiang, Ja '' Ua > Banjoemaas, ~V iulll(' . I rta, Soerakarta, Ma s . «ioen en Patjitan, -eu 11 <*icn te Soerabaja over de residen tien Soerabaja, Pasoerocwan.Proboling go, Bezoeki, Banjoewangi, Kccliri, eu het eiland of tic residentie Madura. \ oor de regtspleging onder de inlandsclie be volkingen liceft men, onder eenigzins verschil lende benamingen, ccne soort van landraden, waarvan de Euxopische hoofden der gewestelijke besturen doorgaans de Voorzitters zijn. Op Java zijn die landraden, wanneer zij door cenen ommegaanden regier worden gepresideerd, regt banken van omgang, voor welke de criminele en correctionele zaken worden behandeld. Van die ommegaande regters zijn er op Java vijf, die Leder eene afzonderlijke afdceling voor hun nen werkkring hebben. De eerste afdceling bevat dezelfde residentiën die begrepen zijn in het regtsgebied van den Raad van Justitie te Batavia; —de tweede de residentiën ■ I, Pekalongan, , , Bagelen en Kadoe; — de derde de residentiën Ja Rembang, Madioen en Patjitan; — de vierde de residentiën Soerabaja, Kediri en Madnra met Bawean : — en de vijfde de residentiën Pasoe rocwan, Probolinggo, Bezoeki en Banjocv. Voor de militaire regtspleging heeft het te Batavia Hoog Militair Ge hof, waarvan Voorzitter is de President van het Hoog Geregtshof , en de krijgsraden, die worden bijeengeroepen, op Java door de Commandanten ilcr militaire afdeelingen, en in de buitenbezittingen door de hoofden der plaat selijke besturen. Bet Openbaar Ministerie bij de Militaire Regtbanken wordt waargenomen bij het Hoog air Geregtshof door eenen Advokaat kaal en eenen Substituut Advokaat-Piskaal, zijnde de Prokureur-Cicneraal en de Advo kaat-Generaal bij het Hoog Geregtshof, en bij de krijgsraden door Auditeurs-Militair en Sub- Btituut Auditeurs-Militair, zijm ieren bij de Raden van Justitie en hunne Substituten. De Prokureur-Generaal bij het Hoog Ge regtshof is liet hoofd der rcgtspolitie voor ge heel Nederlandsen Indië, en daarvoor staan hem ten dienste de Officieren van liet Open baar Ministerie, terwijl voor de bijzondere ■ii de hoofden der plaatselijke besturen daarmede onder zijn toezigi belast zijn. Advokateu en Prokureura mogen geene n prakiijk uitoefenen zonder vergunning vai Gouverneur-Generaal. Advokaten zijn tevens Prokureurs; ongegradueerde personen kunneu alleen Prokureurs zijn. Het Nol nlt. op de hoofdplaatsen, zoo als Batavia, Samarang en Soerabaja, waar- IN. 401
iien door daartoe benoemde personen, in onenlandsche residentiën van Java en in de buitenbezittingen gewoonlijk door de t'o cretarissen i telijke besturen. Het Vendu-departement is eene inrigting, i welke gecue openbare verkoopingen mogen worden gehouden. Zij wauborj de rerkoopen de inkassering der verschuldigde : iet daarvoor eene percentewijze opbrencst, waaruit de kosten van bet depar moeten worden gevonden, terwijl een gedeelte er van komt ten voonleele der Veiidu d gedeelte ten voonleele van 'slands kas. liet Vendu-meesterschap wordt '■nomen, op de hoofdplaatsen door opzet telijk daartoe benoemde ambtenaren, en in <lc binnenlandsche gewesten van Java als ook in de buitenbezittingen gewoonlijk door de tarissen der gewestelijke besturen, onder de superintendent ie der hoofden dier Insturen. <■ op /.irhzelve staande adsislent-re tièn, of in \ei Bn van ten zijn de hoofden dier aldeelingen zelve Onder 1 der Raden van en behoud. woording aan de Al r voor het geldelijk beheer, zijn de Weeskamers belast mei bemoeienissen ledels, mei het beheer van on i 11 te of Insolvente nalatenschap met het beheer van of belangen rokken personen, die geene n 001 of ord i hebben gesteld, met iv alle voogdijen, én ook over onder ™ i a, i n met de behartiging der belangen \;m mi in hi ■ el Nederlandsch [ndië zijn Wees- en Boedelkamers te Ba Lm \\ cc. -r heeft 11 cbied, welk haar werkkring 1 ï <_rt, terwijl r de \\ i zelf zon ! , ren, Zoo h de werkkring uil : natra, Zuid i ■ — i de U i de u Samarnng, Tagal, Peka lonjran, Japara, Rembang, Banjoematf' Bagekn, Kadere, Djokdjokarta, Soera karta, Madioen en Patjitan; — 3°. van de Weeskamer te Soerabaja ° vfr i\r residentiën Soerabaja, Pi Probolinggo, Besoeki, Banjoewangij *■* diri, bet eiland Madura ' il:U " Timoi en onderhoorighedeu ; —■ j 4°. van de Weeskamer ir, Padang <> ver geheele Gouvernement -van Som*** \\ estkust; — j s°. van de Weeskamer te Makassar over IIC gekeele Gouvernement van Celebi i van de Weeskamers te Ai' ll)Ol "' t ' Bai te en Manado over de lid Gouvernement der Moluksche c dm behoorende residentiën van namen. De kosten dier inrigtingen worden B 8 den uit eene percentswijze opbrengst of & ding op de geadministreerd woi Onder den Directeur \;-\\ Financü teen de opmaking der begrootingen v: "' uitgaven, de s «deren en gelden, hel imi ( ' !l hel beheer ran 'slands Lassen, wai zijner beschikking staan twee I, Finanoiën en de algemeene Ont laatste betrekkin onderd 'M 1 hoofdplaatsen op Java, wa daartoe benoemde ambtenaren heel lentiën van Java en in l! bezittingen, onder het toi woordelijkheid van de hoofden di bestui de Secretarissen bij die 1 1 Tol de Direcl Domeinen behooren de handel r , en de iiil.oineiide en U ten, — liet beheer over de linmijn* gelnestjes en hel zout I. in 's lands pakhuizen, — de Vcud' inenten en de verkoop van ( gronden en eindelijk de iiinina pachte, en andere middelen en on' Itzondering van de belasting '■ ikomsten. Voor de heffing dei- inkomendi Java verdeeld i I dceliug ei : u ., _ terwijl ll "' 1 IN. 402
/ - ( ' V| ' belast zijn, in de hoofdplaatsen de Ont ' ■'■> en in de kleinere havens Kommiesen agera of fungerende Ontvangen, onder naming ook door ambtenaren in de '"knbezittii effing geschiedt. 1 den Directeur der produkten en civile .wijüeii is o hel beheer der pro- C '-' l "' B '" '* ' ;il "' s pakhuizen, de .'."P en inhuring van vaartuigen, de ad * '"istrutic en de verkoop van hei geleverde > het toezigt over de houtstapelplaatsen ( |' ( ' ( ' <; zaagmolens, het beheer der posterijen, ( l ' de landsdrukkerij en de handel 'P Japan. ,' de attributen van den Directeur der r - '' r '' s behooreo de landelijke inkomsten, de ''■''mr, de teelt van de verschillende ar -1 voor de Europesohe markt, gelijk ook [j ™orikatie en de bereiding van som vjJ* ' ( ' { ' bossohen, de verkoop en uitgifte ,j , voor zoo vei onder met teen Ures '" aunrakin- mogi komen, de vee d 0 ~< !" l 'e verbetering van het paardenras en postergen. Voor als nog ,l (ii " Nv '°' schijnt de werkkring van den Directeur Li.). > ''" n ' s ïioh meer uitsluitend toi Java te 'Jlc'" I '"''— en / '°° hehooren totzyneattributen eming en bevordi v Uii bij de landelijke inkomsteu en eu .(: a mbtenareii bij de verschillende kult ures, li(, u U J> Onder goedkeuring \au den (louver i,. v ."' lu ' r: i;il, bevoegd om de residentii 2 (! 'J z<l i, Waar zij zullen werkzaam zijn, of V(. r ,'"' de eene residentie naar de andere te \ V(l | ' l ' ll M'ii. —j u (i,. residentiën zelve i M^u]" 1 "' 1 ' 1 in den regel de aanwijzing der v llu | |l|:i;| ts van die ambtenaren aan bet hoofd Y o " !t gewestelijk Bestuur overgelaten. s taut "" f 6 burgerlijke openbare werken be '""lsil" ; ''''"' a fcoiderlijke direotie. Neder °Meth ' s voor ( ' ( ' :il ' tui( ' r '"- ''" ' u ' l , verdeeld in aotó Water de (ii t serste behoo '. ;i en (|,. \[et andere tol de buiten- ov ( . l " P ?' — '''' "■sf: : > l'l 11; I noh tc «Zf )r ., Rlr l " ! 'esidentiën Bantam, Batavia, Bui >t li( ' Preanger Eli —de ;l|]i uv ' ir de residentiëu Cheribon, ] ( "' l "> Ba | ,-n; —de ?*doe tÏ- '' l; 'esidentiën Samarang, Japara, Hi, t«ja, Keiliii, Ps \ r t! J.l'/i', Ji(;ki . B ir»! — es !.kn (~***'"'' Gouvernemeni van Bumatra's '" Benkoelen; — de Banks, Palembang en Riouw; — ilc zevende over Bornco; — en de achtste over Makassar, Manado, de Moloksolte eilanden en Timor. ' de belangen van het onderwijs is be lust cene te Batavia gevestigde Hoofd-kommissie vvv Onderwijs, die in de andere residentiën van Java on in de buitenbeiittingen, de plaatselijke omstandigheden dit wenschelijk maken, vertegenwoordigd wordi door sub-kom missien, waarvan Voorzitters zijn de tijdelijke hoofden der gewestelijke Besturen. De belangen der beide eerediensten, i lijk <!<■ Protestantsche, waaronder begrepen is de l.iitiicrselic, en de Roomsch Katholieke, zijn a voor de eerste aan een Protes tantscb Kerkbestuur, en voor da tweede aan oatolischen Vikaris. Eet getal der Predikanten bij de Protcs be Gemeente ia nu laatstelijk bepaald op 29, waarvan S op cene bezoldiging van f 6,000, 15 op ƒ 4,800 en G op ƒ 3,000. De aanwij zing der standplaatsen van de uit Nederland gezonden Predikanten geschiedt door den Gou verneur-Generaal, op ingewonnen advies van het Kerkbestuur, — en aan de standplaatsen zelve zijn de opgegeven traktementen verbon den, terwijl de vroegen tangschikking der Predikanten in drie klassen en hunne opklim - vii cene lagere tot eene hoogere klasse naar anoienneteil 111-, h Katholieke Ge lijken is bepaald op tien, waarvan de Aposto traktemeni geniet van ƒ 8,000 BB de overigen ieder / 4,800. — Hunne plaatsing geschiedt door den Ai lischen Vikaris, behoudens goedkeuring van den Gouverneur-Generaal. Na de voorafgegane uiteenzetting van de zamenstelliü i burgerlijk l>c stuur over Nederlandsen [ndië volg» korte vermeLdin) J)<; hoofden die i beeten op Java I :, terwijl er nog vier opzichzelfstaande A-dostent-B . die na Bi njoewangL De rta en Djokdjokarta echter zijn in zekeren zin me \,mi Int i ent bij de Vor stenhoven in die n ', be halve voor nken na Politie en Justitie, wcinl ir der ilkingen in dezelve. In de bui inc-n, behalve B en, als hoofden tclijkc bsstueß ooi I Sm i staal onder n IN. 2Ö« 403
r.eur, die het civiel ca militair in eioh ver , en aan zijn bestuur zijn ondergeschikt: a. De residi ' I onder res sorteren de afdeeling Padang, de zui delijke ;i' ii de afdeelingen Ajer l'.nUL'ies en RaUj — b. de residentie der Padangsche Bovenlan den, waartoe, behalve de afdeeling der hoofdplaats, behooren de afdeelingen ,!, Lima Poeloe of Vijftig Kota's, en XIII en IX Ko ta's j — en c. de residentie Tapanoeli, mei de afdee ;en N'atal, Mandhelm tolah, Baros, Singkel, en liet, eiland Niae met onderhoorige eilanden. Benkoelen is ccno op zich zelf Btaande ad at-residentie. De Lampon onlangs tot eene residentie rerbeven. '■ wordi bestuurd duur eenen Resident, wiens zich uitstrekt ovei de rijken Djambi en i teren de adsistent-residentie Billitou en de Lepar eilanden. Riouw is mede tmc residi ()|) Börneo vindt n I°. de n der Westerafdeeling, waar onder ressort) (.'. Pontianak met de afdeelingen Lan dak en Tajan, Mampawa en de zui delijke afdeeling; — 11. I , 1 11 > 'T de di.-liil.leu Seliiiiliiiuw en Boyen huw en Sekii doUW ; — e. de adsiate e Montrado mei de diatrikten Bingkawang en '. ', Soengei ELaja, Lara, Loemar en Boedokh. //. , ent-residentie Sembas mei de diatrikten Panv Semi- I — de residentie der Znid- en-Ooster-afdce de afdeelingen Tanah :' I I ite (11 kleine Dajak, de zuider-afi en hel rijkje Kota Wai Dt-residentie Koctei mei ment raii i en on- Noorder distriktfp of Maros, do afdeelingf 0 Boelekomba en Bontham, der zuider di>" trikten, v:m Saleijer en ondeihoorigc eilanden» mitsgaders hel eiland Boembawa. I let Gouvernement der Molukschc cili'i"' 011 strekt zirli uit over: 1". de residentie Amboina met dr. afdi srm Amboina, Baparoea en Hai Hila en Larike, Bocro, Wahai 2°. (li; residentie Banda en ondcrl eilanden, beslaande uit de inden, het oostelijk gedeelte *• Grool Ceram, benevens de Zuid-WcS'J?' Zuid-Oosier-, dr. Aioe-, de Kei-, nimber- en andere eilanden, en ■ deelte van Nieuw-Guinea, dal niel ° a \. het gezag van den Sultan van ''' ( ' r ' 1 ' Btaat, mei de eilanden langs de Zuid*" 3 Van Xiciiw-diiiren; — 3°. de residentie Ternate mei boorigheden Batjan, Dodingo op ' rn Papoea, de Soela-eilandcu eu gaai eu Tomboekoe; — ~* 4°. de residentie Manado in het gedeelte van Celebes, bestaande uj* afdeeü mulo, Kema, Tond^; Amoerang, Belang en Gorontalo. • Ti (lelijk heeft men nog de resident mui-, waartoe op het eiland van dien behalve de afdeeling der hoofdplaats, ]1 hooren de distrikten Belo, fialarang, '' ; ' h ''|. l n- Paritti eu Amarassi, — voorts do ' Sll '" r ' ( !|'iot dun, alsmede da eilanden Rotti, Sai of Pantar, Soemba en Flores, t ,,i, \ .i'! de tooiden d ll i[- r , die, bo( teer ba aaar vaste ■ a dooi bei boofdbesi uur altijd een '/le lijk \ e mate aj waring van inde, en rust, de verst \neiing van beiolen maatre; clcn en c;l ||f]l . wikkeling van 's Gouverncmcnts bulpbr° In dien /ia kunnen /.ij met In ui ambtenaren, worden als de spil, waarop 's Gouvei •'' (I ,s draait. Er is in hel burgerlijk e '.' e t lak van administratie, waarmede fIJ | (1 . -te maken hebben, — tol liunno attrib* 1 z ij hoorl de ontwikkeling der kulturcSj ~| jl( zijn tevens belast met de Politie, ter« denten van de Luudmdcn, /.ij '" mei de geregtelijkc zaken onder de bevolkingen komen. Zij zijn ook verant* (,«> voor liet beheer van ' landi geldes IN. 404
t,' Wos '> on voor de administratie van het v de adsiatentie van het hun toege -1 ( ' personeel van Europisohe ambtenares, l' ( "''■ vooral mei de Soofden der inlandsche To «ing, dart zij in de uitoefening van hun \\ C ' Vi u ' rade gaan. Hei izeggelgk, j' ' '"'■ intermediair dier inlandsche Hoorden ' besturen van uitgebreide L betrekkelijk gering personeel van Euro ,l" s ." btenaren mogelijk maakt) — maar i Sj vooral ten aanzien van 3 w eoschelijke van het behoud dier Hoofden, i in de hoogere rangen 1 en Onder-Eegent, een punt, dal nogal liji ," s i"' ll;l ' v heefl ondervonden, doch waarvan de t,, J <ll "' ( 'li"K hier kan .Jeu niet Thuis Uli en kan daaromtrent medegedeeld lal bij art. 47 van het nu vigerend (jZj meu( op hel. beleid der regeri * ch tndiS tel bedoelde vraagstuk ia bij ''"''■iiiaiiwn zin is beslist, terwijl bêh *J >'• 'ilin., voor de Javasohe zoo '" s c c daarbq bepai bten, «ene Home' -' K l ' l ' 1(lli J k( ' °P TO t "' ll| i en het ontsl biedt door den Gouverneur-t Vi C( ,' ~ '"et uitzondering alleen van Va u " n ' S| 'lenl en de heden van liet g «landsch [ndië, den Presideni v :ill '"'" Geregtshof en de Kommand i in de Zeemagt, wier be- Hijw . treeks aan den Eo- ';'; verbleven. — De Presideni en de Le ee fste j ' lrl ' """"'■ Geregtshof kunnen, de ! l "" I den 8 door adere * '">. zonder hunne tocstemmiii ''aatat. «iet] ■ zoo :i ' s cgd, Opperbevelhebber van o||t sl;i,r | ' )rill >ei"in!i-, de bevordering en het "■ den GoUVCnU B] . — de Zeemagl i dië slechts . i de ! ! van t Generaal tol de be Zee utaire s °n tll .' "'"'■" ln .i de Marine per- ' C aCr ■ Europcsclie Officieren 999 u onderofficieren en man schappen 7|613 Mrikaansche onderofficieren en man schappea 162 Ambonesche en andere inbinden: Officieren 11 onderofficieren en manschappen. 14,366 Totaal . Volgens de formatie van 1555 moet liet leger bestaan uit: I nfanterie, waarvan Europeanen en Afrikanen. . . . 7,056 Ambonezen en in landers 11,530 15,550 Artillerie, waarvan Europeanen Lfrikanen. .. . 1,1-30 Ambonezen en iu landera 1 ,(t()J iirikanen. . SSI Sappeurs, waarvan Europe \ Erikanen. ... Ambonezen en in landera 564 719 Muzikanten 31 TotaaL . . 22,35"l terwijl daailiij bet getal paaiden werd be paald: voor de artillerie ■ „ „ kavallerie. ...» Totaal. . . 849 blijkt, dal reeds in mat ie te I mug rO man, — maar de, in L 857, in Britecb I stuud heel '■' :r ' l 1:illT i de formatie van liouden, en tel acht, om ; te n beurtenissen van gelijken aard op eijne te zijn. Lu l | bestond de sterkt 4 dsche it ; IN. 405
S fregatten, 3 korvetten, l brik, 1 advicsbrik, 1 schoener, 7 sehoenerbrikken, I [(icikanonnccrboot, en 11 Btoomschepen, dus tenamen 27 bodems, mei eene bema ten en 556 inlonden, — behah Gouvernementa schoeners, 1 ad • ui 6] kruisbooten, met eene be ing van L,318 koppen. — Ook de zee heeft men gemeend ia de laatste tijden te moe ten versterken. Dat zulke maatregelen voor het behoud der rlandsche bezittingen in den Indi Archipel kunnen aoodig zijn, zal niet ligt " l twijfel worden getrokken, wanneer men in aan merking neemt de groote voordcelen, we bezittingen aan Nederland uit, een li. cinnii verschaffen, — yoordeeleßj waarvan bel gewigi in het oog sprii kennisneming dor financiële en commerci Bultatenj ofechoon het altijd te betreuren blijf' dat. na een zoo langdurig bezit bel weid eigenlijk nog het eenige is, waarop "" bezit, steunt. Wat toch (ie financiële resultaten van laadscb Lndië betreft, zoo blijkt hel uil ll ° mededeelingen der regering, dat de ontvai hebben bedragen: ia tndiß ƒ 40,998,760 „ Nederland. . . . „ 24,096,257 / 05,095,007 , IS 19 iv Indië / 88,944,418 , Nederland. ...» 89,582,449 ._ , j , LBSO in Indië ƒ 88,91 t,048 , Nederland. . . . „ 86,502 , 76,410,266 , 18.11 in lii(lii ; ƒ 40,555,808 , Nederland. ...» 85,799,086 , 76,358,294 , 1852 in Indië f W,565,719 , Nederland. . . . , 42,716,183 , 83,27' I , isr>:i in India f 42,615,02] , Nederland. ...',, 46,608,607 , 89,123 ii Indiü ƒ l 1,442,838 , Nederland. . . . . 44,010 , 86,468,443 , 1866 iv Indi,- ƒ 12,296,602 , Nederland. . . . , i « 92,282,806 f 64fl 5 terwql <lo uitgaven liebbcn bedn J4B m lmlir ƒ 58,178 , Nederland. ...» i: / 66,687,440 , L 849 in fodië ƒ 49,198,790 , Nederland. . . . „ 16,982,090 , 66,180 , LB6O in bidië / , Nederland. . . . „ L] , 65,867,176 . /■ 108,665,496 / >•' IN. 406
Transport. ... ƒ 198,065,496 ƒ 6-16,523,208 in 1851 in Fndië / 56,925,114 , Nederland. . . . , 18,795,817 0 08,020,931 • 1352 in Indië / 54,319,795 , Nederland. . . . , 23,054,447 * , 77,971,242 • L 853 in Indië ƒ 58,934,406 , Nederland. . . . , 29,875,220 , 53,509,625 • L 854 in Endig ƒ 57,635,800 , Nederland. . . . , 17,581,327 , 74,867,127 » 1555 iv Imlië / 59,687,150 * Nederland. . . . # 16,846,584 , 75,033,714 „ 678,371,135 Weshalve in bet hier bedoeld achtjarig tijdrak (1848—1855) een bati| )i is verkregen van ƒ 08,152,073 i n ' \;in ruim 68 millioen guldens i- Csil |.'" jwen tijds mag wei tia een gunstig i U (. ll ''.'" '•' ■mI, vooral vanneer beha i "'"J iv tel oog houdt, dal eenige der f et j '"''"ii; jaren ongunstig waren yoor den dejgj, ? l!l " produkten, terwijl aan den an 'ii., < , i in indië geduri kog«, ' i drukt HJn door li|( ' expediti a, Palem i der ide jaren i L 866—1858) : I, Bchijnen zij, vol - I'■'''"' '' : gebleken, /■''''' te zijn. — Op een paar bijzonder tigjj ■ii : I°_ , ';'' in die re iull ti o zijn en ten belio si e van de W dnea, m dat .li,. bij eene n het P*' Induch exoedenl in imer a« *8 kunnen komen, en ■ h ' l ' l > !i '• '■ " l|i! ;i\en lot hl meer op de vi Wil men Va ne bierbo' i deni ad ƒ08,152,07:; nog worden ingehouden ior de hier bedoelde .baar gestelde, bedragende: in 1851. . . f 3,179,447 , 1552. . . . 5,23(i , 1858. .. , 9,600,000 , L 854. .. , 3,000,000 iB. . . r 2,000,000 „22,910,260 zoodat bij slot van reke ning nog is overgebleven, ƒ45,241,807 ') Blijkens de mededeelinge . in het hier behandeld i Irak ran L 848—1866, den; erd: te». tra's Westkust ƒ14,! Benkoelen de Lampong ...» .'27 Palembang. ■ • • * 3,866,063 . . . . „ I.l'-'l-. B en BOKton. . , 59^979,376 Te i • ' ■ : tj \ n het cijfer der elk jaar in N ' 'te der O i i IN. 407
Transport. . . ƒ 50,727,588 Bornro's Westeraf deehng , 1,716,172 Bonieo's Zuid- en- Oosterafdeeling. . , 1,409,627 Timor , 253,481 Celebes en onclerhoo righeden. ...» 2,174,499 Moluksclic eilanden. // 8,343,878 ƒ 64,68 ! fi I E Liisloi. Sumatxa'a Westkust. /15,524,258 Benkoden , 1^68,104 De L . . „ 851,045 buig. . . . u 5,997,0 v. . . . . . , 2,172, aen Billiton. . , 4,958,995 ■ i's VTesteraf deding , 6,184,023 Bornco's Zuid- en- Oosterafdeeling. . • 1,947,833 Timor » 661,008 ca enouderuoo hcilcn. . . . , 6, ...clic eilanden. , 9,772,823 „ 53,307,322 zoodat zij hebben gegeven i overschot van ƒ 11,3] ■ Wanneer men van 1 lisoh I ier boTem, na aftrek der kosten root I \.-in het muntwezen, o en :nl f 46,2 I L,807 ordeelig n i ad. . . . » 11,317,323 komi men lot de slotsom, in bel achtjarig tijdvak i —1855 Jav;i aueen ecu bate i ren van : / 88,924,484 Hoo hijnlijk evenwel iciëel voordi il ijk, 800 1 de buitenbezitti il;m HÜTI de kosten u l,- ( -. müiteir nis burger] i de uitzei 11 ')• Zonder te willen beweren, dat van de bier bedoelde uitgaven eene splitsing mogelijk z° u rijn, dient de gemaakte aanmerking slechts, het booge gewïgt van Java, boren dat der bm tenbezittingen te meer te doen uitkomen, -" i, (hit, zoo het al niet door de cc? 0 ' ren cijfers treffend weid aan den dag gebragt» buitendien /.on kunnen Morden verklaard t> lt de omstandigheid, dal Java niei alleen heeft eeo» talrijker, maar ook eene veel meer ontwikkel"' bevolking, dan ergens elders in onze bezitt" 1 ' gen van den Archipel wordt aangetroffen» Wat evenwel aangaai liet financieel voord* 1 » zoo majr onder de buitenbezittingen op .-' ■' i lijn nul Java worden gesteld liet zoo \|' kleiner eiland Banka, waarvan in S jaren "J (1848—186B)de baten bedroegen, ƒ 29,979.^ en de lasten „ l,'. 1 zoodat liet exeedent is geweest, f ijfi~®^. i.ij eene vergelijking evenwel dier beide |>l 1'" den moei »i<! nii hel oog «"i den i erlon n, l '_j I bet voordeel ■ .., bevolking, dal \» 11 ' !; hel resultaai is van eenen mineralen ri; die geëxploiteerd wordt niet door cene nasche, — maar door eene op I"'' rreemde en wisselvallige Chinesche Behalve hel eiland Banka hebben cci voordeel afgeworpen de l6r hel ( '"" ï ' r , i ; incnt der Moluksche eilanden begrep*" r Banda en Man ido. In 7 jaren, te weten L 848—1852 en ' |, bedroegen de baten van Manado / en de lasten » Ij® \ er een o mus van / ■ ■ en de baten van Bandn ƒ ~>' .„'gp en de lasten , % - weshalve hel overtohot bedroeg. - f •) W«l komt, i jer en de nemigt, ren den genenden stsi. cOl uu de itiun-, van ren financiën, ten lastcder niet, »:il ion hun billijk aandeel '^ot'' ..„ten ""• i) Voor hel I worden de re»ai Manado en Bande niel afzonderlyk opgeg l 1 ntn bel gel eele BouT«rnem ell ' iche eilanden IN. 408
j 9 R . resultaten vaa al do overige buiten (7-itii,, ( .r lu wi j /(;ll in I]c( . tijdvak van 1848 tot itis s ecu verlies aan. "■fit tekort bedroeg voor: Westkust /1,167,766 joelen , 688,621 ~'' , 300,018 bang , 2,181,040 r ouw , 881,066 fwneo's WesteraMceling. . . , 3,1G7,551 O( *»eo'a Zuid- en-Ooatarafdee n,.' l , 538,300 ( V lllor - , 807,694 .!'"' l)l 's en onderhoorigheden. . , 8,099,88 S eilanden. . . . . , 1,429,445 ') aanzien van ieder der buitenbezfttingen t,. 11 ', met °pzigt tot de verkregen geldelijke staten, opgemerkt worden: • Dat Snmatra'a Westkust, zonder aan ""•rkclijki; stijging van uitgaven, voor uitgaande is in inkomsten, zoodat zelfs '" de jaren L 858—1854 bepaald voordeelig overschoi beeft bestaan. Die v poruitgang sou te verblijdender zijn, in wen hij een gevolg WM Van si ii'_'in'_r in de opbrengi I dei toenemende welvaart zou pleiten) '" "iel \.m hoogere prijien derprodnk ''■". dal iets aooidenteêli is. O&choou " e officiële mededeelingen hieromtrent ■ lu-ht verspreidenj li hol evenwel rachijnlijk, «lal de to baten **» de laatstgemelde oorzaak moeten go toegescfarei i " : 't. Benkoelen stationair is gebleven 'va '■'J lll - baten, maar daarentegen 11 j 0 Wffieerdering van uitgaven aanwijst. I : " de bater der Lampongs, nu on j K 8 tol eeae residentie \erheven, met '"' n aanklove van dien, gedurende het ie 6le achtjarig tijdvak (1848— «Wuwelijka zoo veel bedragen als (ge 'l l|l|| over betielMe tij.Kak) de uit j"'^ ( 'H Voor één jaar; iinnieis terwijl de '! H . 1 ' 11 in aei i ebben bedi / ■''•'l.'ti 4". 1:1 de baten van Palembang i - heefl plaai i gehad, mi , t .. r ? lia ''iet in evenredigheid tot de ' Jging ii ri . uitgaven. De van den aan vans; van het achtjarig tijdvak van ' s —lS55 reeds bestaand* ongunstige verhouding is in de twee laatste jaren (1854 —1855) zelfs zoo toegenomen, dat de inkomsten naainvelijks BO "/„ van het bedrag der uitgaven hebben beloopcn. s°. Dat Riouw in zijne uitgaven nagenoeg stationair is gebleven, — en daarente gen eenigo vermeerdering van baten aanwijst, zoodat, op dien weg voort gaande, het verlies met den lijd wel in een voordcelig resultaat zou kunnen veranderen. Zonder de zoo belangrijke gambierteelt, waarvan de verzending naar elders, maar bovenal de eonsumtic in den Archipel en meer bijzonder op Java een vrij groot voordcel aan 's laiids kas geeft duur de heffing der daarop gelegde regten, zou evenwel Riouw eene vrij onbeduidende bezit! in<r zijn. De belangrijkheid van Riouw voorden handel is niel groot, en de in door den Kommissaris-Generaa] l)u Bus de (iiiissuiNiKS genomen maatregel, om Uiouu tol eene vrijhaven te verklaren en alzoo den handel der J die zich naar het tegenover gelegen Sin gapoer had gerigt, derwaarts 1e lokken, kan als mislukt worden beschouwd. G°. Dal Banks, tonder het voordeel, dat de e-,|ili)iint ; <- baret tdnmijiieii geeft, ecue zeer onbeduidende bezitting zon zijn, in weerwil van de bekende vruchtbaarheid vau den grond; terwijl de bedoelde exploi -latii: op geenerhande wijze schijnt terug te werken op de ontwikkeling harer eigen, weinig talrijke bevolking, die bo vendien niet lot de meest ontwikkelde bevolkingen van den Archipel behoort. Het prodoktief van het ui en zijne inlandftche bevolking is zoo gering, dat in de behoi der Cbinescbe mijnbevolking voor een i, zoo niet geheel, door aanvoer van elders van Gouvernements e wordt voor/icn. 7°. Dal de tin- i van 15or l . :u r un onder de buitenbezittingei] hooren, daar, belangrijke ■tijjging der inkomsten, de uitgaven in de ie jaren van het achl tijdvak aanzienlijk zijn vermeerderd, zoo dat in die drie jaren de uitgaven hqna viermaal zoo veel bedragen als de mi i uit- s lril> t inbegrip v.-m de looi Ifuwdo en IN. 409
Bei rivier Bobol. De bevolking bestaat uit L» 694 Mohammedanen, en Heidenen. Ati Ati, zie: At e & te, eilandje en dorp. Atipopo, Atipocpoe of Atapoepoe, R*i At a poe poe. Atjeen, zie: Aehin, koningrijk, enz. Atjih, zie: Aehin rn Aeliin<■ z e n. Atnoöcl, berg op bet eiland Boero, regent- Si -l':ip Waaisama. Jlij verheft zich 3,000 roeten boven de zee. Atob, dorpophei eiland i M.'l'eniale. Attalai, dorp ap het ei land Ajnboina, schier» ''lainl heitiinor. iinvoners zijn Christenen. ' )l ' roortbreaguelen van den grond zijn: r/o -kokosnoten, broodvrudxttn, bananen, Oagelon en kofiij. Attinggola, rijkje op Celebes, residentie Lo, aan de bogt van 'l'oinini. Er .'M" : '" l) ars. De veestapel bestaat uit 40 buffels, *■> paarden en I Lö geiten. Attinggola, gebergte op Celebes, residentie Manado, njkj.- \ _ Attuec, eilandje aan de Xoonlknsl \an liet eiland Ceram, in de Sawaai-baai. Ten Zuid- Oosten vaq dit eiland li-t een rit. Atwiok'a rif, rif bij bel eiland Banka, in (li ' straal Gaspar, op 1° 48' Z. lir. Augusta, eilandje ten Zuiden van bi poesche eiland \\ ■ coc, 'a de straal Dampier. "'■' is II ■ d en van rillen vin ■■■■• ii ', ; mijl uitstrekken. Tuaschen «it eiland en hel I )ni\ en-elland is cenu geul 1 vadem water. Augustinus (,St.;, eiland aan de Oostkust van Borndo, Oostelijk van Tandjong Tapei, in de straat van, Makassar. Aukoham, dorp op Bunurtra's Westkust, residentie Padangsche Bovenlanden. Auinatta, dorp op het eiland Cenna Laut, ttie Banda. Autokan, zie: Autokan, rivier en dorp. Aursoja, dorp op lid eiland Madura in bel ce genl schap Pamakassan. Auw, distriki op Sumatra's SVestknst, resi dentie Padangsc landen, land «ah Daiar. Auw, rivier op de Oostkust \iin lu-t eiland Zij ontlast zich in zee. Auw, dorp op de Zandkust van het eiland V7deer stond er eene Lu-k, diedoor ?' Hollandsi be troepen bij de onlust* n ' '• l-ebrand en waarvan men aog alleen fle ''innen /iet. Dit dorp is vermaan! door de lere voorwi ebakken en »dig op de hand - e fatsoencerd en door den arbeider in zijne wo ning op een rooster gebakken. Auer Arangan, dorp op Java, adsistent residentie Bottenzorg, dist rikt Tjibwroesa, aan ilc: i u iei TjinQSsok. Auwaditi, gebergte op Celebes' Westkust, koningrijk Jioni, ten Zuiden der .s1a;l BonL Auwan, gebergte op BBjnfttr»'B Westkust» residentie Padangsche BoTeßlanden,laadscbe Vijftig Kota':-. Rierover loopl bel (ndvaahet l'ori na den Boscb naar Panggalan Kota B Auwe, dorp in Bornéo'g Zuid- cn-üostcr afdeeüngj rijk Fasir. Auwer, dorp in Bornéo'i Zuid- en-Ooster afdeeling, landschap lanah Laut. Auwer, riviertje op Bamatra, residentie Palembang, aan den regtet oever der M Langs de A.uwei ihoone tuinen, die aan Arabieren loebeliooreu. Het was langs de boor den \an dii riviertje, dal de rroegere Hol landsche Compagnie baar forijc en hare maga zijnen bad. Auwer Gading, dorp op Sumatra, resi dentie Palembang, distriki Ajnpal L&vi Auwer Kenarie, »n bei landschap X \ Kota's, op Sumatra, residentie Padan Bovenlanden, afdeeling lanah Datar. Auwer Mas, dorp in Bornéo's Wester afdeeling, distrikt .Mcl;,ui. Auwn, zie: Aja, dorp. Auwtoe, dorp op de Westkutt \;ui Xieiiw- Quinea, distriki Koiwai. Avigo, eiland ten Westen \;m liornüo, in de zee van Bornéa Avond-Gilanden, eilandjes ten Noorden \icu\\-(iuiiH-a : bezuiden he.t eiland .lohi, Awaha of A-Wahang, dorp op liet eiland Aiiilioina, i\aii het birand van liet schiereiland Li'iliinor. Awahia, ziei A v, aija, dorp, Awaija of A.wahia, dorp op het eiland (Vrain, Ban bei Zuidi ondei Saparoea. liet is bewoond dooi lenen. Awalahoe, booge berg op hel eils Awang, rivier inJJoméo'a Westi 'laiau. Aan lmre oevers wonen een :.s. Awang, kaap op Java, aan de Oostkust der residentie Soerabaja, in de straal Madura. Awang Padang, dorp op in de rontenlanden van Bandjermasüi. Awar, hert; op .'a\a, residentie Regentschappen, tegent» Awasira, gehuchi op AT—AW. 41
gaven schijnt liet gevolg te /ijn geveest vun de door liet Gouvernement in de ste jaren b '■ pogingen, om het Nederl&ndsche gezag in de binnen landen meer uit te breiden en te be vestigen, en om den oproerigen geest onder de Chinezen, die eene zekere niah: vvv oinifhankelijkhcid hadden aaii genomen, te beteugelen. — Het lijdt i twijfel, dat, zoo ids, orde, rust veiligheid veel kunnen en moeten bijdragen tut ontwikkeling dier geves ten, ilii: daarvoor in den rijkdom van den bodem alles bevatten, «at verlangd kan worden; maar met bel nadeel eener 'Uw Diking, die daarbij op eenen lagen trap van be sebaring slaat, kan het werk der onl wikkelis tgaan. i■. Dal betzelf i en ein toep is op Bonieo's Zuid- ea-Oosterafdei waar in hit tijtlvuk van LB48 —IS."j.". hel bedrag der inkomsten door de uil de \\ e ter afdeeling, maar toch met ongeveer 40 "/„ is oversebreden. De djer masin uitgebroken onlusten colli ier bezitting nog ongun takt. 9°. Dat voor Ti r, «mder bijkans eenige ~., van baten, ooi tbau is, . iel neer .Ven. Ki j . Dal de fl i y:m '"■<■ Qouverni zijn, d;u-ir de jdrak is is—LBl i balf nual yM ] i„ . inkomsten, ,|;,. jebleven.— bl6 te vrees • evan de verhouding I '1 llc -1 ma ■ artikel Ce] ebea ia reeds ■ ret ment, ordeel voi handel, toch niet ' ben kon ~n. Uamidoen Bands afgeworpen, over liet geheel in ilo jaren 1848 —1885 ecu nadeelig resul taat beeft geleverd van f 1,4 dddeW/ 178,680 'sjaars. Of de onlangs plaata gehad hebbende o] ling voor. den handel der tóóluksofc 8 , i'uc in bet belang van ()IIS Bpecerijmpnopolie •■ ruim t*H eeuwen zijn gesloten geweest, I hclihcii, dal die ai boom dm nvtlvr tot bloei cm «el. ia eene i raag, ilic voor bei dige nog mueijclijk is ir beantwoord»" 1 De slotsom van de voorafgegane beschouwuv gen i: ; , dat van de buitenbezittingen b! ka een belangrijk geldelijk voordeel beeft worpen, dat bet Gouvernement van Sui Westkust eene hoopvolle toekomst kan moet gaan, dal bet overige dier bezin wanneer men daarvan uitzondert ManS Banda, ofschoon bet van beiden < voordeel niet groot is, tot dus \ i \erlii i en, zonder vooruitzi| daarin spo /ij zullen opho iden lai tposteo te rijn. ~ Be atkunde, vooral o» nii de vrees, dat de Engelschen - iliü Axohipel zouden willen vestigen en dooi afbreuk zouden kunnen doen a« en aan on/.en handel, heeft, gri ring dier gewesten ■ ing van ons gebied in dezelve wens ij komen, zonder dat men daarbij dacht heeft, dat bezittingen, voor welk" ling 61 de vereischto element noodige krachten slechta op cene wijze aanwezig zijn, geen voordeel "1"' reeleer Leiden tot versnipper" 1 ? krachten, en bijgevolg tol verzwakkioK' j lC t /ij even zon vele kwetstbare punten ■ zijn. — De geschiedenis van i hè. bezittingen gedurende de jaren is daar, om deze waarheid to Na afloop in 1880 van den oorlog Diii'n Nïoobo (waarvan de aanleiding worden gezocht in eeue reeks vs te verdedigen handelingen, en die "><■" lijk ni<i zou zijn uitgebroken of ww» uiilnvi 1 ni dat iet '"" mi. zoo niet hol ■ n ir den i ■ Ren Hmii afv v66i dii boe veel jaren ■ den Arrlni»'' IN. 410
s ' liU1 i waarin geene kostbare militaire expeditien, 1 nul verzwakking van hetgeen voor ' UrL:s behoud zoo noodig was, moesten wor *n gedaan voor deze of gene der buitenbezit "~ l 'n, welke weinig of slechts eene /.eer l>e- vaarde voor ons hadden; terwijl J' M ' mislukte expeditie hel ontzag voor liet ° Uve raement altijd min of meer i '•' De Gouverneur-Generaal \ui '' een man, «den, ondanks de hem te laste :i, de roem niel cal ontgaan vau 'Hi'V'^" 1 ' 11 '" Maillsm '' m goroest te zijn, was van (l ''"'■ dat men, om zijne, krachten niei te «eer "Speren, zich hoofdzakelijkmoesi bepalen ontwikkeling eerst van J«va en vervol (l " Vl l'uM' '''''' I " | i |l ' ll ' H ' z ' lt ' 11^l ' n > welke: of aarde voor ons hadden <'f dit spoe iiiii rl > '). — ''" l i: ft»o t M ' I; "' / -" l "' ll "''-- r voonützi.ct; nicl, bestond, blijven bezetten op eenen roet, dl aldaar niet veel den '■"n laten. De drang van renchülendfl roori Ide begeerige l>lik, i„ ï "J het streven van zoo vele volken om 'V Sommige der door ons hezelte pun ooj t ''j'I'^lll1 '^ 111 "een partij werd getrokken; .■l ( ' ' cl ' üei In-; vasthouden van i lig e " tj n ." R l, v. itheid in de toenma (| (M| moeijelijk zal kunnen wor '' lMi ! i| - Zelfs is bet denkbeeld eener Eu de hier bedoeld* tijden meer en meer lie ptOefd ' " 1 ' u ' l 1c zu " l:u "orden be v; n , | 11 '" het al ii,i de roeping en bestemming ' I' "Oordenboek al i hél onderhavigi "'" worden, toestanden en ' '■" Ie beoordeelen en daaruit de bouw- Wgj, '' ' e r*amelen vom di 'li- ; , ;i|] "behoort gedaan te worden, zoo sou tooh ï a ng telve bier minder i zijn. liteensetting van b e der ii '"!' f'" : ' '■ feder- l " 1 "', zal c-n terugblik op het on lii,l, past zijn. '''- (i] hl |.' '"'['' plaats moei dan wo ']"!• id, dat de '''""■ i-ui ' J'"' l '" oiei zoo seer i zijn er belastingen als «rel prijzen, waarvoor de Gouver ,| '""'»'" k|tl , ~l n ~ | . 00 ] |I ~ ' : Podttküe zelve (met uitzon i van die dei tinmijnen van Banka en misschien ook van de koilij o]> Sumatra), althans voor zoo ver betreft het eiland >l;i\;i voor de koffij, suiker, indigo, tabak, thee en oochenille wei nig is vooruitgegaan. Marktprijzen van de verkocht wordende produkten zijn iets zeer wisselvallig», — eu in het hier behandelde trig tijdvak is de variatie hoogst opmer kelijk, zoo zelfs dat in do ontvangsten in Nederland, die bijna geheel voortspruiten uit endemeni ia verkochte pruduktcu, het cij fer daarvan in IMS is geweest iets meer dan 24 millioen, en in 1856 bijkans 50 millioeu. len aard der zaak moet In 1 ijker voor elk lieMmir zijn, om zijne uitgaven ge dekt to zien door i breng sten, hoedanige men alleen kan verkrijgen door : i het grootc voordeel bovendien is, dat derzelver meer of minder ruime opbn en oniniskenban aan de bs taande welvaart rolka en van zijne krachten. De Gouveme I vah dkh Bosch, (en hiermede zijn wij genaderd tol hel tweede punt van bezv. de tinaneiële resulta- L848—L855), boeaeei \ rij Bterk in aen met !■ ler voorms 1 ge bleven voor hetgeen in 1 1 achteruitgang had bijgedragen, — de vermen rrito- riale baten en lasten, — en bij, als ook zijn er in de landvoogdij en in het Mini van Koloniën, wijlen de Heer J. C. Uaud, zij len met krocht te moeten vasthouden aan i , ni in verband daarmede aan hel beginsel, dal de territoriale uitgaven voor Indië zoo veel mogelijk i i-.lekt Worden door de territoriale ont ten en onafhankelijk blijven van du eom le baten. Ne mannon hef ld denkbeeld nii kunnen verwe- I bij de bestaande commerciële jk was 01 i van makki is het, d territoriale mr r ver ik te iin van de in Jndic i land | I) Ij.. daarbij ,„,., t bepaaldelijk ! IN. 411
Jaarlijkschc Verslagen, om te zien hoc veel mees de uitgaven van bestuur zijn gestegen» dun de opbrengst der meeste belastingen. Volgens die htukken is de opbrengst geweesi: I°. der verpachtingen in 1 543 / 13,221, 1 91 , 1849 „ 11,729,812 , 1850 , 10,625,88] ,1851 , 9,753,660 , 1853 , 8,872,599 , 1853 , 8,967,348 , [854 , 9,420,276 , 1855'), 8,7: 2". der belastingen en in komsten van verschillen den aard. . . .in 1848 / 6,67 , L 849 f 7,168,648 , 1880 , 7,310,960 , 1851 , 8,891,352 , 1868 , 9 I ■ , L«54 „ 9,6 , 1855»), 9, B°. der landelijke hikon. en kultures»), .in LB4B ƒ10,676,555 ,1849 , 9,6 79,036 , 1851 , 9,877,505 in 1853 ƒ10,492,207 , 1854 , 9,J , IS55>)„ 10,066,313 4". van den verkoop ran zout b ISIS ƒ 1.7 , 1849 , 4,188,28» , LBBO „ I. , 1851 , 4.: ,1852 , 4,i , 1853 , 5,171,90' , 1854 , r, , 1855»), 5.: 5". \ :in diverse en buitenge wone inkomsten ui 1848 / 1,0 , 1850 v i , 1851 . 1. , 1852 „ I. , 1853 , J. . 1854 , ■ . IS. r .5 :l ), i eene andere rangschikking geven de uitkomsten: ~, LB4B. Vorpaohtingen ƒ Jit•1:i11 l . ■ en en inkomsten van verschillenden aard. « 6,67«» Landelijke inkomsten en kulturee , lo > f ' 7 'J/t Verkoop na eout. ...» 4,7* >' Diverse en buitengewone sOf 1 bakomsten r V ïotajil. . . ./ is 19. Verpachtingen ./' l B< lai uu 1 en en inkomsten ras \ erschillenden aard. * •>'■ Landelijke inkuiiislen 011 kulturea r ° Miip \ rlll ÏOUt. ... * Duei- e en I me inkoniateu » ïotiial. . • /'" :;/ ■'' <) Vuur At j.in'Ti lv"ifi en ]v>7 ii geraamd i tooi IBM op. . . / 9,488,1 , IM7 „ ... 10,759,123 *) Voor ilc jaren l.Söfi en I muil: root 1868 op. . . f '■> I 0,0 8 „ 1857 „ . . „ 0,881,160 ') Dit I f. 1 bevat ook HÄ« op land rente, ra ton j;inr Minr j.ar moeten ■ verhoogd n dei fletive laodri ]iut b ■ ■ Ver en daarom tijd zij liicr bi ,!;it de terl toriale ioko rerbroken I ■ i ui nii't loeide ; ') Voor d >6 op. , .ƒ li „ 1 ;„-, „ . . „ l().4Wg.° rooi I IS6 op. . • /■ 1.8» 8 » 4 *" . 1867 4£Bj7ïO 3 ) Voor de j«n , 1856 op. .•/ -' 7;: 1857 . • . «H IN. 412
1850. Verpachtingen / 10,G25,381 Belastingen en inkomsten van verschillenden aard. „ 7,310,900 Landelijke inkomsten en kultures » 9,37 ( .i,(i3r, Verkoop van zout. . . . „ 4,404,974 Diverse en buitengewone inkomsten, . . '. . . , 1,019,948 Totaal . . / 32,7i0,299 lS5 l- Verpachtingen ƒ 9,768,660 Belastingen en inkomsten van verschillenden aard. r 8,891,352 Landelijke inkomsten en kultures , 9,871 Verkoop van zout. . . . , 4,826,014 Divei e i a buitenj ewone inkomsten r 1,913,84] Totaal . ./84,062,87a 88J -Verpachtingen ƒ 8,379,699 Belastingen en inkomsten van verschillenden aard. „ 9,181,150 inkomsten en , h»Hures , 10,32! Verkoop van Bout. ...» 4,91 'jerse en buitei inkomsten * 1,1" Totaal . . / 84,201,018 "£ er Pachtingen ƒ 8,967,846 «astingen en inkomsten . V:i " verschillenden aard. , inkomsten en , , 10,40 van ïout. . . . , 6,15 en buitengewone '"komsten. . . . . Totaal. . . / 34,839,382 '|,'','' 11; "' !llil '"''i ƒ 9,420,276 en' I n ■ d. , 9.81 j; V""" !! - kl " U «ten en v lh '"'- , D J* k 0 van zout. . . . „ 6,207,018 «■il buiteni ewone toasten. ...... I Tul aal. . ./34,916,711 1555 '). Verpachtingen ƒ 9,737,502 Belastingen en inkomsten van verachifleoden aard. , Ü,555,056 Landelijke inkomsten en kulturcs , 10,066,313 OOp van zont. ...» 6,106,4 17 Diverse en buitengewone inkomsten , 503.752 Totaal. . . 7357200,130 liet blijkt uit het vorenstaande, dat de op feil in ISSO lul. laagste zijn ge* met elk jaar latei' weder zijn tor hoon in hel 1 tatste jaar i het hooge cijfer van Is |s „iet was bereikt '-'-. — Dé verpachtingen la e vermin ii. Van ruim 13 milliocn in 8,370,000 in IS5:.>, ten gevolge van de afschaffing der op de bazars, ofschoon reeds vóór die il'uiL,- (in \b'>2) de verpacht! ruim .'! ''~ niillioen varen verminderd. Na Jsji zien wij daarin weder stijging, ronder dat evenwel het cijfer van het laatste jaar vóór •) Vi i vnor ten de hier behandeld* ontvangsten ir leren : f 9,486,203 ■u bo inkomsten van aard. . . . „ Landelyke inkomsten bo kul tuit» „ 10,827,103 Verko.i]) vuil zout n 4,853,480 Diverse eu buitengewone in komsten „ 777,: Hf, Totaal. ... ƒ 84,429,454 I / 10,759,123 Belastingen en inkomsten \an idao aai-J....» 9,5G1,150 Ulijke inkomsten en kul tarei „ 10,490 ;r „ 4,478,780 ia komsten „ Ml Tutnal. . . s ) O|> de hierboven gegeven ramingen (zie voor niet wel v, rheid ot liet werkelijk , menl durun z.il hebb *d, lu lit / 176,000 hooger >!an bet IN. 413
do afschaffing, dat van ISSI, weder was bereik! ; zoodat in 1855 de verpachtingen nog altijd S/i millioeu minder dan in 1848 opbrag ten, — Hij de belastingen en inkomsten van vcischillcndcH aard del men eene vrij gere gelde toeneming, zoodat zij in L 856 oaj '■i millioeu meer rendeerden das in LB4B, dal hoofdzakelijk toe Ie schrijven is »an de ruimere opbrengst der inkomende en uitgaande regten, die tegen / 4,198",988 in 1848, heefl bedragen, in L 855 ccue som van ƒ 6,746,662, — ten gevolge waarvan de 5 °/ 0 additdon zijn gerezen ron ƒ 213,611 in LB4B tol ƒ316,69] in 1856. — l)e landelijke inkom.-.! en daarentegen zijn ler naauwernood stationair I dat zij in L 852, in ver band tot de intrekking van de pacht op de i, met .j "/„ werden verhoogd '). En enkel jaar is het cyfer van 1848 weder bereikt, hetwelk oog ruim 6 ton boven dal van L 855 was. — De verkoop van zout heefl Benige ver meerdering ondergaan ten gevolge van dever :m dvw verkoopprijs ter verg van Int verlies, dat m bij de afschaf fing der bazar-pachl had geleden, ofschoo oging later weder heefl moeten worden ingetrokken. Ju L 856 was Imt renderaei hel zout ruim 3 1 /., ton boven de opbrengst in Men stelle nu t( die in liet alge uitkomsten mei op tot de opbrengst der belastingen, de <j fers van somin van bot uur, dan zal men lien dat /.ij hebben bedragi I°. Departement van .1 astitie in IMS ƒ !'•• * , LB6O f 8 ,1 , ( i 1869 , 863,166 , 1854 , i ■">■), 710,618 2°. Provinciaal bestuur en politie in ISIS / 4,1 K , iM<) ; i , 1850 , 4,1 „ 1851 , 4,131,60* , 1852 , 4, # 1853 , 4, , 1864 , 1,317,903 , 1855'), 4,446,0» 3°. Eerediensi, kunsten en wetenschappen, .in 1848 ƒ 49 , 1850 » , 185] . , L 852 » , L 853 , : L 854: i , LBSSV i I. Civiel bonw-departement . in IMS / , L 849 , * LB5O „ 5] . • , L 852 , 1 , L 853 „ I , 1854 „ l, , LB55 3 )» B°. Departeraeni vm Oorlog in IMS ; , 1849 , K>,7%g , 1860 , B : 185] . . 1 , 1853 . 9 , L 8! ig in de on deode nitki •) Vuur ilc jaren i f, O p. •• / 788.1 ir da jaren ti B 8 en 1857 is ■n:l: 58 op. . . f 4,:,12.' „ 1857 „ .... i, Voor de Jaren 1886 en 1857 i mdi . . . / * 2) ' . 1867 . . ■ „ B|3^. ») Voor HÄ« .i es 1857 i» dcJC roor 1856 op .. f „ 1857 ~ . . „ «) Voor de jaren 1856 en 1857 ' 3 md: voor 181 p. . . I 1857 „ .... IN. 414
r>J - Departement van Marine in isis ƒ 1,532,162 , 1849 , 1,721,995 , 1860 , 1,475,687 , 1851 , 1,758,463 » 1852 , 1,928,11] , 1853 u 1,895,754 » 1854 , 2,001,034 • LB55 l ) f 2,065,339 ,i- °'r nns eene andere rangschikking leveren "'■ ojfera de volgende uitkomsten: 8 * S -Departenwnt van Justitie, . ƒ 548,854 tuurenpolitie. , 4,117,806 kunsten en tre tenaehappen „ 4! Civiel bouw-departement. . , 843,884 ran Oorlog. . , 8,858,123 departement van Marine. . , 1,532,162 Totaal. . .J 16,394,189 l 9 van Justitift . ƒ 578,057 en politie. , 4,0 dienst, kunsten en we tensenappen » 489,612 Civiel bouw-departement. . , 7: ''I - i . „ Lo,7g; irtement ran Marine. . , I,J Totaal. . ./18,366,577 van Justitie. . ƒ 629,873 ''"'• inciaal bestuur en politie. „ 4,097,645 dienst, kunsten en «re ppen r ■•' ''"'I bouw-departement. . • ■!'■' i ran Oorlog. - , 9,456,719 ''i ! .mi Marine. . , L,45 ■1. . ..,, 185] n ■ ■r*P«rtemenl ran Justitie. ./ 6! inoiaalbestuurenpolitie. • 4,1! [■«Üenst, kunsten en i • ■ Ulr| ' " departement. . „ van Oorlog. . , 10,1! Totaal. . . ƒ 18,] 1852. Departement van Justitie. . ƒ 053,100 Provinciaal bestuur en politie. , 4,187,992 Ecrcrlienst, kunsten en we tenschappen , 656,978 Civiel bouw-departement. . „ 1,063,438 Departemeni van Oorlog. . „ 9,71 Departement van Marine. . „ 1,928,11] Totaal. . . ƒ 15,2G0,254 1858. Departement van Justitie. . ƒ 700,221 Provinciaal bestuur en politie. » 4,253,535 Eeredienat, kunsten en we ohappea , 712,119 Civiel bouw-departement. . , 1,2 irtameul van Oorlog. . , 9,J ! Departement van Marine. . , Totaal. . .ƒ18,5: LBS l. , 'i Justitie. . ƒ 671,21 1 Prori ;i politie. , 4,317,002 Eeredienst, kunsten en i tenschappeo » ~,\- Civiel bouw-departement . , Li Departemeni i . . „ 10, 1 , Departement van .Marine. . , J,Q( TotaaL . . / '). Departement ran Justitie. / 710,012 nurenpolitie. „ 4,4 16,038 hu dienst, kunsten en ivc -7; .1 bouw-di Departement van Oorlog. . , ' tfarine. . , 2,0(3 al. . ./21,21 ') V ') V a 11 ue jaren 1556 en 1537 heeft n zouden de hier behandelde i . ƒ ?:' ' :cn- ■ 621,821 ut. . . „ 2,<: i v.-.u Oorlog 1 !,I :i -Marine Tolaal. . . ƒ 22,793,574 IX. 415
Het is nor: ;il belangrijk om bij liet voren staande overzigt van sommige posten vm uit gaaf, te voegen eene opgaaf van eenige «ler in Nederland, voor de dienst in lndië, gedane uitgaven: 184 S. Scheept- en oorlogsbehoeften en diverse goederen. . . ƒ8,101,426 Werfiepftt te Harderwijk. . , 80 Uitzending van troepen. .. * IS Totaal. . . ƒ8,630,238 1 919. Scheeps- en oorlogsbehoeften en diverse goederen. . . J ' Werfdepöt te Harderwijk. . , 1- Uitzending van troepen. .. * 72,000 Totaal . . ƒ 3,751,080 1550. Schcrps- en oorlogsbehoeften en diverse, goederen. . . f 3,061,406 Werfdepüt te' Harderwijk. . , 13 Uitzending van troepen. .. # '■• Totaal. . .ƒ3,21 1551. Schccps- en oorlogsbehoeften en diverse goederen. . . f 2,905,250 Werfdepói te Harderwijk. . , I. Uitzending van troepen. . . » Totaal. . .ƒ3,249,16] 1552. Schccps- en oorlogsbehoeften en diverse goedereu. . . j u erfdepöt te Hanleiwijk. . „ 213,126 Uitzending van troepen. .. » ', Totaal. . .ƒ3,9! 1553. Scheeps- on oorlogsbehoeften en ederen. . .ƒ2,918,783 WerMepói te Bardenrijk. . , 28 Ditzending na troepen. .. » 84,153 Totaal. . . / 3,238,306 ISS-1. Soheeps- en oorlogsbehoeften en diverse goederen. . . f 3.007/»' 10 AVrrfdcpöt te Harderwijk. . , Uitzending van troepen. .. » Cü,!^" Totaal. . . ƒ 4,2Q0j33 IS55'). Seliecps- en oorlogsbehoef ten ra diverse goederen. / 3,701,81* Werfilcpui te Earderwijk. . „ 241,7* uitzending van troepen. .. » 70,07» Totaal. . . ƒ 4,013^ Uit. de vorenstaand el men,d» terwijl de opbrengst der belastingen over l' c ' algemeen stationair is gebleven, de uil ntegen aanzienlijk zijn vermeerderd vermeerdering bedraagt bij eene vergelijk"* der hierboven vermelde uitgaven, in bel eers, bh laatste jaai van \u-\ behandeld achtj» l * tijdvak (1848 en 1866), als volgt: Departement van Jnstitie. 1855. / 71 ( , 1848. , 5 meer in 1555. / of nagenoeg 30 "/„. I'rov. bestuur eu politie in 1865. / 4,4 , . , , isr.s. , \: meer in .1555.7" of nagenoeg 8 "j 0 . Eeredienst, Kunsten en Weten ■ohanpen in 1855 ƒ [dem in , 49 meer in 1555. ƒ of ruim IS °/ 0 . . Departemei itle. . . / ?: inciaul bestuur on jiolitie. „ lienit, kmi-icu en weUo •etappen. 91! ■■ui it ran Oorlog. . . „ 1 Departement %au Marine. . . ~ tal. ■ . / 84,958,007 'j DÏ6 uitgaven hebben bedragen in: pi- en oorlogsbehoeften ia .>iiï'-"' ili. i ren * « ■\\ erfdepfil te Harderwijk. . . .. I itxending van troepen. . . • » —--^j Totaal. . .7^! Ru /ij:i gerumd nis volgt voor: 1867. Seheepi- n logtbehoeften eo ulfl direne goeden ƒ '' W«rfdepA( te Harderwijk en uit- Hnding ran troepen. . . • <• t . .7^. :i IN. 416
Clv 'cl bonw-dopnrtemcnt in 1865. / 1,959,89! ' , , 1848. , 843,884 meer in 1,115,9JÏ J fui m 135 o /() . "«Pwtement van Oorlog in 1855. ƒ 11,340,626 ' „ , , 1848, ■, 8,863,123 meer in 1553. ƒ 2,487,403 of ruim 28 °/ 0 . e Partcnicut van Marine in 1885. / 2,005,339 • , , , 1848. , 1,532,162 meer in 1855. ƒ 533,177 Of ongeveer 35 «/„. Hoedanig do verhouding zij tusschcn de tcr ritorialr uitgaven en ontvangsten in de beide jaren van 1848 en 1856, kau blijken uit de volgende opgaaf dcrzelvc, getrokken uit de staten van in lndië en Nederland gedane ont vangsten on uitgaven, te \ inden achter de jaar hc Verslagen van den Minister van Ko loniën, waaraan ook de voorafgegane posten van ontvangsten en uitgaven (zie bladz. 412 en volgg.) zijn ontleend. 1848. l'itgaven. in Indië: 1- Hoo-c: Regering ƒ 500,919 •-'• Departemeal van Justitie , 548,854 •>. J[(n )U - ( . en lagere oollegiën , 178,536 *" lïovineinal lirslimr en politie , 4,117,80 G :i - Beredienst, kunsten en wetenschappen , 495.310 * Civiel bouw-departement , Si3,SS-i '■ Financiën, kulturcs en koophandel: "• l'inancieji / 2,258,734 *■ Landbouw, landelijke inkomsten en kult ures: Landbouw, paardenstoete rijen en veefokkerijen. ./ Kosten op de landelijke inkomsten en andere grondlasten , 1,215,109 Eultures in het algemeen. » 189,8 i Bontwerken (bosaohen). • » !-'•",' Voorschotten voor land bouwkundige ondernc iniuKCii e 05,000 , 1,037,017 • koophandel: J-'ikdcip (. u kotten van diverse goederen. • ./ 279,11') Kosten op den handel ""t. Japan , 108,028 "•©sten d|i .!(• opinmpaohi c " iuk(ii)|) van opium, r 389,539 ~*°op en kosten van: H ll>ul »iTke U fstapelplaat s cn) , 114,467 y""t , 8M.043 , 729,080 . .. . , 82,154 Bto %oud. .. . , 7,482 , , f1,.1.")5,59J Te transporteren. . . . /13,141,1)01 IN. 27 417
Transport. . . . ƒ13,141,901 8. Departement van Oorlog , 8,853,123 9. , , Marino , 1,632,162 10. Pensioenen en Gestichten van Weldadigheid. ...» 896,217 11. Uitgaven van onderscheiden aard , 2,387,892 12. Buitengewone uitgaven en onvoorziene tegenspoeden. # 1,893,224 / 28,104,019.— fn Nederland: Scheeps- en oorlogsbehoeften, en goederen van on derscheiden aard, uit te zenden voor de admi nistratie in Indiü ƒ 3,101,4,2fi.9fi Pensioenen ten laste der Indische ka? , 547,234.68 Vcrloftraktcnici.tcn , L 66.919.84'/, Worfdcpót te Harderwijk , 804,824.66'/, Uitzending van troepen # 123,988.40 Transport van repatrierende militairen » 17,767.35 Studiekosten toot jongelingen op do mÖitaire Aka demie te Breda voor de [ndische dienst. ...» 13,500.25 Opleiding van genees- en scheikundigen voor de [pdische diensi , 15,206.65'/, betalingen aan terugkeerondé militairen. . , 1,73 der natuurkundige kommissie v 9,000. — ii \ oor het onderwjjs aan dé Delftsche itademie. > 10,866,66'/, Uitzending van ambtenaren, seevarerlden enz. .. , 32,081.65 Diverse uitgaven , 60,080.44 ƒ 4,403,652J03 ltcntcn der Oost Indische Bohnld , 0,800,000.— , 14,803,653.03 Totaal. . . . ƒ 42,307,671.08 Onlviiiujatni. lig: 1. Verpachtingen ƒ13,394,104 tingen en inkomsten van onderscheiden aard. « 6,670,900 S. Landelijke inkomsten eu kultnret , 10,676,555 1. Koophandel: Handel met Japan / 416,067 Verkoop na: r\ HCstjCS. . . .ƒ 168,765 Houtwerken. . . . , 79,670 Zout , 4,740 Hijst , 491,119 Amig-suikcr. .... 67,647 Stofgond , !i,l 13 Diveisoii , 197,917 „ n,7.'ii.?■".:. « 6,150,802 5. Diverse en buitengewone inkomsten , 1,064,306 o. Departement van Oorlog , Kil,7li; , f Marine , 108,063 / 38,086,62&-" ,lerl;md: |( Diverse ontraagsten , 356^9 Totaal . . ./:;s,n:U^ IN. 418
. Volgens de vorenstaande splitsing of aanwijzing van territoriale "'komsten en uitgaven in 1848 bedragen de laatsteu ƒ 42,307,071 CI » de eersten , 38,413,420 zoodat er een tekort bestond / 3,894,245 1855. Uitgaven. [ n ludië: *• Hoorr Regering / 524,229 2- Departement van Justitie , 710,012 3. Hooge en lagere collegiën , 179,501 4- Provinciaal bestuur en politie , 4,440,038 •• Ecredicnst, kunsten vn wetenschappen , 742,080 *•• Civiel bouw-departement , 1,959,825 ' • Financien, kulturcs en koophandel: «■ Financien ƒ 2,374,190 *• Landbouw, landelijke inkomsten BB kul toros: Landbouw, paardenstocte rijen en veefokkerijen.. f 48,943 Kosten op de landelijke inkomsten en andere grondlasten , 1,250,309 Kulturcs in het algemeen. , 281,187 Houtwerken (bosschen). . , 102,100 Teelt van klappers. .. . , 2,080 Voorschotten voor land bouwkundige onderne mingen , 150,031 , 1,900,050 c> Koophandel: Inkoop en kosten van diverse goederen. . . / 141,212 Kosten op den handel r met Japan 454.810 Kusten op de opiumpacht en inkoop na opium.. , 493.29 S Inkoop en kosten van: Vogebestjei » 12,549 Houtwerken (stapelplaat sen) , 106,871 Zout , 1,332,375 '%t , 757,413 ■Mêug-wiker , 11,920 tof Soud „ 2,594 , 180,005 , 3,529,047 8 n , 7,503,893 ;,' J ' c 'l»artcmcnt van Oorlog ,11,340,526 ki ~ ." , Marine , 2,005,339 ! l _ en Gestichten van Weldadigheid. ...» 922,263 \%, g l *B»ven \,,!i ondeneheideh aard , 2,449,421 uitgaven eu onvoorziene tegenspoeden. , 621,417 — ƒ 33,705,813.— Te transporteren. . . ./33,765,813.— IN. 419
Awe, zie: Awi, berg en dorp. Aweor, dorp oj) den Zuidwesthoek van liet Tenimber-eiland Vordate, residentie Banda. liet ligt op eene hoogte nabij het Atand, is om geren van een steenen muur, fraai en ivell)c volkt, daar het uit meer dan 100 woningen ■at. Het is da voornaamste bandelpl&ata der Iïamlanezrn, en cle inwoners drijven ook eenigen bande! op de Zuid-Ooster-eilftnden. V.r is eenige landbouw, trifemg- en tchildpad-via tehcrij. Aweer,straat tusschen de Tcnimber-eilanden Vordate en Larrat. Awegre, dorp op het Tcniinljer-eiland Vor date, residentie Banda. Awer, dorp op Java, residentie Batavia, Zuider Kwari [et. Awer Awer, zie: Tand j o n g A\v c r Awe r, kaap. Awer Koening, dorp np Java, residentie Cheribon, regentschap Coeningan, distriki Kadoe Cieilé. Awi of Awic, np Java, adsistent residentie Bc *, distriki Parong. Awi, ilotp op Java, residentie Soerakarta, a;iii do Solo-rivier. Awi, dor]) op Java, adsistent-residentie Bui tenzorg, distriki Parong, bij den berg Awi. Awi, lurk op Jara, residentie Cheribon, -ui. Awi Apoos, ecu der rogelnestholen van den berg Tjiboda», op Javi 8 Bui rg. Awi Njowana, bosch op Java, residentie ppen, regentschap Tjiandjor, bij de hoofdplaats. Awi Barangan, dorp op • dentie Cheribon, : ; '■'. distrikt Koc ningran. Awoe, /■'■(■■■ Ab «ie, bi Awoo Awoo, distriki op Jara, residentie die onderdanen \an den Sultan rijn. Awoe Awoo, dorp dentie Djukjnkail.i, di.trikt A.WO€ Awoe. Awoniapon, dorp in Bornéo's Zuid- en afdeeling, rijk Bandjenni Ay, Ai uf W»rji i'« i! a-eilanden, 2 aren rarena van het eiland Neira gelegen. Het heeft een uitgestrekt rif, en biedt ner- L'cns eene ankerplaats aan. De grond is vrucht baaz en met nmskaatboomen beplant, lid heeft zee notemnnskaat-perken: Welvaren, Westklip, Weltevreden, Matalengko, Klein Zand en \ er wachting. Op het einde van 1554 telde men in deze perken 172/J3l bounieu. Op Ay ia een groot steenen fort, genaamd Revenge, met eene militaire bezetting onder eeueii sergeant. Van dit fort worden bij bel na deren ran een ichip sesMehoten gedaan, Verech water heeft men er niet, 1111:11 moet het halen v;iu Combir op het eilandfiandA. Ook wordt, bet regen water in gemetselde bakken opgevangen, terwijl het hoonnee zont, water aan bei strand drinkt. Men telde op liet einde rau L 854 529 inwoners, als: LO Europeanen en meetiezen,lB Mohamme danen, 99 inlaudsche Christenen, 2 Timoreien, 9 Qalelarezen en Tabellorezen, 184 \rije in laudsche arbeiders, 111- perkhoorigen, L 8 parti knliere Lrjfeigenen en (17 biuiueli De Christenen hebbes een inlaii<l- -elirn ('hristen (inderw ij/.er, die des zondags eene leerrede roor leest. Dit eiland is zeer ai ■< en wordt voor Imt sclmoiisuulrr Bandasche eilanden gehouden; het is in hel algemeen vlak enhiei en daar wat bosoh- en heuvelachtig. Ds mus kaatnoot-bosschen mei de schaduwrij] en andere hoornen bieden eene heerlijke wandel pla&ta aan; in deze bosschen ziel men loeriei, kakatoewas, boschduiveii en wlr andere I [en. Ay kan jaarlijks 30,000 poud foeHe en L 20,000 pond muskaatnoten opleveren. Aan ilc Oostzijde Btaai tegen de klippen, die naliij dit eiland liggen, rnic branding, iraarii aartuig omslaat. Hel eüan lioort onder de residentie Banda en staal onder eenen Opziener, die tevens mei de Btrandvon derq In-last is. Ayloti, dorp op liet eiland Ceram Laut, residentie Banda. Ayo, Avne, zie: Aijo, rivier. Ayoe-oilanden, zie: A.ijoe-eilandea. Ayong, straat in den Etiotrw-Arohipel, be zuiden hel eiland Bintang. Ayong, berg op Java, residentie Preanger (schappen, regentschap Lünbangan. Hij is (',,;(; u roeten liuog. AW—AY. 42
Transport. . . . ƒ :5:!,705,513.— Jll Nederland: Scheeps- en oorlogsbehoeften, en goederen van on derscheiden aard, uit Ie zenden voor de admi nistratie in Indië. ...,..,.,. . / 3,701,814.98'/, Pensioenen lon laste, der Indische kas # 899,985.58'/ s Verloflxaktementen „ 214.268.81 1 /, Werfdepöt te Harderwijk , 841,788.76 uitzending van troepen , 70,072.74'/, Transport ran repatarierende militairen , 138,471.08'/.,, Studiekosten ran jongelingen op <lr militaire Aka demie te Breda voor de Indische dienst. . . . , 18,693.75 Opleiding van genees- en scheikundigen voor de Indische dienst '.....„ 29,149.99 Diverse betalingen aan teragkeerende militairen. . ? 8,464.62 Kosten voorliet onderwijs aan de Delflsclie Ak adem ie. , '.1,700. — Uitzending van ambtenaren, EeeTaienden enz. . . , 102,89.8.8.0 Diverse uitgaven , 108,668.91'/, / 6,643,192.54 Renten der Oost Indische schuld , 9,800,000.— , 15,348,198.54 Totaal. . . . ƒ 49,109,006 Ontvangsten In Indië: 1. Verpachtingen / 9,737,602 2. Belastingen en inkomsten van onderscheiden aard. § 9,555,086 3. Landelijke inkomsten en kulturcs , 1Ö,Ö66,513 4. Koophandel: Handel mei Japan / 499,219 Verkoop na: elnestjes. . . . ƒ 85,062 Bontwerken. .. . , L 80.913 Zonl » 5,106,447 Rijst > Arênir-suiker. . . . , 59,647 Stokoud * 85,811 Diversen , LM I Steenkolen. . . . , , 38 , 6A80.06] t 6. DiTerse en buitengewone inkomsten , mi.",., r.. Departemeni »an Oorlog , 308,332 1. , . Marine , L 63.819 / 87,«57,11*-- In Neileiland: . Direrse ontrangsten , i:,.,,7 l'.'J^J? Totaal. . . . ./ De territoriale uitgaven iv LBW hebben bedraden ƒ I'-M' en de omtnuigsten , 37,392.' zoodat op de laatsten in 1855 een tekori heef! bestaan nu / M.l LB4B beeft bedragen pel itige \erlin chen de territoriale ontvang ten i-n uitgaven in bet tijjdvak van 1848—1865 toegenomen met een bedrag van f TV". 1 , , I.JCL'l'll')" 1 IN. 420
Bi] deze vergelijking der begrootingen van '™ en 1855 kunnen waarschijnlijk cc '"'"'•■ n slof leveren int aanmerkingen, zoo als, 1 hoe ver sommige posten van ontvangst en J rt B»af, gelijk die betreffende den handel net ',''l llu ' en andere, met regt zijn opgehragi als oriale ontvangsten en uitgaven, — terwijl ?* de vraag zon kunnen gedaan wordan, of I'"' 1 een aanzienlijk gedeelte der uitgaven, Wjv. ** pakliuisadministratie, v.-m den aanbouw .*? pakhuizen tot berging van de stapelpro '! r "> die het Gouvernement in handen krijgt, j' ''"'-■ van de uil Nederland verzonden wor ** e goederen, die nu hoogst waarschijnlijk J" '■'' de territoriale uitgaven zijn begrepen ge -I*' ''"■ moet worden beschouwd alsbehoorende ( |'.' '''''■ merciêle uitgaven. Maar daargelaten, |;i'l ' ll ' gepubliceerde stukken gi -'aam tll V( 'rspreiden iimlreut ile juisle grenzen tl'" 1ri ' l ' il " l ' i:ll( ' On commerciële i ( , r ' l ''" ontvangsten, zoo schijnt vet s. priori juisi" 01 ' r ''' u>l "' rll Il ' kunnen worden, dal i$A \ ° e pBling van cijfers VOOr deze beiile hoi ifd lict, " |; ~'' 1 " v:i " uitgaven en inkomsten op hei 'i'i,";''"'-'^' 1 '' ( ' ongunstige verhouding tussehen j. (j . "nale ontvangsten en uitgaven in het aoht >B * ,''J lXi ' k :l " 1848—1855 meer en meer i«ü zoodal, de eigenlijke uitgaven na * "" meer dan voor LS 18 afhankelijk fijn \1,,,.. ''"niinercir-le baten, weinig of geen in '"■liii'i i- 11 ' '"'''' H 'n, en is bet zelfs niet onwaar- Wil 'lat bij eene meer Daauwkeuri) '''' **& zon bevonden worden no bier is aangegeven. 1u1,.;' " lll n, indien alle berekeningen hier niel ce„ , lU .| aannemelijk is, dewijl ftlks *8g I 8 "it offioiële orjfers), op den ingeslagen •>««« " p mi gevaarlijk standpuni he, Ifjj ' t *«_ moejjelijll betwist kunnen worden. :, betreurd, dal Nederland, voor de bestrijding van een gedeelte zijner uit gaven afhankelijk is van de geldelijke uitkom sten /.ijiior koloniale administratie. Geschiedde dit reeds met regt, toen ecu staat van zaken nog aanwezig was, waarin nicu de hoop kon voeden, dut te ecnigcr tijd Indiü, afgescheiden van zijne commerciële baten, zich zelf zou kun nen dekken, hoe veel te meer nu, daar het zelf voor de dekking van zijne uitgaven van bestuur tol een bedrag van meer dan ll'/j niil lioen guldens afhankelijk is van don al of niet voordeeligen verkoop der produktcn. — Mtiii /.(•l'ltc 1 niet, dal het geleverde overzigt van het behandelde achtjarig tijdvak (waarin men meer dan één ongunst iq jaar, zoo wat, aangaat de prijzen der produkten, als de gedane kostbare ex peditiën, aantreft,) juist het. bewqa oplevert, d gevaar bestaat, aangezien in weer wil van liet ongunstige de indische financiën toch een aanzienlijk excedant hebbenopgele Volmondig kan liet erkead worden, dat in het opgehangen tafereel op verre na niel alles stig was, maar even waur is het, dat er nog vi rl ongunstiger tijdvakken, zoo als dat va'i Imu loi l s is ') hebben bestaan voor de com meroiële resultaten der Indischi wie zou willen beweren, dat men den tem van zulke tijden niel. meer te vrec/.en he< Hit voorafgegane is, zi>o liet schijnt, vol doende om te doei zien, dat alleen op de meer dere commerciële, zoo wisselvallige baten van isis—]s:,;, iq overgegaan tut de gedurige ver lering der koloniale uitgaven van bestuur. De belangrijkheid (lier coinmeni, Ie baten kan blijken uit de willende opgaven der verkochte ikten, en i aantooning van do mat daarop behaald. Van de koflij blijkt, dat in Nederland ver koeld zijn: '» 1848 797,969.81 pikola l / 18.36 netto. .. ƒ 10,661,632.— • L 849 910,250.33 , . . 19.30 1 /, , .. . 17,68 • 1850 674,248.83 , ~26.13»/, , . .. 16,949,044. • LBs] 751,144.30 , . , . . . . \ M 7 ' 1862 1,053,138.68 , , , 23.06 1 /, , .. » • 1853 946,167.69 , , , 88.96»/, , . . , - • L 854 9.79 t . . , . . . 82,946,611.«9 • L 855 94 1,038.49 , , , 80.16 , . . . 28,404,129.1 ' L 856 1,02] . . . ■'<:■'."* , ■■ . 32,732,035.31'/, ïc aunea 7,93 ■ ■ f 199,056,051.037, I) JJ-~ —, .''■'''"•'■"■lr dal tjjawk wkoehte koffljhtefl ""'' »eer dtn ƒ 18.84 per pikol netto '" ongeti h dan in het ■ i ,1,. i„ 1848 10l 1855 rerkoehte ko«j t-ene mindere opbr- hebbeo gehad van niet min der dmn raim/M millioen. De indigo hoi sclic» • cllts l' er Aiiiitorclamsch IN. 421
Gedurende hetzelfde tijdvak heeft de koflij tot aan de afcoheeppakhuizen gekost: in 184 S per pikol. . . ./ 9.65 , 1849 , , . . . , 10.88»/, i ISSO f , ...» 0.48 r 1851 , , . , . , 8.76 , 1852 , , ...» 9.28 in 1853 per pikol. . . . f 9.20 . 1854 , , ...» 8.97 , 1555 , , ...» 8.90 , 1850 , , . . . , 9.28 1 /, zoodat, in verband tot de verkregen nette prijzen, de vermoedelijke winst is geweest: in 1848 per pikol ƒ 3.71 of over het verkochte ongeveer / 2,900,460 ,1849 , , , 8.9 -t , , , , , 8,191,270 , 1850 , , , 15.68 1 /, , , , , , , 10,575,590 , 1851 , , , 15.1»»/, , , , , , 11,413,030 , 1852 , , , 18.78 1 /, , . . . . 14,517,440 , 1853 , , , 19.75V 3 , , , , , , 18,691,540 , 185-1 , , , 18.48 1 /, , , , , , , 15,448,880 , 1855 , , , 21.25 , , , , , , 20,058,310 ,1856 , , , 22.75>/ s , . . , , . 23,245,650 Gemiddeld per pikol / 15.76 of over al het verkochte ongeveer / 125,]().', 17U ') -Meu ziet hier, ten gevolge van stijging ilcr prijzen een verschil iv de behaalde wiïüteo van y" 3.71 ]ier jiikol in lsis 101/22.75'/, (meer dan het zesvoudige per ]iik(il) in lSfiCi, terwijl in 11 f-1 laatste jaar de alatoen Terkoohte hoe veelheid (-ene netto winst geeft, die bijkans maal frrooter is dan de in het eerttc jaar behaalde. Verbiedend i.s het ongetwijfeld, wan neer over een negenjarig tijdvak zulk ecu re sultaat verkregen is; maar vijat dat ontzettend ! iil uict op een gevaar, waaraan de geldmid- Minden slaat ttiei iiiultii wnnlen blootge* Bteld, eu dat te grooter is, wanneer op de behaalde winsten won II overu'epiau tut eeneziiiiiian/i 1 '" *j ( vermeerdering van rotte, jaarlijks terugki ii van bestuur, als vii de meded der regering zelve blijkt? In vergelijking mei het tijdvak van 1 si 7 vijst, dat van L 848—1856 eenige' dering mm in de kosten van overvoer " :U j„ rerkoop in Nederland der geveilde koft- ia „ bet eerstgemelde tijdvak kunnen die rakend winden te hebben bedragen /'• gemiddeld per pikol; tenrrj] /.ij voor ■■ liehandclde lijd\ak zijn geweest als > l ia 1348 / 8.59'/. per pikol, of over het verkochte: ƒ 6,768, , 1848 , 8.58 '~,., . 7,848,108.74 , ISSO , 8.70 : / 6 . . . . , ' 6,929,844.21 - 1851 0 8.»»/i • * ■ » * " 6,328,488.63 » isr.2 . 7.-12 1 /, » t■* w i • • 7,816,857.43 » 1853 . 7.7 VU, ' » ' » • * 7,295,899.05 » 1854 # 7.30 s /„, » » » • • * » 6,108,616.26 » L 866 » 7.68 • » » # » » 7,175,:i.i:i.~"J » 1866 « 7.88 1 /, ' » ■' ' * « • 8,065,019^ Gemiddeld ƒ 7.% per pikol, of over al het verkocht* / 68,208,709.44 i 7 0 is van het kostende dei Ullij tv ludië. pond netto du in li.-t tijdvak van i ude dat ?.cirdo tijdvak is dt ,-|irijt van In-t lm nüut U f 20 i,. r pikol miader gevMil 4»» In bal -18(5. D« nuku baefl in lu-t tijdvak na —1s is / 1.r.0 ]»-r i'ikol inindor opg«brtgl ■1816; bimi ten Mmilan nu i doden opbreng»! moet wordm opgamirkt, idrr de Maker, • -j.!v;ik .1,11. ln-t ioodut hut verschil niet zuu HR in de I '11-"'"' »li «rel in de kwaliteit daartoe heefl I>Ü «) Of-.iln.nii dexa lom hetgee bel Oonreraemeot voe* de verkochte 0 " heeft ontvaugep du daarvoor il beU»»■ „,,i gil worden verloren, . V,f»»^J n volgeni de bepal»«! JJ' knltannteliel vertehnldigd wai foor & ' bepalin ide, d«i »oor HÄ« rueke berolking geleverde kofßj, w^^tfflT 1 irenoholdlgd «ra», «ou worden betaald " e va uflrck vau •/§ vuor landrente. IN. 422
In liuliij heeft liet Gouvernement koflij vcr k()d »t. te weten: in 1848 ler waarde tv/ 895,445 » 1849 # » , , 014,810 * 1850 » , , , 1,460,166 ' ISSI # „ „ 1,796,410 * 1853 0 . , . 2,17 ( .),789 ' 1853 > , . 8,856,132 * 1854 » . . , 3,320,037 ' 1855 , , , , 2,745,077 Te zamen. . / 15,87-1,406 ccne vaarde vertegenwoordigende van 000 a 030,000 pikols. l)c hoeveelheid wordt niet op gegeten, hetgeen toch wenaohelijk zou zijn ge weest ter beoordeeling der kwestie, of ecu ver koop in Lullij dan wel in Nederland voordce liger zou zijn. Hut volgende kan omtreut die kwestie wclligt cenig licht geven. Blijkens de verslagen van den handel van Java, heeft de uitvoer bedragen: in isis 781,170.44 pJkols t« waarde van ƒ 19,510,947 > 1849 919,919.69 » » * » » 15,428,075 » 1850 818.851.05 » » » » 18,720,907 • 1861 1,910,990.69 ' » » 97,799,18] " 1869 L.003,847.09 » • ' « • 22,843,305 - 1868 1,019,674.67 « • • • • 26,309,879 • L 864 l,i il 7,r»'.J.-. ƒ.O - • • 95,877,107 • 1865 L,964,965.91 • » # » # 32,398,538 • 18. r .() » • » 35,553,050 9,223,010.1 '5 pikols ler w;uir.U- vau / 216,231,07' J of gemiddeld / 98.44 per pdkoL bij jj u !l " n reden om aan te nemen, dat de (V| , versla . waarde 'l;i;ti-"" l: "''-' r ''''" marktprijs. Immen hetgeen Nederland is uitgeroerd, ten be -1 \-':.:i,i i :>.:>. I pikols, en gencx *erd ouver nementi kollij zal zijn g< tegen denzelfden prjji, ;ils (II k,-i,j- ?.!'■'■'"' pikols, die naar elders, boogsi waai „jij' 1 'Jk geheel voor partiknliere rekening, jriji 'Wïj',"'" 1 - U:in ' de geheele uitvoer naar Ne (l; L]l ' Ul Besohied voor QouTernements rekening ki., IÈ .;^ <>11 '"fa kunnen denken aan eene wüle val .f' I" 'i^l»p >li>i--'- Maar dit is niei »Hj ** en voor de oeffing \mi 6en LS "/, (lc] l | i( .] l '. L M ' ulI ' (lr der uitgevoerde kollij is het niet z "" vi '' al ' l ' ( ' "wgifto daarvan, altta de „ *'!' de partikuliere kollij, oude ' «waarde zal rijn toegelaten. "' «jnde, dan lij.lt hel geen luijfd, o lerland, tegen eenen Lul van. .ƒ . 'H|„ ;'' lldl ' tijdvak, dal de gemid v '""''li i 't. Qoui. een bworgd van / 1. end over d «m LB4B tol ite hoeveelheid vi n r '"' meerdere ontva hebben V:ui ruim Of die som werkelijk meer is ontvangen, dan bij cciicn verkoop in Indié bat geval zou zijn geveest, kan min of taeet afhangen van de vraag, of door den verkoop in \ I niet derving van rente heeft pla.-its gehad, of- Bchoon daartegenover altijd zou .staan eene der ving van renten op de, bij eenen verkoop der produktcu in Indié, naar Nederland tol zienlijk bedrag te remitteren opbrengst. Wel is het niet te deuken, dat het kudste met het ■ zal L'i'lijk staan, maar nimmer kan het verschil zoo groot zijn, dat rtaarmedi ten voordeéle van eenen verkoop in Indiëzou kunnen overslaan. J I ,-t eenige v. at daartoe eeniirzins EOU kun bijdragen, is de vraag: of, bijaldien do koffijmarkt bepaaldelqk in lndiü ware ; de handel lekei kon zijn van daar jiu-ir VOOI jaar ruim 1 mUlioen pikols koJlij te zul len vinden, de daaruit na jende eoncurro ran invloed »o zijn m de prijcen te doen Btijgen. Voor vel b !1 . — maar ivaarlijk; — ca liij 11 /aken zou het 0 zekere te kiezen l ). ') )!ij de behtndeltng van mie kwestii schijnt het • - te uiui'te» blyyca. l! : . IN. 423
De koflij produki ie van pehcel Nederlandsch Indië wordt in de openbaar gemaakte officiële stukken niet bekend gesteld en kan dus be zwaarlijk worden opgegeven. Bij benadering kan alleen liet volgende daar omtrent in het midden worden gebragt: Volgens de bedocldo handebrerdagen van Java blijkt, dat van 1848—1866 vandaar zijn uilgevoerd. . 9,833,946.16 pikols en ingevoerd 40G,550.57 r zoodat de produktie van Java zou kunnen gesteld worden op 5,517,005.2 ( .) pikols Te transporteren. . . 8,517,0G5.29 pikols Transport. . . . 5,517,0G5.29 pikols In hetzelfde tijdvak blijkt de produktic TM (louvcr aementskoffij op Java to hebben bedragen. . . . 7,930,780. — • \\ i -li;ilvr<lcp;iHikulicrc produktic op Java Eoa kun nen gesteld worden op. . 886,376.— pikols of ongeveer 98 475 pikols 'sjaara, onga de geheel onbekende hoeveelheid, die op J ;iv; ' wordt verbruikt. Van de boiieabeattingea valt te venneW* 9 den uitvoer: in 1864 van fcumatra's Westkust ter waarde van / 6,818,796 » Makassar # » * # ■1.'i7,'.)7t iv 1555 van Bamatra's Westkust ter waarde van / 5,03 i » Maka » « • > -i7;v'S:.'() 366 van Bumatra'a Westkust ter vaarde van ƒ 7,034,607 » Maki » * u u 320 8] t Do hier nis uitgevoerd vermelde waarde, welke voor de drie jaren (1854 — L 856) 1c Eamen lic • / 20,120,986, vertegenwoordigl vraar schijnlijk cenc hoc\ eelhcid van I 10,000 ! lel V produktie aan van 840,000 pikols 'sjaals. Die van Ma kan gesteld worden op 19,800 pikols 'sjaars '). Zoo doende komt men int het volgend <$ , dei produktie van den [ndischen Arcliip* Voor Java, Gouvernementa koffij pikols ' ss 'vs partikuliere koffij. . , Sumatra's \\ ei kku t, Benkoelen o qo en (lelebes(uitgezonderd Manado) , " Manado » ' of te /.amen pikols I t - De produktie van suiker bepaalt w bijl ler loi Java. Bel juiste cijfer ( ' :l-ir „ P is nii t bekend en kan all.-en calcnlatid uil de hoeveelheid, die > :l " jaarlijks wordi uitgevoerd, woarbij dl sou moeten worden gevoogd hoeveeldheid) die op Java eelve ver trordt. I in Imlir van de nnnr Nederland vrr ■ ide koliij U het wel m dat di ZOU. V. \:m cru Ir 100 al- 'raken wordt, schijnt het neer r;i -n bui ten aanmerking te lal 1 0 "1 >tn;it tli een kofiij uim nitvoer \;in kutlij '• i handel tva Ifai . i men u|i de i;eilachtc Inunea komen, dat de uitTTX Bianado toni* begrepen ia Mukasscr. ■ t] niet en b niuta over dan H ■ kofßj i dan uitvoer er van u, !'C pruduktic «ju dal -cjieit blij. ir hebben bedn ten ie 1858 pikola 7,77 „ 1855 . . i 5.",,; „ ' of (r umi piltol' '•''• l '" 1 ' i 19,800 pikoli '•>■* IN. 424
Uit de verslagen van den handel van Java blijkt van daar ie zijn uitgevoerd: in IMS pikola 1,125,5'.)7.92, opgegeven ter waanlo van. . ./ 17,555,49] «is 19 <- 1,663,217.46, » « > - . . . • 21,048,073 * lsnu « 1,881,444.76, » - • - . . . * 17,021,748 » 1851 « 1,5im,1k».51, » <- • , ...» 2 * 1852 » 1,171,'.H0.'.i1, » » # . . . . . 14,7ö1,48S ' 1853 » 1,768,233.85, • • • • . . . # 80,966,746 " L 854 * 1,778,467.77, » * » » . .. » 81.11! * 1855 » 1,660,638.56, » » » ».. . * 20,417,841 » 1856 » L.997,466.85, » «- » //...• 29,043,111 Te zamen pikola 14,744,109.99, gemiddeld ii ƒ 12.59 de pikol of ƒ 185 f;i| | u 'iH/df,!,.. tijdvak (1848—1858) heeft de wm suiker van 's Qouvernements plantingen van tuikerrid geleverd: * 18*8 pikuls 1,1':h,912 ' 1849. . . . : » IJWWSS * 1850 , 1,406,464 ' 1851 f 1,374,716 * 1852 1,373,693 * Jl *-j:i * 1,411,295 ' 1 854 , 1,849 * JB5B » 1^51,645 ' «86 L.498,489 Totaal . . pikols 12,246,685 I ~( . r ' $™ eele uitvoer ran Ji (11 . ö^ragenvanlB4B— lB6B pikols 14,744,110 „, '"''"'''kt». Vftn -, (;,„„,.,, <l„ s ( " ■~ . . , 12,245 li: .'.» t hel dat, bdwlve '^"'l'Uiiii..,■„, dooi partt l °g geproduceerd pikol |^ ddeld ' S J™> ongeveer 877,614 pikols, 1 v ,. ,'' ln ' '''■'' een ramtie op Java ' ,nl. I ae B en JM*g bedraagt da 1 touverni m i rdc raiki t als » [SS* • • • • P»ko • is■;• • • • • - . ls„' • •• • ' 1,046,600 . ls - • • • . . • 99] . - • o" . s :'; •• . . ' m . ■ • • . . » 881, • SS* •• ■ • ' '• • . . . , *• ««nen. . . pikob 8,490 Tot aan den afscheep is voor die suiker door het Gouvernement betaald: En LB4B ƒ 0,475,425 » 1849 f 9,166,051 » LB6O » 10,187,870 # ISSI • 0,619,337 . L 852 » 9,138,014 » L 853 # 9,250,033 r 1854 * 8,6 . 1856 * » LB5O • Te nmen. . . j en aeerkomi op ƒ y.70 per pikol. De berekening, 1 veel nu hel kostende der suiker in tndië id tol betaling der fabriekanten, en hoeveel voor bovendien ikte kosten, kun, « ,n de aromtrent, alleen gemaakt worden ovoi de utr laatste jaren v.m het hier behandelde tijdvak, te weten: de jaren — L 856. Gednn hebben de oiddeld bedragen 16 centa per pikul, en m fahriekaa ten njn b ld ƒ 'J.31 per pikoL . n in aanmerking ne mende, dat \i.j algemeen liij de kontr de prijs dei te leveren suiker ia gesteld voor de -V. L 8 op / HL— bb voor de N\ 1G op 13 per pikol, komi men 1 jtrek- Idiig, dal bqna :: , der door de Eabrid rerde Miikcr -kir .\ J . lb en L 6. heeft men in Nederland rekening verkocht: IN. 425
in 1848 pikols 1,029,872.29 bruto 1 ) ad/ 14,979,492.46»/, on netto ml ƒ 7,718£31.98»/, •> L 849 ■ 951,691.54 • * * 10,883,007.02 , » » , 10,285,70454»/, * LB6O # 1,006,701.49 » #•> 17,855,588.68»/, w » i , 10,372,312.79 » LB5l # 1,001,276.78 » » > 16,428,949.20 > * „ » 9,729,469J9 »1552 * 1,012,324.33 » »» 15,762,901.14 » » » » 9,768,176.48»/, • L 853 » 825,728.68 » # » 14,387,496.62 r • # # 9,478,650.76 »1864 » 1,022,428.80 * » • 10,525,532.85'/.,» » » # 10,850,75L88 »1886 - 811,981.43 » > > 15,682,664.90 # # »» 10,916,888.61»/, # ISSO , 851.472.93 » » , 81,108,682.25»/, r # # * 11,054,824.48 Totaal pikols 8,643,478.22 bruto ad / 149,059,203.93 en netto ad/ 93,708,188.64 Daaruit blijkt: I°. dal liet Gouvernement heeft ontvangen, neifo ƒ 03,7G5,158.G3 vuur 6,643,479.83 pi kola, in Nederland ver kochte suiker, die bij den afscheep in Ilidii", ad/9.76depikol, had den „ 83^84,367.19 zoodat de vuist ! i f 10,383,831.44 of/1.21 1 ;, per pikol. 2°. dat, van de l)ruti)-op breii uiker, ad /149,069,8 i iiftrckkn. Mto provenu, ad , «J3,7G8,188.G3 boven !»'• koatende in hul : kosten is betaald / 65,201,015.30 of per pikol ƒ 6.4' zoodut daarbij voegende do in Indiè'i boven den inkoopsprijs, gevallen kosten, bierboven be rekend op ongeveer * o.* s de gezamenlijke kosten, benrea dcv inkoopsprijs kunnen gesteld worden per pikol op / hetgeen neerkomt op ongeveer 75 /» van ili-n inkoopsprijs, terwijl de. beliaaW winst ongeveer LS °/« bedraagt. Afgescheiden van andere, consideratiën, z ° u winst van 13 "/„ op deu verkoop v '"' ruim 81/ iB l /i millioen pikols suiker als allez' n ' voldoende kunnen worden gehouden; maar "\ eene naden' besohottwing der zaak, in \ '' 1 ' ll '"" t tot andere bijzonderheden, komt men > zulk een gunstig oordeel, vooral niet >"■ trekking tol de kwestie, wal orkoop iv Nederland dan wel in Ia»"- 1 -l it de cijfers, hierboven volgens de V(T van den handel van Java en Mudura i.' l -' 1 ' (|1 Itlijkt dal de waarde der in hel tijdv»* u L 848—1856 uitgevoerde suiker (cene **^ 'Injnlijk berekend uuur den ''"'''"'^i tprijs bij den uitvoi i e > del I / l ' .v.i per pikol; weshalve dat l ' l -l ! '''," I h' kan worden aangenomen ali y.„i marktprijs van hei aangehaalde tijdvak- t . ien daarbij in aanmerking neemt, <"*$ [hijs bij (! berekend over de -' j,,. Belheid, waaronder wel vour een 'V () n :t liker is begrepen geweest, '' :l '^ t . lt \nfi men, zelfs mei eene /eer infti tot é , dal de waarde der $fl die uitsluitend uit do ""'^^r L 8 en 16 bestaat, gerustelijl 6 pikol kan worden verhoogd ')• •) De totalen der jaarlijlciche bruto-onh ). iiiuiir ironden door vermenigvuldiging ranhi jiikul», ieder jaar verkocht, mei den tooi «lat jaar 1 ren bruto-prgi per pikol, dl heeft 1 in 1848 / M.54«1i ■ IB4fl 17.7-1 17.84 . 1851 1f1.40'/,,, „ 1858 18.57Vi0 „ „1854. . , . • . „ 16.16»/,, . 185 S „ 19.26*/id » 1856 Ul.l bedraagt de bmto-prijl p« pikol ƒ 17 denatto-prqibedn ddpwpilio] „ lU.'J7'/i 'i I. | dit berekening I middelde vuurde vmf Ï5.59 per piko'< *' IN. 426
Zoo doende komt men lot het resultaat, dat J* ''«iiivcrucmeuts suiker, die gedurende hut 'U'lvitk van 1848—1866 in Indiëbij (lc n uitvoer per pikol gemiddeld waardig was /13.45 '1 Nederland netto heeft opgebngt » 10.97'/» z °odat minder is verkregen. . . . ƒ 2.47'/, ' >er pikol, of over de gehcele verkochte hoo veulheid ruim / 21,500,000. J)( ! derving vau cene zoo aanzienlijke som, |ke waarschijnlijk moet worden beschouwd ds opgewogen te worden door de voordeden Ta Jj eene b Nederland gevestigde markt der B T* er i aangevoerd met Nederlaad»ohe schepen, II"'" Brenwel aanleiding tot eene bttotouwing l er Indische Miikcr-industrie uit een zeer be- Ull -' ri jk gesigtepont. v ~* aiet leer roldoende resultaten van 's Gou- suiknh.Midcl lulilicii geleid lot de 1 1 " 1 1 - 1 , dat de suikerkontralcten, die aan de , ''fnriiii-i•;, gezegd worden grove winsten te ]„."'-''" '), meer produktief voor betQouver u j '" "'■ noesten worden gemaakt door "esteding. [n bet midden latende of on in * V| -r Let verlangde middel, reeds voor meer tet ) '' ;i " " ""' W|l ' lH " sllri ' ( ' s beproefd, aan (j e doel zoo beantwoorden, moei uit l (i( i: ' ■ berekeningen toch geoonsta ten , w °*den, dat bet aan de guikerfabriekan ijj '' ll: '' te wijten dai het Gouvernement 2|, K l : behandelde negenjarig tijdvak ruim ilu/'"i'"'"'"' u u ' l ' cll niinder heeft genoten, tiin j <Vi "'" verkoop in Indiö hut geval zou JU Beweest Ovcf C ï K ' l '' <( ' r> ( '' (> > z<)o Z 'J ( ' r '' ( ' l»'- 1 - 1 ' 1^»1 ." "Waden behouden, duur hen in ludic zou zijn verkocht tegen / 13.45 of, va aftrek van 2'/ s "/„ koinmissic loon, dat in dcii regel aan Indi sche handclsliuizen voor den ver koop wordt bctauld , 0.33 tegen ƒ 13.12 hebben zij nan het Gouvernement gemiddeld moeten leveren tegen. . , 9.31 ') zoodat zij door die verpligte levering per pikol hebben moetun derven. . / 3.81 Men zou de vraag hier kunnen doen, of de suikerfabriekanten niet genegen zouden zijn est, om hetgeen zij door hunne levering moesten derven, aan het Gouvernement te be talen, tegen geheel vrije beschikking over de suiker en opheffing bij gevolg van de vele iv du suikerkontrakten voorkomende belemmerende en bezwarende bepalingen, zoo verderfelijk voor da vrije werking en beweging eener industrie. In zoodanig geval zou het Gouvernement, tegen/ 3.81 per pikol voor de aan de fabrieUn teu ter beschikking gekten, uu door het Gouver nement verkochte hoeveelheid van 6,543,479.22 pikols, van 1848—185 G hebben ontvangen ƒ 32,580,662.01 in stede, 800 als nu, van. . . # 10,883,831.44 of meer. . ./-'-'.Kir,. De improduktiviteit der JavMohe mukerkon trakten voor 's lands ircldclijk belang ligt dus niet in do kontakten «eire, maar in den waarop de verkoop derrai] It, en waar de kontrakteo niets te maken hebben 2 ). 'liker ''° ln * M lr '- ' Ml ' s Gouvernement! K», lc Voor ''» beataat uit N°. 18 en voor '/| uit scliij ;',' ""'■ l ' lll ' wi J 1 il Iu«li«- hut vcr l"'.|i tuiobmi ir, ler Dommtr It 50 cents, pikolt N». is i / 18.59. . ƒ 27.77 „ 10 , 12.69 11 llil;ol « » / 40.30 "'^d'!','' I ' llik "' ;i / 13Ah - llilt is M i m gamiddalde irurdt rolgtm da buulaU *«t4en ' lrtlk '' l ' Suiker Ctt Bnik«rt«el« a) ■«•nooht wat er ran die gron iriattn »g. ') Het ia hierboven (op bladz. 425) gebleken, dat van 1848 tot 185 G de suiker aan het Gouvcrne innit gemiddeld heeft gekost/ U.7G, l)e korten in In die', boren den inkoopiprjjl aan de fabriekantcu be taald, zijn gesteld geworden op i zoodoende verkrijgt ineu liet hier gestelde cijfer van ƒ «J.ai als den prijs, waarvoor liet Gouvernement de suiker ge middeld van de fabriekautcn heeft outva *) liet iprMkt van zelve, dat men met dit betoog .vil beweren, dat geen suiker met voordeel naar Nederland ten verkoop zou kunnen gezonden wor den. M:i.u lii-t mtaki een groot verschil, of dit ge wjhiedt door partiknUan luuidelihßiMa dan wel door . betwslk daarvoor het intermediair van een kostbaar haudelsligcuaam moet bezigen, en gebonden is door consideraticn en belangen, die ndeell met behoeven in uelit genomen door den piirliknlieren lian.l.laar. Een aanzienlijk gedeelte der roor partikuliere rekening uitgevoerde suiker . ook naar Nedeiluucl Tonosd«B IN. 427
vu cenon verkoop in Indië der koloniale producten is We! reus de vrees te kennen -re treven, dal men zich daaromtrent zeer teleur gesteld zou zien door de daling, die de markt prijzen zonden ondergaan. Die vrees benul op geeae goede gronden, en heeft nooit ernstig gemeend kannen rijn. Bij de verbazende ont wikkeling der Europeaobe bevolking in Aus tralië zou zij, althans voor de suiker, nu min der dan ooit te pas kunnen komen. Voor de voorziening in de behoeften der Australische markten is geen land zou gun en als Java. is buitendien eene bijzonderheid, die m deze kwestie ran grooi gewigi is, namelijk, dat in Indië ree,ls crue vrij aanzienlijke markt van suiker bestaat. de hierboven jfers lilijkt, dat de produktie van suiker van 's (iou\ erneinents aanplantingen van suikerriet in .ie jaren l>Jb —lBs6 In [likols 19,845,585 daarvan 1 u\ erno meni ontvangen # 8,490,593 .ii in handen van de fa bnekanten is verbleven ei elheid van pikols 3,75 wanneer men daar bijvc. de produktie van o ■ i -) '. . . . i ï,4fl dan kan daaruit iak van 50 in Indië \oor partikttliera rekenii: in den handel zijn ■ .liciilcld liijua 700,000 yikols 't j;iar*, i-cue i Iheid, vaarlijk im de daar , ondervinding in tanmei ï en. Wd '\b ti-t I Eabriekttnten inkoopt, maar in dal elyke lij il met partikuliere handelahoixen. . heeft liet ..er rerkocht, eo wel: in lMs \rv waarde van ƒ &14.499 f 1849 * r » * 976,004 » 1850 «• » i i 576,104 r 1861 # # k * 900,883 • 1863 » r t i 8*6,119 • L 853 •> •'•■»•# 431,109 » L 864 » i. i % :l^ 1^1 , ( /» 1555 * tut l. r ). r ),77"> Tezamen. . . ƒ 3,285,467 ') liet Bozüca-tin is na de Lullij en de suik<' r liet belangrijkste artikel, door bel Gouverne ment in Nederland ter markt gebragt. De pro* duktie heeft bedragen: in isis pikola 74,874 • 1549 i 78,1 • 1860 » 69,fl » 185] » 77, r // L 88! » 78,301 • 1853 81,849 0 L 864 » 76,23» » 18M - 64,] » 18*8 , L 00.667 Totaal. . . jiikols fi!)(i,7^ IV ontginning der mijnen ''"" r Chinezen, die tegen / L 8 50 per pikol hun ir ? duld leveren aan bel Gouvernement, d»t l site van hunne behoeften ratelde prijzen en latere verreken liiiiinc verdienste», voorziet. Hel blijki die ventrekkin }e el eenige «in Gouva I choon ( ' l( " wwTßohijnlijlc is), maar wc! dat do sch die de mijnwerkers zoowel daardoor i door de \ oorsebol ten, die liun op h produkt bij drie gelegenheden t mm |)nNiithi, dij uue wvi» 1 strekt, Ie welen : hij het Cllilli bij de Bmelttng van hel tin en hij hel l der ('hiu, . i nigen, niet altijd ' laU, zoodal de iukoo|>s|irijs ad pikol mei hei bedrag dier onafgedane «o» 111 1) Zie bladz. 525. 2) Zie bladz. 425. ' '■ r At by de handel verdagen uiker van I ii In i totaal 'i i e hoeveelheid i bel belan handelde I '" () Je . il-l l»'j>:nli] 1,:hI 10l i! hoeveelheden en de > !1 der n leeld. W I, hui tr nicl il" 1 r||. IN. 428
S( '"ijnt. In moeten, worden verhoogd, om te ko lu '" tot eens eenigzing juislo bepaling van liet '''Jf'' l ", waarop liet. artikel aan het Gouvcrnc "»t le komt, te staan. Tegen /Ï3.6Ó per pikol heeft de inkoops l>nlS . der geleverde hoeveelheid V:u ' 896,786 pikols bedragen / '.t,l(i7,nil.— hierbij voegende: l "' 1 voor oninbare schulden wg«warev«n bedrag van. . , 748,050.— Te transporteren. . .ƒ10,154,581. — Transport. . . / ÏO.IÜJ.JCI.— h. lift bedrag dor op ultimo Deo. l s ">") bovendien nog onafgedane schulden ad. . , 223,941.49 dan blijkt werkelijk te zijn be taald / 10,375,502.49 of gemiddeld per pikol / M.S9 l / 0 - In het lijdvak van ISIS—ISSG Wijkt te zijn verkocht: in Nederland In LB4B 20,025 — pikols voor ƒ 566,341.91 , 1848 128,492.97 , , , 5,31 , 1850 60,148.58 , , , 3,219,411..W/., , 1851 67,602.60 , , , 2,915,5 1 ,1852 80.590.50 , , , 4,846,613.82 , 1858 62,669.60 , , , 4,886,905.77»/, , L 854 69,355.98 , , , 4,898,536.85»/, , 1555 69,254.50 , , , 8,«97,368.86 , ISSG 80,571.32 , • . 6,820,094.20'/^ 035,510.74 pikols voor / 3S,S-17,591.25V, BB in China i» 1 LJ.63.78 i » • 57, ir » 1858 s.Mus . . , -i-'J>,:i5O.2G Te " h" 645,610.74 pikols voor / 39,399,104.80'^ iïroote Z " :l "'' '"' ' l(IVl '" st:l:llll ' c '> 'l' l ' z' |l| 'l ( ' r hoev ee ii der jaarlijki verkochte ".''.l'' 11 , de rendementen al booger en pUj* z 'j«i De Nederlandsche netto- Hili.Jl '. hebben gevarieerd tusschen /' H.89 <i< totfdd 1.1 ( " /'' s;s '" lsr ' r '- nl k "" n(> " het J worden op ƒ 61.12 1 /* terwijl Welde dei in China betaalde prijzen i;,. \ ii' ; ''''"' r ' c ' hoeveelheid «oodat pri^B l"' r P' kol> ■• ■ f ''1-03 1 /» pet Jt ?* aftrek van bet kostende K "'. hierboven berekend op. . » 14. Vt -'1 1( .!'" M I" T pücol blrjki te zijn Villl ƒ | f 2'j;..,''' Beheele verkochte hoeveelheid va» Het i behaalde voordeel is niet zoo groot als de winst op den verkoop in V land; want in de jaren L 852 en 1853 men hier / 68.877, en/78.077, maakte, bragl het tin in China op / 49.1 5. Of evenwel daarmede het pleit, voldongen is, dat rerkoop van al het tin bier te lande voor- i . '''"■r mc| ' •*« il , bb HÄ« wriltw *'»rto( , "' '"' '"' ! '' ■ lii ''''""'''■rl',',"" '''' ' *"'*' l " r i|i Ml |'.' "• ''"' bier tn dan doo» k °mt ,„ ( " ; ' i. en <lat mm . " lU die w.i „„•! ver .-n wiiiirlicnl zullen blijven, manr toch het wezenlijk cijfer i en resnlUten niet aanwijzen. Dat kao lllnn uit <lc linanciile boeken blijken en wordt dooT • nfêt bekend gemaikt. On •piigt tot ile aangnnmlc het dat Bet ile daaruit voort pgaaf v;ia ia de wimt, 'lii' daarop il boauld, men vrij \m n:in ilp wanrlicitl is gekomen. Hot hier, :. het tin behaalde wiatt, ungeweieii cijfer verschilt ver ■ der baten ran B . de kolom te rindeo is. Wat i!n:ir hel cijfer der baten meer ' lan het hier ■ Ie winsten op het tin, oitaial hQ van noj; ;;cen twee tonnen .it n'ch bij <h' hier gemaakte berc it, be haald <>i> hi rtrkoehte tin ao misschien ilucir ' ! ■■langrijke heffingen o(i h e t IN. 429
deeligcr is, is bezwaarlijk aan te nemen. Met het oog op de behoefte der Chincschc markt had het Gouvernement zich VTOOgeX voorbehou den, om elk jaar cene hoeveelheid van ongeveer 10,000 pikols iv Indië te doen verkoopen. [o het tijdvak van ISIS—ISSG is men daarvan meer en meer teruggekomen, Boodat bei Maar schijnlijk is, dat, toen geen tin voor China iv Jndu: meer verkrijgbaar werd gesteld, men En de bestaande behoefte is begonnen te voor zien door aanvoer van zoogenaamd Straits- of Malakka-tin, en dat dus het op nieuw verkoo l>cn in China van Baiika-tin, nadat de voorzie ning in de behoefte aldaar langt oenen auilereu weg WelMgt reeds eeneu geregelden gang bad genomen, al.s eciie mislukte; proef is te beschou wen, weshalve bij de algcmccnc ondervinding hoc moeijelijk het is, om een artikel van eene markt te verdringen, dat daar reeds een peld debouche' heeft gevonden, na 1853 met reden geene herhaling der proef schijnt tn zijn genomen. Daarbij lijdt het geen twijfel, dat verreweg de grootste consiimtie. van tin iv Bu ropa plaati grijpt, en dat dit op den stand der prij zen aldaar op den duur VOOrdeelig d werken. In hoc ver evenwel het tin in zijn geheel meer voordeel in Jndië, dan wel iv Ne derland zou kunnen worden verkocht, il , die uit de in het tijdvak van ISIS— LB66 verkregen ondervinding moeijelijk is te beant woorden. De in die jaren in lndii; verkochte hoeve' rijn van te beteekenia, om to kunnen dienen tot maat staf \an de prij zen, die zijn of zouden kunnen worden behaald, bijaldien al het lianka-tiu daar verkocht wal en zich none markt had pcvesl.i<»(l, waar do con currentie, die door ecnc gevest icde markt van /dl' ontat&at, een groot verschil in de prijzen had kunnen te WMg lircnpreii in vergeÜjkÓK mei die, welke bij verkoop van onbeduidende Iheden worden besteed '). In het hier behandelde, lijdvak ia in Indiü verkocht: in 1848 ter waarde van /168,318 # 1849 » „ i, u 488,699 • LBSO - !,« 205,328 • 1851 > , . » 8,788 f L 859 » v p „ 4,810 « LBBB v » , , 4,548 r 1864 # i , , 8.410 * 1855 # , „ 8,168 Te amen. . . ƒ 882,0 Doorliet niet opgeven der bruto-prijzen,* 8 '* 8 in Nederland zijn gemaakt, kan ook b hei lm meer heeft gekott door den overve"* denrauti niet worden nagegaan. ii |1| ilc koflij, de suiker en het tin h**' de ladigQ in InttijilviLk \;m 1848—1856 cenf belangrijken, vrij geregelden voomitpinp:ini irl J s ondergaan, zoodat er een verschil bestaal ** ƒ 848.10»/, de ~ikol in 1848 en/540.19 >» L 856, ecne rijjting van l>ijk:uis y ."()<) per p'^. o ' Die r|jzing heefl eenigzins vergoed dv ven»' r dering in pfodnktie, een gevolg van do ping der teelt, wegens het drukkende bh °' voordeelige er van voor de bevolking. llrt blijkt dat liet (iouverucment heeft ° vangen t in 1848 1,114,069 Amsterdamao]u ponden, die gekort hebbes/ 1,808,721.— 896,918 > ti,., 1,498,584.377» - LB5O 614,767 ' * •> • , L,O7S,ï ! » 1851 c,7'j: • , „ L,149,083.1 » 1858 i * ■ 'i ■' \ y „ L,858,798.257« • 185 H * , , 1,870,666.59 > 18M 657,986 # * , , , , ] 2879 '181 ■ » , , , , 67] ' 18« __» > . . . i,ii ml 0,015,453 Amst. ponden i\ ƒ ].mi.,. ~f 1( . omen /11,989,288.1 ie waarde, hij Je hand i* tin, pa pütol. 01 dit < i' ia hetzelfde tijirtï in'Nedi n in tndet ■ ■ "iT.li'ii xij liij de handel rei ilagoii -m.- ' : ' c * j r ;jj! c " -clnii da / 60 rn mi, rii omgekeerd toen '''" 'jln- c in Nederland coo boog liepen, werdon ") " oittonderinf tUean n r isi"'' llniluj komt, dat, behalvi | n»»' 11, uitvoer he< I Cuioa <■ i ■ Japen, iraanehynUjlc voor Gc4iv*» IX. 430
In diezelfde jaren werden in Nederland verkocht: in 1848 pikols 11,746.21 h f 243.10% netto per pilcol, of te zamen / 2,555,053.47 •1849 » 9,025.47 •» 886.94 . ...... 3,032,021.05 * 1850 » 8,834.82 . . 889.74%, «■ »##»#» 5.248,496.24 1 /, •1851 •• 8,884.60 * r 419.81 4 /, 0 " >>**»« Ï.651.998.06 " L 853 » 4,809.40 » • 488.07V M » »,„,,, 1,980,380.80 " LBM # M 84.53 *« 478,16%, " »»,,,, 3,145,549.95 ' 1854 „ 7.77 J.03 # » ,'SSS.S2 7 / in » »»»,,, 8,021,884.07 •1868 » 5,«08.7S #• 456.41%, ' ...... 2^54,812.15 t , 540 J.9%, . *..„,, 1,«97 f 140.1fl Totaal pikols 61,737.88 & / 876.87 üëtto per pikol, 7,7ir,-'V, f l/ -^ÏVhet-An^r( lJ - OftC —f***M* ll " de aetto-ophrengstad / 23,207,105.95'/. , lr> hetgeen deTet °' i| ' 111 lioeveelheid, trctijk r*Me met 7,717, ■ ! i"""l waaraehynlnk heeft h kOst . of. , 18,989,597.89 bc? T U (Ifi to<!lllï wlnst hcl) -"«B«eB / 9 i 837,808.0« 1 / l d,^ 1 . - 2| pet pond (mi nagenoeg 70 "/„ nn v ;i || ( ,'|' k ""l s i | i-ijs. De kosten op de Lndi) stc,.i"'. " U ' M den prijs durrooi in lmlio bc ' 1 " l|)l » 1 » bedragen pez pond: in 1848 1,419,784 /Lmsterdamicbe ponden ter Waarde Tan ƒ 3,032,237 • L 849 1,062,848% # • > » •■ - 8,964,069 ' LB6O t,966;821' , • r r é i » 4,19 • LB6] 774,305% » » • ' • > 8.879,791 • LB5B 890,5054 » • > • - •> 8,447,569 • LBB3 I, " " • ' • > - L 864 L.077,847 1 , r »*###! » LBSS 026,01 » » ' * ' • 3,960, " L 866 1,093,73! • » » ». « * B,Bfl Totaal 0,624,285 Ajnsterdamsche ponden ler waarJc van / 32,557,733 'I't ;' ~!'" H '' rzi ' opgaaf is de gemiddelde prijs kli,;"' I -" to li.t iij,h;,k ran LB4B—lBBB in I ,''"' '" Nedoi land, cligo j!!" l' n J s de in Nederland retkoohte in t) l I !,'i'l lr " J W ' ll%(lli i l in liiilio meer ton ttehben W;„ , • /> --'' ( l:it ,| ( , l .n Runen v«a l»-t fin Ii opgemerkt, B*vea '' ( ' ' I ' in 'l | '' sv| ' rs l' lL -' ( ' 11 daari in ()( é|| :i:il ''li' lic/.w,-,urlijk alt de ware prijs ') Beld ei) ' iU "lil kan trordenaangenomen, k;ui niet '""■ ie irn Drien bel blijkt: in IS4B. . . . ongeveer 30 cenis. * 1849. ... , Si ' 1880. ... « 87 « * 1851. ... * 39 , > 1852. ... , 89 » 1553. ... , 42 , * 1864. ... » 36 , » 1555. ...» , » ISSG. ... » 4.J.1 ; 3 , I opfigi tot dn kwestie, of de verkoop van 's Qouvernements indigo met meer voonlool in Nederland i> rerkooht, dan vel soo de verkoop in Imlii' had plaats gehad, kan oog worden opgemerkt, dat, volgens de Ta u den handel van Java is uitgevoerd: I°. d;it er i millioen ponden meer is cvurrd.dan dooi liet (ioiivcriioinrnt in Nederland ia verkocht, en roimBmillioen meer du depri indigo in hetzelfde tijdvak licifi bedragen ; 'J J . d;ii ar dvi 11 ar vrij aanzienlijke partiku liere pioduktie ham bestaan, en '\°. d;it de rerkoop van (lic aanzienlijke par tiknlicrn proilnktic, die, zoo liet selnjtif, ]iiiii;-lc iis eek derde ii van die van het ivernement, eeaen rij eekeren ■taf < r de piqzcn, die ook voor dr Qouvemements indigo ia Imli, had den kunnen gemaakt vordco. ij 2 IN. 431
Ilirr moet do. aandacht wonlni geves tigd op het belangrijk verschijnsel, dat, terwijl het Gouvernement zijne produktie van indigo met elk jaar moet doen inkrimpen, oniilat zij voor de bevolking le. drukkende is, die van partikulicre ondernemers daarentegen 1 mende is. Omtrent de ondernemingen van die partikulieren zijn in hel algemeen 1e «reinig bijzonderheden bekend, om veel over dat \ er seliijusel uit te weiden. In de andere, buiten Java in den Archipel gelegen Nederlandache bezittingen heeft dopro duktic van indigo voor den handel weinig be teekenis, en dient zij grootendeels voor eigen behoefte. Uit hetgeen dienaangaande van iSu- matra wordt gemeld, mort men het er voor honden, dat daar zeer trucje indigo zou kuu" ncii verkregen worden. De thee liehoort tot de artikelen, waarvan de teelt, hij de invoering van het stelsel va" kultures, duur den (ionvenieur-denera:.! VAB dek Bosch bijzonder werd behartigd. De l ' r " koop van de thee, die hei Gouvernement, kniel l ' tens daartoe aangegane overeenkomsten, '" handen kroeg, heeft echter aan hetzelve gc cö voordeel gegeven. Pc geproduceerde hoeveelheid en het k° 9 ' lende er van blijken te zijn geweest als vol- in 1543 940,30(5 Anust. pondcu ter waarde van / 010,896 * 1849 901,081 • # » # # ' 662,653 »• 1860 825,021 0 • • . - o 637,999 # ISSI 970,65] . , . , » 689,793 » 1858 1,060,495 • • > » » » 792,587 * 1858 1,817,668 » » » • » * 995,191 . 1854 1,547,458 • • i * * » 1,187,068 • L 865 1,387,886 » ■ » ■ » # 1,095,255 •I- ,994 » » # > » r 1,43 Te nunen 10,877,580 Amst ponden, gemiddeld ik ƒ o.;:i'/_, per pond, of ƒ 8,005,878 In Nederland zijn verkocht: in JSis jiiko: 0k f 0T.73 1 /, per pikol, ofte amen/ 191,919.09 # 1849 ' 9,229.68 • • 40.47 » - » * ' » . 1850 » 7,216.18 » ■ 56.74 V, » * » » » * i 0 1861 » 6,559.23 * • 17.07 1 ... • • »#*#.» 808,791.53 » 1552 » 7,115.89 ## » • «■ * * # 866,844.68 # 1853 ' 6,629.73 # » 71.04 V, * » w u •' » 471.086.89 V, 0 1854 » 11,821.81 » » 68.90 1 /, # # » # * # 814,602.25 # 1865 » 9,980.65 » » 64.10 i • r # > » 640,«74.61 » 1856 » 7,531.70 # , 68.49 » # » » * * 51^867.0 Te samen pikols 70,913.17 4 / 67.47 per pfltol, -! F-;, —-! — of te zaincii ƒ 4,075,546.8] t 6 oenta per Amst. Tt De geheele in Nederland verkochte hoereel veelheid wui MP , Ajnat. ponden bad. k 73' ■ '■'■» t gemid deld pet pond '" Jll(li ' ; gduwt /6,616,147.49 beeft Dott« opgebragi ...» 4,076,546.81 en derhalve ecu verlies gegc- / 8,tt»,600.68 of ruim 9PI, cent pet pond. l) r | rland rerkochte iliro, boren bel kostende in luilis gevallen, hebben ln'iir in ISIS per AIDSt. pond 84*/ 4 ' * 1849 » # # 84»/,, ' » 1850 * <- ■ .''.o-., ' f 1861 « » » M»/ M ' * L 658 » » » Ü7 3 /., ' f 18<U » » " B6 g /, d ' , 1864 # ' * 18C6 » » » 86»/, 0 ' i L 866 > » » 86»/,, ' ii gemiddeld bijna 40 ",„ va" llr L ftf nbi de ko BO ge voer naai en den rerkoop in met bel geleden rerliea ta i "(f* IX. 432
fic verliezen, jaar voor junr geleden op Afkoop d er geleverde thee, schijnen der Re "g erin geene aanleiding te hebben gegeven, om ."" N 'Ui die verpligte levering loa te maken. , "'' <<■!) t de bevoegdheid daartoe zijn de ine 'ingen, verval in de jaarlijks door der : "üster van Koloniën aan de'Statea-Generaal gediende Verslagen, mei zich Kelve in strijd. ( l" Jet verslag toch van l s l ( .) w> • '"'t Gouvernement tiek verbond»» lu<j' . produhl voor den gekt/elt* lijd van ''""■'V'/v,,, (g neme», terwijl blijkens het ver- Be ran ' v "' ( ' '"'' Gouvernement, hetwelk ml- ' ll ' primUist ktmkmtle» van de aanneming v f/ "''' ken afiien, m dat jaar Buppletoire had aangegaan, waarbij het xieh tot i aa ntieming verbond, onder voorwaarde van iii'H "" c " afpakking de Europi *t en tegen verminderde prijzen, iv ' (l| t inkoop bestede prijzen bedn pj _oêrwi] ,|;ii 7 jj gezegd worden bij de snp- ' ul ' lll;| H< 111 (| ' «ju verminderd, né * e l U waar meer dan in de drie K-," 1 ""' jaren, en zij zijn ook voor de gehi"~" "' r ' steeds op dezelfde b< daar het Amst. pond heeft ■ ill 71 cents. * l8 52 . . 75'/ , • 1858 75»/! » ' J S:>I 76'/, . ' 1 856. ...... 76'/, , I tussehen de prijzen ni V|.,.|.||'' ' foeger besteed laai zich ïeer r:i! 'i-iX'" ''"'"' llr omstandigheid, dal de thee /''"'■'i bij de Buppletoire Icontmkten * r J>ondeu hebben, om bnnne thee, die "| hei Qouvernementï-établissemeul te ''■nr,, ' "ini'lis nabij Batavia verder vuur de *elf (| ' i "' 1 "' amrki werd gereed gemaakt, nn tl 'f\viii' l 'J lv " 1)1 ' te bereiden en af te Jolg is "''■ mi <! 11.11 ooi ■ , leeltelyk bei levering ren een beter pro- M ,| V I ' | """"'l iana chijni ceker te zijn, betaling n ( ' de , ' ] r «ee-fabriel , °, »oor Gouv( memeni rel i '*, iZ ', Hll '" venrerlti in deató \ „f;"" 1 ' 1 deze irali nog te Termelden dal 111 de ir,h ra bereiding ~ |'' l„ ~« le, 'ii die .'lor the uten. tem j,." Va " «eer bijzonderheden, dan om erking Wj de partiku- Hi-re ondernemers en in de afdeeling worden bekend pestcld, zou noodig zijn, om dil In do geschiedenis der industrie zoo nirt, dan toch hoogs! zeldzaam frit 1c ver ii '). ! i glotte moet nog opmerkzaam worden ËCemaaki i die hebben in isis per .\m>t. pond. .. . "F', i , 1849' ~ , r .• . 32' , , * 1850 , , ~..'!,„ f LB6] , , , . . . "',''■ , . » L 852 , , r ... . «7,0 - » 1863 , , „. . . 66*/,,, • » 1864 , , ... , „ » is;,;, f , » . . . 5L' ( , f 1866 f , ~ . . :,!■■, r Bijaldien het Gouvernement er niet toe de vrije beschikking orer lit-i produki aan de l e i geheel te la 'u ]»■( in ' eldelijk belang te ho pen, ' : i erdere vi kaat Bteeda hooger in waarde n alzoo 's QouTernementa theehandel, in van verlies, winsi moge opleve De verkoop van tabak door ment gedurende het tijihük van 1848—1856 li, rfi i I opgehouden ti van den i ' kontrakt met hel Goui de vrije beschikking r hun pro De hoeveelheid tabak, in dal tijdvak ver kocht, i*- niet grooi blijki ook of ds onnen dan wel i■ , aan- ij lot o] miwohien eenigiina kunnen ide in het Ministerieel V< tlmv word /ouilat zij de obiaetcbe tlice ! i wen»chelyk 7.ij 11 ;•! il Hli-ll li, k.l ; n pond, i die cier partikuliere ouder *) ' in 1848 7,901.52 pik. a ƒ 11.97'/, f 94,616.13 „i-i i . » . . : •'t . 111,8 i „ „ . 17-48 . 88,588.14 . ■ pik. i f 28.78»/ 4 j IX. 28 433
gezien niet, wordt opgegeven, wat do verkochte tabak in Indië heeft gekost. — Voor de kon traktant.cn zelve, die onder de vroegere ver pligte levering te gronde gingen, liceft de iiKi.it regel van vrije beschikking over het pro dukt, ofschoon daaraan verbonden werd ecne vermindering van aanplant, eene allergunstigste uitwerking gehad, zoodat zij niet alleen hunne geldelijke zaken hebben kunnen herstellen, maar zelfs met de bevolking, wier onwil onder het stelsel van gedwongen teelt meer dan eens niet onduidelijk werd bespeurd, vrijwillige over eenkomsten tot aanplant aangingen. De produktie van de van (iouvernements wege aangeplante tabak bedroeg: in ISJS van 1 102 bouws. . 5,003 pikols. , lM'.i ,1843 , . . 10,074 , , ISSO „ 1750 „ . . 14,952 , in ISSI van 1830 bouws. . 1C,579 pikols. , 1852 , 2057 , . . 20,163 , . 1553 , 2150 , . . 25,229 > , L 864 , 1759 f . . IG.IOO «■ „ 1555 , 1037 . . . 17,345 > , 1858 , 1700 „ . . 21,10 i 0 ')• Met betrekking iot de produktie van tal** ia den Nederlandsch-Indischen Archipel v"- ot verwezen tot liet artikel Tubak. Ofselionu de verkoop van cochenille, h<iï cC en peper, wegens de onbeduidende opbren geencn bijzonderen invloed op de algei financiële resultaten van Nederlandsen 1"* heeft kunnen uitoefenen, zal eene kortr tooning van de verkregen uitkomsten hier » lC achterwege kunnen blijven. Volgens de handels-verslac;ca Tan Javabc c de uil voer van cocheuillc bcdr;igcu: in I SIS 87,869 Amst. ponden, tegen eene waarde van ƒ 300,155 , 1849 87,735 , , . , , „ 371,12$ , 1850 138,842 , . . , • • , 495.523 , 1851 134,076 , , , . , #41 „ 1852 130,416 , , . , , , , 397,301 , 1853 140,963 , , , , , , , 290,031 , 1554 117,613 , # 0 » ' ' 2<: 0 1555 186,560 » » » * * » » 381,56* 1 1856 126,841 " ' ' " " " # 313,961 Te zamen 1,135,915 Amst. ponden, gemiddeld per Amst. pond h /2,87 3 /< of/ Van dien uitvoer is verzonden: Naar Nederland 966,740 Amst. ponden ter vaarde van ƒ 2,913,871 * den Oostcrschen Archipel. 82,189 * i » # „ , \ i andere vreemde landen. . 76,986 » # » # # # 1,125,915 Amst. ponden ter waarde van ƒ In liet zclfilo tijdvak heeft li<:t Gouvernement out v:ui£cn: in 1848 51,400 Amsicrdamsehc ponden, die gekost hebben. ... ƒ 66,853.— ' // IS4O 50,968 * ' " • t .... f 61,161 w ISSO 79,846 " ' i » »....* 71. • 1851 " • » »....« '.' • L 869 64,198 » » w . »....» ;. » 1858 88,89fi » » r » *....,, 5i • lS5t 72,710 „ . r » »....# 66,593.79 i r 1! . , , ~..., 72,737-86 h , ISSG 46,491 „ , ~..., ' 534,108 Amstcrdamschc ; Ideld k f ï.17, of / 625^839^^ ') I» weerwil, 'lat lirt gplal ondernemingen ', is Ogenomen, zoodat bei bedroeg in 1848 30, in 1849 24, in 1850 11», iq 185] en IBSS 17, in 1858 14, on in 1854—1856 18, liet men ecne vrij qcregcMc opklimmiag gedurende de eerste zes jaren van het tijdvak van hef getal dn ■— t f laste bouw», Hun dit h overeen ' c | j<y> met de rctdi la bet Ministerieel Var«l*S , e „ t^ Ida iii:i:ili-cl'cli'm, ter opbeuring *•" B k» 8 ' stnnJ der tuliiiks-otiilcrncmingen genonic" omlir ook behoorde een verminderde wordt niet opgehelderd. IN. 434
crff ijl de produktie is geweest: 1,1 1848 . . Amst. ponden 09,200 » 1849 . . , , 81,081 " 1850 . . 189,774 " 1851 . . 127,798 * 1852 . . „ , 90,(1-.".) » 1853 . . „ ,. 79,075 6 transporteren Amst. ponden 580,907 Transport. . Amst. ponden 586,907 in 1854 . . , , 110,432 56 . . , 142,787 # 1850 . . 92,128»/, Te zomen. . Amst. ponden 932,254*/, In Nederland is door liet Gouvernement verkocht: in ]<US pikols 357,10 h f 250.33'/, of ƒ 89,418.34 « 1849 - 220,73 « > 274.13 1 /. , „ 60,509.85 " 1850 H 594,81 « ' 282.30 » , 150,021.59 » 1851 » 4ir,,30 » » 203.61 1 /, » , 90,873.13 # 1852 • 696,79 » » 240.63 ».:....„ 143,008.15 » 1868 • 383,45 » » 259.— » » 1K),.-,; -» 1864 « #-» 252.29'/, » • 114,875 - 1855 » 239,46 » • 240.99 # » 57,701,57 « L 856 » 600,89 • » 225.36 r , 137,219.30 Te zamen pikols 3,592,87 gemiddeld a ƒ 246.67'/, de pikol Amst. ponden 4SG,COS 3 / 4 gemiddeld a ƒ L97'/i uct l>oud lt het voorafgaande blijkt: 1" ■ "lat, terwijl d<' in Nederland verkregen "elio-prijzcu gemiddeld heb ben bedragen. / 1.97/3 ( le cochenüle b Indië had Rekos( „ 1.17 *OOdat di! winst per pond is geweest ongeveer. . . . ƒ o.Bo'/ 3 °f over do verkochte hoeveelheid onge y eer ƒ 390,900. dat echter, indien de waarde, waartegen, '■ns de Javasche handelsTenlagen, *e oochenille in het tqdvak van LB4B— emiddeld is uitgevoerd, kau wor ( '" l ' aangenomen als de gemiddelde markt- Prij B in [ndië gedurende dat tijdvak, Ui ' A <- ier Amst. pond. ƒ 2.87V 4 'jl in Nederland ia ut i '''"■"» gemiddeld docht». . » 1.97/3 ' :i: "-"il iou volgen, dat door verkoop in Nederland Cc »o derving per pond heeft van / 0.90 over de verkochte hoeveelheid min w » ontvangen ruim ƒ 437,900. 3°. dat er allo reden bestaat, om de bere kende gemiddelde waarde van de uit ge voerde Meheniüe ad / 2.57 pet tevens voor den gemiddelden marktprijs in [ndië te houden, daar het blijkt, dat van 1848—1856 ruim 590,000 pon den meer zijn uitgevoerd, daii het (iuu verncmeut in hauden heeft gekregen, en bijna 010,000 meer, dan hetzel Nederland heeft verkocht, weshalve a. ecne belangrijke hoeveelheid coelic nille, niet veel minder dan die, welke het Gouvernement ontvangt, in bui den van den partikuliercn handel komt, en h. \w verband daarmede alzoo de bij de handelsverslagen aangegeven i; waarde niet voor ecue willekeurig be paalde is te houden. 1". dat eindelijk 86% ran den uitvoer naar Nederland is verzonden '). Omtren! de peper kan vermeld worden, I°. dat uitgevoerd is: •) De ilour het Gouvernement in Indië verkocht-, cochenillo i-s al te oubeduidend, om hier te worden vermeld- IX. 435
in IS4S pikols 18,161,40 tegen cenc waarde van. . . . f 172,471 " 1849 m 20,031,92 "« * * #....« 816,43] « 1850 * 23,402,92 » # * r. . . . » 331,300 » 1851 # 18,689,59 , • » *....„ 287,925 , 1852 * 81,498,0] » » » »....# 505,808 » 1553 /r 15,009,21. » » , »....• 894,236 » 1854 » 11,456,09 * « - »....» 215,030 » 1855 • 28,706,51 » • » »....» 465 » 1866 " 19,792,50 » » » »....</ 180,586 Tezamen pikols 182,358,11, gemiddeld h. ƒ 15,95'/, of ƒ2,909,042 2°. dat da ingevoerd is: in lsis pikols 12,697,72 tegen eene waarde van. ... ƒ 114 « 1849 # 17,010,72 * » » „....„ L 39.035 » 1850 , 20,397,50 » » . *.. . . # L 76.123 * ISSI » L 2,145,97 » * " »....« 138,297 « 1852 » 23,122,64 « » * ».'...# 251,(112 » 1853 » 14,144,01 ■ » » ».....* 1 » 1864 , 10,172,73 « • , r. . . . # 27' » 1855 » 17,615,95 - > » r. . . . « 888,269 • 1856 * 14,907,98 # » # »....» 480,686 Te zamen pikols 148,215,20, gemiddeld a / 13,08 of ƒ 2,027,080 3°. dat dus fan den uitvoer ad pikols aftrekkende den invoer ad „ li\' dv produktic van Java van 1848—1850 zou kunnen gesteld worden op. pikols of gemiddeld 8793.66 pikols 's j.iars. in hetzelfde tijdvak hel (loiminirnirnt op JaTa heeft ontvangen: in 1848 piiols 4,840 a / 6.28 per pikol of. ... ƒ 80,428.— , IS 4O » i i 8.77 Vi " " " • • • " -1,'.)03.— t LB5O i> 4,047 f « 0.00 * » * . . . * . LBs] t 7,608 # * 6.00 » » » ... * 45,642.92 » 1859 1,087 ' » 6.40 » • • ..." 6,954.94 > 1553 * : - » 6.26 * • • ..." 6,716.1 1 » 2,665 * » 5.89»/i » • " ...» L5,645.05Vi ■'»*...„ ';,sio.'.i:; » » » ... , L 5.6 iddeld ;. ./' 6.01 1 /, of / L 51..882.74 1 /, A dooi het Qottvernement in Nederland is verkocht : i,, ims pikols 8,1 /■ 6.73 1 /, per pikol, of . . ƒ 17,966.77 i!) > 4,608,72 , , 8.64'/, , , , . . » 39,797.75 « -/ » . . » ,1851 » rffl] 50 » • r . . # 46,836.38 , 1859 * 5,70 • , L 6.67 » » r . . * 20,568.98 , 1853 » 6,579,17 , , L 8.91 1 /, , , r . . « 154.444.6 , 1854 * 1,762,53 , , 21.22»/, • " "■ ■ » 37,409.96 , L 855 * ■ * " ' ff •• » . L 856 » I. 'H.lO » » 21.13 1 /, » , ». . " 95,975.97 IN. 436
Uit het vorenstaande schijnt te blijken: * • dat liet grootste gedeelte, zoo niet het geheel der produktie van Java in han den van het Gouvernement komt, en * • dat de uetto-prijs, gemiddeld verkregen van de in Nederland verkochte peper, hoezeer iets minder, dan toch weinig verschilt nel den gemiddelden markt prijs van hel artikel op Java. • dat ver het grootste gedeelte van de peper, die in den bande) komt, afkom stig is van andere gedeelten van den Indischen Archipel, buiten Java l ).Om treni de algemeene produktie wordi verwezen tol de cijfers, die bij benade ring daaromtrent wonlen gegeven in het artikel Peper. (V 'j' liet. tijdvak ran L 845—1856 : ) l»vo! "i de Ministeriële \ eralagen gevoegde v , Vi "i ontvangsten en in Indie, er ko(:ln : ia 1848 voor ccnc waarde van . ƒ 9,357 " 1849 , 0 , '. . 9,205 « 1850 f « , . „ 30,349 ii ISSI ti ii ii f . f 47,889 « 1859 •> ii ,i w . ,13 » 1553 » v u * . i 70,722 /' 1854 " " // v . f ■ » 1555 « * , i . »10 Ta zamcn. ƒ4 I welke som tegen den hierboven aangetoonden ■liijnlijkcu marktprijs op Java van ƒ 15.05 pikol eene hoeveelheid vertegenwoordigt van ongeveer 28,(100 pikols. Het lilijkt niet, waar deze b 1, die ongeveer 5500 pikols minder is dun liet n n Nederland, is geveild of van waar afkomstig. Omtrent liet kaneel, waarvan, voor zoo ver den Indisclicn Archipel betreft, de produktic zich | m tot Java schijnt te bepalen ';, vindt men vermeld: I°. dat uitgevoerd is: in ISIS pikols '.),:', 10.71 te-en ccnc waarde van. . . . ƒ 173,584 « 1849 * 1,958.96 * » * «.. . . » i * 1860 » 1,301.67 " » * f .... i 102,747 • 185] » 1,825.68 » » * »....* »5,881 • 1852 » 8,402.— » » » »....»■ * 1858 » 2, » • • »....# 128,612 # 1851 0 1,972.40 * ' ' "..... 188,194 • 1555 0 1,584.41 * " » »....* 95,610 * 1866 # 1,908.71 " " • * . . . . " 12] : wimcii iiikols 17,870.05, .gcmiJJckl a/CS.Ui'' : ]H-r].ikol, of ƒ 1,218,701 2 °- dal ]„ i gO,q O , «d kaneel, als aan verkoopbaren afval Leeft bekomen: 1111 Lmai ponden, die gekost hebben ~/ '.— * 1849 i; , 0 0 0 » f 1.86 1 /, * 1850 L 45 536 , t >> <> " " 100,106.66 » 186] , „ „ , , 0 11C.C30.48V, ' ] „ . . . , » 122,122.15 * l !17 » • 0 " " " IIO.OSC.ISVj * ' , „ , > 184,468. * ' ~ , , , 0 0 L 22.867.80 "Ij , , 0 0 0 133,034.40 ____!,; il ■ i ƒ O.C2 3 / 4 per pond, of /1,092,594.97 ldcr de ronden zich evenwel 123,C0Ü 3 /< 66 verkoopbaren afraL 1 I ■ ■ml Java en het il 111 I" I p ip»r uit de k H de i ' ra Bioow. Vi,|| ),, wordt gegeven, kan die bij deie opgave niet wor dt il O] ') |i iarentegen is meest afkomstig uit Bali, . olebos, Bomatn'i W««tki Üurnco. IX. 437
3°. dat het Gouvernement vcrkoclit heeft, in Nederland: i.. IS4S pikols 1,743.66 netto * / 51.76 de pikol of. .. ƒ '.)0,254.87V.. » ÏSI'J 0 887.3 S k « 0 L 08.99 » • r . . , 96,71' * ISSO 0 1,953.90 „ » « 123.06 , - , . . » 840,464.84 » 1851 » 1,310.(10 -r ,■ « 7S.9L'/ 2 f # r . . f 108,908.61 0 1852 # 1,223.08 , • , 77.02 , , -. . > 94,249.41 , 1853 * 1,452.64 * . , 7L48»/, , - ». . * 103.7G0.77 , 1854 , 1,713.98 , , , 56.8fi»/j " » > ■ ■ " 07,456.88 • 1855 » 1,598.64 » » » 88.48»/, » • *. . , 99,580.87 , ISSC 0 807.29 i „ , 65.80'/, » r » . . , pikols 12,091.79 gemiddeld i. f 77.17 de pikol g7g t. ponden 1,586,473'/, gemiddeld & / O.Gl 3 / 4 liet pond J ' ' " en in IndiS: in 1849 ter waarde van ƒ 31.— , LB6O , , » . r,i;:;.— » 1851 » i»i vvi.— » 1852 f » n yU7.— 13 „ „ „ 7',m._ i6>)# . » » 99.— De verkoop v.in kaneel kan dus gereke' 111 worden verlies te hebbeu opgeleverd •). Omtrent de specerijen vindt men den ïCr koop vermeld: in Nederland: ■i 1848 notenmtukaat, 5,828 3,7 pikola a / 99.60'/, of. . . ./ 690,48 *l k * 9,888.44 , w . 141.26»/, . . . . .#1,304,163 *18 ' 3,353.87 • " « 808.77 ». . . . » 700,186 7,777X7 " 0 * L 20.98 1 /, • . . . . » 940,987.79 » 4,Sl7.'.K'> * , 0 155.26»/, /- . . . .«• 748,072.67 , L.894.99 » 0 ' 803.70 ". . . . » 386,009.01 >54 • 16.89 • » 0 Jt'f-'H « . . . . » 506,878.10 • 148.15 0 0 » 138.06»/, 0 . . . . 0 797,980.81 * 18M » 3,845.97 » 0•> 180.28»/, » . . . , « 501,08(1.' 40,430.08 pikola, gemiddeld a ƒ 139.47'/, of ƒ 6,475,805.1 - foeüe, 1,585.33 pikols a / 112.71 of . . . . / 178,68 8,063.88 > - 0 H 6.69»/, »....« 302.753.26 1 /» , 1.85 0 » 0 809.8« Vi "...." L 93.676.! 8,094.77 * » " 189.61 »....» 271,502.17 58 » !8 0 * 0 L 89.78 ~...# 91,71 • L.03L84 , , , l'Jl.li'J'/j ~...# 200,588. , l,:ii;o._ , . „ i;j'.t.:s!'/, »...., L 89.474.10 1 /! • 38 > 0 „ 189.87 ~...„ L 30.4 703.50 ff , . 181,67 r. . . ■ » O^.OOJU^— L 1.178.57 pikola, gemiddeld a ƒ 147.74/4 of ƒ 1,68 1 ') In liet jaar kocht ra v: '" '"'' J*** ' ren in Imlir. i in iN'cilorlaiiil, \ • kaneel d dan het I n Indiü, tot „k. lijk, dtac hal aard der zaak gecnc groote waarde l< aß , v jr ronden beeft onder d :; "' ig| s ll d, lid, I. fi2'/ 4 cent-i per pond, wa« bercki i,.clc prodnki MlVal. !■ dekt du in. t l:n | ottende van vrri minder IN. 438
in 1843 kruidnagclen, 2,900.— pikols ik / 35.03 of . . . . ƒ 103,085.32 * 1840 , 6,541.98 « , » 34.57/3 ~.:., 191,611.57 * 1850 „ 2,500.— f u ' 37.66 1 /,, „...., 91,159.31 » 1851 . 5,850.— » » r 24,93 '»....» 145.540.27 » 1852 « 2,150.— » v • 8417 1 /, »....» 73,1-79.09 * 1853 * 1,824.10 » » , 87.59 1 /, »....* 68,579.72 » 1864 » 2.268.— » • , 31.25 1 /, ~...» 70,896.6] » 1855 . 816.21 , " , 31,02'/,, ...... 27,774.45 * 185 C * 5.505.96 » * » 28.11 »...., 163,295.59 29,719.28 pikols, gemiddeld a ƒ 31.60'/, of / 939,520.93 '!> Indlë : 11 1848 specerijen, ter waarde van f 4,849 " 1849 , , , „ „ 68,086 , . . 51,020 • '' 'I , , . . ' 20,376 ' 1862 , , „ * , 01,841 , , 69,198 * «64 „ , , . „ 52,359 '1855 , , , , , 52,963 /'■'■" j-y en hoc vfi'l winst, of verlies op de in ft . eile fl;iml verkochte specerijen is geleden, is üc'„ *'' IKI ' l( ' - i;i;ill ' awigezien aiei wordtop ril > wat het kostende ia geveest bij den hee P naai Nederland '). Alleen blijkt het, Ai U L* oor kruidnagelen, aan de bevolktng op Wll°" 1!l ' c ' (;ll^s P el ' •^-" ls *- pond wordt be ƒ jj." ' r 'in dien prijs, welke gelijk staal mei **om '' ( l l '^ 11 . waarby waarschijnlyk uog T S ev <>egd muiden de kosten la ludiëtot t e rr ' u afscheep ran Java, is het ligtelgk na :i ". dat, terwijl het Gouvernement in v et .i ' J fc>sf> de kruidnagelen gemiddeld heeft zj.'" I ' ll te OV, depikol, daarop moet De omstandigheid daarentegen, dat de baten van Bauda, hetwelk bijkans gecne andere voor deden afwerpt, dan die, welke van zijne specerijen worden verkregen, van 1848 —L 855 eene som mui f 543,568 meer hebben bedragen dan de lasten, waaronder de iukoop der noteumuskuat. en der foelic niet alleen, maar ook <lc kosten van bestuur zullen zijn begrepen, wettigt, zoo liet .schijnt, de gevolgtrekking, dat op deze beide soorten van specerijen eene niet onbe langrijke winst moet ziju behaald. Terwijl wij alzoo aan het einde der aantoo ning zijn gekomen fan den gewigtigen invloed, dien de verkoop der velschillende prudukten in bet lijilvak \au - 56 op de in die jaren verkregen gunstige financiële resultaten d< derküdaeh Indische bezittingen moet hi gehad, meeneo wij dat de volgende, daaruit voortvloeiende gevolgtrekkingen niet zouder belang te achten ziju: I°. De aanzienlijkste voordeden zijn behaald op den verkoop van koffij en tin. 2°. Indien de in het tijdvak van 18 IO—lSlB verkregengemiddeldeprijzengedorei hier behandelde tijdvak van 1848— geene verhoogiag hadden ondergaan, sou dii rooi de koffij eene mindere opbn ten I 1 vau ongl j 54,000,000 en roor het tin van on gereei / 13,000,000, en daarmede /.uu in 1848—1860 niet alleen geen overschot hebben bestaan, maar een bep 3°. In zoodanig geval zou men waarschijn lijk wel niet zijn D tol eene zoo aanzienlijke vermei I D uit- Ve e i in- 1 " 1 dc '" Imlili verkochte specerijen is nog ''iet 1 """ llu ' wiMt of verlies te berekenen, aangezien So °tt e " d w " rilt gesteld, hoe veel en van welke »> 'J? Vil " '! '. t, is. v a „ | I' blad». 409, l« kolom, wordt het deficit filiaal SoaTerne «Bnt det Uoluluch» '" w ei -" °P8 e 8«»«i »d ƒ 1,489,445 deel v CWl ' Tan lllt «Igeworpen voor ea Hb '"Band» a ,l. . . ƒ 548,568 «ood,t '" ;ill< • • • 1.84 C.888 llt ■;;;"-;"■ 1,,,. ,„,„„, , ''"■'■ k «de on tide. . „ 1,789,800 ***••»«« Amboina (*»' "U>T«f" licij| j( "*' '' *ron lei bi. spe i) •'- 011 ° bed "gen ƒ 3,8 liet op de kruidnagclcn gcledene verlies'kan daartoe wel iets hebbeu bijgedragen, maar toch niet lieg moet niet uit liet oog verliezen, dat U de hoofdvestiging in de Moluksche cilan ilcii i-, ca int waarschijulyk het belangrijkste ge- Jiclh: der uiiflirn \:m dat Gouvcrncmoi.t übsor lenvijl Teruaic iv dcv vuUtcn zin des woord* eea lastpost il* IN. 439
Babakan, dorp op Java, residentie Batavia, in hei Wester Kwartier, 1 paal bezuiden de hoofdplaats Tangerang. Babakan, dorp op Java, residentie Batavia, in bet Wester Kwartier 3 1 /» paal lic/uiden do 19de paal op den «reg naar Bantam. Babakan, dorp op Java, residentie Batavia, in het Oostex Kwartier aan de rivier van lii'kasi. Babakan, dorp op .lava, residentie Batavia, in hel Zuid-Oosten ran bel Wester Kwartier hij de 30ste paal. Babakan, dorp op .lava, admiten.l residentie Bnitenzorg, in liet midden van liet distrikt Parong. Babakan, dorp op Java, adsistent-reeidentie Buitenzorg in hei Westen van het dUtrild Parong. Babakan, dorp op Java, adaistent-residentie Bnitencorg, ia het Oosten van liet distrikt Tji hariM Babakan, dorp op Java, residentie In Botschap Lünbaagaxi, durtrikt ban. Babakan, dorp op .)a\a, residentie Tagal, Bij lirUi-lvc sijn drie tabaks plant,lailjni. Babakan, dorp op Java, residentie Tagal, distrikt Losari, aan HÄ« H\ier I. Babakan, boach op Java, rwidentie 'I ever! veel goede houtsoorten op en de oahijhe rivier gelegen, coodat het lioiit gemakkelijk afgevoerd kan worden. Babakan, dorp i entie Djok jokan :l van Djokjokart». Babakan, dorp op Java, adsistent-residentie :i, ili>trikt Banjoewangi. Babakan Boewor, dorp op Java,adsistent. Erawang, difltriki Tjiassem, aan de 1i \ ier Tjidjengkol. Babakan Djati, dorp op Java, diitriki Krawang. Babakan Djengkol, dorp op Java, adat* I , in In-t Noorden van hel distriki Buiten» Babakkoeng, dorp op Bornte'a Oostkust, riik Boelongan. Babalaga-cilandon, groep eilanden ten Weste iI xlin Mftknwinr Babalang, dorp op .1 Peka l;i['. Pekalongan, distrikt J'cU üi, aan dr ri\ ier BebeL Babalang, i ; . dorp. Babali, jac: Schreijershoek. Baban, dorp op bei eiland Madura, n Baba Noepa, 11 kust, i. :' A. J3r. Babao, Babau of B.ibauw, dorp op do Zuid-Westkust van het eiland Tinior, iiik l\oe pang, aan de 00-tzijde no de haai van Koe pang, aan eene vlakte WBSI veel rijst groeit en waar w-h- buffels, paarden, geiten en schapen weiden. Babao levert jaarlijks 3,000 pikols lijst, zoodat hel de voorraadschuiu van Koepang ge noemd wordt De bevolking, ruim 8,000 zielen sterk. beslaat. grootendeels uit Rottinezen en eenige Timore zeil en vindt haar lic.slaan in de rijst-en teelt. De Kotiiiuv.cn zijn in lMs «regens dea d op lioiti hunnen gebannen Radja herwaarts gevolgd. Mi <• godsdienst bestaai ■ii eene vereering der afgestorvenen. Zij meenen dat do gansehe natuur bezield en het. verblijf is der afgestorvenen, die men te vriend moei houden, daar zij anders onheil veroorzaken. odien schijnen zij onder den naam van Miiiillimliiiii (zoo veel als Heer der hu-hl en det hemelt) een hooger wezen te erkennen, dal zij «iioe\ en Ie \ reezen en dus ook lliel Ie vereeren. Br is eene kerk en eene school, weleer staande onder de leidingvan eenen Zendeling van hei NederlandsoheZendelinggenootschap, die ech ter in 1854 deze plaats om reden vanharegroote ongezondheid verlaten heeft. De Christ» meente, waartoe lewns du Christenen van eenige naburige dorpen behooren, beval 400 ledematen. De kerk is iv I ■ : ebrand, doch later weder opgebouwd. Bel Nederlandsehe Gouvernement heefl er een Buropeschen houder geplaatst. Br staal een fortje, waarover een Officier der Schutterij bevel roert. Babao, boek aan de Noordkusi van het eiland 'l'niMir, in de sec \;m F] Babao, dorpje op bel eiland Timor, rijk Imanoebaag. Babao (.baai van,) isiei Koepang (Baai va»i. Babao, eilandje In Bornéo'sZuicUeu-Ooster afdeeling,rijl! Bandjennasin, in de rivier Barito. Babaris, bergreeka in BornéVi Znid-en- Oojterafdeeüng, landschap ïansh Laut, bv Bchen 3" 36' eo 8 SJ Z Br en tutischen I L 6° en l i-V -.' i (> 1.. /ij bestaai mi eeue na i ling van \ rij booge bergen en loopi in West-Zuid-Westcdijke \bd den voet van de Babaria \imli men diamantmi Babat, dorp np Java, residentie Eteml Babat, dorp op Java, residentie Bagelen, afileel > l.i Ced Tawon. Babut, dorp pp Samatre, residentie Palem bang, aan eenen sijtak der riviei BanjoeAseia, Ilri beval ilechta 9 wonii Babat, dorji op Sumatra, residentie Pi BA. 44
tia nu liet crfviil is geweest; maar, uu zij werkelijk lirrl't plaata ge c . zonder vermeerdering der opbrengst van regelmatig geheven wordende belas tingen] en enkel gebaseerd o|i de zoo hu. i Ivallige uitkom sten \»:i 's Goavernements handel, moet Int gevaarlijke er tod te meer in het ' vallen. l . De kwestie, wat voordeeliger is, een ver prodokten in Nederland, dan «cl in Indic, kan, ten aanzien fan de kiiiïij en hel tin, iloor de ia liet tijd vak, van LB48 —L 856 verkregene onder vinding nitL r ei!iaakt worden bouwd; voor de koffij niet, omdat, hoezeer de in Nederland verkochte hoe aiddeld meer hebben bragt, di ■ : leleverslagen in Lndië lilijki i iver staat, dal aldaar eene eigenlijk gezegdekofljmarkt niet kan et tin l-M-M/.n-r nnlii lirl niet l(' kennen ralt, dat de ooi iimtie in Europa van ver b teelte <ler produktie van dit artikel op den verkoop er van in [ ■ irini\ t invloed J '). s°. Met opzigt tot ilc suiker, de. in de oochenille ('aliijd daarvan uitgaande, dal di 1 ]>ij de handelsverslagen aangege* ren vaarde der uitgevoerde hooveelh*" den geheel in overeenstemming is m l of benut op de werkelijke marktwaard* hij ilrn uitvoer) pleit de ondervindt tegen eenen verkoop in Nederland, <> :lll ' tien ln'l Gouvernement zich daardoor heeft moeten getroosten eene ;.;■ lijke derving, die \oor de verkoel'"' suiker nii-t veel minder dan/21,000,00° kan hebben bedragen, —voor de indig o ongeveer" f 2,000,000 en voor .ie cocbe ; nille ruim ƒ 1.00,000 '). C°. Voo boo ver zulke resultaten zoude» k en pleiten \ oor ecnen \ • ■-, Luoj' "' Indië, moei daaruit ewuuel de gevolf?' trekking niet worden gemaakt, d hier bedoelde artikelen niet deel naar Nederland ter verkoop zoud 6 * kunnen worden gezonden. De oudcrVJ* ding leert integendeel, dat 1 1 i i. el '■'■! in den I I it vaa pro \ ■! i.i d .ii ■. I; : [ndii ten aanzien rden, <!nt er bij' rerkoop in i : 1 \il 1 l<-u .— In het \ I van i]rn bl eld lie f 82.04'/iO' I ', dat mui den M \an K '1, .lic olde wamde De n. Umi lijil wordt in hel Minisl il( ' '!L ■ 1, dal, te Makassar de Bontham en Boelckomba ■" _ wild groeit en iregens gebrekkige bcwerkiug » tt litCl't VSll ' ■ 'r'.'^ In bel Verslag van den handel van Java over l l *. ia de gemiddelde waarde der uitgevoerde * f L't.'.i:',',. In dat lelfde jaar hei I verkochte kofflj gemiddeld Hier ia weder een vrij aanzienlijk vci in dal «elfde jaar heeft de kofnj te ( terieël Veralag van 1854) ƒ25 tol ' "~"\,. pikol be lisaende, maar lij ichijucn hel leveren, dat de by de Javaschi rf t' fietive i, en alioo te meer ■ \V:ii, iou men van ' : '". «j» offijprjjzen in Indië kunnen \ erwai daar eone geveatigde koffijmarkl i ku 0 ' Dan baMrenf <) J):.i bet Sou-kanaal, indien hel ■■ itaod komen ao all handelsweg diene .■il iv. t minder bet In lauien ran bel al of niet wenacbelyl [ndië, ■ i . uiker, waarvan vo j^, ;i;im ,lc Milldullo den tnlke aanzienlijke verzendin ** i bniten lanm* i , | -nn twyfeJ l IN, 440
gedeelte van de suiker, indigo en co chenille in pnrHkiiliorc liandrn eenen uitweg naar Nederland heeft gehad '). Maar er br-sinrit een jrront verschil tus- BChen handel dooi partiknlicreu, eu (ioii\cnicinciits-liandel door het interme diair van een luuideU-liirehaam ! ), De voorafgegane beschouwingen zouden nog aanleiding kannen geren tot het bespreken te dezer plaats, van eeoige mei de financiële aan gelegenheden van Indlë in betrekking staande pinileu, zoo als, het knliUHisteliel BB meer in het bijzonder de koffij- en indigo-teelt, de in mde en uitgaande regten, de opium en de afschaffing der pacht op de bazaars; maai daar deze aangelegenheden meer ipeciaal betrekking hebben bp Java, dat te dien aan zien hei grootste gewigt in de schaal legt, moet met opzigi tol de beh 1 1 van naar hel artikel Java worden verwezen, — en kan alsnu worden overgegaan tol i mededeelingen en beschouwingen omtrent den handel der Nederlandsche bezittingen in den Archipel. i einde evenwel hel onderwerpelijk nrü kcl niet al te uitvoerig te maken, zal men zich bij eene behandeling der algemeene uit i bepalen. In 1853 heeft de waarde van den partiku lieren invoer bedragen : voortbrengselen van Enropa, Amerika en iji de Goede Hoop: en Madura / 19,019,007 u Siiin.i VVestkust en Benkoclcn. .ƒ 2, u \ . , 393,801 „ MoewaraKojn lijambi). , 88,124 Te trantporteien,/ 3,0 ) De gel Ie uitvoer van suiker heeft van 1848 Int 1856 bedragen. . . . pikols 14,744,109.98 a »»rvan is naar Nederland Ve rzoDdcn. ...... „ 12,fi0G,918.44 ' Ills naar vreemde kaden. . pikoli 2,137,191.55 . v °lgcns het voorkomende op blad*. 428,1« kolom, 1848—1858 voor partikuliere rekening na s: ' a " r in dea handel ftebragt, . pikols 0,868,518 landen i«uitgevoerd. „ 2,137,1'Jl | '" 1 [| '' partikoliere iniker beeft ''" s '■'■Hm uitweg naar Nadarlaad Kellai l cene hoeveelheid ran. . . pikols 4,116,327 , ' e geheele nitvoer wa indigo heefl van IS4B .°' 18 *<I bedraden. . . Anut. ponden 9,824,285 """■van i, „„„,. N( .,|,, r . " rh ""l «rzondea. . . „ „ 8,745,1 "aar vreemde lan en 'a uitgevueril. . . Am«t. pnnden R7S,2'J7 f / 4 n J l[ ' : orkomende opblad«,4TB, »• kolom, i e '''■ partiknliere produktii -1866 he b a 8,000,000 ~''!' rv "" r "ene. .... Amst.pon.lcu 2,500,000 V H* ""ornde tanden b, , lll rt '''" s het vorenstsande, V"'' 1 - m.Boo ,!,. ' ilve moet naar Nf '""' Z Ü» verzonden ***• tavwiUtd v:n. . . Anut. ponden 1,621,708 !»heele aitvoervan ooobenilletnn I Wngtm \,„st. ponden l,lï land "'" . . 000,740 ' laai ' andere mt,i„.le Am-i. ponden 18 ' ii:i:ir ladl n a :in den l»u,',|, r i ""' M ' 1 ' tnditchen Archipel 82.159 Amsi. " r ' ■)■ dan de helft. ""''' de paftiiraliera prodnktie vtn cochc | '"' bladi. 485, 8* kolom,) ran i op btfm 10,000 isde *oo ,' '' m '". .. . „ . 1.VJ.175 ran »00, " : ' :ir Nederland, PMt >koliere "°rten op imtt. ponden -U 0.525 !) i; lenis v.m de in de laatste 20 jaren en bel Minirterte van Koloniën en de N trde oaderhude tiT vcniiiiidiwiiii; ian de niet al de I ' Sf M te ïronde nan der reederijen, die banne schepen tot niets Indil wilden ge tnat don aanbouw van ar in zekeren zin lijna altijd ovcr prodojktie lieclt bestaan, alsHldl van andere onkos .'.r-T prodnkteo, zou eeno rijke bijdrage zijn tot liet beoordeelcn der [ rtnkkw in betrekking tot idel- IN. 441
Transport. . . . / 3,025,29 S / 19,0-19,097 Muntok (eiland Banka) , . „ 78,259 , Riouw , 6,768 , Pontianak (Bomeo's Wasténfdeeling). . „ 217,320 Sambaa (Bomco's Weitetafdeeliug). . . » 00,'JIL , Bandjcrinasin (Borneo's Zuid- cn-Uostcr afdcdin-r) , 371,897 , Makassar 1,498,074 , Manado „ 39,480 , de Molukschc eilandcu # 303,432 , Timor , 51.030 dus voor de buitenbezittiugeu gezamenlijk » 5,682,469 ƒ 24,733,100 Van voortbrengselen van de West van Indiê rn Bengalen: Voor Jst» en Madura / 687,686 , iSmnal ra's Westkust en Bcnkoclen. . .ƒ 898,701 , PklonboDg 40,909 , Moewara Koinpcli » 39, s I L , Muntok , 80,573 , Kiouw , L 55.984 , I'outiana.k , 54,807 , Sauihas , 115,880 , Bandjcniiahin « 3,512 , Makassar , 330,; , Manado , 2,860 , de Molnksohe eilanden * S,s 1 L , Timor „ 900 dus voor de buitcnbeziüinircu -iv.aiacnlijk , 1,104,017 , 1,691,703 Van voortbrencrseleu van ChiiKi, .Manilla en Siam: Voor Java en .Madura ƒ 2,511,573 , Bomatn'i We»tku»t en Benkoelen, . ./ 200,105 , Palonbang , 98,320 B Moewara Kom])cli u L 8,560 „ Muntok » 140,647 , Riouw , , Pontiuak , 118,368 tr 80,850 B ii o 18,39] , MakaMU , 201,446 , Maaado „ 60,763 , de Moluksche eilanden , 28,7' • lïmoi , ior de buitenbeeittingen geaunenlrji , 1,148,734 , 3,6 , voortbrengselen van Japan Vuur Javii en .Madura f ;,,, , PtlmnWg ƒ 60 Bandji rmaüo , 800 buitenbe ... „ : IN. 442
Transport. . . . ƒ 30,681,403 Van voortbrengselen van den üostcrschcn Archipel: Voor Java en Madura / 0,731,752 , Somatra'a Westkust en Ecnkoclcn. . . ƒ 4,911,509 . Palembang , 239,409 ii Mocwara Konipch „ 85,521 , Muntok , 324,559 t, Kiouw , 825,059 i, Pontianak , 221,808 ii Nambas » 355,898 » Bandjennaain § 248,8 It ii Makassar r 1,718,556 . Mi lo « 34,729 // elc Molukscho eilanden f 393,778 » Tiwor ir 38,4G2 ll| w voor ilc buitenbezittingen gezamenlijk „ 9,398,952 , 16J.33.704 fotaa] van den partOculieren iaToer van koopmanschappen en goederen tooi geheel Nederlandaoh Indië ƒ 46,515,107 I» ls.'il heeft ile waarde ran den partikulieren invoer bedragen: Van voortbrengselen van Europa, Amerika vn de Kaap de Goede Hoop: v oor Java e / 22,605,848 » Smnati-a's Wchtkusl en lieukoclcn. . ./ 3.331.529 « Palembang » 408,492 Moewara Kompeh » 61,601 • Muiiiuk , 75,240 ' liioinv „ 15,230 , » Pontianak » I*o, " Nimbus » '- |k . ' Bandjermasin • 441,876 " Makaiear » 1,005,710 . Manado • *&&& " de Molnksohe eilanden » 339,441 " Timor 40,320 dus voor do l)uitcubczittin''cn "czamenlijk # 6,887,761 / 29,393,109 voortbrengselen van de West van Indii en BmgaUm: V< x»Javaen (ladura • . ./ 503,331 " Sumatra'a Westknst en Benkodeni . ./ 355,715 " Palembang • 64,1 " Moevara Compeb > 86^967 • Mui,i,,k , 86,731 • lüouw » LM, • Pontianak 106 J " Bambaa 149,776 " Bandjermasin # " Makassar » 817,815 " Manado , " '''■ Molul che eilanden , i.' " Timor » 3,189 U!i 'oor de buitenbedttingi i nlyk. . . . . . . , Te I ren. ■■ • ƒ 31,021,321 IX. 443
Transport. ... ƒ 31,024,321 Van voortbrengselen van China, Manilla en Bbuni Voor Java en Madura / 3,033,450 , Sumatra's Westkust en Bcnkoclcn. . . ƒ 274,080 i' Palembsng » 92,545 «■ Moewara Kompch * 23,1.'i7 » Muntok " L 25.588 // Riouw r 76,909 /' Bontianak * 135,480 * Bambas « 41(i, ( -) { .)^ » Bandjennasin * 11,8 u Makauar « I LB,BSB « Manado ■ 138,479 » de Molukscho eilanden » 40,057 , Timor * 'J. dus voor de bnitenbesittingen geannenUjk * 1,453,110 « 4,458,5C6 Van voortbrroggelen van Japan: Voor Java en Ma-lura ƒ 598,46] u de buitenbezittiugen » > 000,744 Van Toortbrengselen van den Oosterschen Archipel: Voor Java en Madiira ƒ 7,234,748 , Stunatm'a Westkust en Benkoelen, . . ƒ 6,985,263 » Palembang » <r Moewan Compeh » » Mnntok * 841,1 // ltiouw • 679,011 * Pontianak » 867,490 » Sambai # 460,074 *- i aam » 810,166 - Makassu r 1,1 , Manado , L 07.867 , <lu Moluksche BOandeo » 401,1 » Timor i 84,1 dus voor de bnitenbezittüigen gezamenlijk * 10,500,2(i'.i „ 15,034,957 Totaal van den parlikulii rrn invoer van koopnUUUOhap] en .1 Noderlandsch [ndiï f 54,] In 1855 beefl de waarde raa den paitüralieren Invoer bedra 1 iropa, Amerika en de Eaap de Goede Ho Voor Java en Madura ƒ81,580,467 , Bomatra'i WmtinuA en Benkoelen. . . / 8,816,460 , Palembang * 566,681 , \; . h t , Mnntok , , Riouw , L 6.818 , Pontianak » ,8 , 'in , l , 451,486 ,11 r 1,1 Te • ■ ./ 6,606,426 /" 21,520,467 IN. 444
_ Transport. . . .ƒ 0,005,425/21,520,407 VoorManado , 403,002 f d<: Muluksclic eilanden „ 451,023 * Timor , 86,048 dus voor de buitcnbczittingcii gezamenlijk , 7,540,188 . . ƒ 29,000,655 Van voortbrengselen van de West van Indië en Bcngalcu: »oor J;i\;i en Madura ƒ C 95,153 * Suraatra's Westkust en IScnkoclen. . . / 378)088 » Palembang , 013 » Moewara kompeh „ 2 ( .),i:;i) » Mmiiok , 13,430 " RiouV , 130,166 » Pontianak , 90,100 * Bamfaoa , 350,314 f Bandjernuuin " 8, H) 3 " Makaasar » 286,774 " Manado •> 180 * de Moluische eilanden * 189 ' Timor » "vs voor de baiteabadttingen ge»menlijk » 1,348,303 , » 2,040,521 _ IUI Voortl ' van China, .Manilla en Siam : °°ï Java en Madura ƒ 2,910,000 * Bumatra'i Westkust en Cenkoeleu. . ./ 287,440 " Palembang » 165,084 * Moewan Kampen , 17,' j " Muiiiol „ 109,879 " Hi'HIW * -I'oiHianak • IJ. 1 ,170 " Bambas > 181,300 " Bandjermasin » I>.' ' Makassai * 181,265 " Manado » 47,936 " de Moluksohe eilanden » 16,175 * Timor , 11,897 Us vuor de l m it. -uNcnlijk -» 1,192,309 ~ • 4,105,9G9 ;ui voortbrengselen ran Japan: °° r J»TO en Madura ƒ 830,908 ' ll: buitenbeiittingen • 300 v . 831,208 a i voortbn ■ iicn Archipel: 1|» Java en Madura / 6,097,978 " s " I 1 kust en Benkoelen. . .ƒ 5,682,601 ) P?leml»ng 322,148 JJoewara Compefa -/ 108 ' Muntok , 344,946 , i 1 0"- , , 324,244 ° an »MM - 347,4 * Bw "ljermasin » Te transporteren. . . . f , IX. 445
Transport. ... ƒ 7,872,0.10 / 6,097,978 / 30,033,333 VoorMakassai , 1,457,447 , Manado « 89,764 » de Moluksche eilanden , 429,217 • Timor » 15,535 dus voor de btütenbezittingen gecamenlijk * 9,894,013 a 16,9! Totaal van den partikuliprcu invoer van koopmanschappen eu goederen voor geliccl Iv'cderlandseh lndië f 52,045,344 l ii 1556 heeft de waarde van den particulieren invoer bedrairni: Van voortrciiL'silfii van Europa, Amerika en de Kaap de Goede Hoop: Voor Java en Madura / 20,802,084 „ Sumatra's Westkust en Benkoclcn. . . ƒ 8,167,944 • Palemhan<r » 515,102 " Moewara Kompeh o 15,989 „• „ .Muntok » 50,77'"> •> Riouw ii S/fl " Pontianak u SOO.a.'.S Sambag • . . . » 2fi,Gsi " Bandjennattii »■ 514,560 " Makanar •> 2,02.),] 11 •> Manado , 171,210 » de Molukschc eilauden „ 489,050 " Timor * 70,761 dus voor do buitenbezittingen gezamenlijk » 7(391,554 ƒ 25,153,C33 Van voortbrengselen van de West van Indië en Bengalen: Voor Java en Maduis / 803,920 » Siniiiitra's AVrstkust en Bcukoclcn. . . / 980,4] l " Palembang , 61,556 » Hoewara Kompeh » 15,885 » .Muntok ii 134 » Hiouw n ]\ i,;,.-,:; " Pontianak ~ V.), 532 « Bambai « 17,446 r Bandjermaabi « 5,565 ' -Mak:is>ar » 890,085 // Manado. » 4,587 « ilc Moluksche eilanden » 13,752 " Timor , 570 dos voor de baitenbeeittingen gezamenlijk » 1012 229 , „ l. V:m voortbrengselen van China, Manilla es Biam: Voor Java en Madura j- ;;/) 11, !<).". „ Sumatra'i Wettkost en Benkoelen. . . ƒ , Palembang „ 1 r. < i. , Ifoewara K peh t 1 m,; in , Muntok , 91,049 • lüouw , ,803 , Pontianak , 1:;:; , Sanbai ...» Lfi __^ Te transporteren. .. . ƒ 787,475/ 3,041,495 / 30,0 IX. 446
_ Transport. . . . ƒ 737,475 / 3,041,495 ƒ 30,031,787 Voor Rindjerinasin o 44,2 1-3 » Wakassar , 133,439 " Manado , 80,360 » de Moluksche eilanden , 84,198 " Timor „ 9,418 dus voor de buitenbezittingen gezamenlijk „ 1,019,133 , 4,060,628 Van voortbrengselen van Japan: Voor Java en Maduro , 1,071,019 Van voortbrengselen van den Oostcrschcn Archipel: Voor Java en Midnra ƒ 7,-230,73-i „ Sumatra's Wwtkust en Bcnkoelen. . . ƒ 6,176,476 " Palembang 413,404 u Moewara Compeh » 23,210 • Mnntolt « 280,92] " Kiouw- , 581,319 f Pontianak 277,909 » Sambaa » 149,686 " Bandjermasin » 353,39 S » \ a 1,680,645 » Manado » 151,12' J " de: Moluksche eilanden r 414,533 " Timor , 36,979 Jus voor de baiteafaezittingeD frezameulijk , 10,540,C99 . 17,771,433 "otaal v.-ui ilcn parfikulicrcn invoer Tan koopmanschappen en goederen voor geheel Nederlandsen ludiü » 52,937,5C7 "'-'nis aene andere rangschikking der cijfers, Uvv ij'.ciulc de verkregen uitkomsten, blijkt: ■ dal ilc totale \vaai'i]cvau<lcn]iartikulicrcn '"vner van koopmanschappen en goederen in geheel Nederlandsen uidië is geweest: in LB6B . . / 46,815,107 , 1864 . . . ni.ItS.SSS „ 1866 . . , 62,046,344 v ISSG . . , 52,987,867 oat ilc totale waarde van den partiku ueren invoer ran Icoopmansohappen en goederen is geweesi: ''■ Op .lava en Maihim: in 1553 . . ƒ M,480,07« » 18M . . . :i:;,^?;,:sii , Is:,:, . . , 82,064,1 M L 866 ') . ■■ 33,014,262 b. in de buitcnbczittingcn: in 1869 . . ƒ 17,336,032 , 1864 . . „ 2(i,:.'71.-.'ll , 1866 . . , 19,981,178 , ISSO . . , 19,923,616 3°. daf, dn waarde van i voort brengselen van Europa, Amerika en de kaap de Goede Hoop, ia ,f. Minr Java en Madora: in 1863 . . ƒ 19,049,697 , 1854 . . S4B , 1855 . . , 81,520,467 „ 1850 •) . , 80,868,084 b. voor de buiicnbiv.it tingen: in 1553 . . f 6,682,469 , 1864 . . . 6,887,761 LB6J . . r 7,5JG,188 , 1856 . . , 7,321,654 Il j ■ïavn c bedroeg de totale waarde van de op Soej... ilai '»rii koopmuuobsppea en Clc " ƒ 31,213,4!>2. ') In 1857 bedroeg die waarde/ 21,728,018. IX. 447
4°. dat de vraarde der inpevoerde voort brengselen van de "West van Indio eu Bengalen is geweeal: a. voor Java en Madnra: in 1853 . . ƒ 687,686 , 185-i . . , 508,831 , 1855 . . , 698,168 , ISSG ») . » 805,920 b. voor de burtenbezittingen: in 1553 . . / 1,104,017 ,1854 . . , 1,187,881 , 1865 . . „ 1,848,368 , 1866 . . . l,oi ■ s°. dat de waarde dor ingevoerde voort brcnirsclrn van China, Manilla eu Siam is geweest: a. voor Java en Madam in 1853 . . / 8,644,673 , 1864 . . „ 8,036,466 . 1555 . . „ 3,916,060 , 1858 •) . . 8,041,495 h. voor de buitenbcziltiugcn: in 1853 . . / L,MB,7Sé , 1854 . . „ 1,45:1,110 , 1855 . . , 1498,308 , 1856 . . , 1,019,188 81 dat de vaarde der Ingevoerde voort bengselen van Japan u geweeit: a. voor Java en Miadnrai in 1863 . . / 563,867 , 1864 . . , 698,46] * 1555 . . , 880,908 , 1866 3 ) . , 1,074,019 4. voor de buitenbezittingen: in . . / 860 , 1864 . . , , 1865 . . , 300 , 1866 . . , _ 7°. dat die waarde der ; voort brengselen van den Oosterselicn Anlii. a. voor Java: in 1553 . . / 6,734,762 , 1864 . . , 7,234,748 , 1555 . . , 9,894,013 , 1856 ') . , K 1,771. b. voor de bintoiibeziltin^i'ii: ia 1869 . . / <),3 ( .)5,0:,2 „ 1864 . . „ ]0,500,209 , 1856 . . , 9,894,013 , ISSG . . r 10,5 tO/.'JO Be partüuliere invoer van specie heeft b c ' dragen : voor Java in 155.3 . . ƒ 2,50 1 , 1864 . . „ 6,430, * 1855 . . » 930,1 . 1866 -) . » 3,057,0.";.'. en voor de bniteubeattingen 3 ): in 1853 Snmatra'a VTestkost en Benkoeleu ƒ 1,038,88* Palèmbang - 331,8^ Uoewaia Compeh. . . » Muntok , 16,9^ Riouw Pontianftk » Bambw • Bimdjermasin. . . . » Ifakasaai » 16iJ» .M. 111: i < 1 < i * "^,l de Molukko's. .. .. . . Timor ' j «) In 1857 bedroeg die waarde/ t) In «atrde ƒ 8,884,879. 'i In lv,7 1. -.li ■<. i' die wonnU'/ ),'Jsl,ti;i. «) In 1887 bedroeg <lm inu&ef 6,'< •) In 1857 hv ■ |i:u I il.ulii'ii' n koning llB0 *" op .l;iv:i Ingei and / -' ... j,et ») Van ilrr bnitenbeiittingen bflj* (1l) 'luicli'lijk, il.-il iiirii den <;<> iivi- 1- i'iil-i" l '' |r [i ipeoit nii'i hii'ii Ikl;i<■ [><■ 11 ouili-r dien T "° kuliciT rekening. <)ji grond dtuvui '* '" er |.jit men, dal al da in dl vertehiütndt '" u , n |nï il in- \nor |> :t 111 k 11 1 i*' ■"'" '" i inijlrl Dnderbe«< g C . of ini'ii. i.' ten van den bande! westii i.non' van ' nenti in- en niti aJcen. In het *lgemeen laten _di< mtkuutig nul die dot Javanche hand laoi de ook duim te brengen Tert* IN. 448
X " 1854 Sum.itra's Westkust en Benkoelen / 1,184,760 Palembang , 588,845 Moewara Compeh, . . „ 1,07') ■Muulok , Riomv „ 82,208 I'ontianak , ( .)7,:>.'i \ Bambas , 87,190 Üaniljcrmasin. ...» 47,549 Makassar „ 411,884 Blanado , — de Molukko's. . . . , 1,000 Timor , 1,626 ƒ 8,504,364 * l8 55 Sumatra'i Westkust en Benkoeleu. .' . . . / 660,905 Palembang * 275,889 Moewara Kompeh. . . » 2,912 •Miuitok * 10,151 kiouw » 120,501 Pontianak » U' 7,235 Bambaa » 29,349 Te transporteren. . . ƒ 1,227,028 Transport. . . ƒ 1,227,02 S Bandjennasin. . . . » 84,196 -Makassar » 57.G00 Manado * — do Molukko's. ...» 7,000 Timor n 13,500 / 1,869,324 in 1850 Sumatra's Westkust en Benkoelen / 2,259,574 Palembang » 347,864 Mni'wnra Kompch. . . ir 900 Muntok v 0,100 Riouw i 84,771 Pontiaiuik » 01,235 Bamba* „ 1,750 Bandjermasiau ...» 135,95 G .Makassar. ...... 210,170 Manado « de Molukko's. ...» 10,000 Timor » 3,000 ƒ 3,101,320 Uc gehcelc partüculiere invoer Leeft bedragen: A. Voor Java en Madura: Q 1553. Aan goederea en koopmanschappen / 29,450,075 aan tpeoie „ 9,504,880 Te zamca. . . ƒ31,984,911 Daarin beefl tlt: Nederlandache vlag gedeeld, aan ingevoerd: a. uit Nederland ƒ12,708,614 //. mi den Oosterachen Archipel , 8,816,747 c. uil. vreemde landen # 5,011,537 , 2G,53G,59S of bijna S 3 n /o van den totalen invoer, zoodat de invoer onder \ reemde vlaggen heeft bedragen / 5,418,013 of ruim 17 % van den totalen invoer. 8 54. Aan goederen ca koopmanachappen ƒ 3.'i,57; Ban : pei ir , 6,430,856 Te zamen. . . / 40,308,200 Daarin heeft de Nederlandiche vlag gedeeld, aan i ". uit Nederland ƒlB i. uit den Oosterschen Archipel , 10,434,919 '•■ uit, vreemde landen , 6,901,4 „ 33,727,119 "' brjna van den totalen invoer, toodat de in onder i n «efl bedragen f 6,5ï Of bijna 16 1 /, •/, van den totalen invoer. 29 IX. 449
hang, aan de rivier Lekoli. liet bestaat uit <-''> woningen en eene pateiban. Babatan, rivier op Sumatra, residentii «mbang. Zij is zeer smal en voor een grOot gedeelte met moerassen omzoomd. Zij levert wne soori van bies, geschikt om zakken van te "'"ten, en een overvloed van hars. Aan deze rivier worden vaartuigen gebouwd en smids houtskolen gebrand. Babate, dorp op het eiland Madura, afdefl "»g Madura. Babatoe, rivier op Boméo's Noord-Oostkust, «Üstriki Mangedora. Babau of Bnbauw, zie; Babao, dorp. Babawang, dorp op Java, residentie Bantam. Babber, Baber, Bebbei of Babeu, e "*udengroep in den Moluksoben Archipel, ten '" ten \,-,ii de Tenimber-eilanden, tussohi 35' ra 8' LB' /,. Br. en op LBo o. 1,. Zij behoori tol de Zuid-Westereü«nden en bi ' ul dr eilanden: Babber, Wetang, Daweloor, payelaar of Dawera, Marsella en Daai, nut G -" : >" zielen (1852). Babber, Hubcr, Bebber of Baben, e )■'" de eilandengroep van dien naam,behoorende '"' de Zuid-Westereilanden, inden Molukschen Archipel, residentie Banda, op 7' u>' '/,. Br. en 1:! l'" 17' O. 1,. Eet is G mijlen lang J&'jlen breed en vertoont zich bergaoht l De Zuid-Oostzijde en de UeMzijde zijn ''oor eene kleine, bevolking van 5,400 zielen bewoond, terwijl het binnenland geheel onbe- I is. De bewonen van elk dezer zijden maken een afzonderlijk gedeelte uil ; iedi deelte heeft toi opperhoofd eenen Orang Kaja, die altijd met elkander in oneenigheid en oorlog geweest rijn, zoodal zij elkander allea wat zij kunnen krijgen ontrooven, tot zelf> mem zij als slaven viTkoopen. 1).: Westzijde Babber is bergachtig en nut bosachen be poeid, zooilat de lu-a ts van ilii gedeelte hunne tuinen aangelegd hebben op hei aab ' ll:il "l W etang of Welang, waai rij aardappelen, kokosnoten, Turksch koren enarengpalmen I *-'■"■ ll''l strand van dit eihiu.l biedt vele 'oorten van visoh aan, doch de bewoners maken er weinig gebruik van. Babber heeft heerlijke *euandwi en is rijk aan hoonrvee, wilde run ''''"■H, varkens, geiten, wild gevogeli D« uitvoer Inslaat in scbüdpad en ''</»>»>/. lic ankerplaats ia in den Oostmoeson r Tepa, op VI, kabel) 1;il> '" 18 vadem zandgrond, b den > ' n ankeri men onder <Un wal van \\, De bewonen van Babber leven armoedig doch "•Bwoegd, zij staan in bescbaviji . nedan de andere bewoners van den iloluksehen Archipel. Ecu- of tweemaal 's jaars komt er een inlandseli vi';ii-1 iiïlt van l'.ainla, (nu er eeuip: icii lijnwaden aan te brengen. De mannen houden zich ben I plukken van kokos noten (mi het Inzamelen na Baguweer, terwijl de vrouwen bel eware werk doen, als bout hakken, water halen, enz. Babéan, dorp op Java, residentie Rembang, regentschap Toeban. Babéan, dorp op Java, residentie Peka :, regentschap Pekalongan, diatriktWira- Babelang, dorp op Java, residentie Batavia, Ooster Kwartier aan de rivier Bekan, 6 palen aai Babeloang, eiland ten Zuiden van Celebes, tol de Saleijer-eilanden hehoorende. Babelota, dorp op de Zuidkust van hef, eiland 'l'imor. In de nabijheid van dit dorp m ';ji een rijzend gedeelte van hel terrein swavel, bênevenj stinkende waterpoelen gevon den, terwijl op deze p'aaK en in den omtrek olie uit den grond welt. Baben, zie: Babber, eiland. Baber, zie: Babber, eiland. Babi, is Maleiacb en beteekeni: Varken, zixxlat Poeloe Babii Varkenseiland is. Babi of Saranbau, eiland 'w de Indische 'i-e, ten \\ i Sfoord-Oost van bel eiland Nias, op 1 J ll' .V Br. en 'J? J 28' 30" 0. L. Babi, eilandje bij Sumat ra's Westkust, dentie Padang, in dê haai ïjingko. Babi of Si .Maloc, eiland in de bdische ten Westen van Bumatra, bezuidi Kokos-eUauden, ten Noord ' ibeteiland Nias, op 95' 11' 0. L en tusscheii ■ N. Br. Eel beefi eene oppervlakte van ongevi ■ bewonen, wier aantal op 11,300 begroot wordt, I omstreeks L,BOO ichinezen, die bier tij liun verblijf boudeu, komen in taal, ze,:, gewoonten volmaakt overeen i i Pa 'l l1 ","^ l '!"' B ,i, bebalvi j door zuiverheid van zeden boven deze uitmunten, en belijden de tlohammi hik dorp rormj een waarvan di ran A.cbtn erkennen. De ( 001 1 :luuil zijn . namelijk bn de bi : drijft, en de staat er betrekkelijk i trap. Bet eiland op 10 uur af- i n in loobl til ■' boa BA. 45
In 1855. Aan goederen en koopmanschappen / 82,064,166 aan specie , 030,097 Te eamen. . . ƒ :32,ü<Ji,-203 Daarin heeft de Ncdcr]andschc vlag gedeeld, aan ingevoerd; uil Nederland /11,858,461 b. uil den Oosterachen Archipel , 7,799,067 c uit vreemde landen „ G,GG7,770 , 20,319,288 of bijna 80 °/„ van den totalen invoer, zoodiit do invoer ouder vreemde vlaggen beeft bedragen ƒ 8,674,975 of ruim 20 % \au den totalen invoer. 56. Aan troedcren en koopmanschappen ƒ33,014,252 aan specie „ 3,007,655 Te samen. . . ƒ 36,671,W7 Daarin heeft de Nederlandsohe vlag gedeeld, aan ingevoerd: uit Nederland ƒ18,856,761 b. ah den Oosterachen Archipel , ( .),r)Ss,i);,s e. uit vreemde landen „ 5*,551,566 , 28,99 C,355 of ruim 70 "/„ van den totalen invoer, zoodal de invoer onder i !i heeft bedragen f 7,65 of bijna 21 °/„ van den totalen Invoer, [n 1857. Aan goedereu en koopmansohappen ƒ 84,213,4^ aan specie # 4,42 \J&" 'IV eamen. . . / 38,63 in heeft de Nederlanil.M !■< Oerd: a. n I Nederland ./ [8,507,688 //. uit il. [pel »■ 10,433,1 1 8 uden „ 7,508,123 ~ „ 30,4 i ijiia 79 % van den totalen invoer, zoodal de inVOOT ondi r ___^^- in ƒ S,l^jM^ \an i\vn totalen in iiii; wij/.in de vaan: I°. il II In■cl't land; . . f 12,708,614 , 1854 . . i , 1855 . ■ • L 1.859,46] . . i , 1557 ') • 'I I oho in 1868 . . / „ 1864 . . „ i „ 1885 . . „ 11,*»" 1 . . ~1-" „ 1557 . . ~ H^l" I, 1868 . • ƒ , ■ ■ IN. 450
Uit den Oostcrscheu Archipel 1 ): in 1853 . . / 8,816,74? , 18M . . , 10,484,919 r 1856 . . , 7,799,067 , 1866 . . , 9,688,058 , 1857 . . f 10,433,115 'Jit vreemde landen: iv 1859 . . / 5,011,537 , L 854 . . u 6,961,468 , 1856 . . , 6,667,770 , 1856 . . , 5,561,668 „ 1857 . . , 7,508,123 • De waaide van den invoer ouder vreemde BB heeft licdmjrn: in LB5B . . ƒ 5,448,013 f 1854 . . , 6,681,081 ,1855 . . , 6,674,976 , 1850 . . • 7^676,682 v 1857 . . 1,157 ls - Vbór de bnitenbesittingen: matra'a We ikust en Benkoekn, eren en koop mansohappen. ... ƒ 8,04 1,040 waai r Neder landsoho vlag ruim 06»/, "/„ of. . . . * 7,750,722 '■n onder \ reemde \ lag* B *- Aan goederen en koop manschappen, . . . /10.916.917 waarvan onder Neder landsche vlag ruim 96' . . . , 9.88M70 ( ' u onder vreemde i lag •"■"/„ "<"/ :!: X i 1855 a aan goederen en koop auniehappen. . . . / 9,56 landsehe vlag bijna of. . . . , 9,124,919 ''" aus onder vreemde ,of/ 43 [ii L 856. Aan goederen en koop manschappen '). . . ƒ 9.553.919 waarvan onder Neder tandsohe vlag bijna 97'/< % of- • • • ' »»579,»62 en onder vreemde vlag gen ruim 2 3 / 4 7o of / 273,957 Palembai In 1853. Aan goederen en koop manaohappen. . .. ƒ 815.712 aan specie , 331,875 Te zamen. . . / 1,15 C,557 waarvan onderNederland- bijna 077,% of , 1,156,092 en onder vreemde i gen ruim 2'/i %of . / 2 Iv 1854. Aan goederen en koop manßchappen. ... ƒ SC)r>,r>93 aan specie t 588,245 Te nmen. . . / 1,15i,03S waarvMuo land- M,iiu<JsV, 0 / o of , 1.391.550 en <ii!ilcr\ roemdei Laggen nog geen 4 1 /« */• of - • / "M 5B Iv 1855. Aan goederen en koop maai ... f l,ofl aan .specie • 875,889 Te zamen. . . / 1,375,799 waarvan onder Xrderland ■ohevlagruim96 1 /4 i /.o'# 1.310.058 en ouder vreemde vku,' -: bijna 4 J /i °/o of - •/ r »lag £ grooi di v.:,;„■,!,. ,i, T ondw N : .""l-, rchipel u uit m . 'm da .! "'" DMkt. ') Behalve de goederen en koopmanschappen i aan speci > . . . .f 1,038,281 'l 1,184,760 . 1555 . . . . . 2,259,574 maar uit & !cI kan nic Neder landiche vlag. hoe veel onder vreemde vlaggen IN. 451
In 185 C. Aan >_r<i<- leren en koop manschappen. . . . f 1,139,583 aan specie , 847,864 Te samen. . . ƒ L.487,447 waar van ouder Nederland scnevlagrttim95 1 /, ( 7 0 of„ 1,421,921 en onder vreemde * lag gcu bijna *>/, °/ 0 of. . / 65,526 Moewara Kompeh. In IS.Vi. Aan goederen en koop manschappen. . . . ƒ 826,81' i rum sjicciu , 255 Te vmm'u. . . f 227,101 waarvan onder Nederland ivlagbijna95 J ," ,of ~ 217,439 en onder vreemde vlag ges ruim 4/4 % of. . / 8,662 In 1854, Aan goederen en koop manschappen. . .. f 145,772 aan tpecie , L,979 Te lamen. . . / 147,751 waarran onder Nederland ruim '.H "„of , 139,087 en onder vreemde vlag liijim 0 % of. . / 8,664 In ÏSJO. Aan goederen en koop manschappen. ... ƒ l aan . . . . „ 2,912 Te lamen. .. ƒ 120,129 land ,of, 123,471 en onder vreemde vlag '• • / lii ISSO. Aan goederen en koop manschappen. ... ƒ 104,705 aan (pede , Duo Te mmen. •. ƒ 105,607 \-.\n onder N< vlag ongei of > 104,079 mdc vlag- Muntok. In 1863. Aan goederen en koop manschappen. ... ƒ 564,03! aan specie # 10,92" Te ramen. . . ƒ ~550,9CG waarvan onder Nederland- BChe vlag ruim 92 "/„of , 535.150 ca onder \ reemde vlag gen bijna 8 "/„ of. . / 4. r >,7S6 In 1854. Aan poederen en koop manschappen. ... ƒ 5r>9,19' Ban specie „ .Ml,:'' 1 " Te amen. . . ƒ 619,78' waarvan onder Nederland ■obe \lau bijna 92%0f , 569,61' ciulus onder vreemde vlag gen min, 8 "/„ of. . f In 1856. Aan goederen en koop- , manschappen. . f SIS»"* aan specie , 10,1" Te amen. .. / 62M 5 * waarvan onder Nederland- ,i sohe vlagndm 92°/, of , 4W en onder vreemde vlag- gen bijna 8 "/„ of. . ƒ ! In L 856. Aan goederen en koop- «gO manschappen, ... ƒ .\oü aan tpeoie , j!l-^ 'Ic uunen. . . / waarvan onder Neder* landsehe \ lau p ongeveer . iid 93 "/„ of. . .... f i:UI en ouder \ reemde vlag • "1,> V gen ongeveer 7 ",'„ of./' Riouw. In Aan goederen en koop- ii(jC" manschappen '). . . • J ' v aan anouder Nederland- osli en onder vreemde vlag bijna s'/, »/i o f / ') llri kljjW d»t in 1858 t' H unifgiini hot reel Bnd«r Ui ''" ', t f^ bovmdii n I •-'' IN. 452
*0 ISSJ-. Aan goederen en koop manschappen. . . . ƒ 903,039 aan ipecie » 5^,208 ïe urnen. . . ƒ 985,847 waarvan onder Nederland sclicvljt-ruiiu'JfV' ,"„of , en omlcr vreemdo vlag gen bijna 3 2 ,'- V. of - • / 33 > 3i B 11 -ISO3. Aan goederen en koop manschappen. . . . ƒ 060,9 ii Ban specie „ 120,504 Te samen. . ./1,071,447 waarvanonder Nederland bclw vlag ruim 97°/00/ , 1,041,130 en onder vreemde Wie gen bijna 30 0 of. . / 30,317 " c >- Aan goederen en koop manschappen. . . . / 779,53] aan t\m;\c „ ;; ; Te aunen. . . ƒ 814,362 waarvan onder Nederland- BchevlagbijnaBB' ,»/,of, 722,458 en onder \ reemde \ lag gen ruim 11' ," „ of/ 91^86 Pontianak. "' A;ui goedeien en koop mansekappen. ... ƒ G12.35S waarvan onder Nederland- „of» 535.270 °u ondei vreemde i gen bijna L9 1 ," „ of/ 7 In je., —~~~" • A.an goederen en koop ■nanKhappen. ... ƒ 699,804 waarvan onder Nederland- ,"„uf, 613,494 tv oudei vreemde vlag |rr " ruim k" ,", of / 55.510 d °' Aa " goederen en koo manschappen. . . . / 864 Wft arvanonderNederland '' srlll '.' I " „of , 81] ni ondei vreemde vlag. b'cn ruim 0 " „ of. . ƒ In ISSG. Aan poederen en koop manschappen '). . .. / 801,467 waarvan ouder Neder kndsclie vlag ruim 95»/, V. of. . . . , 7fi5,530 en onder vreemde vlag gen bijna -1' ,", of / 32,937 Sambas. In 1533. Aan poederen en koop manschappen. . . . f 622,989 waarvan dnder Nederland sche vlag ruim 7-J" „ of , 461,665 en onder vreemde vlag gen bijna 20 "/„ of. . ƒ 161,424 In L 854. Aan goederen en koop nMiiacaappea. . . . /1,125,206 waarvan onder Nederland- Bchevlagruim li , "/„ o f , 492,878 en ouder vreemde vlag genb\jnas6'/ 4 »/j of. . / (;: p In 1855. Aan goederen en koop manschappen. . . . / 857,436 waarvan onder Nederland vlag ruim BB*/«of r 764,706 en onder vreemde vlag gen bijna 12 »/, of. . / 1( In I>JO. Aan goederen en koop manschappen ■). ... ƒ 213,683 waarvan onder Nederland sche vlag ruim 70"/„of , 162,662 en onder vreemde vlag gen bijua 21 ■/, of. . ƒ 61,020 'l lieliuhc Je goederen en koopmanschappen is te Poutiauak aan specie ingevoerdi in 1Ü53 . . . . / BB ,1884 . . . . „ :>'. „ 1855 . . . . „ 187,838 „ 1856 . . . . „ BI doch liet blijkt niet, hoc \> o onder Ne deriandache, boe ree) ondei «g. *) Behalve Je iiiïevocrJe goederen en koojimar. ■chtppcn, blijkt I - iDwijxing ha onder lh« en hoe veel ouder vreemdt v lag, dut te Sanii: cic is ingevoerdi ia 1861 . . • • f i ■■ t 18 ... . „ 28 1,780 IX. 453
Baiuljermasin. In 1853. Aan goederen en koop manschappen. . . . f f> 1 7,1 11 aan specie » 86,450 Te zmucn. . . / 733,891 geheel onder Nederlandsche en diverse A/.iatischc vlar In 1854. Aan goederen en koop manschappen. ... ƒ 009,057 aan specie # 47,649 Te zamen. . . ƒ 716,606 geheel onder Nederlandiche \lag. In 1865. Aan goederen en koop manschappen. ... ƒ 696,0 lf> aan BpmÜ t 84,196 Te zamen. . . / 730,249 il ondei Nederlandsche \l^-j. Lu Aan goederen ao koop manschappen. . . ■ f 917,766 aan t 186,956 /urnen. . . ƒ 1,053,722 1 1 onder Xi-.lerlaml.Mhi: \ mar. DOp iiuui ... ƒ ■>,? l^. sr 'l ■an .... r u . . / 8,914^16 land- '."•„er, 8,066,997 ruim 21/2 •/« <>f ƒ SI ren en koop- Aappen. . . • / » il' ■|. . !,...ƒ i , 8,178, tn isr>,">. A;u\ goederen en koop manschappen. . . . ƒ 3,65 rian specie , 57.C00 Te zaincn. . . ƒ'3,766,804 waarvan onder Nederland -Bch(:vla-l.ijiia7V"„„r , 2,937,382 en onder vreemde vlag gen ruim 22 °/„ of. . ƒ 829,423 In Jsrwi. Aan goederen en koop manaohappen. .. . ƒ 1,233,233 Ban ipeoie , i 40," Te zinnen. . .ƒ4,478,4 08 waarvan onder Nederland- Bohe vlagbyna 74%0f , 3,2 ( J7,33* en onder vreemde vlag gen ruim 26 "/„ of. . ./ Hanado. In LB5B. kan goederen en koop- ~,, manschappen. ... ƒ 127," traan anondei Nederland- „ °/,of , t-n onder vreemde vlag i tnjna 1?'/, "ƒ„ of/ In L 854, /Las goederen en koop- manschappen. ■ ■ ■ f Nederland- „yjC tohevlag ruimö4 l / 4 0 / o of « 337< en onder vreemde ■ i bijna M»/« •/• " r / lul ren en kon|i mantohappen. • f < fan onder Nederland- ,of# on onder vreemde < _—-<«a ' 42,°' gen bijni of. 'J^^JZ»* oederen i chappen ')• • • • •> waarvan ler Nederland- «86,3^ JlU'.'H' ." ,0f f bb i emds i- l;| ruim '!'.' " d " f - %^***** ______ , ikt. IN. 454
De Mulukko's. * u 1853. Aan goederen en koop manschappen. . . . f 734,785 waarvan onder Nederland- Bahe vlagxuim <)!)%"/„ of, 730,440 en onder vreemde i gen bijna »/, % of. . / 4,339 " 1864. A:i:i goederen sb koop manschaj pm. ... ƒ waarvan onder Nederland schei '„0f.., 773,733 (ui onder vreemde vlag gen bqaa 13/,l 3 /, % of.. / 12,113 ' l »SS, Aan goederen en koop manachappen. ... ƒ 93fi,'i 11 waarvan onderNederlasd- ,*/ o of « 854.517 eu onder vreemde vlag gen ruim 5 1 /, °/„ of. . / 52,127 ". Aan goederen en koop ppen '). . . . / 930,533 waarvan onder Nederland iohevlagbgnaB t 854.189 e n onder vn n rnia 5 1 /;, "/„ of.. / 52,344 Timor. In 1853. Aan goederen en koop manschappen. ... ƒ 125,571 waarvan onder Nederland schc vlag ruim 71°/ o of , 93,0-11 en onder vreemde vlag gen bijna 2C 0 / 0 of. . ƒ S In 1864. Aan goederen en koop manschappen. . .. f 87.03 S waarvan onder Nederland sche vlag ruimB8 '/,"/, of „ 77,070 en onder vreemde < gen bijna 11'/, % of / In 1855. Aan goederen en koop manschappen. ... ƒ 1 ' aan specie , 13,500 Te zaincn. .. ƒ 1 waarvan onder Nederland sclievlagbijiia9sV3 0 /oOf * 151,583 en onder vreemde • gen ruim P.', »/„ of.. / In ISSC. Aan goederen en koop man )..../ 1 - waarvan o rland schc vlag bijna 93 "/„ of , 113,129 en onder vreemde gen ruim 7 °/ 0 of. . ƒ ' )l ' P&rtikuliere uitvoer heeft bedragen: s ) " ls M van Jara Wm koopmanschappen, ƒ 67, , specie « ?■'■ . ƒ 70,365,761 u de buitenbezittingen » koopmanschappen. / 17, , specie » 1,520,032 . , 19,2' Te amen. ƒ 89,561,278 '''■ i llVii , oii.l.t m ■■.orJt 111 ' : ' :; ■ • .. ƒ I » 1864 : Ifl 1' *• 'm Hu ... . . . . „ .{ — )M 3,000 >) Jfet bctrcllcing tot Javn zijn de van ilaar ver- IN. 455
In 1554 van Java „ koopmanschappen. / 08,260,534 „ specie „ 4,585,024 / 72,845,61* „ dc buitciibczittingeu , koopmanschappen, ƒ 19,946,088 , specie , 1,077,012 „ 21,023,731 Te ramen, ƒ 94.409.259 Iv 1855 , Java „ koopmanschappen. / 75,339,000 f Bpede , 4,685,407 ƒ BS.OSMC7 H dc buitcubezittingen » koopmanschappen, f 10,171,007 , specie „ 1,2G7,91G „ 17,439,823 Te amen. / 100,464*890 Iv ISSG ii Java „ koopmanschappen, ƒ 90,575,807 , specie , C,ü;iÜ,2o2 / 103,214,509 „ Uc buitenbezittingen // koopmanschappen. / 18,968,07] i specie „ 1,513,152 „ 20,511^223 Te Mmen. / 123,725,792 Dc uitvoer der buiteiibczittingcn, teder afzonderlijk, heeft bedragen •. In 1553 Soaatra'i 'Westkust en Ucukoelcn aan koopmanaohappon. ƒ 'J.Zvs^SS ,/ specie „ 701,708 / 10,050,G03 Pakmbaag « koopmanschappen. /' 536,009 // specie „ 40,387 , 576,315 Mocwara Kompeli •# koopmansohappen. ƒ 137,911 ii specie „ 1,175 , 139,080 Muutok » koopmanschappen, ƒ 98,085 „ specie „ 338,115 „ 430,20° Uiouw « koopmaasohappta. / 1,901,205 // specie „ 105, „ 2,000,45^ Pontianak „ koopmansohappflo. ƒ # specie „ 7.;;, „ , 1'.)1,22 3 Bambs* „ koopmansohappen. ƒ 544,558 » spede i 985 ltt « „ 557,* S!) Baadjezmaaii „ koopmanschappea. f 841,091 ' Sllccic J Z-„ 841.0» 1 Makassai » koopmansohappen. / 4,061,6 * »P«M , L 60.089 gil,?** l. bram porteren. ./ l l ', > ' :ii; " u ' IN. 456
Transport. . . / 13,884,234 Mftnado van koopmanschappen, ƒ 152,031 » specie „ — « 152,031 tic Molukko's > koopmanschappen. / 122.95 S • specie „ — , 188,988 I'""' 1 ' » koopmiuischappcn. ƒ 89,196 • specie » 7,068 , 96,864 / 19,305,617 ï» 1854 Bumatra's Westkust eu Bcukoelcn van koopmanschappen. / 10,9 H,512 » specie „ 713,713 / 11,655,925 J'alcmbang » koopmanschappen, f 817,119 , specie , 112.131 • f J20,250 Mocwara Kompch > koopmanschappen. / 102,001 » specie „ 108 , 102,109 Muntok „ koopmanschappen, ƒ 01,641 » specie „ 494,8 , 550,020 Kiouw „ koopmanschappen. / 1,674,046 „ specie „ 73,' J."J * 1,747,976 I'initiiinak , koopmanschappen. / 498, i cic „ 31,500 » 654.399 Sambas , koopmanschappen. / 1,377,918 , specie , 3C,G03 . 1,111,5:20 Bandjermasin » koopmanschappcü. / 753,300 f specie » 00,4 b(i , 813.510 Makt r koopmanschappen, f 3,176,786 , specie » 153,888 , 3,130,013 Manado # koopmanschappen, f 235,91 i » specie , — , 838,914 de Mulukku's ■ koopmanschappen, f 189,920 • ;-pccie f — . 122,220 'i'imur f koopmanschappen, f 87,674 » specie , — . , / 81,688,731 IN. 457
In 1855 Sumaka's Westkust en Bcnkoeleu van koopmanschappen, ƒ 9,071,781 , specie , 491.29 G ƒ 9,5G3,077 Palembang van koopmanschappen. / 701,221 « specie 92,792 , 854,013 Moewara Kompeh r koopmanschappen, ƒ 5(5.GC6 u specie § 1,232 , 57,893 Muntok f koopmanschappen. / 55,779 , specie , 310,095 , 365,871 Riouw , koopmanschappen. / 1,485,722 , specie f 205,843 , 1,091,505 I'ontianak „ koopmanschappen. / 448,200 # specie // — , 443,200 Sambas » koopmanschappen, ƒ 704,098 r specie „ 29,5G5 , 794,503 Bandjcrniasin , koopmanscliappcn. f 5G7.755 n specie t — , 507,785 Makassar „ koopmanschappen, ƒ 2,522,557 t specie , 129,793 , 2,052,350 Manado , koopmanschappen. / 210,221 , specie * — , 210,221 de Molukko's , koopmanschappen, f 128,332 // specie » — , 125.332 Timor „ koopmaneohappen. ƒ 92,885 f specie , 7,000 , 99 ƒ 17,439 In 1856 Sumatra's Westkust en ===== lienkoclcn van koopmanscliappcn. 'f 10,054,901 // specie „ 751,901 / 11.409.5C2 Palembang , koopmanschappen. / 705,235 v specie , 150,405 , BGI.GIÖ Moevara Kompeh „ koopmanschappen, ƒ 57,589 „ specie f — , 57.550 Muntok , koopmanschappen, f 66,897 , specie , 311,890 _ , 3G5,757 Hiouw , koopmanschappen. / 1.G05.544 » specie , 199.463 .- ! , 1,731 Te transporteren. . . ƒ ] t.438,1^ 8 IN. 458
Transport. . . / 14,433,175 Pontianak van koopmanschappen. / 412,998 # specie , 25,500 r 435.79 S Sambas „ koopmanschappen, ƒ 253,599 0 specie , 43,058 , 297,257 Bandjermasin „ koopmanschappen, ƒ 724,930 ' specie , 8,450 , • 727.350 Makassar t koopmanschappen. / 8,949,836 " s Pecie , 115.535 „ 1,005,671 Manado u koopmanschappen, f 297,845 # specie , , 297,845 du Molukko's i koopmanschappen. / 190,2L1 # specie „ 2,700 —— , 198,914 Timor u koo])maiischappün. f 55.183 i specie „ — , 58,153 ƒ 20,511,223 Er is uitgevoerd: lu 1853. Aan voortbrengselen van den Oosterschcn Archipel: van Java / 64,685,348 „ de buiteubeattingen „ 14,332,522 / 79,017,801 Aau voortbrengselen van de West van India en Bengalen: van Java ƒ 77,393 , de buitenbezittingen „ 492,371 . 509,704 Aan voortbrengselen van China, Manilla en Siain: van Java / 153,297 , do buitenbezittingen , 298,794 , 447,091 Aan TOOrtbiengulen van Europa, Amerika en de Kaap de Goede lluop: van Java ƒ 2,430,003 » de buitenbezittingen ,/ 2,506,798 , 4,997,461 Aan voortbrengselen van Japan: van Java / 249,974 // de buitenbezittingen „ — , 249,974 Aan specie: van Java / 2,759,092 , de buitenbezittingen , 1,520,032 . 4,279,124 89,661,278 IN. 459
en bosschen. Toaschen do Zuidelijke punt en de Platte Eilnudcii is een goed \ aanvat er, S a è Eng. mijlen Wijd. In liet midden is de diepte aanmerkelijk en laai met 70 vadem nog geen grond peilen. Nadere bijzonderheden over dil eiland vindt men in het Tijhtiirijl run //>•( Hul. Nieuwe Bene, I. 11, KI. 397, rag de hand van den Beer I. 11. .). Nkschxb, die het in .\u\ ember I s ") i bezocht. Babi, eiland aas Java's We-tknst, in de baai van Bantam, ten Noorden van Bantam, op 6' IV I.V' Z. Br. en Lo6' 20* '.)" O. L Hel is onbewoond en bosohrijkj men kan hei van de Westkust veilig naderen. Babi of Toenda, eiland aan .lavas Noord kmt, in de .lava-zee, op 10G" 20' ü. L. 5° 50' Z. Br. Babi, eiland in den Soenda-Archipel, be ■ id Madura, ten Noord-Ootteo van Bapoedi, op v 56' Z. Br. 1M J ■-'■"-' O. L Babi of Liban, een der Zuid W r. i.reilan dem, in den Molukschen Archipel, residentie la, op S° 7' Z. Br. Het werd vroeger be woond door seerooTen. tfol ra aan de Westzijde veüig te naderen, maar liet vaar water taakenen dit eiland en het Noord-Oostelijk gelegen eiland Wetter is onTeilig. Babi, eiland in den Molnkschea iurohipel, onder do groep der Ai- . residentie Banda, op 184" W O. L M 5* BV Z. Br. Babi, eiland in den Molukaohen Archipel, de groep der Aroe-eilanden, residentie 30' O. L, en r,' .vi' 7.. B. (Dit niet te verwarren mei hel Noordelijker n Jïabi). Babi, eiland In den Molul hipel, tot de Batjan-eflanden behoorende, residentie Ternate. Babi, eilandje in de Molul bij de Oostki; i' ff- l?r - Babi, eilandje in den Molukschen 'vi aan de Zuidkust van hel ram, in de baai ran Taroeno, op L2B" 8' <>. L. Bel is bosch- en -, 1 mijl lang en 'l t mijl Babi, eilandje in den Molukschen Archipel, aan den Zuid-Oosthoek van het eiland Gilolo, Z. Br. Babi, eiland ten Zuiden van lu-t Zuid-Wes telijk ' y '- l; '- en 11, i,. 11 de Salajer len. Noord-West c-\i inden en heeft geregelde getijen. Babi, baai aan Sui.iatra'- W < tkttst, bl ten b 'i van het l Babi. '/.ij is veilig tegen W Bataian of Lubck, eiland in de Java-zoe, op 5° 19 Z. Jlr. en 112° 4S' 0. L. Het is in het midden en Westen zeer hoog; beoosten hetzelve liggen vele eilandjes en gevaarlijke rottige klippen. Aan tic Noord-Oostkusi ii eene goede ankerplaats in 10 of 1- rademen modder, Babi Asam, tóe: Goenong A-uoe, dorp. Babi Besar, eiland aan Sumat ra's Westkust, in ilc Bétons-baai, niet ver van bei eiland Marra. Men kan er water, hout, gevogelte en Behapen bekomen. Hei nrordl berkend aan eenen hi berg, die den vorm beefl vaa een roikerbrood. Babi Ketjil, eilandje hij Sninatrii's West kust, in de Sétans-baai, 2'L mijl becoiden Troessan. Babily of I'mi, eiland hij de Noordkust van bet eiland Qilolo, in den Molukschen Ar chipel, in de golf Chiaauw of Chiawo. Babi Mandi, perk op de Zuid-Oostkust van hei eiland Qrooi Banda, residentie Banda, distrikt A.chtenraL In LBM bevatte hel 1J, 771 muskaai notenboomen. Baboan, boek aan Bumatra'e Noord-West kust, ac : de (Westzijde rau liet koningrijkAchin, ten Noorden van Analahoe. Baboat, rivier in Bornéo'a Zuid- en-Oo afdeeliog, rijk Bandjermasin. Zij ontspringi nit de bergen Menangin en Njero Boengao euvloeil m smal dal de rivier sfoeroeng toe. Zij is door zeer liooge bergen omgeven. Baboearan, dorp op Java, residentie Ba- Zuider Kwartier, tui ohen de Angké en Lr'_ r raiian. Babooi, dorp op bet eiland Timor, rijk Amanoebangi Baboengoi, zijrivier der Benamang, in BornéVs /.uid- es Ooiterafileeling, distriki Ka t ingan. Baboeran, rivier op .lava, residentie Peka m. Zij ontspring! uit den berg VToenaring en ralt na eeneu Noofdelijken loop dooi de :n de Java-zee. Baboowan, hoek aan Sumatra'g \\ e i <>]. 4° 13' N. Br. Baboo Warang, bosoli op Java, residentie Tagal. Babo Ganoofoh, dorp op liet Batoe-eüand Sigata. Baboi, M:Mi'r\:il in l'»>i nru's Zuid- rn-Oostcr afilcclini;', diitrikt Eapoe eng, in da rii ia Kapoa i Moaroang. Babo Lawina, dorp op het Batoe-eQand Babon, dorp op bd eiland ÏCadora, afiee- Soemanap. BA. 46
In 1851. Aan voortbrengselen van den Oosterschcn Archipel: van Java ƒ 01,775,197 t ilc buitenbezit tingen „ 16,897,490 ƒ 81,072,987 Aan voortbrengselen van de van Jndic en Bengalen: van Java / 02,003 » de buitcubezittingen ,/ 810,550 „ 911,013 Aan voortbrengselen van China, Manilla eu Siam: van Java / 202,530 „ du buitenbezittingen „ 300,903 , 509,103 Aan voortbrengselen van Europa, Amerika en de Kaap de Goede Hoop: van Java / 8,942,834 „ de buitenbenttingen , 2,492,086 , 5,43 Aan voortbrengselen van Japan: van Java / 217,010 , de buitenbezittingen » — " 217,610 Aan Specie: van Java / 4,585,084 , de buitenbezittingen „ 1,677,643 r 6,262,666 ./' 94,46' Iv 1555. Aan voortbrengselen van den Oosterschen Archipel: van Java / 74,152,083 i de buitenbezittingen • LS,BBB,sofi ƒ 57.W5.53S Aan roortbrongseleo ran de West van Indii en Bengalen: van Java / 101,508 i, de buitenbezittingen * 1 19,387 , 550,955 Aau voortbreugselcn van China, Manilla en ISiani: van Java / 179,919 ■ de btütenbenttingen » 277,520 , 450,132 Aan voortbrengielen van Europa, Amerika eu de Kaap de Goede Hoop: van .lava ƒ 8,404^)58 ~ de buitenljczittingen „ 3,111,496 , 6,600,4» Aan roortbrengaden ran Japan: van Java / 417,629 „ de bttitenbeüttiogen „ — ,„ , ■}17,;- J Aan Specie: vau Java / 4,685,467 , de buitcubczitthigcu „ 1,367.916 ~ _I___ Jïööjê IN. 460
In 1856 '); Am voortbrengtelea van den Oostcrsfhcii Archipel: van .iiiv.i f 1)2,709,037 „ de buitenbeclttingen „ 1fi,055,372 / 105,7G5,309 Aan voortbrengselen van de West van Indiü en Bengalen: Van Java / 52.257 . de buitenbezittingen , 524,055 , cor,,:!i2 Aan voortbrengselen van China, Manilla en Siam: v;i "i *»♦» / 118,015 „ de buitenbezittingen „ 271,58-1 .— , 390,499 Aan voortbrengselen van Europa, Amerika en de Kaap de Goede Hoop: van Java ƒ 3,105,505 i de buitenbezittingen , 3,114,060 . 5,219,50:, Aan voortbrengselen ran Japan: van Java / 558,723 f de buitenbezittingen „ — „ 558^8 Aan specie: van Java f 0,030,202 » dè baitenbezittingen „ 1,518,159 . .— , 8.182,354 / l-':i,725.792 V| >iji' r. '''"' a '"' rr(> rn.iiirsf-liïkkiiinr leveren de: wie cijfers de rolgende uitkotniten ops ll|: «itToer heen bedragen: "!. v< ""|lhch:'mlcii mm den Oosteracben Ar «Upd ; ° Van i Jilv ii in L 853 ƒ64,685,342 r 1864 „ 64,776,497 , IBsê , 74,162,033 » 1856 , 93,709,937 - li>o7 , 96,36 i van ilc buitcnbezitt intron in 1553 f 14,333,529 • 1354 , 16,297,490 » 1855 , 13,333,505 # ISSG , 10,05 \3 72 Aan voortbrengselen 'van ilc West van IndiS en Bengalen: van Java in 1853 / 77,303 # 1854 f 02,063 > LBSB , 10 , 1856 88,387 „ 1557 » 130,128 , de buitenbeiittingen in 1853 / 403,371 , 1854 , 849,550 V 1855 , 449,387 , ISSC , 524,055 Aan voortbrengselen van China, ManQla ca Siam: van Java in LBSB / 133,297 > 802,530 , 1866 , IJ 1. • 1b5 7 * 143,703 '»Va i I '"•'''" ' le « i:iiilc ran ilcn uitvoer van bi-h,'.""' I'"■'■"■'1 '"■'■"■' rl 1 1" v:mi ,ln, (ln,ter- A:, ÜVl| " * tc kfp«l f 1)5,300,222 lii.li,.' "''•"-•'•lni na da Wed raa Au 11V( ' >n „ 180,188 nill rui China, &!•• 4»o ;„1"?' ; "" l*».7»8 A :ill ''■''■"•!.■ K.i :1 ,,,i, (;,,.-,!, 1 !...!>. „ 8,480,018 A u „ rt "'«ngtelen van Japan. . „ ,'JI7 '"'■"■ • M 61.181 T« iamen. . . f \ IN. 461
v.iii de buitonbezittingen in 1553 / 293,794 , 1851 , 300,903 , 1855 , 277,520 , 1856 „ 271,684 Arui voortbrengselen van Europa, Amerika cii de Kaap de Uocdc Hoop: van Jiwa in ] 853 / 8,430,663 „ 1864 , 2,9; , 18S5 // 8,494,958 , ISSO „ 3,105,505 „ 1557 » 8,480,018 , de buitenbcziitingcii in 1858 / '_',5(;(;,7 ( .)S , 1854 , 2,492,086 „ 1555 ♦ 8,111,495 , ISSC , 2,114,060 Aan voortbrengselen van Japan: van Java in IS.VS / 349,974 , 1854 „ 247,610 , 1855 , 417,539 „ 1850 , 558,723 , 1557 478,917 Aan specie: van Java in 1553 ƒ 2,759,002 „ 1854 f 4,585,02-1 „ 1855 „ 4,685,467 , 1866 „ 6,659,20 J „ 1857 „ 4,451,131 , de buitenbezittingen in 1858 ƒ 1,620,031 , 1854 „ 1.677.64Ï , IS.-.5 , 1,267,91* „ 1850 „ 1,543,158 De waarde van Jen totalen uitvoer van Java heeft bedraden: In 1853 / 70,353,701 waarvan onder NederlaiuLsche \ la;;: naai Nederland / 48,918,673 , den Oosterschen Archipel „ 9,235,800 „ vreemde landen „ 938,808 „ 58,886,781 of ongeveer S 3 %, en dus onder vreemde vlaggen ruim 17 "/„ of f ] 1,968,980 En 1854 / 72,845,558 waarvan onder Nederlandsche vlag: naar Nederland f 61,546,671 „ den Oosterschen Archipel i L 1,468,749 , vreemde landen > 1,171,229 , 64,189,649 of ruim 88 °/o> en J" s onder vreemde vlaggen bijna 12 °/o °f / üfiób.'JO^ In L 855 / 83,02-M 67 waarvan onder Nederl&ndoohe vlag: naar Nederland / 57,175,699 rscheii Archipel „ 18,096,968 , vreemde landen , 818,848 „ 71,ü ( .)i),l ir ' of ruim 86 1 /, "/„, en dus onder rreemdi byna 14'/i "Ai of / ' ',' ):!1 ' O:33 In 1858 ƒ 103,21-*w'J' J waarvan onder Nederlandsche vlag: naar Nederland / 74,3 , den (I i Archipel , I 1,293,861 „ vreemde landen , 1,972,353 „_„ ' , 91^06 ~f bijna ■ n Lm ondei vreemde rlaggen ruim M"."/„-i./ i IN. 462
In 1537 ƒ 103.951.209 waarvan onder Nederlandiche vlag: naar Nederland: / 73,400,749 , den Oosicrsehcn Archipel , 11,201,102 u vreemde lauden ". . , 3,003,602 „ 85,205,>1 .-,."> of bijna 85 "/„, en dus ouder vreemde vlaggen ruim 15 % of / 15,778,75 G \ .ui de totale waarde van den uitvoer van. Java is verzonden: Ia 1553. Naar Nederland: a. onder Ncderlandsclie vlag f 48,215,703 b. , vreemde vlaggen , 3,642,591 ƒ 51,5G1,591 naar vreemde landen: <i. onder Nedcrlandsche vlag j 932.30 S h. , vreemde vlaggen „ 7,352,0(JJ- , 8,314,312 naar den Oostcrsclicn Archipel: (t. onder Nederlamlselic vlag / 9,235,800 h. , vreemde vlaggen i 'Jll-,055 „ 10,179,855 ~7~70,355,761 '" 1864. Naar Nederland: ii. onder \eilerlandsclic vlag ƒ 51,510,071 //. „ vreeinile vjaggen u 1,297,484 / 52,544,105 naar vreemde, landen: //. onder Nederlandsche rkg / 1,174,229 h. u vreemde vlaggen t 6,967,880 # 8,131,909 naai dvn Oostcrschen Archipel: n. onder Nederlandsche ving / 11,468,749 h. , vreemde vlaggen r 400,796 , 11,809,544 / 72,845,558 T "1855. Naar Nederland: rr. onder Nederlandache vlag / 57,175,599 h. „ vreemde vlaggen u 3,018,700 / GO,22J,:i:'j naar vreemde landen: ii. onder Nederlandsohe vlag f 818,848 h. „ xieii,uil' -vladen „ 8,020,515 , 8,639,393 naar den Oostcrsehcn Archipel: «. onder Nederlandsche vlag f 13,095,908 b. , vreemde vlaggen , 1*747 , 13,960,715 / 83,024,467 IN. 463
il. A.an goederen cd koop- ~ manschappen. . . ƒ 19,946,0»' aan ipeoie , T« Y.iuurn. . . f 20,84 l» 9l ° waarvan oudei Neder 84'/, •/. of. . . . , 17,5:: U' cnondei i reetndo \ lag pn ruim LB 1 /, %0f / •\-" ;^ ') Ril . :i m Je te lul ' Kuiiipcli, Muntok, Riouw, li.ui'ij" M.,Ui iar uitgevoi rde peoic. Bovendien it„ | ,-■ 781,881, doob ionder ■'• lli „n- Tin 11 i uil jevoeru I ie.A-ijl mui Mtnido, de Molukko'i ' ' w j. l'■ •■■ 11 ipi ' boefl pi**'' in 1856, Naar Nederland: a. onder Nederlandsche vlag / 74,798,984 /;. , vreemde vhiirirc". # 8,284,949 / 78,038.983 ïa.ir vreemde landen: o. onder Nederlandkche vlag ƒ 1,972,353 h. , vreemde vlaggen , 8,848,890 , 10,315.243 naar den OosUwhcn Archipel: a. onder Nederlandsche vlag ƒ 14,293,301 li. „ vreemde vlaggen „ 572,009 „ 14,866,423 ƒ 103,211,.VJ'J in lsü7. Naai Nederland: «. omkr Nederlandaehe vlag / 73,400,749 h. f vreemde vlaggen „ 2,668,96 A ƒ 75,954,708 naar vreemde lauden: il. onder Ncdcrhuiilsclii' vlag ƒ 3,630,002 k. i vreemde vlaggen , 11,329,848 , 14,959,850 naar den Oostenchen Archipel: n. onder Nederlandsche vlag f 11,201,102 *. , vreemde vlaggen , 1,868,562 , 13,069,664 ƒ 103.9 S De vaarde van den poriikulieren uitvoer der baitenbezittingen beeft bedragen! manschappen. . . / 17,'''-.'>,l s ."i aan specie , 599,710 ') i. . . /18,316 lor landscbe rlag mini ; , 15,781,598 en onder vreeni i bgna 11 •/# of / 2,43:;. i) Dit cijfiT 'li \;im Ptlembang, M mttr»' Wi ' ii 'lii i ■!■ Molukko'i l>lijkt IX. 464
''• LBSS. Aan goederen en koop manschappen. . . f 10,171,007 rv:ui specie „ 746,755 ') Te zameh. . . ƒ 10,918,002 waarvan onder Neder land ■ ruim 83 "'„ of , 14,O81;79O en onder preemdevlag bijna 17 "/„ of/ 8.836,879 D IV ''"'•Il |, , /''"'■ X : ''"" li '' :ill n,l,. M ' ' * L ' van N| " I-, R on« ■ -i Mn- V »B Su IM , " ll y"' 11 ' 1 '" ' !| ' Mi V:i " / 887,119, Vn Mo«wim Koi In lSsf>. Aan goederen en koop manschappen. - . ƒ 15,9G5,071 aan specie » 71 ( Te ramen. . . ƒ 1.9,684,104 waarvau onderNeder land» bijna of. . . . , 14,681,103 en onder vreemde vil ruim 25'/,«/.of f 5,003,002 Ten aanzien van di sart, gedurende de jaren LB5B—LB67 1 ); leverende Offi ciële \i rslagen de i jfers: .7. Java en BJaduri 3. <>: i. I< c Nedei land - ten. i ii Nederland irtuigen, n '.lü.'» » den (taaterschen Ajchipel: „. EuropeBche 'j. . . , , b. Inkudsche. . . .1,299 „ , » vreemde kaden , , 30, 1 . 1 ' Ie . . . 101.373 3 /, Onder vreemde vlag Uit. \ ii emde Landen: o, Europesche •). . . \~>i vaartuigen, metende 83.6 J //. diverse \- 1- » » '137 i : Mshen Ajdaipel; ,i. Europescbe. ... 10 , „ 6. d 101 , , ■ ... Mamdo en Timor tol ' G S ccn s P c cic ie fitttthch ]~ ■ • !l U van 1 r bc ;■ diverte vlaggen van l rn Am IN. 30 465
In 1854. Onder Nederlandse!» vlag i lasten. Uit Nederland 90 vaartuigen, metende 27,287 , den Oostcrschen Archipel: a. Europesclic. . . . 412 ,/ „ 40/115'/.. h. lulaudschc. . . .1,393 » . 8,203 „ vreemde landen 108 , , 67,3 2.0C3 vaartuigen, metende . . . 139,426'/, Onder vreemde vlaggen: Uit vreemde landen: a. Bnropesche. . . . 130 vaartuigen, metende 25,719/4 b. diverse Aziatische. . 27 ,/ ],553 , den Oosterselien Archipel: (i. Europesclic. ... 21 /, „ 4,847 b, diverse Aziatische. . 101 „ „ 1,761 255 vaartuigen, metende . . . 33,1107, Totaal lasten 172.537 In 1555. Onder Nederlandsche vlag: lasten. Uit Nederland 140 vaartuigen, metende 43,827 u den ( li Archipel: u. Europesche. . . . 863 „ „ 89,001'/, b. Inlandsche. . . .1,443 , , 9,517'/, , vreemde landen 119 » » 38,334 2,005 vaartuigen, metende . . . 125,G50 Onder vi, Uit vreemde landen: (i. Euiopcsche. . . . 152 vaartuigen, metende 80,1 h. div«rae Aziataohe. . 29 , , 8,036 , den (li Archipel: (i. I e. ... 11 „ ii 2,166 //. diverse Aziatische. . 49 „ , o'/^ ' vaartuigen, metende . . . 35,665'/» Totaal lasten 16] In L 866. Onder Nederlandsche \ laati Dit Nederland 820 vaartuigen, metende 78,864V 3 ohen A rchipel: ".l .... 869 , ,i 40,16 i. l .... L,391 » ii 9,03 i vreemde landen » » 25,307 8,060 a, metende . . . ' l Te transporteren. . . lasten Hv^""' 4 IN. 466
Transport. . . lasten 148,370'/, Onder vrenmde ylaggen: Uit vreemde landen: ii. Europesohe. _. . . 175 vaartuigen, metende 34,9177, h. diverse Aziatische. 21 , , 1,272/3 ti den Oostendien Archipel : ti. Europesche. ... 22 , , 4,1057, b. diverse Aziatische. 43 „ , 533 1 /, 201 vaartuigen, metende . . . 40.82S 3 /, lotaal lasten 189,1997 2 In 1557. Onder Nederlandschc vlag: lasten. Uit Nederland 172 vaartuigen, metende 58,4287, » den Oosterschen Archipel: a. Europesche. . . . 475 » „ 60,949*/, //. blandsche. . . .],"»^ : i , , B,B] 07 4 » vreemde huiden 145 » , 42,-lT) ]■'", 2,375 vaartuigen, metende . . . 170,0537, Onder vreemde vlaggen: Uit vreemde landen: tt. IJiropesehc. . . . 192 vaartuigen, metende 58,788% ii. diverse Aziatische. . 18 , , 773' „ den Oosterschen Archipel: 0. Euxopesche. ... 18 , , 2,975 II diverse Aziatiscbc. 40 „ , 77 P,'., 268 vaartuigen, metende . . . 57,2967, Totaal lasten 227,919-7, B. Java en Madura vertrokken: ' n L 853. Onder .Vpilerlamlsclic vlag: lasten. Naai Nederland 208 vaartuigen, metende 02,748 , den Ooßterschen Archipel: a. Europesche. .. . 419 , , 45,3857, li. I nhiiidschc. . . .1,39fi , „ 7,727 3 / 4 H vreemde Luiden. ... 15 «■ // 3,4737 2 2,038 vaartuigen, metende . . . 119,3317, "mier \ rriiiulc. vlaggen: Naar Nederland 13 vaartuigen, metende 9,804 11 den Oosterschen Archipel: 11. Eoropesche. ... 30 „ „ 8,784»/ 4 ii. diverse Aziatische. Cl „ „ 1,503 » vreemde landen: 11. Buropesche. ... 98 , , 20,932 b. diverse Azialijilic. 8 „ „ 337 248 vaartuigen, metende . . . 38,420 3 /, Totaal lasten 157,7557, IN. 30« 467
In 1854. Onder Nederlandsehe vlag: lasten. Naar Nederland 2GB vaartuigen, metende 78,517 ;lcn Oostersclicn Archipel: a. Kuropcsclic. ~ . 470 , „ 54,7! h. liiliind.schc. . . . 1,465 i , 8,167'/< » vreenuli' landen. . . . 88 * (/ 8,458'/ a 6 vaartuigen, metende . . . 140,900 Onder vreemde vla) ï Nederland lfi vaartuigen, metende B,ooo'/i „ den Oosterschen Archipel: a. Europesche. . . . 89 , , b. diverse Axiatische. 89 , , \reemde landen: a. Europesche. .. . LOS . , 17,6277< //. divene Aziatische. II» r i'^'< vaartuigen, metende . . . 28.021V4 Totaal lasten 17; Nederlandsche \l;i;,': lasten. Naar Nederland 246 vaartu ende 73,972'/a v denOosterschen Archipel: Enropesche. . . . 388 , , 44,0! b. [nlandsche. .. . 1,847 . , L0,602Vi /. Vreemde landen. . . . 14 // h .i.H! en, metende . . . L3l, r Nederland 29 , den O Archipel: .... . 4,880 li. ■' „ „ Ie landen: e. . . . , 10^19 b. divo leiido . . . .':<''■ Totaal b len. i. . . . en, metende l' l lenO \nlii|H'l : ■• ■ ■ • //. [nlandsche. .. . 1,117 rrcemde landen. ... „ , 6,! metende . • ■ ' losten !" IN. 468
, , Transport. . . lastcu 108,935'/., Unucr vreemde vlaggen: Naai Nederland 35 vaartuigen, metende 10,899 „ den Oostencheo Archipel : a. Europesche. ... 41 , , c,338 b. diverse Aziatische. 49 „ f i\\ „ vreemde landen: "• Europesche. ... 103 „ „ 19,909'/, h. diverse Aziatische. 25 , ,2 213 253 vaartuigen, metende . . . 39,570>/ 4 Totaal lasten 205.505'/,, '" ' s ") 7. Onder Nederl&ndsche vlag: lasten .Naar Nederland 254 vaartuigen, metende 78.8GG » denOi Archipel: ". Ehiropesche • , 03,503'/,, b. [nlandache. . . ,! „ „ :q^ , vreemde landen. ... 43 , , 13,357 2,467 vaartuigen, melende . . . 1Gi.507 < iinlei' neemde Naai Nederland 27 vaartuigen, metende G.S9O # den O- Archipel: "■ Europesche. . . . :>:( , , 7,616, b. diverse Aziatische. 41 „ , 80. u vreemde landen : ".I .... , 28,G8S 3 /, b. diverse Aziatische. LA , „ 882 23S i, metende . . . JJ-,SSG'/. Totaal lasten 210,463»/, Bene veranderde rangschikking dei i apvaart op es ran Java en Madura, jaren 1858 — 1857, blijkt: «al onder N( ii. üit Nederland : In • , metende lasten. . i 90 , ,27. . 1855 lio , , 43,8»7 . 1856 820 , „ , . 1557 178 . , 58,4287, 6, Uit vreemde landen: I. 1868 133 ten. , L 854 168 , 1868 119 , > I 90 , , , . 18W LM , | | m , IN. 469
Baboni, staatje op de Zuidkust van het eiland Timor, rijk Amanoebang. Babowo, dorp op bel Batoe-eiland Simo. 'let is door •!! NiasMis bewoond. Bab Sading, dorp op Java, adsisteni-resi dentie Buitenzorg, in het Westen van bet distrikl Parong. Baccongang, zie: Bakongang, dorp. Back-baai, baai op Smnatra, aan de Oost kust van het. koningrijk Achiii. Badaba, dorp op het eiland Madnra, in het Westen van hei regentschap Soemanap. Badahan, dorp op Java, residentie Rem bang, regentschap Bodjo Negoro, aan de Ben gawan, 28 palen van Bodjo Negoro. Badahan 1:1 Babadh vormen één dorp, waarvan liet ge •kelte, dat tul Lamon ;an behoort, Babadh heel. ( Badak, een der toppen mui di n Tangkoeban "rahoe, op Java, residentie Preanger K«gent : ~'''appen, regentschap Bandong, distrikt lïan djaran. Badik, berg op •lava, residentie In 1 /-eiiiseiiiipiicn, afdeeling Tjiandjor, distrikt Coelon. Badak, moe op Java, residentie '"■zoeki, afdeeling I! lowoaso, distrikl Pi Badak, zie: Qedong Badak, dorp. Badyk, zie: I'asir Badak, heuvel. Badak, dorp in Bornéo's Zuid- ea-Ooster afdeeling, rijk toetei, in het \\ i Badak Bantong, dorp op Java, residentie chap Ledok, aan den voel van den berg Prahoe, (v !: ' 7 Bijnl. voeten boven de zee. Badak Pandang, dal op Java, op de ze:i di tien Ka.iue <■ 11 Bagelen, aan de We telijke en Zuidelijke n van het Prahoe-gebergte. Badama, dorp op Java, residentie Tri itsohappen, regentschap Soekapoera, trikt & Badan, dorp op Java, residentie' Elem] e Toeban, op de Zuidelijke Badas, eilan l ; i,;j ™ Zuidkust van liet eiland l.in.-pi, op 0° 17' Badau, distrikt op het eihmd Billiton. Badau, dorp op bel eiland Billiton, distrikl "'■ U| , 8 palen van Djanean. Badean, dorp op Java, adsi wnjoewangi, distrikt Rogo l)jani],i. Badegan, dorp op Java, residentie Madioen, !'' ( entschap Soemoroto, 9 palen " i' : !l ' l! fan Madioi a, 53 palen van Ngawi c » 515 palen vau Soerakarta. Bador Pindji, il,,rp op Java, residentie Soe- rakarta, afdeeling Soekowati, aan do Solo-rivier. Bades, dorp op Java, residentie Probolinggo, afdeeling Probolinggo, distrikt Soember Kareng. Bades, dorp op Java, i Isistent-residi Banjoewangi, distrikt Elogo Djampi. Bades, dorp op Java. residentie Bczoeki, regentschap en dist rikt Bezoeki. Badi,dorp op Celebes* Westkust, rijk Kajeli. Badio of Bad in, eilandje bij liornéo's Noord-West kust, in de bopjt Datoc. Badiri, p op Sumatra's Westkust, atie Tapanoeli, aan de baai vaa TapanoelL Mm \ it.lll er tin- en steenkolenmijnen. Badiri, berg op Java, resid. Pasoeroewan. Badja, berg op het eiland Soembawa, ko ningrijk Soembawa. Badjak, haai aan de Noord-West kust van liet eiland Flores, in de straat Uangeraai. Badjak, dorp op .lava, residentie Batayia, Kwartier, •") palen bezuiden de zee. Badjang, dorp op het eiland Madnra, in het \\rs!c.i van de afdeeling Soemanap. Badjaran, dorp op Java, residentie Snera baja, adsistent-residentie en regentschap Ciiis mc, distrikl Goenoilg Cendeng. Badje, dorp op la! eiland Soembawa, ko- Badjo, berg op het eiland IViil.:;, tlistrikt Toboali. Badjing Medoora, dorp dentie Kenibanu', regentschap EtembaDg,distrikt Kragang. Badjo, dorp op het eiland Flores', op de Noordkust, residentie Timor, niet ver vanßari. Badjoa, siad op Celebes' Westkust, in het m van het koningrijk Boni, aan de mon ding van de rivier Tjinrana en aan de golf van Boni, op \" W SO" Z. Br. en 120° 25' O. L. Zij is zeer volkrijk en de \oornaamsie handel plaats der üonii'rs. lïadjoa was dikwijls de ver blijfplaats der Bonische Vorsten. Heze plaats is ten Noorden vereenigd met het dorp : De knst is hier klipachtig rersterkt. Badjoekoko, baai aan Celebes' Wea\ rijk Adja Tamparang. Badjoekcke, ac: Tanette. Badjoolmati, Badjolmati of Batjol inaii, rivier op Java, residentie Bezoeki, af laroekan. Zij ontspring! op den Kokosan, scheidt het distrikt Soeniherwaroe van de adsistent-residentie Banjoewangi, voert de Noordelijke wateren van bi ebergteaf, en h.o|,t hij des Noordelijken ingang van straat Bali, hij kaap Sandano, iv zee. Zij is onl» baar en L 6 paal lang. Badjoolmati, dorp op Java, residentie BA. 47
c. Uit den üostcrschcn Archipel: 1. Europesche. In 1853 371 vaartuigen, metende 42,109'/., lasten. , 1851 412 , „ 46,145»/, , 1855 863 , , 30,001'/., , 1866 360 , , 40,102'/, , 1857 475 , , C 0,919 3 /,, 2. lulandsche. In 1853 1,299 vaartuigen, nietende 7,847 3 / a lasten. , ISSI 1,393 , , 8,208 , , 1855 1,443 „ , 9,517'/., . 1850 1,391 , , 9,036»/ 4 • 1557 1,583 , , 8,8107, , 2°. dat onder vreemde vlaggen zijff aangekomen: a. Uit vreemde landen: 1. Onder diverse vlaggen van Europa en Amerika. In 1853 152 vaartuigen, metende 83,678'/, lasten. * 18M L 36 , , 25,719-'/,, „ » 1555 152 , , 30, , 1850 175 , , .'SI.'Jl?'/, , « 1557 192 , , 52,708 : 7 4 , 2. Onder diverse Aziatisclie vlag In 1553 12 vaartuigen, metende 4'\7 lasten. „ 1854 27 * # , I L»J , , 036 , , ] 91 # „ «V, , 1b57 18 * * 778 b. Uit den Oosterschen Arohipel: I. Eluiopwobe. In i 19 vaartuigen, met(;mie. Ü.C.II I '/, la . L 864 21 , , 847 » i II » f 8,156 » . 1856 BS „ , 'V/, > 1867 L 8 , , 9,075 " L. Diverse A/.ialischc. Lu 1 ■-")•'! 101 vaartuigen, metende 1,221 '/j U » 1864 101 , , 1,761 ,l 49 , , s.io 1 /., „ 1856 l". „ , ;'/.. , l 1" » » 774% IN. 470
3°. dat onder Ncdcrlaudsche vlag zijn vertrokken: a. Naar Nederland: In 1553 208 vaartuigen, metende 0-2,7-1 S lasten. „ 1854 26S , , 78,517 „ 1855 240 „ „ 73,97273 „ 1350 319 ~ „ 104,631 „ 1857 254 „ „ 78,bGG , ti. X'aar den Oosterschcn Archipel: 1 . Europcselic. In 1553 419 vaartuigen, Hielende 45,355/4 lasten. , 1854 470 , „ 5 4,75 G: , » 1855 38G » „ ;G'/ 4 » 1856 521 i, „ Is,:j9g ~ 1857 515 „ , 03,503'/;, 2. liilaiidschc. Lu 1553 1,390 vaartuigen, metende 7,727-"/, lasten. ~ 185 1- 1,466 „ . 8,1677,. „ 1855 1,517 » , 10,502'/. „ ~ ÏS.-.G 1,417 , ~ -!' " , , 1857 1,050 i, „ 0»), e, Kaar vreemde landen: In 1553 15 vaartuigen, metende 3,4731 .2 lasten. , 1864 33 , „ 8,4587, h 1858 14 „ „ 3,0437, „ 1866 23 „ ~ (',,:; „ „ 1857 48 , . 13,357 , • dat onder vreemde vlaggen zijn vertrokken: a. Naar Nederland: In I 42 vaartuigen, metende 9,804 lasten. , 1854 10 „ , 3,000'/, , I 29 „ 1856 35 , ~ 10,399 , 1857 27 r f i( > w b. Kaar den Oostersohen Archipel: 1. Euroj In i 30 vaartuigen, metende 5,784»/ 4 lasten. , I 32 » „ 5,003 „ . 1855 30 ~ f l» 7, „ 1856 -11 , , \ 33 , „ , 2. Diverse Aziatische. In 1853 64 vaartuigen, metende 1,503 lasten. „ 1864 89 ' , „ 1,700 „ [866 00 , , , • 19 , , 711 „1 11 „ , IX. 471
c Naat noemde lauden: J. Europescoe. Lu 1853 88 vaartuigen, metende 80,932 lasten. , 185é 103 , , 17.627 1 /* , 1855 102 , , 80,318 „ 1850 103 , , 19,9097 4 , IS>57 181 , , 28,688 s / 4 2. Diverse Aiiati* Ju ; 8 vaartuigen, metende 'W 7 lusten. , 1854 11 ,- , 685 , . I 26 , . «,2< . 1856 BB , , 2,213 r 1857 18 , M<'t bel ■ ' bei aandeel dei Nederlandse! op en van Juwi en Madura zijn de uitkomsten van clc jaren 1853— 1557 f-'u -I°. ; In 1853 totaal lasten I \": Ncderlain » lm en dus onder i n emde \ laggen bij kans 27'/, ",„ of. i fa 1854 totaal lasten i Nedorlam , 139 of ruim en dus onder vreemde liijun lfi lusten üiyilOVj In 1855 totaal lasten 161 i orlandsclie \ lag „ 125 of b , en dus onder \ reem Ie i uim i l:i In LB&6 totaal I , li of i lei rn In 1857 lotaal I- , 170 of byna i onder w of l In 1853 totaal In lm !■■■ I !" ondei ereemdi vli i ' IN. 472
In 1864 totaal lasten 177,05 F /4 waarvan onder Nederlandsche vlag u 140.9C0 of ruim 84 °/o> eu onder vreemde vlaggen bijna 10 »/, of ■ . . . . lasten 25,021 :i /„ In 18M totaal lasten 168,8 waarren onder Nederlandsche vlag # 131,554*/ 4 of ruim 7S "/u, en dus ouder vreemde vlaggen bijna 22 % of. lasten 36,5337 2 tn L 866 totaal lasten 205,505»/ 4 waarvan onder Nederlandsohe vlag , IC3, I J35 l / 2 of ruim 81 "/o» eu clus omlcr "eemde liijuu IJ u / 0 of lasten 30,570/4 la 1557 1:> vlag , 168 df bijna 7'J "'„, en dus onder vrei jen ruim 21 ";„ uf De inrigting der oversigten van den b ** boiteubczitl ''"> even ( |!" 1 " 111 on vertrokken vi i mei die i g ; 'i' bijv. v r? W( tku t en ] Misliir worden •), Eoodat bot i wordt, da der van t in baU :i dus ook if van lot maatstaf van liet Wol «kko'« buiten . Lu is.vs voor de Nederl. vlag ruim %'/, »/ 0 „ „ vri'i'imle ~ .i.j Oj g „ 1851 . „ K ruim 96'/, °/ 0 m » bijna 3'/j °/ u „ Nederl. „ ruiru 'Ja l /, % ■ ' > ruim 'I'/, °/ 0 58 „ » NeJerl. „ bijna 07'/« °/ 0 tnnvijl het aaodcel l>eu is . vlag l)-jim . r )t</ 4 o| , „ „ vreemde ~ *' 3 / 4 <>/ :,i „ . Nedetl. „ rn „ „ \ l>'j"a 35'/, °/ 0 „ Nederl. ~ i "> •/ „ Ni ieri. „ ruim 37 „ „ vreemde „ by it er in de rn in liciü tot de IN. 473
betrekkelijk aandeel der verschillende vlaggen i n den handel. Om al die redenen zal het misschien voor it zijn, zich bij de volgende, meer alge* meene opgai en te bepalen. De schccpsruimtc liccft bedragen: Sumatra's Westkust eu Benkoelcn. Aangekomen vaartuigen: 1553 lasten L'\f;'.i| L 854 „ 35,462 1856 1850 t 85,56 Vertrokken vaartuigen: 1853 lasten 89,554'/< 1864 , :ï:.,1C,:;", :. , 34,72! L 856 „ '■■ Palemba irtuigen: ■ lasten 6,117 , L7 1 /, L 855 » 4,675 ie # Vertrokken vaartuigen: [853 lasten ' „ 5,981 , ifl . Slocwara Kompeh. komen vaart ui I , 643 1854 ■ „ :;'/„ I Vertrokken vaartuigen: latten 680 „ ,'/., » r 811 Muntok VU : lasten 7 Vertrokken vaartuigen i 1858 lasten 0,350 1854 , G,S!2 1855 „ G,170'/„ L 856 r 8,610 itioinv. Aangekomen vaartuigen: 1883 lasten 14,389'/» i , 12.74 S <■> „ 17,043*/, L 856 „ 11,827 Vertrokken vaartuigen: LBB3 lasten L4.07S 1854 , 12,8öl»/« LBSS „ I .-). c .):U'/ 4 1858 , 12,060 Pontianak. Aangekomen vaartuig! i ■:,:; lasten 4,837 , 1,6 1855 , 087 I , 4,033 Vertrokken vaartuigen: 1853 latten 4,115 , 4,914 i « 1.11.i 1 56 * 4,365 Sami Aangekomen vaartuigen i :: , i l',r, , Viï&jt^? Vertrokken vaartuigen i 3 Lasten 8,2* , 2,736 i 1856 , 588 " Bandjerm en : ,3 Latten 7,647 \ „ 13,03 L 855 , LI.M L 856 , 12.85 IN. 474
* «trokken vaartuigen: 1553 lasten 9,213'/., 14 „ 13,421'/, 1855 , 11,203 >/„ 1856 , 12,057'/.^ Makassar. vaartuigen : 1853 lasten 19,030 1851 „ 13,966'/, 1855 , 15.-.M 1 .) 1866 . 10,3557, er trokkcn vaartuigen: 1853 lasten 10,718 I , 15.838 LBSS „ 16,662 ISSO „ 17,523 Monado. i ""gekomen vaartuigen! 1853 haten 2,300 1864 , <>,-jr, I! >>>G , :: 11 ''ukken vaartuigen: ■ lasten 8.349 1 /, [*•* . i I; >5G de ilolukku's. gekomen vaartnigen: ' v » : ' lasten 1 isr 'l ' , 14,060 1860 ..... „ L 6.78! (l 1| '" kkl 'u vawrtu '• 13,37973 gH Aö6fl , \(^v Tiinor. "S* 0 *** vaartuigen, ''■ ..... lasten 3,91»'/, ' ..... „ '01/ lOr- » • ■ . . . » ofioV'l Vertrokken vaartuigen: 1853 lasten 3,753 1854 , 3,751.. L 855 r 5,0.):; 1850 , S.SIS 1 /, Bene bijcentrekking van al de voorafgegane buitenbezittingen, geeft voor het geheel de navolgende cijfers: als der aangekomen vaartuigen: In 1853 lusten 110,769'/^ » 1854 , 110,000 . 1856 , 116,273 . IS3G „ 119,254% en der vertrokken vaartuigen: In 1853 lasten 111,113 ,1854 , 113,! 55 , I 56 , 118,5 Hel blijkt uit dr inde cijfci ook uit die van de waarde van in- en ui in lu , dat de handel dei /onder is VOOI dat '\< en Archipel in dezelfde ja ; heeft '), in W( g der prijzen artil men tot de i > bt dat die produktiê voor den uitvoer heeft ; De over, X buiten!' , die [heden, maar 111 raarde eiden dur en licht. ') De «rswde ru den uitroer nu voortbreng selen vau den 0 Archipel beeft voor du gezamenlijke buiLeubczittiiis'cn bedragen: in IBSS. ~.../! I , 1 , „13 5«. 1G,(J55,3?2 Die cijfers toonen aan, (Ut ilc uitroei der twee ] i»; niet ruim t«aalf <uu. IN. 475
Wanneer men daartegenover stelt de re sultaten, die de bandelaverslagen van Java en Madura aanbieden, dan vult. bet vooral in het oog, hoever daarbij de belangrijkheid van al de buitenbezittingen lo gader, ai aterstaat '), al ontneemt men aan de Javasche uit \ ■ wat daaronder niet behoort en eigenlek niets meer is dan door- of weder uitvoer van al daar uit de lmitenbczittingeu aangebragte ar tikelen, zooals benzoïn, gom-elaatiek, getah pertjah, bant of damar, kassia, kamfer, koffij (van Siim n Bali), peper, rotan, .jeu uit de Mulukko's en het tin van Banka, cii al U de vermeerdering der waarde van den nitvoer i- prijzen. Jl<ie scherp ok in beide die opzigten de lij nen zou willen trekken, bij slot \au rel zou de uitkomst altijd blijven, dal de waarde' van dm uitvoer \a:i .lava en Madura liet minst eens »1 is als die der bui tenbezi nlijk. Dal stijging d evenwel in hel tijd 7, en nii ver tot de verme van Ji ontkennen, en blijkt zoo dra men bij cc der band< het O' kelen ran uitvoer, eoo ala de kuflij, suiker, rijbt en tabak '■). Alsdan vinden wij vermeld cenen uitvoer van koffij: In 1863 pikols 1,019,67t.6 1 h f 25,309,370 „ 1854 , 1,017,595.60 , , 25,377,107 „ 1855 „ 1,864,265.92 ~ 8 „ 1850 , L,188,408.25 , , 35,85 , 1857') » 976,839.42 , „ 84,164,099 van suiker: In 1853 pikols 1,708,233.25 o. f 20.M6.746 , 1854 „ , „ 21,118,838 , 1855 „ 1,660,688.56 „ „ 20, n; , 1856 „ 1,996,466.85 , , 29,043,11) , ISS7 2 ) „ » , 30,1:. van rijst: In 1853 pikols 003.578.99 h f 2,0 : » 181 * 5] L.85 „ , 3,: , 181 , 966,647.27 » , „ 1866 , 1|434,664.84 , , 7, 'I. l ' 1 „ 1557 , , „ 9,990 In 1868 pik. 75,860,08 » 1864 „ 68,461,72 „ 1855 „ 86,000,67 » 1866 „ 68,289,46 „ 1557 „ 80,616,54 Te zamen pik. 870,068,88 i; 1 j: uitzonden \;ui Suraa- Iras Westkust (met i scli'ii rao I i Archipel, ter ■ sr bnitenbezittin gca) en van Bank tin. •) Hal tin heeft daartoe ook I maar nis een produkt ik* kan I buiten aaomerking blij kan rermeld worden, dat de uitvoer heeft 1k- IblBsB pik. ■ a ƒ8,217,726 ". l ' WO „IBM .. r,M7,175 Onder dii ik «ot ■ Do grooi.i nitroi lever! . I Kt blijkt dal du i '" ilr.'igcn : Hel I i ■> <l<: meer hoeveelheid, .lic 74,6TC,88 pik. bedi irordeo gebragi o] ran des invoer \ 66t ' *"" I) OfcohoOß in 1887 ruim 18,1 ■»' 1 " 1^ zijn mi '!■', mi dan i ! i l ***nfl ' meer . oei ' M , In 1 ilV M 1 pikol, — In I r " c (() 10.18 pei pikol. p—D< tv I 858 beval geen bw ■.; «) In If 57 * 72,000 pil' leet min. ln i li i i l 853, min bedn ■ 'ii uitvoer i n j^j 'l' '"'' t cnl ,lc middcld berel f L1.8B«/i de pikol, een • i ulijke uiiv oer iin 1856 lei oi ' voor vi mv < rdi rdo produklio, IN. 476
nu van do tabak: In 1853 pikols 86,738.86 a / 971,809 » 1851 , 39,354.07 , » 1,009,903 » LB&5 , 42,217.35 , „ 1,165,887 * 1850 , 38,680.21 „ „ 1,060,349 • L 857 ,/ 57,333.05 , , 1,305,139 Wij zien daaruit, dat, ofschoon er vermin dering plaats had in de uitgevoerde hoeveelheid k'iüij en suiker, er tusschen de waaide van I"' 1 ' uitgevoerde in L 863 en l v ~>7 een verschU "'staal, van ongeveer '.) millioen guldens voor IC( ler of van 18 millioen voor beide artikelen to 'i voordeele van het laatste jaar. De uitvoer Va " rijst en tabak di omen, ! ' ic t alleen wat betreft de waarde, maar ook ' hoeveelheid. Wij vinden voor die beide ar 'ni l ' lv( tussolien de jaren L 853 en L 857 cene v «tmeerderde waarde van uitvi ctivelijk van ruim 7 millioeu en 33< en wanneer daarbij wordt V".' r ie, in vergelijking met het jaar 1853, in '*7 uitgevoerde meerdere waarde van tin, n |eveer 4 millioen, en van p l..?™» 000, dan verkrijgt men een totaal van I** 1 »» 30,000,000 of, op e.e. I i v !|' verschil tv i 3 en L 857 . de totale waarde der uitgevoerde produk -1; '" den Oosterschen LroMpél '). de zéér aanzienlijke ver l erc »ering van di n uil roer van rijst, die meer lelijk i„ de jaren L 855—1857 heefl plaats ""'. valt nog liet volgende op te merken: • volgens de opgaven der regering Leeft 'l ( ' produktie van rijsi l- i" 1853 aanpadi. . pflcols 28,916,É ' L 354 , „. . „ 28,269,152 •' 55 „ , . . V.\ " L 856 „ „ . . " 1857 . „ . . , 51,*34,2] I 2° l! " Zl .i'i i delde prijzen dor rijst I'cr püo] ... . / ....', 3 » 1855 . . . . » , • L 856 .... „ 3.87'/, » 1857 .... In weerwil dus vïim de steeds toenemende produktie zijn de prijzen stijgende gebleven. Alleen in het laatste jaar heeft de middelprijs, in vergelijking van li5U, cene vermindering ondergaan van ongeveer een halven gulden per pikol. — Wanneer men di adigheid in verband brengt met het steeds toenemend cijfer der bevolking, dat volgens de mededeelingen der regering heeft bedragen: in 1858 . . . 10,290,015 zielen , 1854 .. . 10,581,890 , „ 1555 . . . 10,916,158 „ „ 1856 . . . 11,200,450 „ . 1857 . . . 11,594,158 , dan zou men tot de slotsom moeten komen, dat de vermeerderde produktie tot den aanwas dei volksmcuigte ter naauwemood in evenre- In 1853 toch stond de verhouding van het cijfer dei- produktie tol dat der bevolking als van 2 80 /,,, pikols padi per hoofd, terwijl in per hoofd. W> inmer king i 1 pikol padi gemiddeld waar- Bchijnüjk d pikol rijst, dan : uf ge middeld 2.75 pikols padi, gelijksta rijst (wel te gebol ide braê . I and over hand toenemenden uitvoer verklaart; vi wanneer men daarbij bedenkt, dat rij-i voor en kan worden gehouden voor : Mei der bevolking, van welke 1 is aan te per hoofd jaar lijks verbruiken. Er kan dus hier aan geene ovcrproduktic ; van den toc i zins in aanmerking te komen liet afnemen den invoer van i in 1868 .... pikols 81,909.64 , 1854 .... 3.14 , 1866 , 1856 . . . • > 64,413 L 867 • • • ■ >.94 41,000 pikols ia L 867 aauwijeen, zijn van te g a '"'"'i diewnerde bedragen f ,'' • : , w L ' l " wwohij bestaat van. .ƒ80,674,780 IN. 477
weinig betoekenis, om hier ccucn belangrijken invloed uit Ie oefenen. Wanneer men mei al bet voorafgegane in verband brei 1". dat, blijkens de handelsveralagen de ge middelde prijs, waartegen de rijst is uitgevoerd, heeft bedragen: ia 1553 per pikol. ... . /i „ 1864 „ „....„ S , 1555 , „....„ 5.12/2 , ISSO , ~...„ 6. » 1557 0 ~...„!. dus iv ]b.") 7 nog ruim 40 cents per pikol meer dan in 1553; 2°. dat, in de drie laatste jaren van hel hier behandelde tijdvak noi 1 :ill voor de op Java : i Bchepen, Aan Bohijni In-t er voor gehouden te kunnen mdigheid en hei daaruit voor de reederijen vw Ie na deel, om Ü k in ar den uitvoer verklaart, d ie be : en gi duktie. \ bij dit alle jk de uitvdi I Ihina in hi van 759,230 pi] eelheM rui:,, naar dat I awin ben, om dien oitvoer lint, alleen diene mui maatri ■mid delen der bevoll leren, zonder dal men zich l Qzieu lijk ook op sii red van bi rijkheid ve i ui 'm velband niet and die de i van Ja\a en Uadura iv de i den ui Archipel aantoonen, is erkelijk HÄ( c vooral van vooi : de Ooi de Hoop. Van deze laatste katcgorie heeft tic invoer bedragen: In 1853 / 10,040,097 „ 1864 , 88,605,! , 1866 „ 21,520,467 „ 1850 , 80,862,1 , 1857 , 81,728,818 Hier is ecnlcr stilstand, dan vooruitgangi althans geen sterk spiekend bewijs voor ver meerderde oonsumtie van Buropesche artikelen te vinden, vooral niet wanneer \an de waarde van den invoer wordt afgetrokken liet wed*» roerde, ten bedrage In LBB3 van ƒ 2,430,663 , 1854 i , 8.943.J , 1866 , „ ;;, , 1866 ,/ u 8406^05 , 1867 ~...'., 3,420,018 Dc/.c cijfers wijzen tegen eenen invoer lU vjjf jaren tijde ten gezamenlijke bodrage van ƒ 1 leruitvoer aan van. . „ 15,393,97' I voor de oonsomtie op Java is verbleven eeue vaarde van ;2,& 6 hetgeen eene jaarlijksche consunitir voort! i van Europa en A« |C ' voor Java zou geven ter vaarde van lU " ƒ 18,000,000. ( ihihvui den invoer en uitvoer in de ' n ' ( _ tenbezittingen van deze kategorie van brengselen vinden wij de volgende cjjfers '" leeld: '). I iivoer. in LB63ter waarde ran /"5,688,469 ~ LBB4 , „ r * 6,887,761 r f 7.M6,] • LBC6 » # „ » 7,881,564 Ie tnuuporttre ƒ-'" <) Die cljlVrs zijn gevonden door I>y r ' : '.' nu 'ie. iuirto* betrokkolykc po I ran don handel der boitenbozitting B "' IN. 478
Per transport. . ,/27,437,978 Uitvoer. *1863 ter waarde van ƒ 2,500,798 ' 1854 „ , ~, 2,4<)2,050 " L 856 „ , „ „ 2,11J,1!i5 * ISSO , „ „ , 2,114,0(50 , 9,284,439 z °O(!at, voor de oonsumtie in de buitenbezittii aren kan gerekend worden te hebben ge rtrekt cene invoerwaarde van. .ƒ18,153,533 gemiddeld jaarlijks eenc waarde van ' *.688,388, die, gevoegd bij het cijfer voor I ' lV;i . hierboven aangegeven, voor de jaarlijk s< * 8 consumtie van voortbrengselen van Europa j" Amerika in de gezamenlijke Nederlas "'■ l 'tinir ( . u ;,, (j en Oostersohen Archipel ecu "■' ll; " r geeft van 82»/i mülioen '). ie gedetailleerde ontleding van den invoer i 6n van dien der vOOrtb ? ' Cn van Europa on Amerika in liet bijzi «» hoe belangrijk ook, al teiri rorden . ' het tegenwoordig artikel. — I Z( ,' willen wij ons hier bepalen bij het rtikel van invoer, dat der uj..V" de handel en Madura a ■ dat aldaar aan lijnwaden van Europa, en de Kaap de Goede Hoop ia i 3 tor waarde van/18,106, '* » , „ „ 15,008,779 1 . „ , , L4,450i584 , :'• »v „ „ 18,619,1 b ° 7 » . , „ L2,961i946 Ie tw ... ƒ (i.i.i Tor transport. .. / 09,1-10,71 o eu uitgevoerd: 53 ter waarde van ƒ 1,800,497 , 1864 , , „ „ 2,311,191 51 „ , , . 8,750,783 58 , „ „ „ 2, „ 1557 , , , „ 2,005,010 * 11,082,364 zoodat in vijf jaren voor do con sumtic op Java kan ■ worden meer ie zijn in- dan uit gmoerd. ƒ58,114,346 of gemiddeld ' s jaars ƒ 11,622,869. Van de buitenbezittingen wordt vermeld de invoer '): in 1553 ter waarde van/4,321,730 f 1854 , , , , 5,463^70 55 , „ „ , 5,667,741 56 * „ , ~ 6,051,1 ƒ80,50 eu de uitvoer: rde van/2,1.").'.,: , L 854 , , „ „ 2,1 55 ,/ „ . „ J. , ISSO , „ „ , 1,610,1 — , 7.53 J ir de consumtic in de lm : in vier jaren heelt gestrekt ecu meerdere in voer ter waarde van f of gemiddeld 's jaara. . . .ƒ 3,241,22] i.icT ■ con sumtie van Java sn be drag vaa. ......... 11,622 i uut ie van lijuwadi erika op in al de I brengt tot 1 van. .. f ' ij t. J'jarig (ij, 1.. ". dtu da invoer in da buiteabeiit tui nitvoar, in de ' '■" :in s;i 8 too meer btdraagl dan liet . middelde cijfer ?an ') Ooi de hii ■ ■ «des il»or b in <lc «adel der verschillende buiten! ■ IN. 479
IVzocLi, afdeeling Panaroekan, dis!rikt Soêm* benraroe, 70 palen van Hezoeki, 23 palen van Banjoewangi en LlO palen van Pröbolinggo. Badjoor, dorp op lid eiland Madura, in het Westen van hel Knap. Badoe, eilandje aan de Westkust \an Java, in de, Welkomst-baai) bolioorcndc tot de resi dentie Bantam. Badoean, dorp op Java, residentie E afdeeling Ngrowo. Badoo Boedjan, dorp in Bornéo's Zuid* en-Oosterafdeeling, rijk Bandjermasin. wordt nimmer onder de Badöefnöït gêpt \\ Ir /iili aas geringe misdaden schuldig maakt, wordt root altoos gebannen. Beeuiden hunne doipen KaranL', Kadoe Koedjang en Tjibi liggen de geheiligde naven hunner voorvade ren. Ongaarne zien zij, dal men di raven nadert. De woningen der Badoeïneu zijn vier of vijf voeten hoog op stijlen gebouwd, en met. bladeren bedekt, zij vormen vrij geregelde stra ten, (heral heersen! de grootste zindelijkheid On reinheid. De Soendasché taal wonlt^door hen zuiver gesproken. Zij zijn onbekend met di' letterkunde, of iets dal naar eenig schrift gelijkt. Badoeïnon of Badoel's, volksstam wnon achtig op Java, residentie Bantam, aan de oe vers der TJioedjoeng, in een gebergte dal zich ten /uiden van het, dorp Lebak en ten Koor den van de Keudanirsehe bergketen verheft. Zij worden als de afstammelingen van Pbaboi Si:d\ beschouwd, welke de laatste Vorst van Padjadjaran was. Ontkomen aan den overwin nenden arm van II \sw Oiihn, vestigde hij rich met de zijnen in deze o Oorden en bleef "a-t zijnen aanhang liens< van BobdhA getrouw. Hun getal bedraagt nog geen two I zielenj behalve de kaloearan Mmiteu-mci'.srheii), die, omdat ■^dienst-voorschrift en der liadoeïneu niet lgden, uit hunne dorpen ver bannen rijn en zeven kampongi in hunne na bijheid bewonen. De Badoeïnen verschillen in hun voorkomen weinig m ! i de Mohammedaan> an Lebak. '/ij zijn matig, iq, arbeid voudig en \u-\ ■■ . rschillig. Het Hoofd van dorp beet bij wordt door de inwoners I i als bun i I ,iv. ,k Hel '. ooi naam te mid del van bestaan der Badoeïnen is de landbouw. den ruilhandel begeeft zich hei Hoofd met i ! i naar de nabij gelegene markten, oai zout, zilver. OOr en ariuriuu'en en ruw katoen ''■::. Hun is rijst, mi nten ; a zij slechts op hunne feestmalen. Mannen, zoowel als vrou wen, kunnen met bijzondi vlug heid de bergen op- en afklimmen. Van hunne laken zij niet veel v., Ueu reu zijn hun La< zij zich palen. !),• de kleedingstukken, i den veldarbeid. Zij erkennen een rhouder der wereld als Opperheer, doch hebben een Middelaar tot wien zij bunni i i; deu. Koord) diefstal of echtbreuk Badookan, rivier op hel eiland Banka, dis trikt Blinjoe. Zij val! bij Tandjong Katjari Badoel, zie: Badoe, eilandje. Badoe Mango, dorp op Java, adsistent residentie Bnitenzorg, distrikl Tjibinong, aan de rivier Tjitrftp, Badoeng, dorp in Bornéo's Westerafdee ling, rijk Simpang, aan de rivier Nidjouw. Badoer, dor]) op liet eiland Madura, in het. Noorden van liet regentschap Soemanap. Badoerenan, heuvel op Java, in bet Zuid il van de residentie Bantam Hij is bijna 1260 Kijnl. voeten hoog, Badong, /.ie: Bal i Badonff. Badong, dorp op de Oosl kust v.in hel ei land Lombok. Badong, eilandjes bij hel eiland Lombok, si raat \an Ijombok, tegenover hel Zui (lelijke gedeelte VM het eiland l'audila. '/ij : eene kleine haven. Badongan, dorp op Java, residentie Kadoe, tschap Magelang, in lui Oosten van het distrikl \ Badong Boohooli, dorp in Botnéo'a Zuid terafdceling, rijk Bandjetri Badran, dorp op Java, residentie Sama adsistenl residentie en regentschap Bala distrikl Tengaron. Bag, eiland tin Westen van Nieiiu-Cuinea, i" den We me Misool-Archipel. Hel sla,. der het gebied van den Sultan van Tidore. Baga, baai aan Bumatra's Westkust, in dr I adische zee. Bagaauw, dorp inßornéVsZnid en-Oo afdcel Bandjermasin, lot de hoofdplaats belli.O! Bagolcn, Bagelon ( Bagalein, n' atie op .la\a's Zuidkust. I N Jen daaW Schijnt te zijn ellen- Oude, ! , BA. 48
Neemt men liierhij in aanmerking, dat de lenlijkc bevolking van de Nederlandse lic bezittingen in don Oost-Indischen Archipel, is de opgaven der regering, op niet veel minder dan lfi miliioen zielen') kan gi worden, dan is een cijfer van ƒ 14,884,090, als invoerswavde van lijnwaden van Ehiropa en Amerika voor de tonsinntie in den gehee len Archipel, waarlijk niet als zeer aanzienlijk Ie beschouwen. Wegens do mindere bekendheid met de be hoeften der buitenbezittingen, en het minder vertrouwen, dat in de Overzigteu van den ban ftldaar kan gesteld worden, zal het raad zamer zijn, om de beschouwingen te bepalen bij liet eiland Java, dat, n el eene bevolking van bijkans elf mUlioen zielen, volgens de hierboven genoemde berekening, jaarlijks aan lijnwaden van Europa en Ai. zou verbruiken dan voor eene waarde van ƒ 11,1 r ƒ 1.07 per hoofd. ,i men aan arde hij ver knop in het klein met 100 "/„ wordt verhoogd, dan nog komt dr oo chts f 2,14 per ho Wanneer men daarbij in aanmerking neemt: I°. dal ren niet onaanzienlijk gedeelte van den invoer <!m■ 111 \ Mimüc der Enropesche bevolking, 2°. dat, behi itzon* delingen, de inlai uitsluitend mei k; I leedt, dan moet eene zoo r . in lift oog vallei. Hel is wel tken lecltc der bevol king <>f in i zeer arm gekleed is, — a f 10 por hoofd jaarlijks s; g wel niet als overm i komt 00 voot & ie der king eer ie laag, dan te en dal bij eene li : 1,623,000, i i hei dubbele dier vaarde l>ij verkoop in liet klein, dus van ƒ i wonl. — Dal er lij. duik worden ingevoerd, is wel te vermoeden er zal wel ook voor ren ieder, die in de binnen landen zioh beeft opgehouden en daar liet toenemend debiet van Ettropescho lijnwaden beeft kunnen waarnemen, liij het mi iste na denken duidelijk zijn, vooral wanneer hij daarbij in aanmerking oeemi bel hoog ink< md regt eu de vele gelegenheden, die de Javasche kus ten tot sm len. Oni 11 zon liet Ie vee] zijn, om in den invoer ler sluik zrlfs tot een eenigzutf leelte de vervulling ie zoeken der langs den wettelijkeu onvervuld gebleven behoefte. Evenmin kan bier in bij zondere aanmerking wordi I «ie bivoei van lijnwaden \au de West van Indireii Ben galen en van China, .Manilla e:i Siam. Deze hccSl bedragen voor de lijnwaden van de W« I van [ndië en : In 1853. . . / 98,2811 , L 864. . . , 1] , L 855. . . , 114,104 „ 1856. . . , 10 57. . • . 15i ƒ 59] terwijl daarvan ! ix: In 1853. . . ƒ 17,988 f lv-, i. . . „ 2] , 1855. . . „ 11,557 „ L 856. . . , i: , 1857. ..,]» .. blijfl m( of gemiddeld per jaar / L 01,470. en voor de lijnwaden van China, Manilla Siiiin heefl de invoer bcdn l„ is:,". . . ƒ 0,637 , L 854. . . r 13 „ L 865. . . „ 5,811 iö. . . , 22,340 57. • • . 25,946 / 77, i en do uitvoer: In LB6S. . . /' L.572 54. . . » 6,136 . . .. i , L 856. . . 57 3,901 blijfl ui of per jaar /' 1 1,116. bladz. 3U9 2° kolom. IN. 480
Van lijnwaden van den Oosterschen Archipel daarentegen overschrijdt de uitvoer verre het c 'jfer van den invoer. Van die kategoric toch '"<l'i de uil voer bedragen : In 1853. . . ƒ 632,611 , 1854. . . „ 676,918 , 1555. . . „ 682,941 • L 866, . . » 720,079 . L 857. . . „ 570,705 / 3.253.154 e " <le invoer: In 1853. . . / 47,117 , 1854, . . , .32,187 „ 1855. . . , 1(5,292 . 1856. . . , 60,167 , 1857. . . „ 43,443 , 199,205 Zo °Jat er meer is uitgevoerd ƒ 3,053,949 Of gemiddeld per jaar/ C1C.789. ''• lilijkt dus, dat de uitvoer van deze ka -1 '■'"il in het tier behandelde tijdvak, met uit- \ran het jaar 1867, jaarlijks is toe """"■n, en den invoer zoovel van lijnwaden . D den Oosterschen Archipel ah van lijnwa- T V;| n de West reu tndiö en Bengalen en f ,} China, Manilla en Siam jaarlijks met ruim J 6 °0,000 overtreft. h l ' Zl ' bijzonderheden verdienen te meer op i * la g, wanneer men daarmede in verband rc "8l: • de niet onaanzienlijke teelt vrm kapqs of katoen op het eiland Juva /.i:lf, eu • den iv- en uitvoer van ruwe katoen. t e , ri . .De me - dei '' bevatti jfers, ir te betreuren is ( omdal aan dl- i', '■ ( '' ( ' IMI ' 'I binnenlanden bekend is, v.V,;,.' 1 , ! '-"J kllrM d er t« oog moet v ;il| ,'. Maar wanneer men mei de kennis ■ \vn invoer, dio ■'■ prl '■ ■ . w'- ■ , 27,9 '• • • , Te tnwsporteren. . . pikola 178,871.— Transport. . . pikok 178,871. — terwijl daarentegen de uit voer vermeld wordt : In 1853 van pikols , 1854 „ „ 714.50 „ 1555 , „ 1,283.24 , 1868 „ , 2,714.00 > 1557 „ , 1,867.99 . 7,059.03 dan blijkt het, dat de Ja vasche bevolking, behalve het produkt van hare eigen teelt, in vijf jaren tijds heeft kun nen gebruiken cene hoeveel heid van pikols 171.J of gemiddeld 's jaars 34,302 pikols, dat is bij kans 4,300,000 Amstcrdamschc ponden '). Al het voorafgegane schijnt te leiden i volgende eenvoudige conclusie: dat de l king van Java, behalve door invoer van i hetzij langs den legalen \vt"_ r , hetzij tei sluik, in hare behoefte aan kat oenen goederen, tot ecu zeer aanzienlijk bedrag*), roorziei door eigen fabrikatio'), die zoo belangrijk is, dat er zelfs gelegenheid i van ruim 0 ton gemiddeld pc aan lijnwaden van den Oosterschen Archipel wordt ingevoerd. Doch alvorens over te gaan lot gevolgtrekkingen en bcsehouv. die conclusie de Btof schij niet overbodig zijn, vooraf op tv r bü zonderheden te wijzen. ') D;:', in verband tol den afoem lijnwaden van Kiiro[>a en Amen!. . 47;) meinle invuer ca duarti . itvoer van ruwe katoen niets ieii<U: prodaktie op Java zeil', tal wel "iet behoeven opgemerkt 1c worden, *) In verband tol de gegeven berekeningen, dat bi '••lijk op/ ! 1 men word 3) Zon de ' tot zekere ntcen, alwaar voor 1 ■ "-', die raimtens op 5 m , 1 len, een mvi ƒ8,250,000 per jaar, - danöOcenta per hoofd, of liever ƒ 1,20, wanneer men die in ip in het klein, stelt op het dubbele of/ IN. ill 481
De invoer van lijnwaden met rcrüi'ikutcn Nederlandschen oorsprong, waarvan ven wordi ecu inkomend rq ' van L2 l /j •/„ met additioneel, heeft bedragen: In 1853 / 7,898,464 , 1864 -, 7,454,625 , 1865 » 6,604,168 I, , 6,353,054 , 4,778,081 a i, tonder eertifioaat. «• 8,755 terwijl van vreemde lijnwaden van Europa, ka en de Kaap de Goede Hoop, waarvoor vcrschuldig • van 25 °/o idditioueel, de invoer heeft bedn 101853 /- r '. sl| r 354 7,654,164 , 1866 ~ 7,846,416 , 1856 , 7,966,078 1857 * S, ISO.IIO Voor liet oogenblik zij het penoe? liier te opmerken, dat, in weerwil der bi tniug ') aan liet Nederlandsch fnbrikaai toe nd, ilc [nTOer daarvan in lsr>7 ruim iOO.OOO minder was dan in LBB3, terwijl l.i-crd die van vreemde katoenen goe« deren in 1857 !>ijnii ƒ „urr dan in L 853 is geweest, zoodal de invoer van vreemde lijnwaden nagenoeg beefl gewonnen, wal die van Nederlandsch fabrikaat heefl ver« loren. Die vermeerderde invoer van vreemde ka toenen goederen komt daarbij niet alleen ïen \oiudeele van de vreemde vlaggcDj daar ook du Nederlandsche vlag daarin gedeeld beeft. Hot blijkt dat uit Nederland aan lijnwaden is aangevoerd: In 1853 ter gezamenlijke traardo van / 8,383,471 waarna ;um Nederlandsch fabrikaat » 7,298,454 dus cum vreemd fabrikaat ƒ 1,055,017 menlijke waarde \:m f 8,727,642 waarran aan Nederlandsch fabrikaat „ 7,464)635 dus aan vreemd fabrikaat , , \ . t j.scs.Ol? menlijke waarde van / 7,740,077 Nederlandsch fabrikaat „ 8,004,188 dus aan rreemd fabrikaat „ 1,135,909 ■ ƒ 7,76 rkndscb fabrikaat * 6,353,054 dus aan rreemd fabrikaat » 1,41! , 1b57 ter genmenli. ■■ van / 8,888,38] waunui rlandsoh fabrikafit u 4,773,081 Jus aan vnciml fulnikaat r 1,516 li r Nederland i ) uit Ne derland in 1857 voor i. Ie van ruim / 480,000 uu uvn,„l fabrikaat nu ui dan in L 853 '). 'i ba li de invoer w 1 aai mi andere landen b in iv.:; / i ,1854 ', 5,49] r 185fi , L 856 , 1867 D lef" ad febrikafttj i , ') li ai fahriliimt net 5 °/ 0 additioneel te 2lii/ 4 % ' iliri- 13'/, °/ 0 ■ [8% % ■) '■'■ i) Berekend o»*r tiwl IX. 482
lauden dan Nederland, meer dan in 1853 is aan gevoerd vuor een bedrag van / 1,849,019 '). Alsim nl In-i bijgebragtebijeenvattendc,komen *ij, in verband tui de i conclusie, '' :| l do bevolking van Java ei fabri catie van katoenen goederen heeft, aanzienlijk de belfl te vo *" hare behoefte daaraan (eene bi Bcrustelijk op eene verkoopwaarde van jaar lijks f 60,000,000 kan gesteld worden) en bo v endien voor een belangrijk bedrag te expor ten, verder tol de volgende gevolgtrekïrin i' ll ' l en beschouwingen: I°. dal de eigen fabrikatie van katoenen goedereu door de bevolking mei de conoui :en den in voer van Ujnwade «pa, Anic rika en de Kaap de • loede Eoop; '*■ dat, hoezeer liij die bevolking, naar beweert, voorkeur voor haai brikaai bestaai, die \ oorkeur echter niei om de bedoelde urreutie te verklaren "); 3*. dat, hoezeer niet alles, toch ongetwij feld i-m veel tol ijkheid, om die concurrentie vol te bonden, liecfi bijgedragen liet hoog inkomend re de katoenen stoffen 'j; 4°. dat liet bedoeld inkomend reu'),, i tijdens onze vi eld tei bescherming d lic fa brieken, aé i - 'ii' gcli geilheid ir L r r\ en tol hel < ten van katoenfabri s°. dat, terwijl yroe fabrikaat vrij was, die vrijdom, als on bestaanbaar me< het Londensche trak taai 'I, op de ver; ir men hel -.'5 °/ 0 "1' ' a niet wi] i ia ven o°. dal van, da - ~ door dc din| om èene industrie, ilic hier I te I 7°. dal ait den toei ■ in Indic vreemd en den afhemenden kan leidi van hel inko knli lijnwaden I" ZOU wordi J . dal aeerdere belemmering, indien, gelijk i hel jnj SOU zijn; ]t .J Berekend over hel eqfer wa L 863 bi j e ' ''' ring 88 ", ü . — Doch ti Z |- ' Ji i wordeni hoe j e Tan '' ler NcilcrliiiiiKc-lir rug uit anden "M Nederland aangevoerde i f ''""'- — Dai deu \ rug ii' : "i worden pnali ■ wanneer men Dagut, dal ie '\aroa j ' '■'■'•ui.l -f!,,. . ] eemde landen heeft be -149). 111 18S8 f 5,011,(87 .. isr, i m r, > LBSB ■■ 1866 „ » 1857 „ danrop kon r) van v o|l '"''' tullen uil i lianen VOf Wnderi i , . ') Men m ,<lat, ■ ordt verhoogd, van i IX. 31* 483
10°. dat, wel ia i ming 1 weinig enen zou hebbeu, eu dal dus de I istrie hier te lande ar ion loopen van te niei te ■: /.mi kun "I' Int (e niel gaan eener industrie, die door kunst • worden in hel lei en "<■ hou ad wel al 11°. kon I 800 als Wel eens lic ■ i van der uitvrachtcn voor onze ■ii ver h e der tn -111111 ■ i ■ \ md I li aan lerrjcn ')■ dat, in allen geval, tegen Lei gevaar van vermindering \.-m in- en i onder Nederland; ■ - berming van die vla r zou Eijn en di zou werken dan een differentieel regl herkomst der ingevoerd, of \an o l" ntning dei (leren. In weerwil evenwel dal die gevolgtrekkin gen er I" nhouv ing< n, <">k nis hel n 11 tooisel van de verkregon ondervindin meer in <n ere< schijnen te zijn mei de beginselen cci ir, die tevens bei onhoudbai toonen \ ;mi cci i ide, welki .1 van den \ reeinden bande! i ■ niei te grooi te doen n gelen neemt, w meen wordt belemmerd, blijft er eeuo ' elij* : of bet wcnscholijk !..■ ■ van lijnwaden onder de ' 1( " e niet \* van lijnwaden uit Europa, '• ilc K I >■ i.s veel i Op undipc | fclbaar no ten, wanneer zijne he\ i i duurder moet betalen d scliijni i 'ijken twijl al:, door de niili'l' : '' , ]t loencvoerdc. I' wel n ■ lioopto In ..j n j« in den i in, In trojiisclio klm :l '''' onderhoud h ') 'I rcftmde in .... , . . ■ . 1 ■IcMI I die 5 jaren onder vreemde vlaggen naar Nederland, maar opwor0k oeifoq-pkf pokfq sdggerg IX. 484
Daar Bcliiei integendeel veel tijd over, dien hij voor de voorziening in rijn levensonderhoud i'irl noodig heeft. Indien hij dus dien over i, om zich dooi of anderen arbeid > ■ verschaffen, dan i beid bij hem minder in berekening komen, dan hel iioet wezen onder k< btstreken, waar 'Ie lir! i oter zijn en de mid delen, o ie voorzien, zoo veel üwpanning koßten. Ware i zou, *6lft onder de ■ 'ie. van kal : < on ijk de concurrentie tegen van Bwoerd fabrikaai kunnen volhoui dei den la I zal hij tijnca De : tropische klimaten zijn i limi d bij 11 de daar- Itcn jirikki I lo '"' '" j '' , I||i 'i' i haai ' " ')■ andere 11 uil de U Om de ""I 1 ie bekomen, di dl.'"" j" de 1-11 ■. Brond f-' 1 '!, ' i, dal I ennia altijd en oiei in a "jut. de g der or: iselen mogelijk; en wel litt minste in grond kend. ld bij der zelve onder vei uiten, mot aanwijzing dei chou einde, k te doen, de lx i voor het oor doel ■. lic! . In gQvuld te e. — I rwerp verb ■ ruilmiddi ii, om twi uilcr, van ' de re ■ Aangaabde Java vindt men vermeld den uit voer voor partikuliere rubening van specie: ij V ! »nr- IX. 485
in m / 8,759,0! - 1864 , , » » 1856 , , . , 4,686,467 , 1856 . , „ ~ , 6,63! , ISO7 f ■ 0 , „ i 4,451,131 ƒ 23,119,916 i is ingevoerd: in 1853 tut ecu bedrag van / 2,504,836 „ 1854 , , „ , * 0,430,856 , 1856 . . „ 0 , 930,097 , 1856 00 0 ~ 0 3,657,655 ;/ 1b57 » » # // » 4,424,536 „ 17,947,980 weshalve ilc p&rtikuliere uitvoer den invoer heeft overtrof fcu met een bedrag van f 5,171,936 ■ ndal de Bpecie, en wordt mede behoeften, ; pen in <U i u door i vermelden uitvoer, e beschouw in; r leiden A op die wijae de zilveren etwijfeld vs aiel \:ni be :;n, na te gaan, aan welke oor oitToer /.ij toe blijven, als ook of de lx ontoa urheid, dal taald moei wor of produkten, betzij in geld, produkten on kende zij». Wanneer «lus de handela ren Int ie, of )■ dan mi ii den n der uit te in hel twi l. dal L 867 voor een bedrag ran minstens ƒ 5,171,03" peoie meer uit- Jas ingevoerd is, voor moeten houden, dal in hetzi ' do vaarde t (*.-1- ran Java uitgevoeri en produkten zoo Teel minder heef) be dan de vaarde ren den in Ondertruachen blijkt dil nici uil I aande den Javaschen I del is n deeld in de jaarlijks door den Minister >"" Koloniën over de jaren I.Sjü —L 867 ingedicn»* i en I. Volgens die stukken lixh zou de partikuli** invoer aan goederen bebben bedragen: in iv,:s. . . . ƒ 29,480,076 • L 864. . . . , 83,877,844 • iv-,:,. . . . „ 82,064,160 f L 866, . . . „ 83,0] " :: , ƒ II en de partikuliere uitvoer; ■ • • ƒ r 1 88 l. . . ■ . . „ f LBsfl 84,78 • • • ' Ho7B;iB ° , „ deren, i i be I zuil üij dan ƒ __'. zijn uil - IN. 486
Heeft dat bedrag niet gestrekt tol betaling van meerderen invoer, dan zou daaruit volgen, dat het aan speoie meer uitgevoerde is ge weest eene remise van overwinsten, terwijl in »et tegenovergestelde geval er niets anders overblijft dan het er voor te houden, dal een hiel gering gedeelte van de uitgevoerde pro dukten heefi moeten dienen, hetzij ter vol doening aan in het moederland of elders aan gegane verbindtenissen wegens voorgeschoten kapitalen, hetzij ter realisering ten behoeve Van zoo celen op Java, die daar slechta tij delijk gevestigd zijn. IU-i laatste alternatief mag wel voor hel ""■'• i waarschijnlijke worden gehouden, vooral Wanneer men daarbij bedenkt, dat van L 853 '"i on mei L 857 de wisselkoers gedurig boven baan, zoodat, om gelden naar ' U; t moederland of elders over 1e maken, voor zoo ver dit niet in produkten kon geschieden, "'' vrij wat voordeeliger was, dit te doen Per wiegel; — maar dan lijdt liet ook geen '"'jlel, dat, in weerwil dat de waarde vanden er schijnbaar bijkans gelyk heeft gestaan '"'- 1 die van den invoer, I Q die uit ; '"'isvwianlr miit- t dienen om den invoer te on, ontoereikende is gew< ■ . Zijn de bier gemaakte gevolgtrekkingen |' llsl , dan zou daaruit voort \ loeijen, dat in ?°odauigerj staal van zaken wel eenig gevaar fataal voor de BÜver-eirculatie, maar dat lt toch nic-t ontstaat uit liet feit zelf, dal '' r ''''m- zilver : circulatie bestaat. Vroeger, toen 1 '"'" den zilveren gulden had, maar daarne- Vens i niet als pasmunt, maar als circulerend j'"'' I ! ii, hel kopergeld, met de willekeurige p 111 ' 1 » 1 --, dal L2O koperen duiten gelijke waarde ''"'''''il als een zilveren gulden, moest het van het zilvergeld plaats hebben, o Wft re de partikuliere uitvoerswaarde meer ,'"' voldoende geweest om den invoer te sal j' ''"■ Toen was de uitvoer van : i Oet iL ü kopergeld, dal ver boven zijne | ' !|i '' r werd uitgegeven, op zich zelve eene pa ulatic. Thans echter i gelang de waarde vermeerdert, waarover . ''en partikulieren handel <le beschikking iii'v, Ul * voeï word< gelaten, om daarmede de pJ?? rBWaa «le ie salderen, hel ■ evaar van uit ,, ■ !"■ der zilver-circulatie meer en meer ver '"''•n Mi. d^.'''' 1 ' ei Fgescheide oven roer van ■ B**n voorwerp van speculatie meer zijn dere waar ™' Belegen in vangsten van het Gouvernement in India op verre na mei toereikende zijn, om de uit aldaar te dekken, weshalve, zoo lang bet kultuur- Btelsel blijf! bestaan, of liever, zoo lang verre weg hel gri der produkten, welke door dal stelsel in handen krjjgt, oaar Nederland mooi worden verzonden om daar te worden eerd, het ontbre kende tut dekking der uitgaven, hetzij door wiaseltrekking, hetzij door uitzending van naar Java moei worden aangevuld. Het spreekt ;ens van zelf, dal hel gevaar niet minder zal zijn geweken, wanneer men er» overgaan raogt, om al de Gouvernementspro duktcii in Indifi te doen verkoopeu. De Gouvernementsinvoer van specie op Java heeft bedia In L 853. . . / B ,1864 . . „ 17,006,915 , LBSS. . . , 7,111,689 55fi. . . . 12,865,760 , 1857. • • » 1 -2,120,000 / 01,50.'. terwijl door hel Gouvernement naar de buitenbezittingen is uitgeroerd: In LB5B. . . / 841,460 , 1854. . . » 8,841,200 55. . . » 883,500 , LBSÖ. . . r 3,162,095 , L 857. . . r 1,570,655 . 8,088/ zoodat van ISso— ilour hel Gouvernement meer in- dan uitgevoerd is / 40,173, Wanneer men daarvan i aftrekt hel i ftrtikulie ren handel meer uitgevoerde ad * 5,171,930 dan blijki op Java in hetzelfde tijdvak, te zijn vermeerderd mei een be ran ƒ 41,301,1 Alvorens van dit onderwerp, voor zo.; i, laten wij hie I blijkt, hoc het ui den Ja lelijk mei Nederland, mei «) Het zal »•«'! 'Ü" »P lc merken, dat tA'ft tul mli IN. 487
vreemde landen en mei don Oostereohen Ar chipel, gesteld is met den in- en uitvoer van tud met den in- en uitvoer van chappen. 53—l s -'7 is door partikulieren aan land oerd ƒ 70,838,405 r ingevoerd. ...» 01,53 i lii ppen meer J 8,801, 1 K' erland in gevoerd ƒ rsjiis,^:! rvaarta uil I „ 49,048 « 5,68' ut voor efl van / 3,11 appen / 59,766,614 hts „ 48,628,887 rderen invucr ./ . . . . ƒ i.',: '' 831 , n len len heeft > met eenb Irag van,/ i hap f 01,018 . . . . y si. . . , D , 11,009,477 : ' r > len i i t het vorenstaande blijkt: 1". dat, voor zoo ver betrefl don handel mei Nederland, de uitvoer ren of koopmanschappen den invoer overtreft met ruim ƒ 8,1 rwijl, in weerwil van den belangrijk meerderen invoer van specie, de uitvoer nog voor ruim / 3,000,000 oi 2°. dat, wat betrefl den handel mei \ landen, de invoer zoowel van gi all van Bpecie grooter is v, de uitvoer van beiden respectivelijk, eu wel tol i in bij kans /' L2,0Q0,000, terwijl di 3°. wat betrefl den handel met den Oos tendien Archipel, de uitvoer - ipmanschappeu èn van i laatste tol een /.eer aanzien! overtref den invoer van beiden. Wal den handel der Iniilenliiv.il i treft, de daan an gepubliceerde o\ i ten, ongerekend hunne onvolli te wensehen over, dan dal men neb I van de z ' aldaar ieti n veroorloven dan eene bloote ■ 11 die overeigten, aa in- of uitgevoerd. Hij optelling van de daarvan liii i I'S en vol 455 en volgende), blijkt liet, dut vnn ln-1 jaar' 1857 schijni overziet l»-t licht te hebbeu / I es uitgevoerd , G jaren mooi in du vil : , ... 'iis* naarden Oo torsohen Archipel in ilcjurcn is uitgevoerd ton i pooie foor ruim ./ Ten aanzien »an hel moei mi ■■ I". dal hel ejjfer vao don uitvoer van over 6 jaren, terwijl Mi dat voor da iroer ilttii bel ' bc*' 8 ' 1 [UU IN. 488
In hoo verre onder dien meerderen invoer 'ink 's Gcravernements invoer van »p grepen, kan niet «orden aangewezen. Van Banka, Manado, de Molukko'» en Timor is het blijkbaar, dal de Gouvernements-invoei bij de overzigten niei is verhandeld. Van do ove ieel twijfelaohtig '). Voor den algemeenen handel Bjn in Keder landsch Indië opengesteld de navolgende ha- Vl 'ns, als: Op Java: Batavia, Cheribon, Samarang, Soe rabaja, Pasoeroewan en Tjilatjap; Op Bunfcktra; Palembang, Hoewara Rompen, lk'iikoclen, Padang, Tapauoclie, Natal, Priaman, Sibogha, Hnros en Singkel; Op hel eiland Bintang: Bionw (vrijhaven )■. Op het eiland Banka: Muntok; Op Bornco: Pontianak, Satabas, Ilaudji tin eu Bampit; Op Mnlrninnr. .Manrwlo ra Kenu (vrijhavens); [en M olukschenArchipel : Amboina, Baada, Ternate on Kajeli (vrijhavens); Op liet eiland Timor: Koepang. Nederlandtck Indii '). I. Officiële stukken en bcseliciden. Mr. I. .\ii 1809, 1017, 1032, IGSO, 1807, 1815, LBlB, L 836. Batavia, 1848. B°. vermelding van bijzomkre uil r stukken is korllieiilshalvc ai wege gelaten.) ,1. ie» 21 Ji'ir 1700 ' Qi Rei/ ! 17.'il i,nli"/x ■ Oclro, - 't". -y bij de 6 ■ :. hi 'Ijai; ■h i- lang geictyy O. I. irticuUn .■ii den Archipel, niet alben, die nel Nederlandsche I erkennen, die onder vreemd aan, 100 als Singnpoera, Malakka, Poeloe Pinang om I'imot Delhi. 01 men in dt ''■'ir ioo ütge trekt« i ; »n de benaming v :ni o, ~ ■■/ bebb« ■■liijnt '"■'«■iji,; , o worden, n evenwel van die beide opmerkingen, " '" blijf! hel venehil groot. ') Waren die o\ lledig en naaawkenrig, 1111 ion bel onder anderen opmerking verdi ul -. terwijl U uiwim van 1868—] : ƒ j . nieren uitvoer van i -iizicii van de ipeeit vermeld wordi ' van / 514.478 iavoei van „ 205,760 ''" s "neer uitgevoerd / 245.713 .*Vttiiiii. c . r ~,,.,, nagaat, dal Bioun eenen belang j * a uitvoer heef) van yamlir en peper, v, . I'" ii, dan k«" v i '''' '"' r, dal daar: Bkeerdei , de prodai g P*pet hunne betaling, n. om »tandigheid, dal die j«r'" ! I '''■'•» weg, - peper pro» \rrlian.l tot ■ liriftcn over . die zich, bij dun tuur over i! : ■vijl zij uit de op verschillende cil IN. 489
de Twee Gebroeders of de Soembing en do Sindoro, op de grenzen van Kadoe, als ook het Diëag-gebêrgte, hetwelk Koord-West waarts op de grenzen van l'ekalon<;an en lïuiijoemaas ligt. In 1855 bedroeft <lc bevolking van Bagelen 629,4)74 Zieleu, ouder welke. 3 1.'5 Kuio|>eanen of daarmede gelijk gestelden, 1681 Chinezen eu 48 vreemde (Josterliimen. Deze residentie, vroeger behoord hebbende '"I de Tontenlandejt, is sedert IN3O, na het B Wde van dm .lavaselien Oorlog, onder het '"uniddellijk gezag van liet Nederlandsen Gkra »ememenl gekomen, '/ij ligt tusschen 109" W ','" 110° 11' O. L. cv tunctao 7° en 7" 57' j H-j — en grenst ten Noorden ;uin de resi «entie Pekaltmgan, ten Koord-Oosten aan de te *dentiën Sunanuig en Kadoe, ten Oostea **n de residentien Kadoe en Djokjokaita., ten ' u ''leii aan de lndisehe 'Ave, ten Westen en '"'d-Westen aan de resident iëu Banjoi 11 Tagal. Zij is verdeeld m vier afdeeUngen, W|l len, die der hoofdplaats, bestaande uit At: '"eiitsehappen roerworedjo en Koelo-A rdjo,— «deeling Keboemen, bestaande uit. de re •-'' ni seii;,|,|, lll Keboemen en Karang-Anjar, en * afdeeUngen Ambal en Ledok, ieder met hel j. e BB|it«chap8 B| it«chap van gelijken naam. — De afdee !LrM| ' Keboemen, Ambal en Ledok worden "■ s '"'"-'l door Adsistenl-Residenten. * '"gelen behoort tot het regtsgebied van (] ' Kaad van Justitie te Bamarang. Laml-ra- An,i Z ï Jn " t " vi ' st '-' 1 te Pöerworedjo, Ceboemen, al s ', "' Wono «>bo, eu op diezelfde pk, det * 8 '■ r l " ' 1 ' " orilt ritting gehouden door line " l '.""""- r|L: "" lr " fegter in de tweede afdee «■ we te Samarang zijn verblijf houdt. ressorteert dit gewest ouder de lw sede militaire afdeeling. ]|(i " vil »lt in deze residentie eêne Qouver wents-school voor Europeanen te Poerwo '''.l". en drie inlandsehe goholen te Poerwo '"'.l", Ambd e,i Kebóemen. Ook is te Qom- Dong gevestigd het korps pupillen, zamenpe •«ad uit afstamnielin-en van Europeanen, die ?or den militairen stand of voor de uitoefe un g van eeuig ambacht worden opgeleid, "e geneeskundige dienst wordt waargenomen >f "- de drie Officieren van Gez., die hij de -ar- geplaatsi zijn. zijii er vier in getal, n Wonogoir° enrOW^b ' A " lhal ' Kl ' 1 ""-""' 11 en oadwhoud"* 8 "'""''' l Z ' j " V< '''" °" "° Tiea " ocd koml"' I Ur '" r die van het Noorden w , Vlrv ! ; V 0 1'"»-» een L'root moeras „f rmeo, "" Oef water door de rivier Lerang in wordt J , e nL ' lin - llliar Ac Bogowtmto «o- ll ,T V " tTll ' ''"■' KlUr (lil ■ nis il " 1 ' men ] h '" ull ' r '- '"eren. de ]'' V "" r " :i: rivier,.,, zijn : de BogOWOüto, de 4 l '"'-' llr Djali, de (ie 1,,,,.:, de Lokoeloe ü udcr Tt ''J'" l .!' Qoeling en de Djetis. ue oergen verdienen genoemd te worden: Do hoofdplaats der residentie, waar de Resi dent zijn verblijf houdt, heet I'oerw oredjo, en ligt op 7° 49' 30" 'L. Br. en 110° 3' Ü. L. Bagelen is eene der rijkste en vruchtbaarste residentiën van Java. J)c grond, die hoog en vulkanisch is, levert koilij, indigo, thee, kaneel, rijst, tabak, suiker, maïs, katoen, kokosnoten en allerlei vriiehten. Hel getal de-sa's i n kaiu poaga bedraagt 3,088, waarvan slechts 31 zouder velden; dat der landbouw eude huisgezinnen 100,810, met ongeveer L 57.466 bouws rijst wl deo, van 500 vierkante llijnlandsche roeden ieder, zoodat gemiddeld een huisice/.iu ruim anderhalve bouw heeft. Van die uitgestrektheid rijstvelden waren in 1555 10,01' J bouws a!'_v- ZOBderd voorde liouvernements-kult ures, 26,2 1 S bouws onbeplant gebleven en 131,629 bonus beplant geworden. Voor eigen kult uur der bevolking hadden deaeopgebragt L,952,83 I pikola (124 onde ponden) pmü of rijst inden I Het getal klapperboomea der bevolking be droeg 1,659,381, waarvan ruim de helft vrucht dragende. Van de andere voortbreiiL'selen, die rolking teelt, is het (ijler onbekend. Omtrent de Gouvernements-kultares, die ziek bepalen tol kofflj, indigo, thee en kaneel, wordt in IV>5 het rokgende vernield. IV kolüjteelt, waarvoor gebezigd waren 32,502 huisgezinnen, bad opgeleverd pikola van 9,182,519 vrachtdragende bo> waarvoor de bevolking had genoten fi zoodat 1 pikol was verkregen van 143 b, en 1 9 "/ i„, pikol per huisgezin, terwijl gemiddeld een huisgezin had ontvangen /' 1.6,03, dal is ruim / 8,29 per pikol of ruim i per vruchtdragenden boom. In het begi bedroeg hel getal koffijboomen ï waar van 11,298,862 vruchtdragende. Bij gebrek aan ikte gronden was er echter wei op verdere uitbreiding. Voor de indigoteelt bestonden 120 fiibrij ken en waren afcezonderd 60,849 huil nen en 7,866 bouws, waarvan warden verkre gen 211,822 oude ponden indigo, of gemid deld nagenoeg 87 ponden per bouw, waar voor de bevolking had genoten f 817,674,50, dat is gemiddeld nagenoeg / l,r,u pet pond', BA. 1 49
Het geamplieerdi i •'< O. Tnd. , A,/ /'■- cknemnge eau alle disputen tien, den L 3 \CartHdexes jaers gearresleert. Nitxy. c,i corte verihoo helickhtyt van de gcoetr. W. I. navigatie, 1623. 4°. Plakkaten der Staten-Generaal betreffende de Oost-lndischc Compagnie en luire Privilegiën, in het GrootPl(ikkaatltoek\n.\iC\xs raSciiELTUS. Arl;ickvl-ln- '. O. I. Com/i. h) th Sttitru Oen. i/i ii '.'•> Sfjit. 1072 gean Vmst 1(172. P. Onlrcs, 1 nstruclii-n enz. itor 0. I. Comp. voor komende in verschillende drukken, a&onder lijk of bijeengevoegd, allen in P., (e veten 1. Artikelb, i Sqpi. 1748, htrtien 11 Ocl. L 747. xtruclie voor de errsle gezagvoerders oji i>. 1. i 'S. L, ciap der trit n n. mede op Int < hun van hm i I! 7.i Uagie-or tar Straat ld. C. ZeÜOx '',;inl 7. i Bengalen. 9. Tnttruetü 't Canaal. 10. I 1 1. Oren "-' niil -19. ['S. I 11. ' hei digihouden der tcAtjx dt n W dé mrJr té rocr< 10. : 17. ■ '.? ro/X-j gezondheid. 'Uil i-2. I 'nstnicth redikanten troosters. 2',i. Instructie op het tcheept-toldg boeti 24. Examen voor dt Capitaitu en Captain ÏAfutenanU hij ,1' 0. I . I Conditihi door dé O. 1. Comp. aan alle partiku liemi geaccordeert om voor hum Camp. tehepen té laden na Batavia ent. L791.P. Troclamationi, Regulations, A,i Oren», printed and pubUihed in tit Java, l/i/ the Brituch Government and tuier tit tHtthoritf, Vol. I, Sept ISll—Sqit. 1813; Vol. 11, Sept. LBlS —lBl6. Staaitblad landich-Indiê van 1 MG tut L 846 met register. Zalt-Bommel. LB47.(Verder jaarlijks in eene afzonderlijke afleverü volud.) [mp. B°.(Nadrukder officiële oh J. ï. Gastee Visscbbb, lndt op het Staattblad vat Ba tam. 1846 ll 't ' vaststelling van het n liet beleid der licht uit //e htssclu. verft" welde siul, I beraadslagingen, Zalt-Bommel. k B°. Handelingen der regering tn der Staten-Oenera» betreffend op het beleid in N^ l O. In,U,. utrecht. L 857. 8 Deelen, i het beheer en den 5i,,,,! land TndiS en ter kiut van Ovinea, Tol ij Deelen, loopende over 1849—1854. ünp- ° ' (Overdruk uit. de Staati-Couranis wordt "*" Wam, Nederlandteh /, sedert de Grondwet van 1814. ' yenhago. LB6O. Dl. I. t Iravcnhago. 1 859) van il ('M: Koloniale debatten qf het verhandelde in de beide ka betrekking tot de h • ~,i het i : -1850, uil toezigl van Jlur. J. I. Cobsj ca di ' k u \ \ i.i in i ~,, Deze debatten zijn in extenso <<■ ' in hel Bgblad der **\ rant en ook volledig ovei bet dagblad d\ /! ' IV f • tul Ned. i ii;ii .1 Dl. 1, 1)1. 17. J1() ' 113). het IN. 490
'ii 'Ie Staten-Oeneraal, aangaande de ko loniën {Humt. m Oetekr, v. h. Ind. Ge iti. Jaarg. VI, hl. 260). De luduche Wetboeken. Zalt-Bommel. 18 17,1848. : ' Deelen. 12°. (Nadruk <!<t officiële uitgave.) wetboek i-tin koopham ' ! LB4S bepalingen evixg in -\. Ind, Ainsl. ! burgerlijk wetboek voor N. Ind. Amst. Is: "'.'.'/'■ i.k.,/ op i/f regterlijke orga, N. f. Amst. 1848. B°. "i"'li,ii/<;, betrekkelijk faillissementen v» N, 1. »t. LB4B. B°. Zie over 4e vroegere wetgeving ranNed. Indië, dr Ordonnantiën en Statuten van Batai i;i van 1 61 ! en lietgeeu daarmede cvalleu, alsmede over de i der nieuwe vi etboekcn: "■ L. WICHÏKS, Red ji'iilir'ul van ilc itttoerit vtgeeing in ■V"/. Tfid. lal.' IMS. "Ir. L. Mi.iKii, Bijdrage tot <i< der i V. /. Jaarg. 11, D. t, bk : !!\ vv.) l i Bijdr. tot de kennis der 'omen. 1847. lil. 111 w.) *•• dk Pihto en ('<. M. \\n du l "cd, /,/,/. [Themui, regttkundig tijdtchrift, Jaarg, l\, \ C«B. Bene volledige uitgave der Statuten vaii Batai ia, 11 jaren dooi den heer L, \an \ digd, is niel tol stand gekoi "."'' i. Ind. Batin ia, | -'1ni1,1,,-,ij. Jaarlijks sedert LBl7. s J . j "" Ugaand» n l/e -j" "'''/"""'A' ;V 7 /,,, | 111 Bei i - LB5O. — I ;. — Verzameling der algt lers, besluit 'ructiëa, vitgtv. aan d hmgi •-1850. I i en LB5l. :.' Deelen <g van den . 1 Ver 1834 tot L 845; 3 Sederi jaarlijks vervolgd. Batavia, Lands drukkerij. Butaviasch ftment (Dit /.iju de verschillende namen, waaronder, iciëel dagblad te Batavia JI. Tijdschrift A. Tijdschriften geheel of groot en decis aan il e kennis van Neder landscb India gewijd. W. 1!. va» BoË\; i.i.. Tij ' '. I. ./. I—lo Jaarg. —1848, di eerste J i,, kl. B°., de i \.i : 11—-.'l Jaarg. Z.-Bommel. L 8 19— lijks -1 deelen, imp. hmde Batavia, sederi LB5l. hud-, la» te Serie. 'sQrav. l^.'i:;—LBs6. I I;, Tweede Serie. Amsterdam. iv,r> ri | rer dus \ «■//<■ te /,:ili -Bommel, later U .1. O' k van !>. III.) e. I. IX. 491
E. de \V\.\t., Indisch Magazijn. Tijdschrift ler L 844, 1845. v. Tweo rgangen. | onder I. '1. Mr.i.vu.i, Dl ('\KMiKi:, . La Baye. 1847—184». 8 Vol. 4°. Ta; ia. aakt.) J/i I rtgi .Mr.' S ' C. DB Wa O, '. [ill , Mr. L - 1 ii Ne eene or de o bij - dr.-. ler en. Tindal en 8n iet, Verhandelt, \erigle* betrekkelijk /.< Bloei tot I Ildhi is, Tijd r SUwthvit- Kronijk van hei HUtorisch Oenooteelu i tnekt. T)e Militaire Spectator, De i. j>, ~ Zetterbode. Rotterdam, sedert 1 857. ' of thé Rojal ' The Chitta-Telegrajph, '11/ <;/' ih* ' China, .1, /„'/«•■ I lon, Bederl l Monde». "C, Erdkuude. A. li lotha, Bedei 111. \ ukk* 9 ■Ni ■'■ iö betreffende. hot Bat 'i Doelen (88 Btukki cm 6 Deelen. Harttm i I Bal Timminck Leydcii .1. l . i:. i Mr. 8. K] bundel: i .1. 11. W. I \\. I in de B*l' IN. 492
lli'M ich [ndië gedrukte verzamelingen Orü rehes, Malayae Mis cr lliliiirs, ('ll/.. ' ■ Ugemeene werken over land-en volkenkunde edenia \;m Nederkndgch [ndië. *■■ Werken die geheel of grootendeela °vet Nederlandsch [ndië handelen. ° V.M.ivn n, iv,7</r. rt-Indiê. Dordr. enAmst. L734—1726.6Dee1en, LOStukki '''■ *. Ki:i/.i:u, /■'. / i :; Deelen. 8 9 . (,'n deze uitgave is alleen opgenomi betrekking heefl tol de s die lliiin [ndië be booren, \ rvan is wi lati : v. ordi thans zijl a ■ iben.) 1 HüïBeb .1 o j, J Voe l?sclcn van den Vertaler.) kl 'Iri',' 1 '! N '" H ' C. s' ~ : ' ■' Mi ' da' Fransch met inleiding en aanteekeningen door J. Oi.ivir.R Jzx. Anist. ('. J. Tkmmini u Leyden. 1846 —1849. 3 D A. .1 •- . :■:.:. '• • . en Breda. 1846—1567. I Di Bevat, beha] , al leen de beschrijving vu Java, dat werk door den Schrijven i lijk onvoltooid bli Di Jaxcighy, 2 ]n A overgednikl 'a .111. .). Ouvii.K izs., i uit «sdoorJ. 8 0. W. M. van A. v in / fenh. B. Werki Britscb i n li e t i J. Ki; 1). (i. II [I.) 11. M A. J, D. V. IN. 493
_\i. I). Ti:i \vm:\. Beknopte irschrijßiiig run de i,i. (jrou. 1846—1848. Drie Deden. IJ. . Uit hel HoOgd. Kuil. I i ,1. II :l. 1?!)!. P. tak D] ' betehrijving ■ . liuli. LC97. I . O. 1' het iftica, ■ 5, f°. ,\. Dl J. \\. II ! ■ r J/iJ/, (I. l.i , M. P. obl. . l.fl. I 7^'j. X. Geschiedenis. A. A ait van den I ii A tchipi I. \ 1 . \\ I J, I. Mini!. Optra omnitt, Laiine scripla, w*no primo cotteeta. (Bevat: llhl. Ittd. libri \VI, ///■ i-r/,i's iittiiti*. libri 11, etc.) Bergami. L 74 7-.1. I. M \i■ 11.1, Bittoria delf Ittdti OriettU in lingua Toso. da I. Sxbdonati. Milano< LBO 6. 3 VoL Da ./.*/,/ ,■/,■ Joao ui, I'.ahkiis. Lisboa. 1777- Dit, werk bestaai uil I Decaden. I ■ Decade der oorspronkelijke uitgave f&' scheen b L6SB. J. de ('m to, data Portitffucsa. \'. 1.. in: Cv,ï\Mir.ii\, Hisloria d* Kiiiiji'hin tin Luim. Lisboa, i M. de 1' \u r \ i Soi ba, dria Poréug LS66. f". M. in. Fabj \ ï Soi ba, Poriug of Ha 1 11 , India, i ram ited bj i. ,1. Sti.\ : '. L 695. ■". I>. i. '■ (//' de I ib- . Haarl. ! A. S£om CAS! i, />>' wonderen run i tnolgt tot op dete tijd I. L 661. -V il. vw K\Mn.N, Geschiedenis tlt Haarl. 1832—183 . 3 |)l '" lm, r Stukkeu A. D. V\\ Bi M,\ Nrin.u;, KfUT • rdiyheden uit de gnchiedenh i M //'. /„,/. betiilinge, '.. T. liiiMi,, Uisloin pi ilrt établisscmcnts el du coniuien i/ih'x les a . V lll ■. i. !; i. Mi Vol. B I Mr. •!. e. in. J c Urrlcn, LOBtukk< llnai In, " iH ment. 11..I 1 .. Bija lon i) l>' 1,1 is i 1) de opsomming dezer werken is zeer onvolledin. De vele werken over Britsch Indiee , die kortelijk ook van de vestigingen der Portugezen, Spanjaarden, Ne derlanders en Engelschen in den Indischen Archipel gewagen, zijn met opzet niet vermeld. IN. 494
'- I '■'■»>/'• mihln'lmi.iji-u belt ' ndtch /">//.', omtrent tij* tUbe- Khrijving \ / falgemeené kutorie, '■ Qeiehiedenis. Ajsen. I ' °l&t\ , ~,, iloor de Maatscli. 1 "l Vv. 't A.i. Schets 1 1 1 (Geschiedenis). O» . '■ '■ "".'/, Illl t "" en Ai.i-i. l s tot 1860. :; D '. ' '"■ den Oott-Indi»cke, LBl2. 2 Deelen. J v..i. i. i o ' !: ' Zalt-Bommel >t Pa \\'\ :: L 85 - [ «>P Handneh-lH ~ " ' Hollandaü aux i .La Man BOTH tol Cm. D.I). D. \h. Dl, 11. VIII. Dl. LV). A. Hl'ysf.u.s, JFrl lrr,\, ( ,i„ Reinier ie Klerk (geplaatal achter den tweeden druk der Be knopte betckrijwtg U u). ihcid 0. I. Bombay. I /). yen (S. Ipz. Wiseltos) m de taak tam J). 8. ('. N BDERBI Ki,il, . 17.) .i end I. MlJKlt, Mr. i . DL I . 11. \'\". D.M.xvi.i.s, Staat — M 1. 't ïïage en t •i Deelen. f J . Brief O. I. ben il. ir. is 1(1. N. I" ■ dfil. O. :' 11. ll'. :. I. M] tiltin gtn \\. 'I i/l i ïi'it Ji. /.' . 11. l> UI. I\. Dl. . \ il. Dl. Jl j. !■:. i IX. 495
bekeer ran uckelijké veranderin gen L. I. Is ruit O. A. <!. /'. m van Bt LB4Ö. B°. (I. \\'. Ykiihi, Dé Invloed der Weientekap op : run Staat O. .1. (1. /'. van i/i i- t m Berken (i. \,w is. On n tirekkmg . Uuur/ I v.' I over kan ('. \l. Smi i.iii i: au lui Oen. .1. I. \:w den (I. ld '. /«'/. . X. v van I). ./. 1 11 DL i Philalethbs, .hum Chrétiea Bami. \ Graven* . L 869. s\ Lcrenssohetoen na da Gouverneurs-Generaal Daendela, Jannen*, v. d. Capellen, de Koek, v. il. Bosch, de Eerena, ran Hogend |>, Mer kus; mui de (lomi Klont, Buyskea en Dubus en v&a vele andere ih'ii, die zich iv de I9 a eeuw in [ndiö onder wfaeiden bebben, komen voor in /ii/;; hfiftïii vua het hul, I U 'i liinri iihiii/c. L. C. I). v\\ Dijk, Ui Dtticta ii pratfteüt i//<///r officialibm in /«'/"" MHMO. 'l'iaj. ad Klicn. is 17. itt bjf fur. de noottaecielieiieydt run dr Oost l atie, bg middel run d< Provinciën «y*j te geraken te peritej/t, in 't $t%et run de , «aren run de gekeele wereU, ent. J. A. v\\ dbs Ciii.is, GescAit lettü 1 van de 1 i 'I'" Leyden. L 867. Huioruch Verhaal van het begin, < O. /. Comp, Ai-.ilirni. 1768. - Dl D. W .1. 0. \\\ Li.i. M.i itn Dr, IK Ba», ■/. Boreel, i tuk, ./. 1; 11. 16] mei il! ,|| . te l tn ■ 1 1 . /. < v*P- IN. 496
den in handt r een Oetrojj ni'lr Societeft gebracht Ir 1644. 4°. 4**v>yêi»fke dot mm '>><' ds 0. ■ ' s Hage. L 6 41. V. feintkebberè >-.in dt <>. I, .. . Uut, beia*fi ' ll combinatie der 1644. I°. ' Kl <"'r /ir/,/. ~//, MrtoOffA r,m 't aangaendê i/r combit paffniên. L 644. °Sh* icktimgké i ttici \dische k ll'. I. . ■ o. i. I A. West] u\ eer, D ]>< ï 1754. S Partee, 4°. », «« tfc ' et Latijn. 2 btu 17M l. I . Uit hel ■■]! en uit het Fi ■ 'i een (i. ll'. L7l . o. i. m 1778. Rol rukken voor.) .1. I!. .1. N - ' . om iystc, 't request den 'i ge IN. 497
.'. Dixrz, Proeve over de middelen dia tot ie schermingo run de z/eruart en koophandel en verdediging van dr betüüngen drr repubticq in O. I. zouden kunnen aangewend teerde». 'sGrav, 1783. S 3. Gissingen en vrije gedachten over de tsieerende feèrtten in 't lies/uur der <>. Ï.Conp, L 783.8°. Ik Oost- en West iwlisclie pos/, beteltetlde (■"» --side/tt/it/i ('fcr de erittque toestand der Kolo niën. Utrciht. L 784 i Deden. 4*. (i. JjAUTS, Geschiedenis MM lul reend der moi/t nm dt' Nederlanden in ïndie, tot "/> lul ree lies run Jura i,i LBll. Amst. 15.V.1 en 1 SCO. 2 Deelen. %', (Ook «li 4da en sde deel van zijne (>]> bl. 196, 1" kol., vermelde QeêeUede nis nni de restiginff, enz.) Consideratie run ren Hoofd-potticipant dn- X,d. O. 1. <".,!/,., bevattende den Si, mi ienetoe, benevens de voordsden van een vrije vuurt. 1791. B*. It'jl'. l HiWOOrdifft situatie run de O. Ind. Lomp. 1781. B°. .0. ./. lh,ys, ran der /In, s, run de lf'<i//, Utnderp <■« van Strooien orer d< n Staat der Nederi, O. 1. Coup. Duink. 17 C .H. B*. Staat der Generale O. I. Comp., bevattende rtijt porten vun de ]///. Dojft, ru. , en:., alsmede nader rapport run d llee ren gecommitteerden en Bijlagen. AmM. 1j.•:.. 2 1 loeien. B°. Berigt der Vergadering ran 17 aangaande tent de lliree/ic ,lee CenreuU 1 .\,d. ". I. Comp. Amsi. L 798. ■/ van gecommitteerden tut de zalen der o. I. Comp.'aan dt Uanie* run li.- Holland, 'sHage. L7Ö6. s J . fii bezwaren run Pertici \. ■/. i). I . Coup. betreiekel. ilc rctrJittirn t/er SMtH-Otn, MM U D#C. \ ::>:,. B°. I Ul/111/' 1 , Memorie run grieven m l ' enz. 179fl m griften m ie- Participanten in <!<■ . O. / Memorie va* 11. '.' wm imdtren m/// de Pur licti trt/tJMyi hunne ■l<-n in 't \ i,i.i //// 8 ( /■ *'">»/). en tem lillll. . taken der <>. I . Camp, Imsl ■ s. ddret van Participanten der Ned. O. ï. MaattcX aan iet Staaitbevind der Bataaftche republiek. Amst. LBO 2. B°. I>. van EIOGXNDOBF, Ju/i>i/rr/;im/r>t r,p iet adrM run Parfieipanten mm lui. SltuUsbenina Bataaftehe republiek, 's Bage. LBOS S. li/.. WisKi.n s. Bericht Mte i-M 'ijl; ai* ytilrci (uni liet Hhiiilsbciriiiil der Hut. lupiM op naam run Participanten der O. I. Coup- Alnsl. LSO& B°. S. Ipz, \\ isDi.ics, J. van iikii Bnasoi en J. &■• uk Mist, Rapport op een requtti va» dé tic* u/ii/r Participanten in de O. 1. ■ Amst. 1802. B°. Bemorqttei op hei rapport bok Amst. LBO S. Ir/.. \\ iSKi.il s, Auiiiiirrliiiiijeii op di' ri-mu'' que» rijt hei rapport ens. Ajnst. l s<| (M. C. (i: ia o, s ,i Nader requett aam htt Staat* bewind der Hul. republiek run vegen /'ur/i<>' ponten in de O. I. < 'otnp., b\ moriê aditrttctief ene. B°, S. Ir/.. \Y isii.ns, Wederlegging van hd rci/ti/x/ rti/i Jl. ('. ('rus ,-. ». Auist. -n.i. s Plo* rail lirsluitr i/rr X <■</,:,■!. O. i. Rn run hel drijven nni ilni O. I. handt Otner. Verten, ft /. Comp, onder een "' fluitend <,<•/)■<>,/. LBO 3. s ü . 'Rapport run ie ('omnittié lot de O. J. Z<ft* dun iet Slauhheiri.iil ilcr Bataafecke repuhli*'' Mei bijlagen. Sept. LBOB. f. S. C. NiDïßßtraoH, Stutten bttt hil tmdernei ot de verrichtingen d littii iil I?'.M /,■ r dr O. l' :iiliiii/in en iii) Kaap de Goede ll<" 1803. B°. (Komt ook voor mei <■ bestaande uil oittrektels van de belaiigr'J* werken over <). [ndië en de Kaa] j W. ÏVabdtoaa» en I. Pu, di Pi r, ' iet reit* ton )tr. S. C. \ Comm, ffen. eter \. /, ooitleuH in 1798, Am' i. LBO 4 S, C. \ i !>i;niirn<;i[, Telt voor /'. < ' tenoek en / «rofy» 8 Bt. Amst. LBO .1. \\n Kal, Brieven aan Mr. S.C, Vedert™ I! Bt. isul. B°. Copie-brief uit de boedel van />. harf'"■"'"' ' ffl keilende aanmerkelijk» anecdoten S. (. Neder burgh tot zijne eland gedeeld, kmtl 180 i fi (8. h/.. Wi.sn.ns,) Belangrijke brieve» • iiK-uiir tamentlelHuff van den i/cirisKi'hl tmueken ./«*/,« Plebeiw t* „« x" Deeüu Batavui t» énuttrdam. I- S|ll -fln'i ton Valeriut Poplieola ''' Manliu». Haarlem. LBO 4. B°. — Nie Ifomtn Jr. aan I). A. van ■ I.\. 498
IS(H. s. — NatanaU den Olie, tweetal brieven ••''•'f Sluatkitndi : /i> iiii'iliTiet•rpen. Amst. ISO7. B°. Korte JiuiliiDiiiiiij run. de notabelste verbeteringen m redresten, weUt udtrt I Jun. ' slls in de Regering cii Adminittratie in Holl. Indien zijn _ ingevoerd. Batavia. LBO 9. i J . '• <]h\hi:ri), ojlii-iiil papen respeeüng the Dutci Kitü-India Cempasflt propertg, Kott. ISIG. 11 '' l journaal run den lmrmi run dir ('ujieHen <'!> zijne reis door de Molukko't [en t.'elebes] {.tydtekr. r. N. I. .laar-. LBAS, Dl. 11, bl. 881—S16, 357—395). ■ P. \ \n Ai.ninv, Bedevoering over het ontwerp ''"« wet der geidleening voor de. teerteeeehe btoiiiinge*. Uiden. LBS6. B°. (Ook iv i'rau when tekst gedrukt). '■ ''i: BsßiJißjc, Ond-Óo&T. d. 8401. eil., Mijne loopbaan in Indie. Zwolle. L 849. s J . '' Setchnldiging en Feroordeeling m Indie en * rtgtvaardiging in Nederland run Dr. ll'. A. •wi HoëveU. Zklt-Bommel. 18W. ''" puur aanmerkingen lm aanttsn run Dr. " r - ll.' ruii HoêvelPt ibeechtMiging" enz. . (; ""<U. 1860. h J . • ■'• Lio», Over Dr, W. li. run. SoëmWt " "'"'hii/i/iyinu" enz., in een Imef iiiik een j "tiend ir Rotterdam. Qcrada. LêM. '_ As \i.!ir, Beroep op regt en billijkheid. Jj / ' ;il| -l!oi,unrl. 1868. B*. • V AN Vl/IBT, Crimineel praer* ler vake run ' hoon en lader tegen de Htege tnd. ";/. Kutl. IM.V .S". ' ' / AN " Vliet, Mijne inhecklenimeming, Amst. 'ic AN V|JI •''. I*d*tk* : ing. Amst. I, 1 °46. s-. 1; W( IS, // ''* tnditeh J n L 815—1851. Bat Öi 'l" "• |s; ' i; - Dl. 111, l 1 Stuk. LBM. B°. i,U liet Openbare "'"" (1799—1858) mm I/a //. O. Baron |,; Y| "■"■' '"" Burget. 's Herto }. s j . cv,/""' 1 ' 11 '' 1 ' Berigten ,/edu. |. ' lr >i tienjarig verblijf aldaar. Naar het J:„,'"""' 1 Deventer. 1846. I ' '■ d. Min. run Kol. in d 11,,/ ' S ''' ' i/, t "■' K "ldn, met krit. aanteeè. Aast. b Ol>t*l,l,J ,„„ J j, A ,.„„, U11/l „/, /,,, J ( ," lyiaucr,,. LB4B. „,,' ~£ "• Het ontdag run .1. />. Kr* ,/,, ''■ l; en. i. nu- J. |, '"'!>'<"'< i. '«Gimvenh. LB4É 'dtrin l ">' de door Z, Bat. J. C. Band uitt, brochure , het ontslag van J. J). Krutmo*" enz. 's Grav. LB4B. B°. . I. J. Vbth, de politieke demoHttralie t* Balavia in Mei LB4B. Ajnst. bB4B. B°. (Ook onder den titel: Bijdïuf/en hl de ketuti* mm iem politie ken toesla ml MM -V' I '/. /W. II.) 7iV« onpartijdig woord wü Ixdië betreffende dr, ffébmirtetm eau -21 Mei 1848 te Batavia. Rott. 1849. 8". J. J. Rocmnns, ■:/ gtkouden bij de ovefyace, van het bei-tuur aan den Heer Thtgmatr van Ticist, \2 Mei 185 L {Tijdtekr. v. ir. I. Jaarg. 1866, DL I, 1)1.35—01.) Kobidk van DER Aa, Koloniale Politiek. De toettand van het ooijenblik (de Gids voor April 1860). VI. Kerkelijke Zakcu. M. V. i.a Crii/.k, Hittoire da Clirifiiitnismc des Info». La Hsje. L7B*. B°. J. BnDUWBWDXB, (/'; .v/w//' Stnorum in luttttr. livtic el it ulilitiih. eornm coHvertioni» fidm ChritU L. B. L 775. -I°. P. Hofstede, 0 pLuUinff vu a het Evangelie in de ioloitu ie» Staat. BaarL 1776. >>". (Vormt bet \\ II ded ili-r l'er/uiiide/i/ii/en van de JJul/a., Miuit.iehiiji/i'j der Weleiuchappeit te Ham (NB. Vergelijk over dit w«4 liet Tijdtchr. r. .\.J. \oor.hinij 1854,è1. 377— M1.) i. Eofstidb, Oott-ladUckt kerktake*. Rotterd. l?;:i, Li Icn. s J . rjm.Ai'Ki.rm s, liiuid'i van brhren aan den Heer I. lh.fitede. ' s Qtavenh. 1779. B°. Mktzi.ak, Over dr voortplanting rnn het eran i/rlic in de CokrnÜM van den Hiaat. Haar] 1780. Kni:ii)i : : van DSB Aa. Dé evangelitaiit der Koiomê* {de OU* voor Junij, L 860). W. 11. van Hi Bijbel i* Inéic, Redev. in de I 'r/y. van kei Ntd. O. 1. ByèelfenooltcA. Bataró. 1846. b°. W. K. van lloKvr.i.i., i/i Miilrhrhc bijbeloerta li/ii/, mm mommtnt run dm godtdientiigen zin lering va/i i. N J . 1. L 846 J. J. Vxth, Beoordeeliag \:"> geschrif ten over kc-il.i ihcilcn in Indië, rooi Jan., 1)1. 1—1!).) .1. B. .1. \\n Doxsv, het voor >-u tegen van <h iiilh. '■ tfc Jura/ten en and '. rolie/i onderzocht, 's Gnivcuh. ii. i.. ]li.i,ni;r- -hrhc hervormde iA. A. T. MoosiEE,) Open brief mm <l (n , ;, co IX. 32» 499
plaatsen \ im Xndü kwamen, is vervallen, waartoe de bedriegerijen der inwoners en het verraderlijk gedrag aan Hollanders en Engelsohen gepleegd, niet «nni!,'hebben bijgedragen. Thans wordt hier allee» oog handel gedreven door eemge Malaba reu en inwoners van .Malakka, die liier niet kleine vaartuigen komen, om peper, vogelnestjes, ti l >l '' l 'i'iji i n, storgond, kamfer, benzoïu. In-tel, ka toen, zwavel, ruwe zijde, aapanhout, pinang ll(| ten, die hier in menigte groeijen, en slaven tegen amfioen in te ruilen. Groote schepen doen deze plaats alleen au om ververschiimcu te halen. Daar er sedert Maart 1857 reu kon traktvau. vrede,vriendschap en handel tusecheo " e i Sultan van Achin en ons Gouvernenicnt gesloten is, zal de handel en scheepvaart zich °P die kust wel meer en meer uitbreiden. De huizen zijn te Acliin meest van hout, met iilnji gedekt, en op palen gebouwd, om ze tegen de overrfcroomingen te, beveiligen. liet paleis Van don Sultan is niet aanzienlijk. De stad telt 86,000 inwoners, die 8000 huizen bewonen, welke veelal door geboomte vau elkander ge scheiden z.iju. lic haven van Achin is onaanzienlijk, met eene bank. Zij is bij laag water alleen voor kleine booten bevaarbaar, doch hij hoog water luiir vaartuigen van 25 a 30 ton tegen alle winden veilig, uitgenomen Koorde- en Noord- Noord- U este-winden. Achin, rivier op Sumatra'sNoord-Westkust, koningi ijk Aehin. Van haai oulleenen het. ko ningrijk en de hoofdstad hunnen naam. /.ij is ondiep en atort zich, na de stad doorstroomd te hehlien, niet vele. takken in zee. Aan haren mond, die bewoond is, ligt eene vesting van klip|>eu opgeworpen. Vóór den mond ligt eene bank, die bij laag water iia:iu\vclijks door kleine vaartuigen kan OVergevaren worden. Achinezen, of Atjineeen, volk op Ba lnatra's Noordelijk gedeelte, /ij beuoneii Acliin en de stranden van Ban» tot Stak. Zij zijn van een donker uitzit;!, groot ras gestalte en wei gebouwd, en verschillen in hun wezen, zeden en gewoonten veel van de overige Sumatri Zij zijn werkzaam, vernuftig en slim. doch ma ken zich dikwijls schuldig aan trouweloosheid. Uiarlnj zijn zij trotsch, moordzuchtig, verrader lijk, wispelturig, achterhoudend en wellustig. Hunne Bpijze is /.eer eenvoudig. Rijgt, groente en fisch zijn hun dagelijkseh roedsel, doch heeft er een feest plaats, dan gebruiken zij i lee ii, en | ei ogelte. I tun drank is Mater, "i Bchuiveu in liet algemeen zeer sterk ; "" l j •", taa] ,|,,. \, ; :;iv ,. n | llV fi veel over ceukomst met dc Battasche taal eu wordt uict Arabisch karakter geschreven. Zij belijden de .Moliainmedaai.srlie godsdenst ; hunvoornaamste middel van bestaan is handel en zeevaart, allioe w<'l kl l n.--1<■ 1 1 en wetenschappen bij ben op eeiicn betrekkelijk vrij boogen trap staan. De inboor tingea, die is Achiii meer landwaarts in wonen, bebouwen de rijstvelden, en houden zich met de peperkultuur bezig. De kleeding der mannen bestaat, uit eene wijde broek, die tot 0] kuiten neerhangt; bei bovenlijf is naakt en het hoofd bedekt mei een Arabisch mutsje. De vrouwen dragen eenén rok, slaan een stuk wit linnen om, als zij uitgaan, doch hebben liet hoofd ongedekt. Achinshoofd of Koningspunt, kaap aan de Noord-Westkust van Sumatra, op 5* 84' 30" N. Jir. 95' ld' O. h. Van deze kaap tot de A uva-baai zijn vele nieuwe dorpen, die door <le zich meer es meer uitbreidende peperkultuur nóg jaarlijks toenemen. De kaap rormi met Poeloe Nasi en oog eeuicte eilandjes, die er tegenover liggen, de Soeratte Passage. Achterwal, distrikl op bet eiland Groot Banda, residentie Banda. Tot dit distrikl he hooren denegen perken Boren Dender, Beneden Dender, Dne Broeden, Batimandi, Boel Laoetang, Ehrerts, Lust, en Toetra, welke te /.amen. Op liet, einde vau 1864, 1 13,609 muskaat- Qoteaboomen bevatten. De booinen dezer per ken zijn bekend als het •weelderigste te bloei jen. Achterwals-oilanden, naam die de Oos telijke Aroe-eilandeii, in de Banda-zee gelegen, wel eens diagen, ter onderscheiding vau HÄ(; Westelijke ui' Voorwals-eilanden, waarvan zij door het vaarwater Kobie Watoe gescheiden zijn. De namen der Aehtcrwals-eilanden zijn: -\"ba, Warria, Joddia, Kola, Wanna, Kalfuue, Narim, Watelee, Dokor, Karwaro, Kobrohor, Jolidie en AVorkaij. Acbt Kottas (Landaohap der) of Delapan Kota, lanHantiitp op Snm.-tira, koningrijk S:;ik. Adado, dorp op het Tenimber-eüand Moe uoelroeau, residentie Banda. Adam, eiland ten Westeu van Sumatra, in de Indische zee, tot de Jiatoe-eilanden hchoo rende. Adam, dorp op het Baioe-eüand van dien naam. liet is het eemge dorp van dal eiland en wordt door 20 Niasscrs bewoond. Adanara, Andanara, Adenar.i. \di nara en door de Portugezen Odonaro, Sabrao en ook Sarbite genaamd, eiland in den Mo lukschen \nhinel, ten Noor-i '. losten van het ! Flora, ten Oosten en Zuiden van de Zimauro-straat en het eiland Solor. AC—AD. 5
/ 40,38 v. per bouw, en nagenoeg / 6,32'/, per huisgezin. De Ilu'ckultuur geschiedt met bocdjangs of vrijwillige arbeiden in ] L fabrijken met cenen aanplani vaa6oo bouwt, waarop aanwezig waren 4,668,000 beesten, n daaronder 1.913,000 phik bare. J)eze bebben In 1856 opgebragtß7,3l3 oiule ponden thee, dat is ééa p<md viiu nagenoeg -H heesters. De Iliec had tot aan do hoofdinklnii zen aan het Gouvernement gekost ƒ 68,672,98 V„ of nagenoeg 61 '/ 4 cont, hei oude pond. Ook de kancel tooit, geschiedt net boedjangs. Daarvoor bestaan 10 üirigtiagen mot eenen aan plant van 39i') bouws, waarop in 1855 aanwezig waren 787,788 hoornen, en daaronder 771,983 tchübare, die hebbenopgebragt -2l,!)_'s oude pon den kaneel, waaronder 1,428 ponden afval, zoodat één pond was verkregen van ongevoel 31 hoornen. Het produld had tot RU de hoofdpaklmizen aan het Gouvernement gekost ƒ 83,684,59, of ruim 91 cents pet pond. De afval was te gering geweest, om daarvan kaneel olie te stooken. De houtbossehen dezer residentie zijn vier in cretal en beslaan eene oppervlakte- van l»/» vierkante paal Het getal djaüboomen bedroeg 10. De opgaven omtrent den veestapel wijzen aan: een getal \an 86,040 buffels, 46,439 stuks rundvee, en L3,49fl paarden. Mijnbouw ra partikuliere ondernemingen van landbouw door Europeanen vindt men in den residentie niet. De vugelnestklippen van ka rang-Bollong zijn liekend. Zij zijn niet vcr paeht, d;uir de inzameling geschiedt vuur n ke ning van het (iouveruement. Hoeveel daarvan in de laatste jaren is verkregen, blijkt, niet uit de officiële mededeelingen. De verzending der Cuuvernemenis-nrodukten geschiedt naar en uit de haven van Tjilatjap, in de residentie üanjoeniaas, terwijl de bevol king haren uitvoer over land naar de omliggende residentifin bewerkstelligt. De handel neemt toe ia levendigheid en bestaat voor den uitvoer in weefsels, klapperolie, staalt peper, Javasehe suiker en tabak. De olie word! uitgevoerd naarSamarang, Kcndal en Haujoemaas, de Javasche suiker naar , Samarang, J'.anjoemaas en 'I'ai-al, en de II oaar SamaranL', Djokjokarta. Soerakarta en Madioen. Kapas of katoen voor de weefsels, Europesche en Chinesohe manu&kturen, gambir, koper-, ijzer- en aardewerk, BOS, maken de voornaamste artikelen van invoer uit. bakken van stecnen en potten, touwslaan, netten breijen, olie persen, verwen, geelgieten, Juvaanseb papier en matten maken, liet is vooral de bevolking der afieeling Poerworedjo, die zich met goed gevolg daarop toelegt. Bagelawang of ookToniu eilandea, eilandjes in denSoenda-Arehipel, ten Zuiden van Celebes, tot, de, kalaurischc-eilanden behoorende, op 6° ~'l' /,. |!r. Zij zij iddel matig hoog. Ten Oosten en ten Zuid-Oosten strekken zich vele eilandjes en klippen uit. Bagonan, dorp op .lava, residentie Kadoc, regentsotaap en distrïkt \la.;elang. Bagendit of Bagindit, meer op .lava, residentie Pranger Etagentscbappen,regentschap Bandong, distrikt Timbangantea. Bet heeft 4 palen in omtrek en bevat red viseli. voornaamste takken van volksvlijt en nijverheid der bevolking van Bagelen zijn het weven, bhauwvervven, batikken, iehrijuwerken, Bagi of Bagie, disiriki op Java, residentie Madioenj regentschap Madioen. Het is bevolkt door 4,450 Javanen eu een tiental Cbiueun. Baginda, kaap mui <1o Zuid-Oostkust van het eiland Banka, op .'s° 6' 7,. Br. Bagindit, zie: Bagendit, meer. Baglawang,/.ie: Bagelawang, eilandjes. Bagnan, de: Bagoewan, eilandjes. Bago, dorp op Java, residentie ProboKnggo, afdeeling Crakian, distriki Djaboeoj van Probolinggo, -''i palen van Bezoeki. Bagoe, dorp op Jaya, residentie Japara, regentschap l'aii. Bagoo bij de Maleyers; Wagoe bij de Ja vanen; hel gnumum gmetvm der botanisten, ia cru boom, t:ni welks diailiu'cii liasl tOUWWerk en grove zakken gemaakt worden. Bagoean, üe: Bagoewan, eilandjes. Bagoos, zin: Brandewijn-baai. BagOOSan, dorp op Java, residentie Batavia, Zuidet Kwartier, aan de rivier ïjiliwong. Bagoesan, dorp op Java, residentie Kediri, adsistent-residentie Ngiowo, regentschap Ngro wo, distrikt Tangoel. Bagoosan, dorp op Java, residentie Eaioe, regentschap Temanggong, op de Zuideüjice van het (lislrikl Djëttis. Bagoewan of Bagnan, eilandjes in 'I' 1 Soelo-see, Noord-Noord-Oosi van Bornéo, op 6 i \. Br. en 118" 88' O. I-. Bagoong, dorp op Java, residentie San* 1 rang, regentschap Bamarang, distriki QrogoL Bagor, dorp en poststation op Java, resx* dentie Kediri, sldeeMng en regentschap Berbek- Hei is de boofdplaate van het distrikt tie menggeng. Bagor, dorp op J dentie Preanget ippen, regentschap B bij l ' c boofdplaata Bandi l.-v. 50
\, tlt rl. .1. J, \g 1,1 Tiidie, ■ /'.'■ i Htrv. ih / . tavis. Dr. 8. A. l'.iMiiviiii. . Ani- De A '■ui i/> i\. V. Mi O, In'!. />'■ . L 846. ts°. Sfr. B : . : , 1)1. 1 11, ■ \ l i i en ppeu. t f ml. '')■ Stokken. Utrecht. I I ■ J J. I. I' 1.l ' 'i Lid. J/r/l Ij /ir. (■ N. 1. Jaarg. L 865, DL 11, b f. K. Schülibü, kei (>„> l tut hft i ddclt* om dr volken in de o. I auto t* Amrtttam &mst< LBSO. V. J. A. \Vii.m:\n, iet JiiUiiiihi-Iw kind i/i O. t> Ainsl. L 849. Stut rttm uit Ooit- IndiS, in gemtentcm» Meveti run Johannes Ihnmu atm rijn vader. I trocbt' tuin '/. M. ilfn Koning, iiig Directeur en Docenten <l< r Ko*. M }), !,' ,-it tl' l . 'n üravinhage. LB4! llri' / (tint, . Arulu-lli. 11. .). Lios, 0 s. '■ (Tij,/,,■/,,: r. \. i Dl. L "' 90, L 33—] 15, 107 11. J. Li"-., dé ' ('/'y I DU.bl.s I. J. \ ITII, Ü» Dril iM*» ■'')■ J. i'l.lVW i opleiding i P. .1. Uad W. EL vau 11..i vi i.t .t, van . : .1 P. .1. \) 111, i, ■ ( I. VLau , I 'i '■■"■>■ en Wijk, / .!. J. in. \ l. • IN. 500
inici uittreksels uit zijna /!l ' V. 1. Jaarg. \, Dl. I). '•• Ü. \•■ \ \\'-:,\ i:i,i., .!: B. N. i. J). Vi:iii, /, iriinll Jaarg. 111. I ■ ''• •'. V. \\ si', Imetubetigtta* l>r. P.P. i ■ ,<,! d» Vimhc/i. di r | -\'-'A /,-///v/-. /, / i LBs7> '"■ijl,) betreffend» .1. M. Vokr, Sterreh /r Hatavia (Tijdt ;. VI, °1. IV, Joarg. VII, 1)1. 111, en Tijdiehr. v, '<• J!<ii. Oen. Dl. VIII, bl. 817). WCHKIOH, Tnrlirhl.riiilr mimnerkinijm UtrcHr- Uchr. p "• \- /. roor LB5l, Dl. I, bl. I H>— l'lv) \m>\. IMs. J . (Ook onder den en ; , ti ] : ' in '/■ i Julij 184 . •■■''■'".-, alt dagï ki '" ' /,„/„," ; '";/'''>»''• ./,.„,/. '■■"«lix/.H „, \ r. r . ll.'j J ■ !"■ 1. ' y' ,' ' « ia ta 10l rel W M w. l; — eek in .\. O. l ll'. R. ■ Kieuwe J' b°. V] 11. Financiën, Muntwi I). ('. Sthtm I' a van i ■. e. 8j ns- r hr tielimff va/i / in lülG. Zult- J. I. I. \ \n ZuTLZH van .\M.\i:r.T, Bedrage tot derlamd* o. /. ■ ,i [Bijdri .', Dl. IV, —119.) i, DL 11, bL DL 1, bl. 9—loB, 161— J. A. Ki; \i.iiai;i;im.. W. ( . 6°. . betil ■ terd. EI. W . ,\ll / run 11. J. l.i' ■ K. ( . van Ge l cclii. il. .1. J. I. ..< va» hti Mr. i. H. C. 11. ( . IX. 501
P, J. Vivni, de fabriekatie van koperen patmunt tour lfed. Tndii i Tijdichr. r. S. 1. Jaarg. LB6B, Dl. Jl, bl. J-''J— 17J). IX. Handel. — Handelspolitiek. 11. Iïi;di'c;ii.\M Jr., De Staatkunde der F.urape iche mogendheden nepen* kei beattren run tolk plantingen onderzoekt *m beoordeeld. Uit het KiiL'clsHi door I. vax Y/.knduohx. 1804. -2 Deden. B°. W. Roschbb, Koloniën, Kolonial-politik und Au«- KUndening. 2'Ausg. Leipz. u. Jlcidelb. 1856.8°. Onfattijdigk Ditcourt <-]i'<: Handelingke van r/r Tm&iëm. l«08. I . rit van th getmektige redt urn, die tb' Siaten- Oenertiel behoore» te beutgken om gheenains te legden eau dn handel ing he ende toert van Indien, 1608. I°. E. LüZAC, la Bickette de la Ilvllandc. 2 Vol. 1778. B°. E. l.izu, Holland* Rijkdom. 4 Deden. 1780. S°. — 2" Uitg. Leyden. LBOl. l Deelen. B , Jv van DU OUDBBHXI tïH, TèU dut 10l V» ,t i -na de 0.1. Compagnie en tol vut Vu* ieder ingezet.■„ run i/tl <n-nieenehest kan lintken. (.In tic oorspr. uitgave niet in den handel gebragt, latei herdrukt in J). van Jlo(,i;n u's uitgave van Stuiten rooiende den lei/i'iiironnligeii Uiffltind der BatOOftche il. /.; zie beneden.; Q, K. v\.s llni,i,Min[;i', Bijdragen tot ie Imix houding run Staat. 10 Deelen. 1816 —1825. B°. —2' Uitg. Zalt-BommeL ls:»i, I 5 Dccllmi. imp. b°. A. F. LiUUli, Bedenkingen dji het urt. Koloniën in het b° Deel run run J/o -tßijdragen." Amst. 1824. B*. G. K. van I locK.Mi tindelingen over den Oott-indieeAen handel. Amst. 1801, 1808. ukk. i\ G. K. \ \n Ilmi;i.m).)[U', Brieven aan renen Por tieijMiit in de O. I- Lomp. Met tWM Vtnol . AniM. h G. K. VAB r den tegen n den kandel en in de O. I. betitlingen run jen Stunt. Ani.st. Imii. s J . (Niet in den bandel.) Mr. Ci. K. run Hagendorp en zijne geteir\/len r de legin> , , i,„i_ (llundd. en Qeechriften van het lift. :. 111. I 0. I. tn den / llagc. 1799, — 2* dmk. Am»t. 1800. B°. ]). van UOGINDOEF, Stukken rankende den ie </niinioritii/f,i toeitand der Bataafeeke bezittin gen in O. 1. en. dot handel op dezelve, 't Hage. ISOI. B°. (Vervolg op bovengemeld Berigt.) D. VAN EOGEHDOBP, Onlirerp OM de O. I. Comp te hentellen lot een handeldrifvend lit/cliuani. 's Jliiu'c. LBOl. B°, S. C. NSDEEBUBSHi Verhandelt mj orer de rra grn af het nultij :o/i zijn. de O. I. hezittin yin té brengen oj> den roei der Ilest-Lid rhlkphintuiijrn vu urer hei uih!uitt'ii>t Jrijrrii run den bundel op detefoe of het openttelle» voor nllc landt ingezetene*, 's Hage. ISO;. 1 . B*. Onderteek der gronden van het Steleel van D van Hooendorp. Ajnst. LBO 2. B°. ]). van I liji.f.nnoiir, Antteoord op het onderzotk der gronden. Amst. l s o,->. B°. Aanmerkingen op het antwoord run Ih van. J/o -geadorp op het onderzoek der gronden, krast -1802. B°. J. I'iiis, JfoodzaielyiAeid, dat de handel op & O. J. Bezittingen bij voortduring door een uit' tluiU*d UijchittiM gedreven iroriit. .Miilclclb. 1802. B°. 1). van I.i;nm:i', Brief bevattende (uumerhng** op het werkje run Mr, 3. ('■ Nederhwgk, //''" iitcl'l: , Verhandeling over de vragen" en* l Amst. IMH. s°. J. A. \ \s bomt, Juin.i. /,/) den brief run. ft run Leuntp orir .\e,lerlneri/h. ISOt. B°. Naden uitlegging en ontwikkeling run het St*' iel run l>. van Hogendorp, in antwoord op t** werk run S. C. Nederburgh, getiteld: »'''''' handeling over de vragen," enz. 1802. — ™ druk. Ainsi. LBlO. 8". Q, Hm.i.as, Brief aan //". PnUeney over kei ef tekü Uteeeken de O. ï. < omp. en den handel in Engeland, met Aanmerkingen ''"' H. \an lliK.iAinmi'. 's Sage. ■ D. ViX llni;KMM,i:r, Staat- en ha, betekowwing run het koloniaal syttema in Frd** rij/,-, lh ix-1 Fianaoh. &jnit. LBl7. J ■rliel.s run 8, C. .Xetle,ini,-t/li (HaM Qetekriften >: h. Tnd, Oen. Dl. l', 1.1. 823— en run I). run Hegendorp (Aid. Dl. iUi 88—126). 11. W. .MrsuNf.ni:, liet Stekel van kandel, dwongen arbeid en verpligt» letera, met rrijr Iniltuur en regelmat. /"". lm,/ {TtjdtcAr. v. y. /. Jaarg. LB5O, '"• ~' bl. : -..1, J). I, bl. J" 1 " L 0 0—109). 11. D. ('vmi'm.m , Kort overiigt vi maligen hum/el der .\ tderlandert vaa -'*"" i lrav, in Anisi. lsic>. B°. l". c , /.. Commeree Belg* IN. 502
tous les rapport» de l'in/litenee qu'ello pent e.rereer sur la prospérité de U nacigation, de In culture et du ncgoce da royunme des PajfS JSiis ei <lc ses pottestiont de» Inde* Oriënt, et Occideut. Amst LBB4. B*. 'oa. LoMAN, Betoog dat de opgeriyte Handel mmilxehiippij als een hron van Veelt, irelraari bttchouwd moet worden. Amst. 1825. B°. l: ''i/en/,iugen orer hef rer;el,eren der (I. I . pro 'lnkten, r.oor rekening van de/i Staat eerzonden. Amst. 1840. B°. ■'• I>. Kkuskman, llesehovirimj der contraeten in 184-0 door het Dep. r,m Koloniën gesloten met de Ard. llandel-Maatsehappij. 1 S 10. S J . ""chouwingm over eene verwnndering run trach ten voor de vncrt oji O, Ind. AtQgt. LB4l. B. J °AS Mii.i.ki;, de Sederlandsehe. Jl(t„del-.\[<i<tt- Khappij geloehi aan het belang der natie. Amst. ° A N iMii.i.kh, De overeenkomst ra», den Mini* <'''■ v,i„ Koloniën Met <!e 1 landel-„iaatseh,tppij '"■■order/d. Amst lM'.t. B°. "* Wederlaxdteke in \ ykndtch O. India. Devmter. 1848. B°. ''■ C. O. \V r . van Dobsssb, let* over de vracht- taart op ffederlandtch O, Ind. ten dienste van *» Siaat. Dordweht. L 849. B°. e Nederlandsche !la,ideluuialschap}iij in verband "'el onsen Ootlinduchen handel. Zult-liuinmel. ■ W- C, Blok, Betchotttoing betreffende d *°opteifte der O. I. producten door de Weder- K '"'"/«•/,,. HandelmaaUehappij. Kc.tt. LB5B. B°. ' *•■ Linsx, Openbare brief aan den heer V. C, Hlom naar aanleiding zijner „hexehou- St **y>" '•„:. Amst. LB6B. ""'kundige beschoiiieiug, gegrond op de Sta/is ""* van Jfeerland* handel, nijverheid en teheep '""'■' in Secrlands Indi, ,<d tot Int ' v '"'.'/ 'luk. ,1,-r scheep, aariinlten. 'sGraT. 1850. ' v *> dbb Bxtïo,) Wenken aangaande ■ <■ Betittingen. I . Het ktdtuv.r- en monopolie- I) ,, /W ; Nijmegen. LB4B. B°. ' ' BtïTK l'Mtvi:, hel koloniaal mo/iopolie 'l getoetst aan i/es,liiedenis en staathuis /^"'""■l' 1 - 's Bage. 1850. i. ( ' t koloniaal monopoUeeteltel geloetit" van l). ■ >y'-ei/n Parvé dattdzakclijk icedrrlegd. üouda. I), ' V - van een boekje, getiteld , het kolo "'""l monopolietltlftl getoetst ran J). C, Steyn •'. v da *dtaheliji»edérlqd:"»Haige.l&bo.B: ' AN Swiwßjr, tenige bedenkingen op het wart ' ',"'' koloniaal monopoliestehel" van I). C, .Steun D. O. Steyn Parvé, „ Iht koloniaal monopolie tteltel getoeUt door l>. C. Sleyn Punt-" nader toegelicht. Zult-Bommel. 1851. B°. P, vak Swiktï.x, Benig» nadere hedettkimgen op •Ir werken over hel koloniaal monopoüestel van den Heer D. C. Steg* Parvé. 's Eage. 1851. B°. Mr. R. C. Baron d'Ajh.aing van ("iiEssKxiiuuc, Open brief over vrijen handel met het oog op Indië. Arnhem. 1859. B°. J. D. Krusk.man, Hei openstellen van havens op Jam, Borneo en Stmatra vrijmoedig beoordeeld. 'sGrar. 1859. B°. Mr. P. .Mijkh, Over hel openstellen van kuxt haveni foor den algetuenen handel in Ncd. Ind. 's (irav. 1859. Imp. B°. Mr. H. J. Koehxn, Voorlezingen over de ge tchiedenu den NederUmdtchen handelr. Amst. 1858. B°. Mr. H. J. Kokxkv, de vroegere en latere Neder landtehe handelspolitiek. Vier Voorletingen. ll;,aii. 1857. S». (i. \\. Y.wiL, the Trading porti: of the Ind. Areh. [Journal of iht Ind. Arch., 1- C. liOCKTEB, Beschrijving run de* Koophandel in Ooit-Indiên, lm re inwoners, handel, prtjseour, en:. Uit bet Engelsch door A. Bchütt. Aast. 1753. 4°. Verslag der Staatscommissie, benoemd bij Kon. Besl. Ruu 10 JuHj 1866, over de gevolge», der doorgraring van dn landengU va* Suex. 'sGrer, \V. Mii.mßX, Oriental ('ommeree, rnnltiiiiing a geoi/r. deserijit. of the prindpal places in the East'LuKes, trith their produée, etc., ineluding the historg of the /rade of ih Euro teitk the Basten workt. Lond. 1813. 2 Vol. I . J. C. Baut), Proere van een* geschiedenis van het terbruik PM opium in Ked. lul. {Bijdragen tot de. taal-, land- en volken ku> I. Tnd. Dl, I, M. 79—821 Mr. 1.. C. 1). van Dijk, Bijvoegsels tot de . I', Iragen t„t de taal-, land- en volk-nk. van Dl. 11, bL L 89—911.) /), tmum in é " Archipel {Tijdtchr. \. I. Jaaxg. 1861, Dl. 11, hl. 180—199, -2SOj Jaarg. L 852, Dl. I, bl. 47—70). Bijdragen 10l de kennis der opimm-heeiiie in A. /. (Tijdschr. v. -V. /. Jwtfg. Ü>a9, Dl. I, hl. tot 11. Mrii.i,H, S/s., 'andscht A nijverheid en het Stelsel ran hese hernia g in Ked. Tndii. Rott. 1857. B°. IX. 503
X. Nijverheid. Kultumi '). A. Melbola, di vaaren- Km ]Vaa- Hamb, 1 v" Dr. H. 1). J. SrmiTi'.r., / , bijdragen tot i' ■ f.' teiü [Jij en >/'■ (km, 't Gnrenk. LB4B. B*. I!. Pi eken dê keerkrin rjcn. V '■ oor W. Ij. Dl 8m u roningen. L 8 W. B*. Dj: Coou, de PAgrictUtvrê nhnialë («ur la fahr. de Smere). Para. 1884. B°. W. X. l'n\<, Sttgar-plantet's Manttal. Lond. L 8« 1,. Foukhieb, Z« 5Wr« colonial ri Ir Sun-, \ S°. ('. J. ■ r« (fo bewerking van itterd. \V. Lakge, /', nn, I, 1.1. 68—5 De <•!- liêehe koflij in O. Titêi . Ka icicj-. A. I' ':. v. A. I. 11, bl 116— IJ .'. J. J;. .1 ■ Dee ] I . \'. '. Dl. 11, P. D. J. \ Dr lul/uur run dm klapper-(iohot-)boom in tkn hl. irtk. {Tijduhr. v. N. I: .1 Dl. 11, hl. 816—338.) .'. Low, Kok» on the tattmeg-evltivatii mud of the Tui. dreh. IMS, r . Th. Oxlet, A. md M* citl/ini/i'.. ! i,j' tlf Ind. Arek, p. OM— ('.■ Handleiding tot het verzamelen tchovi en elastiek» gom (Tijékehr. v. .V. /. J VII, 1). 111, 1)1. '.".'—: Th. Oxr.r.v, Omtta Pêreha (Joérnal of Ü chip. L 847, p. 22). .1. H. Looait, Range of the Qutta Taban Collef (Journal oftüe Ind. Arckip. I 1 I .1. B. Tkismanv, De Jrfröoom (Ind. Magazij*- L« Twaalftal, Dl. 11, l»l. 1—20). ('. (i. C. Hi'inu Aiinr, Over ie Areug den > (l!i.iwvAnnis /.'• . d. Ind, W. 1.. DZ Bi 1 I utalen. Gtouü . B°, W. ] t, Kof/i) ' 1848< W. 1.. IM 1848. /v / r/(//. - ehr, r. ,\. /. J Dl. I, bl. 65—91). utlelling van pn t/f dreh., ie hm L. D., / P. Bl : XI. iffi in i lot J»»«, bi.; '■ "■■r ■'■ mrIJ %t IV. 504
(Bijdragen tol. de taal-, land- m volkenk, v. N. I. Nieuwe reeks. Dl. 11, bl. 187—264). Beknopt overngt van het ■ Veder landsrh I «« II DL IV. 1839). "- J. Ca» UUe Quber- natorU i. ''•'■'■ in 1,1,1. Or. diriff«ntit. L B. l- J • (; - Smuii, De Oriënt. Traj. i ■ K '"/"■>■ Oriënt. Am b. LB3B. 8". L 791, LBOl, LBO 6, ISO6. ,i ! llilr - ! f/ 0 * 1 *»- Li !MI. B°. ' S - B IPPLÏS, AV . 1819. 4°. 'BB || , Hol , Etsiboa, .i. 'i'!"'': '// de O. I. , 1,. v ' V W »erd ■/. Qron. \Y . L. T)V. Sti RLER, t Indische de l ' iiiêii. Gro nis W. I. 7/oe ffr 23 liet Hoogd. Dl 50. B°. De Oj \es (Revue ■ LB5O, Vill, p . 237). EL ■'. W. C. I: I Atlinir" toegepast op 'Zal t - BommeL 1851. M. DB LiEOK, '• ~ LB5l. B°. M. 11. .1 1 P. r. S A. \. . O. I. Air. J. F. W. \ :! Stuik. ■ .1. A. P. L. Mr. I. W. J. f. I L ir. A. A. : >•- \ i.' y rnn Mr. K. W. .!. i Jhr. .1. I. I IN. 505
' Groot, enz., door een Oud Oost hut. Ambtenaar, 's Grav. LBSS. B°. Mr. 8. Ketzbe, Ojmerkingeit naar aanleiding van nrt. 1\ m,i hl I otttwi r/i van met, taitttellutg van hei rtgl. op het beleid der reg, in \. /. 's Grav. L 854. s j . Mr. 8. Keizer, Nadere toelichting van de. Op merk •./.. 's Gravenh. Iv> i. J . 11. A. BIüME, Alg< \chomcingtH naar H ortt. LOS, 106, 107 i, van i, op het beleid der reg. r. Ned. Ind. Leyden. L 857. 'H zijne Kolom i van uit ket Qoudtch Kro»yk»ke en oudere nortejhtille run den Schild . Leid. LB6l. 2 bcclcn. s J . uffdigê Ambtena '.ndich Indiê. Ajnst. Iv'w. B°. Het t r in O. Ind, vergelekt» met v. 's Gm I. B. Mr. li. W. J. C. Baks, Verhandeling over de traag: tceli aandeel heeft het tolk van rland iii het beheer der i I,'inn! van iw.). B°. Mr. K. A\'. •!. C. Baki, 2W //'■/ Opperbettuur :.m. L 859. ! Mr. l(. W. .1. C. Bake, W« over de <>■ ?*di tui tl cii dag. Aiui. 9. B°. allen, diê Tndiè h'il. luill. E I' i: ■• i. .1. |). \ \.n Hutu KiuiKN, Tndië gelijk het geKOr ijk hei i/i' ii/t te \eor • Grar. 1869. l» nii reg . Philalbi h Hngttorm in oerl rdeelig • 6. e. H Dr. W hr. v. Dl. 11, bl L. VITAUS, ''; uk in M Uolkndmn 1882—1854. 's Grav. L 560.8". 11. A. N'j.iwr, Gelijk de Keivaart tanhi Itiitd afliaukelijk is van die can liet andefii zijd moet lid icure en hol duurzame irelzij" raii het int.nl, Hand gepaard gaan niet dat d< r koloniën, Amst. LB6O Ml. Kolonisatie. ('. ChASTELBIN, /.••, en,le jliill merkingen met coloniin [Tijdschr, v. h. Vat- Ge». 1)1. 111, hl. 63—10 Oetr Tjandver huizing vaar Ved. Tnd. BeveuteT' L 847. B°. IT. DAsses J/n., Over >/■■ Thelmaligkeid van& veitigeti van tolkjdandiigen in war echt. L 849 .1. \ \.\ m:i! Bubc, Wenken aai I. betitt, 11. Kolonisatie. Nijmegen. l^ ; Europesclie Kolonisatie in Ned. Tnd. Ri der Eoofd-Commissie van Landbouw aan ''''" Kimini. Gen. Di Bi a m Ghi iilteif' r. V. I. Jaarg. LB5l, Dl. 1, 1.1. 11—" J. 15. .1. vab I' iN, / rijmoedigt l or,r lul aanleggen vat lerl. behoeftigen en bedeelden 1„,i,. : K. 11. van \'i.issiM.r.N, Ontwerp t lui,, CeUhi oe, iaat L 857. J. J. II \ssii.m \s, Eehige hesch kolonisatie. Amsterdam, iv,;. g°, B. I. G. \ \n Dm.i.i.i.ia, in betrekking tot laiidcerlmiiii latte. Kampen. I 855 Vtrtlag der Sfaalsa besluit van Lfl het i Flistiftgen e. i 1i,,,;>,,',. . 'g Hage .!. P. Wii,u;n en Jir, J. I. Coi \ \n Ki; \ m.ii \i;i tto, II I eiland kolonitalü in Yederlaadich-* 11^ Amst. LB5B. Dr. P. I. ftoo Eysisga, in de M t 1 .1,11 Icill. Dr. W. V' er Oott-ind ■ en i, ■!. Oen. Dl, IV, bl - l^ .1. ('|;\.u l'Orieni, \ 1844, IX. 506
XIII. Scheepvaart. •• Tjasskss, Zee-poli/ie der Fereenigde Neder landen. .-.'■ druk. 's Grav. IG7O. 4°. *• Lombabd en \V r . Usxuahs, Over de be hoaamste tehepen rum- de 0. I. dtemt. Me( Bijlagen door 1). EUdxmachek. (Ferhandd. '■"» het Zeemcsch Cru.) Middelb. 1780. B°. '■ HoasBUBGH, India Directory of a direction ■l' >r tailing to andfiom the Eatt-Indies, Lond. ''■: -> Vol. ■ lldß.siunc.ii, Zeemantffid» naat, in en vil "■ Indü enz. Naat de i" Eng. uitgave vcr -I;i :'M en met vele. Aitnteekeningen vermeer derd door (i. Ki m:i<. 2«druk. Amst.lBs3. IJ.l J . '"' Oriental 'Navigator. Beittg a Cmpanion (o ""• East-India Piloi te /.'. Bager. Lond. 1794, • 4. A. Geegoet, Zctmantgids voor de vaar waters van Java, - - den Molulacken j, ■ / '; '»)»■/. A.rast. 1853. B°. ' "Mon Mi:i.\ n.i, \iv Caesbéb, Zeemt Java. w lB *2. 2- druk. 1849. ' "■ A. Smits, Zeeman»; jl°' daarbij ,/,■/, "• A. Smits, /■ rwaten I '" «Handen beo ? f enB berigten van I' Melvill van Carnbée en • ". A. Smits in de //n„ ld. >~ Oeukr. van ''"'■ jp. J)l. VI, ld. 239—278. ' '■ Mauey, dige letchrijvii ■ -'■ Dordrecht. LBB6. imp. , Cl van hel Kon. NederL meteorologisch Jn Stit,H,|. "■ C, Sii.iii R(,n, ifavr , lic der iedeitdaai voor (~ „ s n"- 186 '■ ■ °> Bei ■. s Kops, /- (t I . '"■ Indisch ( {Tijdtchr. v. \ ' '" \. /. Jaarg. I ', bl. ,l (i ''■■■''" van de Commissie tol verbetering ~ ''' Z(l( 'k:i:irlni OV6T 1863, Vatttwk. Tijdichr. %.y- '• Dl. VII, bl. 1—18; over 1854 K 7. '''"•• '■. //. Bat. Oen. Dl. IV, bl. 107— 15 Aid. Dl. V, bl. 407—424; Q, \[' '; : ' i; Aid. Dl. \ 11, 1.1. '.ir—MM. 4■ i- ' w; '■ ' /ir "'"" Woumal of the Xnd. éreh. LB61 r p. 111). „. ' Ull '> Sketch of //<>■ steamroute firom Si» -f the Lid. c. Bcbe "■'!; 6l3)i P. van Yus.siNc;i:\-, Pl an /„/ oprigling Oott-IndUche pakketvaart, </. 29 Sept. ingediend <m» den Minister van A' (Overdruk uit de Amiterd. Courant van 19 Febr. 1857). J. J. A. BanihagekSj 1 ~■-.■'■'■/■ getneentch schc/i ,1" '. behandeld in d Koophandel der Maattchappij iFelix iferitti." Amst. 1858. B°. De sloomrattii op 0, . i : - .V. /. Jaarg. L 857, Dl. I, bl. 118—131). "Extraitt from the Mokii {Oceaii), a '!■ on i cd by vou Hahiusb I'lugstai.i, (Asiatic Society of Bengal, A . LB5l, p. III). XIV. Zeerooverij. The Mahy Viratei vnih Sketch of iheir S umi Territory {United Service Journal. ÏSU7, I. P- Jlir. J. I. CIIKNKTS DE GBOOIVAH KrAAlJKN commtet dam l\l. de» Inde». Jaarg. 1846— p. L 58—163, 194—204, 280—241. cv .laar,-. 1847—1848, p. Ll—2l, 33 -ook in afzonderlijke afdrukkeu voorhanden.) marang in I s -j1 tegen iro'a Tndiana, Dl. J, bl. 07—156). F. A. A. Gbeoost, ichóu wingen betrekh lijk verijen in den ',-, p. \ / Jaar-. VII, Dl. 11, 1)1. 800— F. A. A. G&EGOKT, ■</// heli/een ir. r. '\ . /. ,1 Vil, Dl. IV, bl. 57—91). Mala) Ireh. 1849, p. Kil). Spejji bb Bt. John, ! trehi pelag i. J{. l- 1 ", \\. / 'j, LB5O en Dutch Ui l July, IBi J. K. W. ' Dl. 11, 1.1. iS) . Dl. 111, bL L—3l); ovet ; IN. 507
DL IV, 1)1. 383—400); over LBB6 (Aid. 1)1. VI, bl. 125—155); over 1856 (Aid. 1)1. VII, 1)1. 3*0—878). ■ . '/.. /'.'■ ren tiiu A. ,1. Sollot '. Bat. DL Vil, bl. 811—264). dr. r. , 1)1. 11, 1.1. 289—301). ii zee roe -V. 1- Jaar;. 1858. DL J, bl. 77—90). XV. Kiqgswe I 163, DL 11, bl. I ■'. 0, l. i - i, DL I, i : Iml. I B°. Nederlandxhe legen in hel belang V( Kol 1. L 859. B°. W. A. van Km Vederl. lir/. Ugw i,i-i Nederlanden 1860. B°. G. Uhbgbovb, TeU ■ en inzonderheid V. r lm/ir, dooi i'cn oud gediende. Leyden. 1860. v. (M. 11. Jaksin,) f/c Ztemagl /■■ in tW' band m t de O. Tnd, betittutgen ton het ryk' 'aGwvenh. LBê7. B°. F, C. .1. \ \n S«u;ti;n, Bedenkingen geschrift „<!<■ Ztemagt betciouwd m cn-l.ni ll ' tingen." Ti«L LI .M. 11. .lanm.n 1 , Proeve van a der \£ariue in \. I , X. DoroT' .1. Bo tijm ''/'...ii ,i. I 11 vrlii . 859-'' De i. Oidt roor Oct L 856, bL 842—380). X\l. Kniiiis der natuur van den Indi- 1 '"'" pel. A. Bi li bg lögie, Li agu is t iek. Upelagvs {Annalen d, '•■ '' ' L 837, S. 1 Archipel {Annalen d. Erdkunde, '>• 1834, S 3 ' BM. Jl pululiOH OJ -ik in IV. vertaling in rapiie, 4u série, 11, [851, p i I, 1 ■, |lL 1,1. 497- Q. W. Eull, Tlir nalive . Loi d. •I. li Mhliotnyis, '. Dl. 11, 1.1. 84 .1. I, 1 . I,". .1. It. tiOG I. V/ J, LI, Loei IN. 508
bordering on Assam «ml Ihost of the Ind. .tr chip, {Journal ■'■ I!. LOGAN, i land» (Journal of the luk. Arck. LB5l, p. 811, M9j L 852, |i. r>7, 658; L 853, p. 20, LB6, 80] ; L 854, p. 28, 200, 421, 1(11 and Appendix; 1855, |>. I, L 62, 859 andAppen- dix; L 856, p, 1). I'wi;:. mt of the miaüiinff Tslundt {Journal of ik» lul. Arch, ■'• Lbïdbk, Oii the La*g%aget and !■'■'>< '•f the Indo-Chinê* eiet. \n\. X). "• \"n 111 \iimii.!)r, Uei '"'/' der Intel Ja r </;,■ V&rschl Sprathba r ".l" Enlmcilung lm. L 836—1839. 3 Doelen. I°. (Handelt 111 Dl. il ni 111 tereni orer den geb Mi I ~). ''» FUBD, ' / "'" . .//-e//. J % 8 1;a » i i i:d, ./ /»' °J the \1iih, ,,,,, i, r . S£aakl \éi "/'■ grootste deel uil ran Vol. i : la» -,,, """!/<■■ Lond, ■ Boppj / irlin. 1841. B°. B, Oen eesk u u VXI . DL iv, b ' ''■'' i-i .). i I. \IV. \ J. l Al ' ('. S\\ U IMi, /. Europeaan 'm !:. Archief, Jaarg. 1, bl. i I. .lim.hi iin, gd bij het , . 1 Twaalftal, 11, bL 8] C. Su u mi ' kli r. N. ./. Jaargi VI, Dl. I, bl. li, Dl. IV, bL 93—125, Jaarg. VIII, 1)1. IV, bL 819—871 I. A. O. Wwn', Onderrigt en roo/-.« de I. in lire te g ie» ' betrekking tot V. A.C. W -\ ;/. Si '■; t a/scii ' '■■ v d Amst. 1 I. A. C. Waitz, Ziekten der 11. ïiv iii:\ I ', U vi/in/e, ar lij hen voort 11. U IDUS, He Utvia. .1. li. Vos, M. J. I. lolcta in Dl. X in XIII dn Verhandelingen ra/t ■ enz. . DL Ml i. \Y. B \V. I .vcah. C. a Costa, Traiado de hm droga* ■. I°. .1. \ : f ll'. t. Jtott. : C. Zoölogie, Botanie '). J. 1. 1 I^. 509
Baguala, dorp op het eiland Amboina, op den Pus v.-in Bagu&la, 3 uren gaans bcoostcn Amboina. Kr is ecu Protestantse!) kerkje Bbhool en eene slecnen stcrkle, Middelburg ge heeten. De omstreken zijn bijzonder geschikt voor de jagt. Baguala (Pas van), smalle landst rook in den Molukschen Archipel, dié de twee schicrcilau den \au Aiiihoiua, Ililoe. en Leitimor \erlmidl. Den landengte heefi op haai smalst slechts eene breedte van 1,350 ellen, eoodal men reeds meer malen hel plan eenerdoorgrav in;,'heel't ontworpen. Baha of Baa, dorp en haven op de Noord kust \au liet eiland Kotli, residentie Timor, op 10° 40' Z. Br. en LSS e B' O. L. Er is een Posthouder gepU&tat bh er wordt eenige handel gedrerwk Bahah, dorp op Java, residentie llcmbang, «Üdeeling Blora. Bahai, berg in Bornéo's Zuid- en-Oostcr- Rfdeeling, disirikt Doeson Oeloe. Bahalatoelis, Bahalatolii of Babilia •-olis, eilandje hij Bornéo'a Koord-Oostkust, den ingang der .Saiidakan-liaai, op 5" 54' "• Br. Hei leveri eese kleine hoeveelheid vo- Relnestjes op. Baham Bosar, een der /uid-Wcster-eilan *"i tol de Malabella-trroep behooremlr, (ll '»tic Banda, LBl' 51' O. 1-. en r 36' /,. Br. Baham Kotjil, een der Zuid-Wester-eilan- Cn . t<il (| r Malabclla-u'ioep beliouri'iidc, resi d «atie Banda. Bahan, rivier in Bornéo'a Zuid-ea-Ooster "inv, ll|lr| diatriki Biang Moeroeng. Bahan, heuvel in BornèVa Zuid- en-Ooiter- distrikt Biang kfoeroeng. ■uahan, dorp in Bornéo't Zuid- en-Oojter h,'»,' I ''"-~' : ' <1; - slnkl • Sl: ' 11 - Moeroeng. 11 < iis de o 'Stapelplaats van koopwaren van deßekom ' ls - Hei is versterkt door eene schans. J!' \ d ln ' ' u ' rl "l 1 l ' r \V«'slku-.| \an hel eiland 'j. "■■ Zij <im|ast zich in ilc Malml baai. aaan, eilandje, bij de Aoordkust \au het j 1' "1 Baaka, in de Klabal baai ■aahang, dbtrikt op Sumatra'» Westkust, . aaang Ganoal, rivier op Sumatra'sOost- '''.ik Indragiri. ri ik M aU ' " U '' r '" l '"'"""' s Weslerafde, •g' :il: 'ii. a.mi hare oevers wonen 70 Dajaks. ua Uor, dorp, hehoorende lot de hoofd .'' :;| "ljci!iia-.in, aan de v'w ier van dien Bah'" ''""" r "' s ' / '""'- ''" Oosterafijeeling. tiijj ~, OG > dorp op de Oostkusi van Cel lo dütriki Tomboekoe. Hel bevat UIZI ' 11 met 75 inwoner:,. Bahoe, landschap in Bornéo's Zuid- en- Oostcnifdeclinsr, in het Koorden van het rijk Koctei. Bahoe, kaap op Sumatra's Westkust, in het Westen van hel koningrijk Achin,op4°-Il'N.Br. Bahoo Besar, Bahon ofPinjoe, rivier in Bontéo'a Westerafdeetiag', rijk Mam Zij vormt, de grens tusseheu Mampawa en hel mijndistrikt Mandot. Bahoe Eja, dorp op de Oostkust van lelies, rijk Tomboekoe, distrikt Tomboekoe. Jlet bentj 80 huizen iaat 115 inwoner 3. Bahoe Inso, dorp op de Oostkust van Ce lebes rijk Tiiinhoekoe, dislrikt Bahoe Solo. Het bewit 'M buizen met 63 inwoners. Bahoo Kakoe, troliuclit op het eiland Boero, i.-eliap Foggi, stam of feima llhakoe. Hei telt Li zielen. Bahoesa, dorp op het eiland A'ias, dislrikt >Sitoli. Bahoe Soeaai, dorp op de Oostkust van «e, lijk Tomboekoe. Jlet bevat B I inel Sli inwoners. Bahoe Solo, distrikt op de Oostkust van Celebes, rijk Tomboekoe. Hel vrordi ir;: ten ii oor het distrikt Tomboekoe. Het beval 2,042 inwonen. Bahoo Solo, rivier op de Oostkust van Celebes, rijk Tomboekoe, in het gelijknamige distrikt. Zij ontepringi m lui ■_■ Midden-Celebes, doorstroomt bet distrikt van dietl naam en \all mei drie anpni in zee. Zij is bevaarbaar, doch nabij de uitwab gevaarlijk door de talrijke krokodillen, die er zich in ophouden. Bahoe Solo, dorp op de Oostkust vi tijk Tomboekoe, distrikt Bahoe Solo. liet beval 24 huizen met L 36 invoi Bahohor of JSakohor, dorp op Jttn sidentie Cheribon, regentschap Koeningan, dis trikt K.'lili.e Ql Bahon, heuvel op Java, residentie Freanger tsohappen, regentschap Bandong, distrikt Tjilokotut. Bahora, waterval in Bornéo'a Zuid- en- Oosteraideeling, dist rikt Kapoeaa Moeroea mg. Bahou, hap. Bahou, /.ie: Bahoe Besar, rivi Bahou, dorj) op Java, adsistent-residentie Buitenzorg, b bet Oosten van bet distrikt Djasiu Bahros, zie: üaros. Bahs, dorp op bet Moluksehe eiland Coram, ~ distrikt Kalaikat. Buihala, dorp op het eiland Timor. BA. *• 51
Sec. cm-. c:l. corr. el aucta a J. Et. Fcn Balae ad Balam. L 795. f. C .1. TzanciHCK, CSwp >/'■•"■/ wr fa Ffftww <£m iZn i/f in Smulc cl ii' I.culrn. L 836. f. C. J. Thmmimk, Blik <p <fr dierlijke bewoner» ,1 van i/i' overig iUingen i Bijdragen tot de l>ij de literatuur over ilin eilanden, b. v. Buvfhii Ambomensc liij ilc J, .- over de Koluiien; n Viuksf, de Kamferboom van ',a, bij de Litet "ver Svmalra. Ook zijn geene kleinere monographiën <if korte nanteckeningen over bijzondere planten en i of kluien vtn planten en dieren rermeld. De ie!ls, ira&rin zulke monographiën nf aantcc'i' arkomen, zijn : Het zoulogiMili en botaniscb gedeelte der Vtrhan '. Lid. [INOK. 'I schap. Hel B phyriqtut ri tuUureltei en 2\ 'tappen. Hel t rlijke Geschiedenis en /'/■■ ekief, (eneciappen. Hel ■ Hel / W. 11. di \ 'erland ' 1855. >:i de roltooging ran Dl. 1 jeitaakt.) W. 11. E, Jaarboi!, ■ -. !■■ klasse. 'arliüni. ■ ■ titmrk. Weleniek. Dl. II F. LB2B. 1.1. 63). Sai>. Muller, Over de zoogdieren va Archipel. (Verhattdd. over de Nat, Geschied, Ned, Ind., uitgegeven door Temminck, ■ boven 1)1. W-i, 8« kol.], afd. Zoölogie). S.m.. Ali ],!.i:i;, Tidilnm dt' earactère toöiogiqut de» Het dt V Archipel Tndien (1/ lades, Vol. 11, p. L 89—136). C. J. Tkumivk, Monograpkiet de Mt umologie. Paria el Levden. L 825, lvs:>. 2 Vul. i°. C. J. Ti;\iMi\< k, \ ■ lanchet coloriées d'oixeuux, pour tenif de ndte fi iU complement atv enluminées de Buffo». LO2 Livn is. L 820—1839. 4°. 11. ScHLEGEL, Essai ■■■/',■ In phydonomü de» KT' pen». Leyden. L 837. 2 Voll. B*. mei Atlas. L. Rjenabd, Pouton», éem de di mleur» cl figure» c.<ir<><,ïii, l'on (route aulour dei Hei Molugue» 'I cnh-x de» terret Australes. 1 '\' I V r oL 1/. Rjskakd, Hisloire Naturelle de» twrUmté* il> lamerdes Inde». Amst. 1754 ('u\mi:k m Btoll, VillandtcheKapelU . A.mst. en ( i.. 1779—1791. Mei hei Aanhangsel G Deelen. i . Qi "i el Gaim \i;h, .\ otiee mr let ■ et /'s oiieaua I agio», Ovam, Rota et Tinian (Annales il'' s S, i I. Bi Tchthyologia» Archipelagi l'i< ! "'' Prodromu. Vol. I. BateTia. (NB. Uil werk ronnt bel vierdi ./</,' Societaiii Sciextiarum Tndo-Neeflt* 1 ilinir. Een groot aantal bijdra ■ n < iï '' r de ichthyologie van dm Ind. Arcbip Bl ' aller van de hand van Dr. zijn verspreid in de Verhandeling** l •* hei Bal. Oen., de < roe " ~ i tatit Si lentiaritim, bi Tijd* hr. r. Ved. Iml. < a the ///</. C. Q. C. P er den Chi l,i des Th ! tU. Berlin, LI ~ 11. \i. \\\ u\iw\] Flora Tndica, !■» '■ 1708. i . Betaniqtte du l \ \ - ' ' Paris, 1838. l . C. 1.. Bv ÜB, Catalogu» van t in- alt uil' 't I, ntuin /<' /■ ' i . L. l.i i mi. h IN. 510
onder dm titel: Bijdrage» tot dr flora van Nc,lrrl,iii,hc/i Udiê). Batavia. LBB6, IS2O. '■'■ Deelen, 17 Stukken. I J . "• Ij. Bltthe, Eaumeraiio plantarum Jav, insutarum adjaeentüM. Lugd. Bat. 1\.7, 1828. ' ■ ti. lli.i iir., Flora Javae nee «o» insularum adjaceniium. l'.inx. LB2B—lBBo. 42 fase. f J . '• u. Bli mi:. RampAia i. (ionei bota ""■ui 1 , inprimti deplanth Indiaé Orientalii ium Uui inrognitü, htm quae in libris Rheedii, Rimphii, lïn.ilinri/liii, Wallichii, aliormtqu» re- Lugd. Bat. 1886—1848. I Vol. P. • u, Blüme, Muteum botanimm Lugduno-Bala /'''""■ Torn. I. Lttgd. Bat. 1849—1851. ■ I. Bli iib, Collection de* Orchidee» le* pi na r etnarquable> <lr PArehiji lapon. 1 - i - 1— 0. A.mst. LB5B. f. • H, db Vrv üangaandt hei lanlen heii uit l Lmst. 18 K>.B°. • H, DE Yi:n lor W '*' ' "• ii. \ kii:m:. Plant ■" India* Bat e J - u AI L 846. r. ■ "■ i>i: Van sx, Tllitêi .""''■'' <'■ I ]>i\r. la j l1 ; 1 )'-. L 854. I . w■ s ■ ■ ■' '" :.. / Hoo Vol. I i '"1 el .1. 11. MOLKENBOER, Jl. der Schrij en van i' 1 '" Batob i \ Costi i. 16 fcsc. Lugd !| -lv,\ Jl BO- Lugd. Bat. ivM i ji '■ 'I tQI ll , / ■>• 1840. i 'i In ■ (; . e ij • 'vEISW \uhi , q,,ac Uitoriae natwraü ex /„ ■'. ne ar runt. Logd. Bat. 1 823. IJ.l J . (Ook in bet Nederdnitscb vertaald door M. Siegekbbek, onder den titel: fi , „ kei umi' ■ i r «<//. Atrf. //«■// toegebragi. Am-t. : A. &JDAXS, iliirini/ l/u' i '/. J/. .S. (Aanhaugsel tui Ded 1 1 van 11111 te of ihe vogage nf 11. 11- S. [zie benedi J). Geologie, Orographie, Mine ralogi o '). I. W. Irtet tol LB5B. 1 Deelen. J . mei Atlas. (Uit klassieke werk bandi ms uit slui; daante van Bumatra en de b< : vreede büi i Istuk I, ecu over ' van de i den Lndi in hoofdstuk tV, een chi ziirt van alle bekende gehee] Ned. Lndiö. De bijdia \an l>r. J nol i bd in den Ind. ! pel in hi . bef Natt f zijn allen in dit werk ingelijfd en behoi .(Icrlijk vi . te worden.) . ii door 'li.mmim k, afil. ; J — h..i mei yele pi C. (■• C. : O. i i Ook ■ 'Jet verder «aar I. en andere wetemchtppe ■ Over Mi hriften bc;. IX. 511
■ dr ! (IÏKIXH'AKI' i" ' \ttVjk ïie be bl. 110—1 P. .M 1.1.\ 11. 1. \\N ('Al:\l:l l ( Tijdtchr. !, DL I, bl. 602—548; Dl. IV, 1,1. 50—5 D. A. Sic ten tmige t '. r. ,\ . /. .!. V I, 1)1. 11, 1,1. LS6 I. U BLTtLL \ U . Dl. 11, bl. 833—337). f tin- In,!. i Twaalftal, 11, bl. 1] ukt lukken in hel . \. l. N.n,b1.73— 1 . I . /. Dl. 11, 1.1. ; Dl. 111, 1,1. 118—118, 133—158; Dl. l\, bl. ■: Dl. \ I. bl. Dl, \ 11, [X, 1,1. 49—64; Dl. \, Dl. XI. bl. 449—464; Dl. XII, . Dl. XIV, bl. 1—86; DL XV, hl. 1. A. Vi alen. Begin ende I • an de ver» derlandia he 6 vervattende de r /Ir L 640. :• Deden. 4 . obli Zee- m Landreysen na Ooit- en West-Indien, jaar tot op daten tfjd. Lej Deelcn. ld s u . , i dei aardkloot». Ai L 784—1787. l t Deelen. Hittorische Besckrijving der /•'< tamste ;>■<■- en l h. 'sGravi '~i tot li. (i. Banu en J. va» Wu Zeerei en in het laatst <!• /■ l 1!-, l<" . 1818— J \ll ■ , / \ \ . r. ■ EUraen. L 515. LO \ ■ I. F. l,\ II \i: i-: .1. \. I IOS B. i ij k e B .1 i ; J. I3.UIHOH , / ■ ■ Vo ■ ■ titd ■! zakelijl. vooral 1 I < 1111 1 IN. 512
•• 11. vw HorinTK BastiaaHSß, Vtfage* fait» ion» hs Molit/pifs, a In Nouvelle Oninéf et •/ CélèbfS, urif Ir ('nmtr ilc l'hllill, ïi fiorj ilc ld goëlHit royaU FTri». Paris. 1845. B". • "eetb Jl ki:s, Warrativt oj the mme/fingruijngr '■/' //. V. S. /■■>. Lond. is 17. 2 Vol B°. l'i 'i,\ \r.\:i., I Jet OrientaUipar *f ford de FEitrope pMufant l 1825 >*/«'„. ls->;i. |':u-i.,. l834.8Vo! Vtlaa. '"' Enw. l.K.i.i unit, Narratio» of the vopage of v "- '/. S. 5„,„„,■„„,,. [jond. 1848. i Vol. B°. ■ Beu,, Foyage en ('hun' du Capitaine Mout ■/•" f (beval o. a. n-lr bijzonderheden omtreni Tm-is. 1854. kl. b°. '■ Binhet, Wandtringi in Nm South Wala, tt'ttavür, Pfdir Coatt, Singapore and China, "''";/ the jouritel of a naturalist in thott rovn -12—1834. L L1834.9V01.8 # . Bnxx'a Bericht über di Cor '■"'■ Oalatkea urn dit Welt, L 845—1847. Ana 111 Iliuiisc-licn vuil \\ . VO* Kop j, 1 "." 1 '- u. Leipz. 1352. 3 Thle. 'Heker, Ufiidcori* Wnai i Mo u /" K '/»v Archipel. i:.it:u ia. 1868. 2 Dln. I mp. B°. ■'•"•ii, / erhaal het Eng, Koningaschif dt Botutfy, ■ a JP*poedig» ~ r " li ' '/> Wmor aangeland. lil hel En i /!""' l; - Ueekbbro. Elott. L 790. 4°. (Ook "twit HÄ« r U Bountf, g '; "vii. L 790. s u .) , '-''M, /.<>/,/, r,i//. „op i aar Jota, Bafy, cm. 1841. B". ' "partijdig \ & noemde werk. 1841. B*, ""'U' KT ' lUttoristhe reit»* door dt O /,," '''■'■ ■//'■'/'// ,/<■,■ toningtylceit, leden, drachten, i u. AiiM. 1711. **. Av y' ' ' U|t l, /'. /,// ƒ//// -/; ƒ' '■ mV Japan naar g. - ''"ntkK'm • jry.sv.' m '•"/ i« 1618—3 ' ' m «inim, ö m- Oott-Ind. i, Bneek. LB] l?rir "" ' IUNv % iv'T l7ö °- Dit hi 1796. A. A i,. | a wn>o» , . V j i•' ;'■ 111 keninge» gehouden op ,i' r/ r " '■' htt Ooitelijk ut den I, ■>. J| ',''"'' {T>jd**hr. v. \. / Jaai VU, D. .T. tik Bocqüot, Aamterkelfke ontmoetingen in ;yuc |(i/, ~,■ ,/,. Tmdiên, i ïerfyi -;/// trr.h-i-cfwrrn j„ ,/,■ /„•■ r,i./,,,,, ftio dé katnufkè rn Malabaartcke hui den en ii a, enz. Haarle n 1744. Dr. S. A. r.rnmxnr, NefrU Betten g tot 1857. Tol hiertoe i Deden in 18 ad ringen. Rott. 1858—1800. J .1. ('\itkii, Dagverhaal <■<■ Anisf. l?sij (Daarachter: Onderrirhlitte, f/i'//s hH reizen over land lang* den teeg van Snet door 'Egypte naar Europa). C. Glacsz.tan Pnainsßi vut, Jtmrnaelo/i lllflisrhr l!,l/;! •:,.. A r 11 : 1. L6SI. 1' Jhr. J. I. Co« reis in ie Ned. 0.1 r '/. K. II Print II Hendrik i, hat (liinr TnrDAL en Swaet, DL VIII. ' 1847). \\. Dampti daar nam 0, l. et 1711, In door W. i \ i»i.—l 1715. i J . — .' 2-druk. aiitaiir dn monde. Amst. 1711, 1718. 5 I' BU.8 U . (Do rn ti Londen, 1091, in 6én Deel; de beste Eng. uil Q. f. Davtdsoï, Tr Lond. 1846. !.1. 8". DILLON, ./ waarbf een Trattaat run de b . ' it hel . door WA (J. B. J. VAJt I ' Archipel, \\ Officier.'ïGrav. 1847—1 J. V>. .1. VAN 1' M ■'■ 1850 J. l>. .1. \ van ' J. Dl ' fin ! rhaal eener verdich |k door Di • vu : door !.. l: IN. 33 513
l. Ih-MOXT d'Uevheb, Vayogt i» la contltt Pjiu Ai r«, pendant . 1830. LS rol. ■ i Vol. :■ el 6 Vol f J . de pkn«nes. repen 1 ded Botaniqv» il : : L4ED, i doelen Zoölogi» door Qüoi en G \ni u I l;vii.l.i.) J. Di ' ;ll ltS I . ///s -itc van hel reisvrrhn.il alleen in I" nl K- Vil.: dichr. ■ L 731. i | Bolavia over BengaU naar Hollend. 1 1 navl 17'W. y. L. ('. 11.I 1 . : . Voyant aulour in mond* m /!■■ t /' i .1. I. Fbiyss, UütreiteU eetur rei» i i Maiw ;<( (Tijdschrift d< C. l'li .M . i Qftcwten ui • fi. '..'■ druk. Ajnst< L 705. ttl, Giro ilrl M<. ip, L 899. (In bet Fronscli o i titel' ; ., paris, l! i, '" '"'' sde dwl ' '"'' den Ind. Ajcbipel te vinden rijn.) \V. M, Qob -, ///-' /'//«„/ ry //v/a a i/.'ni/ir iit ik I'"'" ' L 856, N. DJ 11, B°. (NB. De boren op U. i'H, i fnditt Spiegel komt üoowel w* o ' diilijk &1« uhteic deze n X. i.i 171 e (il IKMII, 39, 11, p. I T. F, lli 'i ü. i ! I 'In. I .1.1 Heü „i i i Bil (I. 11. \ ■ .1 W, lliuiT, Zie bl. I.M, I kol. , W. I I IKVKI.I,, // I; 1.1. II W. ] IN. 514
v . (Vrije bewerking v;in inlin ~/' Ui i /■ //. .!/. ,',■ ïie boven bl. 513, I- k< •''■'"■"- i m //c -/'"'■ /r/ .*<•///! ',' llnp li I '/0,/ „/. Orf. L6CS i. 4°. ' ' :;| ia KB i.a (liiwii.ui , V..1. ld. B. (Hel tweededed filli li'i';.cln-icii■ 11 1 -, booüdstukken over ft* 1ii.1!,;.) • Kippïi, d oüit In llir India» Arckq h '" ff. i/. S. 1/ '■ Ki;i;i; \ ■ S lii—] 8 1 ■ ■ "■ kou 'v 'i " '' H ■ Bei i\i\,;. i <i. iT 'O lolt in Holl. \'i'. ■ ', ■ Pwis. l -ii —i ■! i 3 Vol ' Ms MM. . werlgc ondei t^VOtLB] Ill'i kl. u:\mi.t Dl u. Toto, BH f Hui, P. J. s j . — Nadruk. Brax, I 1 dezer uil hoofdstukken over peL) J. EL NAN r O'av/- oj ■. f J . (NB, Dccc belangrijke n Prankfori a, .\l. in hei i hetzelfde jau I in 1599 vertaald ■ talii druk in ken iraan wij un-1 stilzv :liij.) Lm i A. U) Herdruk d Mi de - - IX. 515
verblijf in onderscheidene Ned. etablissementen aldaar. Amst. 1827. B°. (Vermeerderde over druk uit het Tijdschrift Cybele.) J. Olivier, Land- en zeelogten in Ned. Indië en eenieje Brilsehe établissementen, gedaan in de jaren 1517—1826. Amst. 1527. 3 Deden. B°. J. Olivier, Reizen in den Mol/ikschen Archipel naar Mukassar enz., in het gevolg vanden Gouv. Gen. ran Ned. Ind. in 1824 gedaan. Amst. 1837. 2 Deden. B°. Ongehickige voyagie van 't schip Ratavia nat de O. Indien, gebleven op de Abrolhos van Tred. Houtman, uytgevaren onder Fr. Pelserl, 1628 10l 1029. Amst. 1647. 4°. Sn. OsnoßN, Quedah or slray leaves from. a Jour nal in Malayan water». Loml. 1857. kl. S°. Ida Pfeiffer, Zweite Welt-reue, Wicn. 1850. 4 Theile. kl. S°. (Ook in het Ncdcrduitsch onder den titel: Mijne tweede reis rondom de wereld. Amst. 3 Deden. S°.) Philibert, Extrail de deux rapporti sur son ex pédition rPAsie en ISI9 et 1820 (Auualcs ma ritimes, 1522, p. 281). E. G. van der Plaat, Extract uit hel Journaal ran zijne reis van Socrabaya naar de Moluc co's. 1539. B°. Marco Polo, Foyages, publ. d'après vn vieux Manuscrit, avee iu/rod., glott. et variante» (par Mai.te-Br.un). Par. 1824. 4°. (1« Vol. du Beeueil de Foyages, publié par la Sociélé de Gcographié). — The travels of Marco Polo, the Fenetian. The translation of Marsden re vised, with a seleclioii of lus notes, by ÏHOM. Wbioht. London. 1854. kl. B°. (De vermelding van vroegere uitgaven de zer merkwaardige reis achten wij over bodig.) J. Prior, Beschrijving eenrr reis naar de Indi sche zee. en naar de Kaap de Goede Hoop, naar Madras, de eilanden Java, Hl. Paul, gedaan in 1810 en 1811. Amst. 1820. S°. .1. A. C. Ratzebtjro, Fier Abteknitte aus ciner Reise vm. die Srde. Beid. 1850. B°. Ueinwakht's Rei» naar hel oostelijk gedeelte van den Indische» Archipel in hel jaar IS2I, uil zijne nagelaten aanteektmngen opgesteld, meteen levensberigt en bijlagen vermeerderd door W. 11. de Vriese. Amsterdam. ISSS. S°. L. J. van Rhijn, Reis deer den. ludischeu Ar chipel in liet belang der Ecangelisclie zending. Rolt. 1851. B°. J. Roggeveen, Dagverhaal zijner ontdekkings reis in de jaren 1771 en 1772, uitgegeven door hel '/.ecuirsch Oenootsch. der Wetcnse/i. Nu\dc\h. 1838. B°. (Vgl. Tijdsehr. v. A. f. Jaar-, 11, Dl. 11, bl. 115). ' S. Cll P. P. RoORTJA VAN EïSINGA, VtT«s lende reizen en lotgevallen. Amst. 1532. Declen. S°. J. J. DE Rov, Hackelyke Reustagt na Boe: Alchin in zijn vlagt van Ratafia, denei&* ondernomen ia hel jaar 1691 en vervolgd' Lcydcn. 1700. kl. B°. J. J. Saab, ReitbewArijving naar Oost-1 ran 1044—1659. — V. EvEETSZ, Beschrijf der Reizen naar O. In'l. van 1655—1608- A. Heupokt van Beun, Beschrijving ''"',,, Ind. Reizen van 1659—1668. — Alles in * Deel met doorloopcndc pagineering. Aw 1671. 4°. D. F. G. van per Sande, Tafercelen op eene reis uil Duitsckland over de Nei den naar de Ooét-Indiëu. Groningen. 1534. ' W. Schouten, Oost-I„disel,e Foyagie. A**. 1070. 4°.; 2-druk. 1703. 4°.; 8, druk. lif (ook met het jaartal 1745 op den titel). *' 4» druk, onder den titel: Reisiogt ndOt door Oost-Indien. Amst. 1780. 2 Deelcn. *" (ook in Fr. vertaling onder den titel: FofS uu.c Indes Orientalcs. Amst, 1707.; R° uCll ' 1725; Anvcrs, zonder jaartal). 11. SOETEBOOM, 'Derde VOOMUUmte :eee/ele,jl v' verbonden vrije Nederlanden) na de Oost-i" gedaan met, de Achinseht en Moluksche *''",,/ de Ammieuals Jae. Heemskerk en ll' o " 1 '; Harmantt. w 1601—1603. Sanerdam. H'' lS . ■' SoNNEKAT, Foyagé ausc Indes Oricntales et Chiiie, fait par ordre de, Louis XVI, de VL a 1781. Nouvelle édition augmeutée d' historiejue de Pinde depitis 177 S jusiji'e- , jours, par Sonnini. Paris. 1806. 2 Vol- .. (Ook in Hol!, vertaling onder den titel: ''_ naar de Oost Indien en China in 1774 - —-J-' Leiden. 1785. 3 Deden. S°.) j, J. S. Stavobtnus, Reize van Zeeland " Kaap de Goede Hoop naar Balaria, B' l ",-\, Bengalen ent., gedaan in de jaren 1768— '* Ley'den. 1793. 2 Deden. B°. , ( . A. Stok ham, Korte besehiijvinge van d< buiige weerontrey» van het schip Aernhe*' tent noch 0 andere schepen, ander .1 I laming ran Oulshoorn, ran Batavia "Ji ren, op den 23 7>ee. 1661. Amst. 16 63 \ ji^- J. J. Srui vs, Drie Reysen doe,- Italië*, '"'',,„/• kenlandt, Lyjlandt, Moscoviën, Persiai, indien, Japan enz. ran 1G47—1673- * . jj 1070. |\ Het di ukt 1686, 1746. 4°. Fr. vertaling ouder den titel: Ftyage. covie, en Tartarie, en Perse, aux Inde*,' ,' ~t- eotnp. de remarques par Mr. Gi,.vnii- ;s -1721. 8".). -, f t J. B. Taverniku, Six Foyages en Turq""' IN. 516
*W et aux Indes, et Recueil de plusieurs re '''">« el traites singuliers sur Ie Japon, histoire '* fe conduite des Hollandais en Asie, etc. l . ar 's- 1079. — Amst. 1692. 3 Vol. B°. (Ook ƒ* Holl. vertaling, onder den titel: Alle teer f* van J. 11. 'fareruier, als zes reizen in Tur "J''u, Persten en in d'lndiën en verscheidene *««' -brijvingen. Amst. 1682. 3 Deden. 4°.) "■• van Quellenburgu, Vindiciae Bata vicae ofte Refutatie van J. B. Tavemier en de lasteren en leugenen door hem den Staet, de Compagnie en de natie uunge j£ vreven. Amst. 1084. 4°. ■"• Teenstra, Vruchten mijner werkzaam/ie •i gedurende mijne reis over de Kaap de Goede ' ir 'P naar Java en terug over Si. Hclena. c 0 <-°n. IS2S. 2 Deelen. 3 St. B°. *' • ïtiUNitEiio, Foyages au Japon, par Ie Cap e Bonne Espérance, les iles de la Sonde, etc., re die/cs cl augmeutcs de notes particuliere» sur e Javan el te Malais, par L. Langlès, el de "'des d'histoire naturelle, par J. B. Lamarck. lar is. 17%. 4 Vol. B°. (Er bestaat ook eene c °»%ave in één Deel. 4°.) * *• Tombe, Foyage aux Indes Oriëntale» pen ""l les années 1802—1806, conlenaul la de ''''''jdion d/c Cap de Bonne Espcran.ee, des iles ' Java, Bauca et de la rille de Batavia e/r. ~^"üciientc' ie notes cl éclatrcissement», par Son p "öri. Paris. 1810. 2 Vol. B°. avcc Atlas in 4°. 1 Roost Gzn., Aanteekeningen op eene reis i de wereld met het fregat de Maria van en de korvet de Pollux in 1824 j, tot 1820. Rott. 1529. 2 St. B°. t 'Kila Yalle, Folkoms Beschrijving zijner l/c/ycke reizen van 1015—1025 gedaan. ' l zij„c Schriften aan Mario Schipiano ge it, door J. 11. Glazenmaker vertaalt. ]/j-t. 1000. 0 Deelen. I°. • > artiie'ma, Die Bitterlieke vnd Lobutirdige d K z des gestrengen vnd vber all and* I Landtfahrer Herrn. Ludov. ."""tomans von Bolonia, etc. Frankf. a. M. ; J . _ Warhafflige Beschreibung der an ti hbiDurdiger Reyti een Herrn I a inn die Orientali»che und Morgen , etc. Durch Bieb. Mboisebum. Leipz. I' lo - kl. B°. (Ook- in Holl. vertaling onder Cn titel: Uylnemendi ■ -'" Zee mt, enz. Uit het Höogduitsch van loorE. S.Utrecht. 1654.4°.). ■ 'i. Vebhtxell, Herinneringen Haarl. 1835, 1836. 1 ' : tgevangen en in 't jaar 1074 voltrokken, daarin den oorlof; tegen den Koning van. Maiaisar enz. vertoont wordt. Amst. 1677. 4°. J. P. M. Willink, Reize om de wereld, gedaan in de jaren 1823 en 1824; met Z. M korvet Lynx. Breda. 1846. B°. Met Atlas in 4°. J. G. Worm, Ost-ludiauisclie vnd Persianuche Reiscn, etc. Zusamml ciucm Bericht vou der Ost-ludian. Comp. Drcsd. 1737. B°. Dr. Yvan, Sic months among the Malays and a ycar in China. Lond. 1855. kl. B°. Bc Zieke Reiziger, or rambles in -Java and the Strails by a Bengal Civiliau. Lond. 1853. imp. S°. XVIII. Kaarten en Atlassen. P. Baron Melvill van Carnbée, Algemeene Atlas van Nederlandsch-Indië, uit officiële bron nen zamengcsleld. Batavia, sedert 1855. (Tot dus verre 30 bladen.) J. Pijnappel Gzn., Atlas van de Nederlandsch bezittingen in Oost-Indiè. 's Gravcnb. 1555. f°. G. F. Baron von Derfelden van Hinderstein, Algemeene Kaart van Nederlandsch Indië, acht bladen benevens eene Mcmoire anaiytique in 4°. 1842. A. J. Bogaers, Algemeene Land- en Zeekaart van de Nederlandsch» overzeesehe bezittingen met het Koningrijk der Nederlanden in Europa, op de schaal van 1 : 3000000. Zes bladen. Breda. 1857. W. Beioerinck, J. M. Beuijn en J. F. W. A. Essers, Kadetten bestemd voor de dienst in de Oost-indien, Algemeene Kaart van Ne ler land» Oost-iiidië, gelith. bij de K. Mil. Akad. door J. F. Ensinck. Vier bladen. Breda. 18 17. A. Koot, Kaart der Nederl. Ocerz. bezittingen [Wandkaart voor Schoolgebruik]. Haarlem, 1559. 4 bladen. P. Baron Mei.vill VAK Carnbée, Algemeene statistieke kaart der Nederlandtehe overzeesehe bezittingen, 1849 {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1849, Dl. I). Verder vindt men goede kaarten van Nedei landsch Indië in Stiexeb's Atlas (1867), in de. A/lassen van Fbijlink en Kuijim.r.s, in den Monileur de» Indes, Jaarg. 1846 — 1847, enz. De beide kaarten der Over zeesche bezittingen (einde der 17° eeuw en 1839) in Mees, Historische Atlat van Noord-Ne lerl, urf.zijn nog niet verschenen, An East-India Filet of General and Parlimlar ("na ris on the lanjest scale ever published, from England to the Cape of Goc ' Hope, /;> Madras, . I China. London, I' 1 - IN. 517
V. A. 1. bl. 4'JJ-, I'kol.J. R. toGAN, thepretait cmt of the Indien AreAipelago ( cf the Lid. Arckip. 1547,1'- 1^ 1 )' V. A. 2. , 494, 2« „A. J. Méeaui.t, Bétumi <'■ toirc des étabUtteiÓenti E ia** Us Inde» Oriëntale». l' arl "' 1826. kl. S°. Axt. Tiiysius, Hütoria nacidi», "■ celeberr. prodiomm qune l'» l ' ltl nsque ad pueem Hispuuicum </ e> * ruiil descriptie L. B. ] 047. 4 • V. B. „ 405, l'- „ P. Weeda, Pictcr van in Azië. Amst. 1545. S°. „ 495, 2« „ l'cbcr die naicstea E/eir/uissr Niéderlatutischen (vlo/den ii " Indien {Minetva, ISIS, I, p. 316 - Van der Capellen, Tablen" l! " postessions Ifèérltmthaaei Inden Oriëntale» et li>2s (M'" 1 ' 1 des Voyogcs, 1527, p. 3fio). * 4'J(i, 1' „ (!. de Silüière, Levenstchets Leönard Burggraaf du Bus ' Okmgnie» {Tijdseir. v. StuttU'"' 1 en Statistiek, 1851, Stuk 1)- C. S. W. Giavc van llocj->'PO lir ' Gedeeltelijke wederlegging r/m '"''! artikelen in Nèd. dagbl en 1844. Amersfoort. IS i „ 496,2» „ E. Nicolai, Newc und mirheF llclation vuit mat rich in beide?"*' dat ist den Wed- und O»t-I*$* von der Zeit au zugdragni, '"''", nek die navigationcs der E BngeU. Compagniên daselbilki*'"' gefangen abzvschneiden. .Mime!"-'"' 1619. 4°. Kort onderricht ton der partidl 1 ' 1 . ten rechtveerdige klachten ovC Bemntkebber» van de O. I. Cw' IGUB. 4°. Korte Aemcpinghe der Betrii'''" ben regieringe. — Naerdt iri/siiighe der Beici,/,';, rii/ge (twee schotschriften °" strecks 1022 en 1023 > ven). 8". Nooiwemlich Discours o/l ' aan de St tieipanle» der O. I. Coptf Mhebben. 1022. -IJ.1 J . — 'W c Zie verder wat de zeekaarten betreft den <"" het Algemeen Etablissement voor de Zeevaart run ds Wed. O, Hulst run Keulen te Amsterdam. BIJVOEGSEL. I. il. 191,3 kol.Mr. C. A. de Jongii, Burgerlijk Wetboek voor Ned. Indië wel aan (eekeninffen. Zait-Bommel. 1557. . B°. J. G. Hochussen, de cansis ciir in nonnullü capitibus praeeipuii diffe rat Codex Civilis Indo-Neerlandicus n evd. civili noslro. Traj. 1552. S°. ! !,;! ;/ Van de Verzameling der algemeene orders, verscheen een derde Deel, eerste Stuk, Breda. 1852. 11. B. i, 492.1" , Tnojir en Verveer, Tijdschrift voor liet Zeewezen. 4 Deelen. IV. A. „ 493,3- „ (E. A. van Vloten,) bijdragen tot do tennis der Ned. O. I. tnzit tingen,!(Vertalingder arttvanra JjjuciGsnmAellevuedetDetGcMe* des), 's Hertogenboscli. 1849. B°. IJubouzet, ÉtabKssements Hollan lande/is en Asie (Recue de UOrienl, 11, 1843, p. 157). On the India» Archipelago (Ame rican Journal, Tl, Ser. VI, 1848, p. 157). Th. Bt. IÏAi'ïLES, Account of the Sunda-islands and Japan {Journal of Science, 11, ISI7, p. 190; ook in het Fransch in de Revue des Moades, I, 1832, p. 16). J. Oliviek Jzs., llundleidiiiy lot de aardrijkskunde van Ned. Indië, Amst. 1830. kl. B°. Ibn Bathoutha, Description de (Archipel d'Asie. Traduit de I'A rabc par E. Uulaurier {Journal A>iat. *>Ber. 1X,1847,p.93,218). IV. Ji. olleeeao de notietas para •v ■•' ■ nagoet ultra ■ domincos Port» Ihes soa vüinhas. Lisbon. 1812—1836. 7 Vol. r. IN. 518
nootwcndigrr Discours o/t Vcrtooch "mi alle Lanilievende. 1022. 4°. — Derde, discours, waerin den geheclen stael van deVereen. O. I. Comp. wordt teu volle geremonstreert. 1622. 4°. Tcgen-Vertooch by eenige lieflieb bers van de waerhcyt en huer Va derlandt ende mede-participanten van de O. I. Comp. op seecker verlooeh by eenige gemiscontenleerde participanten. 1022. 4°. Proeedurm gehouden over >Je verkk xinylio der Hoofl-parliripanlen tot het opnemen eau de I\)arigelleccke bl. 4 g 7 ■"'»!)" O. I. Comp. 1023. 4°. 'i *-"ko\.S/!pplicalic van deßctointliehbers en de Comp. Coophii/dcn in Londen, ha mie ka de op Oost-J mliiii, aan de Commissarissen van S. 31. van Brit taixgen, i/estelt om te trai leren met de Nedcrlandschc Ambassadeurs. Rotfc. IG6L 4 J . Artikelen van 't oetroy des Keysers wegens de O. I. Comp. van dn Oos- Unrijksohe Nederlanden. 1723. P. Openbare brieven van Oetroy toege staan door Sym Krys. 31aj. aan de Compagnie [van Ostcnde], op Ie rechten in de Oostenrijkse/ie Neder landen, 's Grav. 1723. 4°. I. Mac Nexy, Wederlegging van de argumenten vanwege de Bewint hebbers van dr. O. en //". L/d. Comp. tegen» de n-ijhcyl van commercie van de imooonders der Nederlanden, on derdanen van S. Keys.Maj. '.vGrav. 1723. 4". (Ook in liet Fr. onder den titel: Réfxtation des argumeuis etc. 's Grav.' 1723. 4°.). Brief van een burger van Amster iopde n ' de* Meer Neny bijgebragt in zijne „weder 'ging" en/., 's Grav. 1724.4°. ï'. L. lleeke van Berger, Oron dig bewijs dat S. Roonisch-Kn/s. Maj. in sijne Ooslennjise/te Neder landen bevoegt ü koophandel Ie ves tigen, nis ook 10l oprigting van eene O. en IV. Tnd, Comp, privilegiën kan " 197 < geven, 's Grav. 1784. X J . '>•" n liccueildcpicccscii llollandaises et Anglahes pour Ie ■■ Oriënt, et Oc eident. et conti Oilcnde. Ri 1725. 4". C. S. Mattiieus, Kort. ge. boek van de O. I. Cvmp. der ver eenigde Nederlanden ter Èamer van Zeeland (namen der Bewindheb bers, van Schepen en Schippers, verslag van schipbreuken), enz. Middelb. 1759. B°. (J. 11. Swildexs,) Twee brieven aan P. Camper, over hel go:. om aan baatzuchtige vreemdelingen verlof te geven on in Oost- ofWcst indiên alles te gaan opmutffelen. Amst. 1782. B°. bl. 498,1" kol. 2)e Nedcrlandsche 0. Ind. ( (authentieke stukken over de oor zaken van haren ondergang, in de Ncd. Hermes, 1828, N". 4, en 1829, N°. 2). De aanstaande val en ondergang rfi r geoctrogeerde vereenigde O. I. Maal schappy het volle van . gekondigd, in d. ö Maart, 1794. In Holland. 1794. B°. v 498,2" » Conguest and accroachmenü ofiht Duteh M the India/t Arehipi {United Service Journal, 1849, J, p. 19, 229). VI. „ 499, lo ,/ J. Heuiin, de legalione evangt ad Indo». lingd. I3ut. IGIS. B°. Nokbeet, Mémoires historiques pré seniês a Benoit "XIV sur U i Orieniales. Luques. 1745. 4 Vol. 4°. Enlwicklting der (~ }fis iioneii au/den Insein des Indischen drchipelagus (Baseier Maga XV, 1, 1831; XXV, 4, I i, 500, 1' ii Mol Ar chipel. (Journal of the Ind. Ar chip. 1849, p. 457). VIL „ 001,2= r Ic emancipatie der slaven in Ncd. Ind. [Tydschr.v.N.l. Jaarg. 1849, J)\. 11, bl. 146—160, 288—294). Q. J. C. S., Geschiedkundig over zigt van den t Ned. O. Ind. ( nis der Ncd. en vreemde Koloni IS4G, bl. 285—333). Slavé trad» in the Ind. Arck logo (Ast l, XVII, ] - 184, 003). IN. 519
Baij, zie: Booij. Bajja, dorp in Bornéo's Zuid- en-Ooster afdeeling, distrikt Kahaijan Oeloe, aan de rivier Miri. Baija, rivier op het eiland Tiillitoii, op 4 palen gaans ten Oosten van Tjiroetjocp. Zij ontlasi zich in de rivier van Tjiroetjoep. Baija, rivier in Bornéo's Weeterafdeeling, residentie Pontianak. Baijabang of Baijabong, distrikt op Java, residentie Preangei Regentschappen, re ireutsehap Tjiandjor. liet bevat ruim 7,100 zielen. Baijabang of Baijabong, dorp op Java, residentie Preanger Regentschappen, regent schap Tjiandjor, distrikt Baijabang, aan de rivier Tjitaroem, op de Oostelijke helling van dvn Gedé, nagenoeg 3,340 EUjnlandsche roeten bo ven de tee, LS palen van Tjiandjor, n-2 palen Bandong en 80 palen van Soemadang. Baijabaug Bandong, gehucht op ■' residentie Regentschappen, regent schap Bandong, op de grens na Tjiandjor, op den Oostelijken oever der Tjitaroem. Hier is tart naar Baijabang Tjiandjor. Baijabang Tjiandjor, gehuchi op Java, residentie Preanger Regentaefaafipen, regent schap Tjiandjor, op den Westelijken oever der Tjitaroem. Er bestaat bier cene overvaart naar Baijabang Bandong. Baija Eh, eiland in den Uoluksohen Ar- Chipel, bij de Westkust \an lirt Oostelijk siliier eilaml van Gilolo. liet slaat onder hel I van den E i 'l'idore. Baija Monto, dorp op Sumatra's Noord \\ i -ikusi, koningrijk Ac-liin. Baijan, baai aan de NooHkuat van het eiland Lombok. Baijan, dorp op de Noordknst van het eiland Lombok. Baijan, rivier op de Noonlkust ran liet. i Lepar. Baijan, dorp op SumatruV Westkust, ten- Padang. Baijanaijoo, dorp op hel eiland Muduni, in bel Oosten ros de afdeeling Soemanap. Baijang, landtchap trr fVesikust ran Sa mat ra. Baijas, riviertje op Bumstra, readentie Pa lembang, aan den linker oerer der Moesi. Baijat, rivier op Sonutm, in de Noord iden ran bet gebied ran Baijeman, Buikerfebrijk op • ientie Probolinggo, distriki Ton Baijo, dorp in Bornée'a Zuid- en-0 afdeeling, distrikt Docbod Oeloe. ITct is met paalwerk omringd ter beveiliging tegen ét aan vallen der naburige stammen. Baijombong, dorp op Java, adaistent-resi dentie Krawang, distrikl Tjiassem. Baijong, dorp Lnßornéo's Westerafdeeling, distiïkt Mclawi. Baijong, zie: Pa jong, kaap. Baijor, eiland in Borhéo'a Zuid- en-Ooeter afdeeling, rijk Bandjeimasin, ia de rivier Barito. Baijor, dorp op Somatra's Westkust, resi e Padaugsobe Bovenlanden, landsolmp der \ Kota's, Ban den Oostc-lijkcn oever taa tet meer Dano of meer der X Kota's. Bailang, dorp op Celebes, residentie Ma mulo, in ilc Min;ili;iss;i, afdeeling Manado, dis trikt Batik, Jlci is bcwiioiul door I'J7 lli'i dciicn (1855). Bailang, partikulier land op Celebes, resi dentie Manado, in de Minahassa, afdeeling Ma nado. Baja, dorp op .1.-iv.-i, residentie Bantam, 7,ui dcr Regentschap, dist rikt Madhoor, onderdis trikt Madlioor, aan dm linkeroever der Tjima dhoor. Bel ligi 2.i ELijnlandsohe roeten boven de oppervlakte der zee. Baja, rivier op de /iiiiilkust van liet eiland Boero. /-ij valt nel eenen Zuid-westelijken loop in zee. Baja, dorp op de Zuidkusi van hel eiland Boero, aan de gelijknamige rivier. Baja, dorp op Celebee' Westkust, rijk Kajeli. Bajabak, dorp op Java, re identit Cheribon, afdeeling 1 idramajoe. Bajam, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap Koêto Anljo, distriki Is. i><■ tc> Anljo. Bajam, doi p op Java, residentie Bexoeki, afdeeling Panaroekan, dktrikt Pradjakan, aan de Kali Tikoss. Bajam, rivier op Java, residentie Djokjó karta, afdeeling Mataram. Bajan, eilandje bij de Noordkusi van In'- l -eiland Lepar, in de straat Gaspar. Bajan, rivier in Bornéo'i Westerafdeelin?» landschap Boenoet. Zij ia alleen liij boog w^ ct voor i oote raartuigen bevaarbaar. an beide oever» worden steenkolen gevonden. Bajanan, dorp Op .lava, resident ie kelii" afdeeling Ngrowo, regenti ehap en dial til long \ Bajanan, dorp op Java, residentie 8 regentschap Magelong, distriki ■■.' Bajang, berg in Bornéo'i ï7esterafdeelii»B'< in het Noord < in-ten \an Kei, njk Landak- Bajoman, zie: Baijeman, «uikerfabrijk. Bajen of Bajer, eiland in da zee va» BA. 52
IX. '. I, kol.Al. 11. Jansen, Gedachte» werden handel van de* Ind.. Archipel vóór de komst der Europeanen ( Tijdschr. r. N. 1. Jaarg. 1849, Dl. J, bl. L 84—200). J. R. LOGAN, Anliijuitii of the Chinese (rade toith India oud the I mliitii Archipélago {Journal of the Ind. Archip. 1848, p. fiO3). .1. Db Bucquoy, </e waterwereld be schouwd e// de bijzonderheden Im/gx i/e kusten aangewezen, byzonder voor dm. o. ~i //". Tnd. handel. Flaarl. 1752. — 2" druk. Haarl. 1757.4°. 02,2 ,/ De Nederlandscht Handclmaul schappij {Ned- Hermes, Aug. 1527 en Jan. 182 S). Ernstige beschouwing van de moge lijke gevolgen t/er Nederlandsche HandelmaaUchappij. 1525. S°. De „, rustige beschouwing" enz. tne derlegd, voor zoo veel aangaat /Ie (taniijging (rgen het O. /. bestuur. Leeuw. 1825. B°. ~ 503, ' v 3. I. fende de kust der Kaffers en, het land (iiii I'ie/er Nuyts ten opdyte van de nuttigheid vuur den koophandel der O. i. Comp. Amst. 17S0. 2 Stuk ken. B°. PiCAKD, Aanleekeningeu betrekke lijk de,i Indischen handel. Amst. '. 8 8 . Tets over tien Nederlandschen indigo handel (Ned. flww*,lB26,NMo; L 827, V. 1; vgl. nog 3, hl.Ovv., en 1830, N°.s, b] Tets over den theehandel (Neder/. Hermei, 1828, N°. 1 en 2). ■I. M. Janclaes, Beschouwingen over hu,n/el ca nijverheid, naar aan leiding va» i/de Nederlandsehe Ka toennijverheid" en*., door 11. Mn.- LEK Bzn. Rott. 1557. i>°. X. , 504,1, r Tets ' ri,- Nederlanden isii {Ned. Hermes, L 827, A :o . 7, 9, 10, 11; 1828, N°. 1, 8). Tets of nièti ( Ved. Henne , 1829, N°. 1,4,5; 1830, N°. *, 5,9, 12). NB. De beide laatsgenoenide op stellen zijn van denzelfden Schrijver en bevatten vele pemeugde, gedeeltelijk stee' belangrijke bijdrapen ovö de Nijverheid en Kuituren van Nederlandsch Indië. Hisloire naturelle du cacao cl " ll sucre. ;>., édit Amst. 1720. B°. J/is over de cochemlle, of wel: 'f' proefnemingen tet het aanleggenvü* Opuntia of Nopal-plantaadjei in ''<■' Ned. O. <■« ll'. Lid. bezittinge*,W aankieeeking van tent eigene tocht" nilleleell, <t/x eens teer belangrijk zaak beschouwd in Int belang '''"' Koophandel, Fabrijken ra I [Ned. Hermet, 1826, N. 2; vgl ook 1830, N°. 'J, bl. 1 vv). G. J. MuLDEB, Scheikundig ondel' zoek van CiineteAe ca Juca-tk''- Bott. 183 C. B°. 1)1. 501,2 kol.M. llouttuin, Over hel van ztcarle en witte peper <,i afie* ding der itaarlpeper.'MiAA. 1. M. Houïtuin, Beschrijving ""' rrnii/c o. [>ul. tinerUen. Middel* 1752. b ü . — Beschrijving van * Malaise tinerts en derzeker ;,i>,'"'"' Midd. 1786. B°. Verslag teegetu dm staat van ''''' landbouw i/t Ned. Indië over LB*"' Batavia. 1829. B°. (Ook oveJfg B " iioincu in de Ned. Hennes, ÏS^ I N°. 4, Bijvoegsel.) ././■ offer di-, t landbouw in de fl t "'. O. 1. bezittingen over 1828 (> '' //.rwrt, 1829, N. 11, bl. 'J 6). Indiö (Oost), zie het vorige artikel. Indigo, cene plantaardige kleurstof, w«Ö* getuige de benaming van Indicum, reeda i ll ' hooge oudheid bekend was als uit lmü> ; ■'' komstig. l)c vervaardiging van indigo m-N', ook in Amerika bekend te zijn geweest v de ontdekking van dat werelddeel door ( -' 1 lumbus, daar in eene beschrijving i;m ''- 1 ' 1 leven door zijnen zoon, do indigo wordt w ' meld als een der voortbrengselen van St. v° mingo; terwijl, volgens von Humbolut, ' n . oude Mexicaansche hieroglypbisohe afbei gen ook de indigo als kleurbtof schijnt te WJ gebezigd. Tegen de tneening van dien gele* 1 " en andere vroegere schrijvers, die de diging, in de vroegste tijden, der indigo l " de Indigo/era Anil, als eene reeds sederl ' : ' lir t bekende plant aannemen, belt de Hoogk' MIQVEL, in zijiie Flora van eb I'"' (I' Dl., I' Aid., bl. 300), over to( het g eVO . c ï7 ( j dat, aangezien de Indigo/era Anil ongetwy' IX. 520
Zuid-Aaiatische plant is, liet waarscUijolijk l8 i dut, die plant eerst later in het nieuwe we elddeel voor de bereiding der indigo is gebe z d r 'ó en men zieli vroeger van andere, inhmdsche Pkntsoorten lieeft bediend. " il t in t l crl Indisehen Archipel en meer be paaldelijk op Java, waar de indigo bekend is °uder den naam van Nila (een Sanskritscli "oord), de bereiding dier kleurstof reeds van /<l:r oude dagteekening is, schijnt aan geenen gelijken twijfel onderhevig te zijn, en de 'laauwe kleur, niet alleen tegenwoordig, maar "" ! - |i r nog veel meer, zoo algemeen aangeno lll(il i voor de kleederdragt der bevolkingen van J en Archipel, maakt liet waarschijnlijk, dat do •■rvaardlging van de kleurstof zelve en de ver ""'w der daarvoor dienende gewassen (vooral "digofera Tinctoria en Indigo/era Anil) reeds '"''." belangrijk moet zijn geweest, hoewel chijnlijk meer voor eiu'cn consuintie dan " <ir de verzending naar verre landen, omdat ' )l)r dit laatste gevorderd wordt cene fabriek ,"' !11 -e bewerking, waarvan de kennis bij de ev olking voor liet minst genomen gebrekkig 10(; t zijn geweest. Onwaarschijnlijk is het niet, j** aan <le Chinezen, aan wie door Ttmiriuus Wordt toegezwaaid wegens de zorg waar ."'e et zij de indigo verbouwden, ook te danken "■eest ecue meer kunstmatige bewerking ViUl het artikel. I ' t; t was echter eerst door de invoering op * v » van het kultuurstelsel onder den Gouver ' Ur ' u Generaal van den Bosch, dat de teelt '! l bereiding van indigo, als artikel voor de " r <>l>esche markt, voor rekening van liet Oou- Vet nemént, eene meer geregelde uitbreiding en | Br betering verkreeg; terwijl later de voordce en > daarmede behaald, partikulicrc onderne ■oers '), l ulU rders van gronden in de zoo mde Vorétenlanden (de residcutiën Soe- J en Djokdjokarta) hebben bewogen, om j * hunne krachten daaraan te wijden, met v ' ltl Sevolg, dat, terwijl de teelt en bereiding 0 indigo voor rekening van het üouverne ]'| W|( > als drukkende voor de bevolking, in de 10 a 15 jaren al meer en meer heeft j. e "*n worden ingekrompen, die der partiku iiH Cn aaren * e B en wmder dwang is toegenomen c ' alleen, maar ook zoo verbeterd, dat in de laatste tijden van de zijde van het Gouverne ment maatregelen zijn genomen, om voor zijn ragen indigoteell en bereiding partij te trekken VM» de in de pnrtikuliere industrie gebrilde verbeteringtal. Men heeft te weinig opgaven omtrent deze laatste ') om cenc vergelijking van beiden te kunnen maken; maar de zoo even genoemde algemcene resultaten, waaraan niet te twijfelen valt "), schijnen de gevolgtrekking te wettigen, dat het te bejammeren is, dat bij de invoering van het kultuurstelsel, of althans zeer spoedig daarna, het Gouvernement, er niet toe is overgegaan, om, even als bij de berei ding van suiker, ook bij de indigo, in te roe pen de tusschenkomst der partikuliere industrie van Europeanen. Wel zou hiermede het voor deel, door het Gouvernement van de indigo behaald, niet. zoo groot zijn geweest; maar tus schen een geringer, doch meer duurzaam voor deel, als voortvloeiende uit cenen op meer na tuurlijke grondslagen gevestigden toestand, en groote winsten, die behaald worden bij cene in rigting, waarvan de duurzaamheid niet is uc . -' Keeds voor de invoering van het knltnnrstelsel |, '' n partikuliere ondernemen, zoo als de Heeren l( en LounON, z : ch met de indigoteelt bezig ''' n > doch, zoo liet Bchijut, niet op zoo uit '•'en voet en met zulk lenen gunitigen uilalvg * ia latere. ') Eirst nadat dit artilid was afgedrukt, is mea bekend geraakt met het verslag van ilea Controleur der lauilülijkc inkomsten en koltnres, van Beest Holle, omtrent het door hem on 's Gouvcrneinents last gedane onderzoek naar de partikuliere indigo teelt en -bereiding in de residentie Djokdjokarta, ge plaatst in de Bijdrage» tot de taal-, land-en volken kunde van Sedert. Indiê (Nieuwe Serie 3« Deel, lc Slnk bl. 113) en mot aanteckeningen overgeno men in de 7<-" Atlcv. 22e Jaargang (Julij lfcG(l) van het Tijdxe/irifl voor NedertandtcK Indi'è. Bgkant gelijktijdig werd door den Heer Quaklks van Dï foku in het nomraer der maand Mei IbOO van lat tijdschrift de Economist ccuc belangrijke ïnededcc liug gedaan aangaande de indigoteclt in de Vorstoa liindcii. Om zoo veel mogelijk party te trekken van die beide stukken zal later in den loop van dit ar tikel nog kortelijk worden nagegaan, tot welke be schouvvingeu en gevolgtrekkingen de inhoud er van de slof schijnt te leveren. *) In hel Jaarlijksch Verslag van den Minister van Koloniën betreffende den staat der O. I. bezit tingen over 1557, wordt bij de behandeling der in digoteelt (zie officiële uitgave, pag. 121) in ceuc noot gezegd: dat de nlgemeene indruk, dien het onderzoek (aangaande de partikuliere indigoteelt in de Vorstenlandcn) had nagelaten, was, dat de iiidigo kultuur in Djokdjokarta ziuii van die in de Gouvcr iiementslanden onderscheidt door doelmatiger, \<,„r den arbeider minder bezwarende, en, voor het behoud der vruchtbaarheid, voordeeligerbewerking randen jiiond en door een beter eu veelvuldigei loezigt. IX. 521
waarborgd, mag de keus, althans voor een Gou vernement, dat zijne zorg over cenen langcren tijdsverloop dan liet beden laat gaan en daarbij ptijs stelt op het welzijn en de tevredenheid der bevolkbg, niet twijfelachtig zijn. Aangaande 's Gouvernements indigoteclt, of schoon de daaromtrent ter algcmeene kennis gebragte mededeelingen eerst met liet jaar 1853 mooi uitvoerigheid hebben verkregen, komen de volgende bijzonderheden in aanmerking. De uitgestrektheid der voor die teelt gebe zigde gronden heeft bedragen: in IS4O . . . 40,844 bouws , 1841 .. . 38,828 , ~ 1843 . . . 36,811 , 1848 .. . 88,466 , „ M 44 .. . 30,838 „ „ 1845 . . . 39,209 , „ IS4G . . . 37,253 , ,1847 . . . 34,805 , 1848 . . . 30,703 „ 1849 . . . 88,640 , . 1860 . . . 2G,037 , , 1851 . . . 22,905 „ , 1552 . . . 18,832 „ 1863 . . . 15,052 ; „ 1854 . . . ÏS.S-IO , „ 1555 . . . IS,S3S „ „ 1856 .... 17,71ö , » 1857 . . . 18,313 , Uit deze opgave blijkt, dat de grootste ver mindering van don aanplant heeft plaats ge grepen tusschen de jaren IS 15—1852,t0en bijna overal, waar de indigoteclt werd ingetrokken of verminderd, nieuwe suikerkontrakten daar voor in de plaats -werden uitgegeven. De ver- Boindering na 1852 heeft weinig of niets meer te bcteckencn gehad, en die ten gevolge der intrekking in 1866 van de teelt in de Preanger Regentschappen, alwaar de opbrengst per bouw gedaald was tot 0 Amst. ponden, is tot zekere hoogte weder aangevuld door vermeerderden aanplant in andere pesidentiën. Residentie'» gewijze heeft de aanplant in 1857 bedragen: voor Cheribon. . . 1,439'/, bouws „ Pekalpngan. . 985 l / 4 » „ Bezoeki. . . 22fi „ , Banjoemaas. . 4,735 „ , Bagelen. . . 8,435 s /„ , , Kadoe. . . . 700 , , Madioen. . . 1,7017,, te zomen. . ■ ISjSIS'/u bouws In liet hierboven behandelde tijdvak is d° produktic geweest, als volgt: in IS-10 . . . Amst. ponden 2,032,097 „ IS4I . . . „ , 1,663,497 , 1848 ...» , 1,351,443 , 1843 . . . , 1,461,027 „ 1844' ........ , ],r,G0,505 , 1345 ... , „ 1,318,762 0 IS4G ... , , 1,453,350 » 1847 ..,,., , 1,097,021 , 18-18 . : . „ » 1,114,009 » 1849 ... „ , 859,919 , 1850 . . . , 614,707 „ 1851 ... , „ 079,580 * 1852 ... , „ 798,886 , 1553 ... „ „ 673,365 , 1554 ...» , 657,986 ,/ 1855 ... , , 448,259 „ ISSG ... , , 732,973 , 1557 ... , , 614,784 Tcnvijl dus, ïn vergelijking met hel jaar ]Sl"> liet getal bouws in 1557 verminderd was inw ruim 55 °/«. *M de jiroduktie van het laatsW in vergelijking met die van het eerste, VÖ" minderd met bijna 70 °/o- Kesidentie's g 6 * wijze verdeelt de produktic van 1b57 zich a ' s volgt: voor Chcribon. . . . Amst. ponden 36,1$ ii Pckalongan. . . „ „ 16,53' , Eczoeki." ...--, , 7/°} „ Banjoemaas. . . „ „ 152, J , Batcclcn. ... , , 305,93* , Kadoc „ Miulioen. .. . , , 77,'^ te zamen. . . Amst. ponden (>lhj^ Berekend per bouw aanplant bedroeg l produktiü: iv IS-10 . . . Amst. ponden 49.75 , 1841 . . . , 42 „ ]542 . . . , 36.71 , 18*3 . . . , , 37.»9 , 1844 ... „ , 34.1 5 „ 1848 . . . „ „ 1846 . . . p 1547 .......,:« ~ 31.9! „ 1848 . . . „ 30.21» , 1849 . . . , ISSO , , 23.61 , 1851 . . . „ , 1852 . . . , 1853 . . 36.W ' 1854 34.99 IN. 522
111 lB *s •. . Amat. ponden 83.79 " 18 56 ...,-., , 41.87 " ls:j 7 .....•# » 33.57 . gewijze \v;is de gemiddelde pro llu «ie in 1867 per bouw: ' Oor Cheribon. . ongeveer 25 Amst. ponden " Pekalongan. „17 . " . . , 34 " ««ajoemaas. » 337, » " «agelen. . . , 30/4 » # " . . „ 26 Madioen. .. „ d.3 1 /, . « 0 J c Prijs waarop de Indigo, bij den afscheep ' ir Nederland, aan het Gouvernement kwam c st aan, bedroeg: 111 1840 per pond. . . . ƒ1.53 • 1841 , „...., 1.51 -" 1842 „ ~..., 1.56 " *843 , ~..., I.5S'/., ' 18*4 , „....„ 1.5S 1 /., " 1846 „ ~'...,.., 1.59 " 1846 „ „....„ 1.5S 1 /., " 1847 „ ,:.,,., 1,68V 9 " 1848 „ „....„ 1.02'/., " 1849 „ „....„ I.CÖ 1 /., " 1850 , „....„ \.l\ -51 , ~..., 1.70 • 1852 , „....,, 1.70 * 1853 „ „....„ 2.03'/ 4 * 1854 „ „....,, 1.05 " 1555 , „....// 2.10 » 185 G „ ...... 0 I.'J3 » 1857 » „....,, 1.93 i( Wekend over iedere residentie afzonderlijk " ll: tet pond indigo in 1867 gemiddeld: in Clierihon. . . . / 2.05 " Pekalongan. . . . , 2/12 1 /;. " Bezoeki „ 2.O'J Banjbemaas. . . „ 1.887 a • Bagelen , 1.89 " Eadoe „ I.'JO • Madioen , 2.287, ') k Oe K, "c" o-opbrengst der in Nederland ver . 'unlijio was per Amat. pond: in 1840 ƒ v.sV/, « 1841 „ 2,44 » ' s ' 3 , 2.21 # L 843 , 2.50'/, , 18-14 „ -2.3G 1 /! » 1545 , 2.50 » 1846 „ 2.46 , 1847 , 2.00/4 „ 1848 , ].9P/., „ 1840 » 2.687/*,, „ 1850 , 8.11 4 /, « 1851 „ 3.35 2 / 5 , 1552 „ 3.42 1 /, „ 1853 „ 3.7S 1 /", , 1854 , B.11»/,, „ LB6S , 3.G4 1 /. , 1856 , 4.32/1 0 , 1857 , 4.23/1 0 Ofschoon de stijging, die de koloniale waren gedurende de laatste jaren in het algemeen hebben ondergaan, het hare z;d hebben toufrc hragt tot het zoo aanmerkelijk verhoogde netto rendement der indigo in IÏSS7, in vergelijking mei IS 10, laat liet zich echter vermoeden, dat ook verbetering van het fabriekaat daaraan niet vreemd zal zijn gebleven. In vergelijking met het netto rendement van ISJO bedroeg dal, in 1867 per pond verkregen, ruim 50 •/„ meer, en worden dus daarmede eenigzina vergoed de in krimping iler teelt en de mindere opbrengst per bouw. In 1840 bedroef,' de zuivere winst per pond ƒ 1.33'/«. ii J.557/2.30. Die meer dere winst van 1557 zou nog grooter zijn ge veest, zoo ook niet liet kostende der indigo in 1557 40 cents per pond meer had bedragen dan in 1540, ofschoon daartegen weder cc zins opweegt de vermindering der onkosten, die aan de verzending naar en de tegeldema king in Nederland der indigo, niet minder dan aan andere Indische stapelprodukten, zal zijn te beurt gevallen. Na alzoo met cijferó de resultaten ie hebben nagegaan, welke de Javasche indigoteelt gelde lijk voor het Gouvernement heeft gehad, zul het niet van belang ontbloot zijn, om nu ook te onderzoeken, hoc het der bevolking daarbij aan. liet gemis van meer gedetailleerde mededeelingen omtrent dit gr < ge- Bchiedenis van de indigoteelt vóór liet jaar 1553, maakt het niet mogelijk om liet dien aangaande te geven overzigt over .vu -rooier lijdvak dan van L 863—1857 te laten loopen. Hel geta] buisgeßinnen, bij die teelt inge [celd, bedroeg: ') o |lr °'li t >mCl ' l<ol ' jk is het, dat in Madiocn, waar de 'Ie ] )r j-,' C ' ler b°nw in <lc aanzienlijkste was, Dict ,|j* . 'ndigo per pond nagenoeg gelijk stond heid "'" '''' <;| l"o'"i, waar Je geringste hoeveel -I)ur bouw «ras verkregen. IX. 523
in 1858 104,888 , 1854 108,356 * 1555 118,081 » 1850 110,858 „ 1557 110,9% Ju verband tot het totaal getal bouws, voor deze zelfde jaren hierboven (zie pag. 522, 1" kol.) opgegeven, blijkt liet, dat men over den geheekm aanplant per bouw heeft gebezigd: in 1553 . . . 5.58 huisgezinnen , 1854 . . . 5.75 „ 1855 . . . o.— „ „ 1856 . . . 6.83 , „ 1857 . . . 0.06 Volgens die cijfers ziut men in het hier be handelde vijfjarig tijdvak eene vrij geregeld toenemende vermeerdering van liet getal huis gezinnen per bouw, liet zal wel niel noodig zijn na Ie traan, of en in hoe ver die vermeer dering in elke residentie, waar nog de indigo teelt bestaat, wordt waargenomen; genoeg zij het, met aanhaling slechts van het jaar J 857, aan te wijzen, dat er tusschen de verschillende resident i' ; ii vru groot verschil bestaat in de verhouding van het getal huisgezinnen lot het I bouw». In het bedoelde jaar bedroeg liet getal huis gezinnen: voor Chcribon. . . . 7,754 „ Pekalongan. . . . 8,427 „ Besoeki 1,803 , Jianjoemaas. . . 21,840 agelea 56,782 , Kadoe 4,200 r Madioen. . . . 10,710 In verhouding tot het getal bouws in iedere van die residentiën in 1857 voor de indigo teelt afgezonderd en hierboven (zie pag. 522, 1 ■ kol.) opgegeven, heeft men dus per bouw gehad: in Cheribon. . . 5.41 huisgezinnen , Pekalongan. . 8.55 „ , BezoekL . . . 5.70 , , Banjoemaaa, . 4.6] „ gelen. . . . 6.73 „ ...lm'. . . . fi.— ■ «n. • ■ 5.07 Om welke redenen men in Pekalongan 8.55 huisgezinnen per bouw heeft gebezigd en in Banjoem&as slechts 4.61, wordt evenmin als de andere verechilJende indeelingen opgehelderd- Opmerkelijk is het, dat liet bezigen van een grooter getal huisgezinnen por botrw niet ten gevolge heeft cone meerdere produktic '). Alen zou integendeel haast tot de bewering kunnen komen, dat de meerdere of mindere produktic tot het meerder of minder getal huisgezinnen staat in eene-omgekeerde rede. l?ij eene opklimming toch van het getal huis gezinnen per buuw is de rangschikking der re sident iën, als volgt: Banjoemaaa met 4.01 huisgezinnen Ciicribou „ 5.41 i, Bezoek! » 5.70 , Madioen „ 5.<J7 » Kadoe , fi._ , Bagelen *■ 6.72 „ I'ckalongan (/ 8.55 ,/ terwijl, bij eene opklimming in produktie pc boaw, ile rangschikking is als volgt: Pekalongan. . .17 Amst. ponden Cheribon. ... 23 „ „ Kadoe 20 « „ Banjocmaas. . .32'/; // » I>ezoeki 34 ./ « Bagelen 30'/., ~ „ .\hulioen. . . . iVI., „ „ De indigoplanteude bevolking had ontvan gen : "). ') Dat ecnc ruime indeeling van hel getal b»" gezinnen per bouw getuigt vau «Ie welwillende doelingen v;iu het Gouvernement is niet te ontk eB nen; maar of /.ij pralttiich mentchkundig zij, I" niet zuo gerccdvlijk worden toegegeven. Ton il!l '' tien van de WÜerteelt ziet men een bijkan rerachjjnael, dat namelijk die residentiën, waar I' l geringste getal huisgezinnen per bouw zij" '"" deeld, zoo als Patoeroewan en Bezoejii, waar de geringste produktie per bouw wordt 1( kregen! Gebruik van meer mcnscheii dan ! noodig i.", teidi noodwendig tot da '"!',■. van minder mentchen daarentegen kan c!:'k«ü' s den tot vermeerderde inspanning van kni L j (>m<li\t men daarbij ondervindt, dat de verdi' (die niet in dagloonen bestaan, maar naar 'li 1 produktie) grooter zijn, naarmati kUiner il dergenen, die daan k licbd» «) Het volgend overzigt 1 berekeningen moeten, lamo bijzonderheden in de rei des tol LlI tijdvak van lbjl —lfjjï- IN. 524
in 1854 . . . f 994,480.46'/, . 1555 ') .. „ 696,018.06 . 1856 ...» 1,109,998.837, . 1857 . . . „ !>32,32L— llc tsccn neerkomt: "■ per bouw: in 1854 o]). . . . ƒ 52.78 „ 1555 „....„ üfi.SO 1 /., ~ 1556 „....„ 62.657 a » 1857 „....» 50.91 of gemiddeld per jaar ƒ 50.51. *• por buisgezin: in 1854 op. ... ƒ 0.17 ; V, , L 855 ~.,.., S.SS-'V, . 1856 ;.'.... 10.0174 . 1557 ...... 8.40 of gemiddeld voor een jaar ƒ 8.35. '■ per Amsterdamsch pond: iv 1554 op. ... ƒ 1.61 . L 855 ~..., I.">■>'', * 1850 ~..., 1.617, „ 1857 „....„ 1.617, . Pene ontietHng ilior cijfers voor elke rc j'aentie afzonderlijk, blijkt het, dat aan de plan ''s c ia betaald: -) 1". in de residentie Clieiibou: in 1854 ... ƒ 58,309.50 „ 1855 . . . „ 43,071.— „ 1866 . . . „ 57,621.— . l s - r ) 7 ...» 64,196.60 zood.it. daar door de pioniers is t'onolrn. a. per bouw. in 1854 . . . ƒ 44.19 „ 1555 . . . „ 31.90'/ , ISSG ..-.■., 4-2.SS 3 /.; , 1557 ...» 37.05 of gemiddeld per jaar ƒ 39.14. b. per lmisgïziu: in 1554 ... ƒ 8.40 , 1855 ...» 4.J , ISSO ...» 7.40 , 1557 . . . „ 0.%'/, of gemiddeld per jaar / 0.90. 2°. in de residentie Pekalongon: in 1854 . . . / 30,201.— , 1555 ...» 19,825.50 , 1856 . . . , 4 1,1 M.— , 1557 ...» 24,801.— zoodat daar door de planters is genoten: «. per bouw: in 1854 . . . f 86.93 , 1855 ...» 18.62 ,1850 . . . „ 44.84 1 / , 1557 ...» 25.17'/., of gemiddeld per jaar ƒ 31.0 I. /;. per huisgezin: in 1854 ... ƒ 4-35Y, , 1555 . .. ~ 2.:i(1 : 7, , 1858 . . . . 5.05 , 1857 . . • - g-9*'/ 4 of gemiddeld per jaar ƒ 8.667* 3". in de residentie Bezoeki: in 186 4 .. . / 22,185. -, 1555 ... ~ 9,820.— , 1856 ... ƒ 11,905.50 , 1857 . ■ • // 11,491.50 /.oodiit daar door de planters is genoten .') Voor <lc jaren 1854 en 1868 wordt in de Mi ttwt eiïë]e Verslagen over die beide jaren, liet uitbe- aan de planters opgegeven, zonder daaronder en aan de bevolking van Madioen landrente is kwjjtgeeeholden. — Hel schijnt . p evenwel voor te moeten worden gehouden, dat 1 bedrag <lcr kwijtgescholden landreoten wel de ,■' J !i '8 eene aan de bevolking gedane betaling. — . rt <Ji(Miis ter opheldering, waarom de hierboven in e " tekst opgegeven sommen, als door de planten °' u °tcn, meer bedragen don in de Officiële Versla j. " Cll 'Ie daarbij gevoegde staten over de indigo- Ull|i daarvoor is uitgetrokken; bedragende dat ' Cw dere voor ISSJ. ... ƒ 48,488. c " voor 1535 53,098.63 V, C j. ' Ofwfcoon liij de zoo evsn voorgaande alajemeene ilil^*.'''' rM 'dentie der Preanger Rêgentscbappen be ' '* "Pgenomen, kan zij bij ile na volgende tot 014 ,*"'"'"'" 1 '" ''"''" " !rk ' D B ]>v 'i vcn - '" vl;lll:11 "I lecle intrekking der iudigotetlt aldaar in IN. 525
;/. por houw: in 1854 . . . / 55.18 „ ]sr,r> . . . „ 47.21 „ ISSB . . . „ 57. , 1S r, 7 . . . „ 50.84 J / 4 of gemiddeld pet jaai /" 52.02. li. per huisgezin: i.i 1854 .;>.•/ 13.50'/„ , 1856 . . . „ 7.' , 1850 . .. „ 8.98 1 /, , 1857 ...» 8.81 of gemiddeld per jaar / 9.74 1 /». 4". in de residentie Banjoeraaos: in 1854 . . . /23f,,250.— , 1855 ...» 157,626.— „ 1856 . . . „ 248,843.— , L 857 • . • » 228,277.50 zoodat daar dobr de planters is genoten (i. pel lionw ! in'lBs4 . . . ƒ 47.50-'/., » . . . „ 52.84 1 /, „ 1856 .j-V f • r ) 2.52 , 1867 ■ • • « 43.21 of gemiddeld per jaar ƒ 45.42. /;. ]icr huisgezin: in 1854 . . . / 10.20 , 1855 .■•.-.., < ' „ 1856 . . . „ 11.08 :;..., 10.46'/, of gemiddeld per }aai / 9.69. itie Bagelen: in 1854 . . . /' 172,885.50 155 . . . „ 817,65 sfl . . . „ 665,105.50 , 1557 . . . „ 468,901.— zoodot daar door de pk i aoten a. pnr bouw : in 1854 . . . / , 1355 . . . „ -10.38 68. „ 1857 .. . „ 54, i / 56.40. //. per Imiórcezin : in 1,854 .. . / «J.7 1 -.' , „ 18r,.-) ... '„ 6.32 „ isr.r, . . . , 1039 , 1557 . . . 8.08 of gemiddeld per jaar f S.Ci. o°. in de residentie Kadoö: in 1854 ... ƒ 34,726.— , 18ör> . . . „ 24,681.— , lSsfi ...» 52,504.60 , 1557 ...» 27,501.— zoodal daar door de plantere is genotcu : o. per liouw: in 1854 . . . f 40.00 1 /., , 1865 ...» 86.26 , 1850 . . . „ 66.63 ! » , 1557 . . . . 89.37 of gemiddeld per jaar / 47.-1 ; b. per huisgezin: in 1864 .. . f 8.86 s /4 , 1855 ..-.■; 5.67/* » 1856 .-..'» 13.50 „ 1857 . . . , 6.56 of gemiddeld per jaar / 5.30. 7". omtreul entie tfadioen knm l ''" do reSultaton, die de bdigoteeli i voor de bevolking heeft gehad, u' 1 ' 1 met dezelfde juistheid als vo andere residentiën «rorden aange* 8 ' aen-, uithoofde van de blijkbaar f" 1 "' tive opgaven in do ofQoiële mededceli"' pen. — In het officieel ve 1854 wordt de door de planters genot 6" betaling i ad ƒ 56,446.50, Ifr ' wijl in de kolom irlcon 1 een posi van / 43,43 blc] Ie tandrerrten, zonder vci •J In het officieel rerslag over 1856 wi betaling per botrn opgegeven »d /■' 08.00, ' blijkbaar fbhtief ia. Wi taltng ml / 5&,504.80 deelt met het - ia I ingeplant i aodi r cqfi r vci iv di ii l.!. .■ IN. 526
liet geheel of hoe ved daarvan ten voor decle, der planters heeft gestrekt. Jn liet officieel verslag over 1555 wordt de door do planters genoten betaling opgegeven «d ƒ 52,300.91'/», terwijl in de kolom andere kosten onder geen bepaald hoofd te brengen voorkomt een post van ƒ 59,711.21/-, waaronder, blijkens de kolom cv . is begrepen voor ecu bedrag van f 53,095.70 aan vrijgc- Btelde landrenten, zonder opgave hoe veel daarvan ten voonleelc der planters heeft gestrekt. — In de Verslagen over ilc jaren L 856 en 1657 daarentegen wor den als inkoopsprijs, aan do planters be (aaltl, de totale sommen opgebragt, zoo aan uitbetaalde gelden als aan vrijge stelde landrenten. Pat dit laatste 1c fegt is geschied, zal wel niet betwijfeld kunnen worden, en men zuu dus, om lot ecnig resultaat te kunnen komen, niet beter kunnen doen, dan bijeen te trekken voor de jaren 1554 en 1856 de in ieder jaar betaalde gelden en de in ieder jaar vrijgestelde landrenten, zoo liet uitgemaakt, was, dat deze laatste Posten, in beide die jaren, geheel ten voordeele der planters moeten komen. Dit h wel waarschijnlijk, maar dan ont staat er weder eene andere zwarig heid, deze namelijk, dat de betalini wanneer men ze berekent per Amst. pond, in ieder jaar verschillen, gezwe nog, dat zoodoende de Madioen seke bevolking bevonden wordt per pond indigo meer voor plantloon te hebben genoten, dan de bevolkingen in '!c andere rcsidcutiëii, waar de indigo teelt bestaat. Terwijl (och in al de andere residen ties de bevolking in hut tijdvak van 15.")i— 1857 als plantloon beefl genoten ./ 1.50 per Amst. pond indigo, zou de g voor de bevolking van Madioen uitvallen als vo] 1111851 voor eeni doktie van 61,577 Ara Ponden aan genoten bo- f 66,4 : Lde liind ll "f':n „ imen. . ./99,384.0c 1 /, in 1855 voor oene pro duktie van 57,12] Amst. ponden aan genoten be taling. ~_ 52,360.91'/ -aan vrijgestelde land renten „ 53,098.63' , te zanten. . . ./' i of ruim f 1.84'/o per pond. in ISSO voor eencpro «luktic van 79,864 Amst. ponden aau (genoten be taling / 73,208.66 aan vrijgestelde land renteu. „ 57,126.67 te samen. . . f 130,335.33 of ruim / 1.63 per pond. in 1857 voor cene pro duktic van 77,065 Amst. ponden aan genoten be taling / 71.4C7.yr/, i vrngestelde land renten. . ' , 55,624.58'/ a te zaaien. . . / 127,092.50 ') of ruim f 1.64 per pond. J n het algemeen kan men van de indigoteelt in Madioen zeggen, dat, hoe [ant van 1864 tot 1857 jaar lijks is vermeerderd, alsook het getal ') In liet Ministerieel Verslag van 1557 wordt in du kolom Inioopspryt aan dé pioniert i,i M, belatiJd, opgegeven <1n totaln som van f 187,092.50, terwyl ihïe kolommen vroeger do door de planters betaling W' :even ad / 71,407.91'/.,. In verband biermede zou men tot de slotsom ko niïïi, flat in de totale som aan kwijtgescholden land renten is begrèpoa een bedrag van/58,624.58Vj, zoo als liierbovcii in den tekst is aangegeven. On dertussclien wordt in de kolom Jxamet dat de kwijtgescholden landrenten hebbeu be dragen slechts f 51,504.33. Indien die som niet E ia, dan zou daaruit volgen, «'f dat het uil betaalde in geld nial heeft.bedragen ƒ71,467.91 «/,, maar / 75,588.27, of dat de totale som voor in koopsprijs dooi do planters, zoo aan geld nis kwijt- Lolden landn ■;, met is ƒ 12",092.C0, en dan zou het , «hu f ii ■ IN. 527
huisgezinnen 1 -), do produktie per bouw -') steeds hooger is geweest, dan riie der andere residentiën, zoodal men vrij /.oker . kan aannemen, dut ilic teeli voor de Madioensche bevolking voordeeliger of liever minder onvoordcelig is geweest dun elders. Na al liet voorafgegane zou men, in verband lot de .zoo even gemaakte be rekeningen (onder voorbehoud met opzigt tot derzelver naauwkearigheid) kunnen aannemen, dat de indigo plantende be volking van Madiöen heeft genoten : '): n. ]icr bouw : m 1854 ... ƒ 07.13'/, , 1555 ...» 09.8P/Ï , 1850 . . . „ 85.44'/., <r 1557 ...» 70.93 of gemiddeld per jaar / 73.33'/;. 'j Hei getal bouws hreft in MaJiocn bedragen: in ISSI . . . ],1572' 5 „ 1855 . . . 1,51(i'., „ 185fi . . . 1,525*/ 5 „ 1557 . . . I,7'JH/s eu dal der huisgezinnen : in 1851 ... 8,7 tl „ 1855 . . . 10,691 „ 186 G . . . 11,600 „ 1857 . . . 10,710 dal is por bouw : in 1354 . . . S,SS hui.-gcziinicu. „ 1555 . . . 7,0 S „ ISSfi . . . 7,54 „ 1837 . . . 5,98 -) De prn.luktic per bouw heeft bedragen: in 1854 . . . 41'/, Amat. ponden. .1855 . . . „ „ 1850 . . . 52'/. „ „ 1857 . . . 43i/ s „ b. prr huisgezin: in 1854 ... ƒ 11. 1-."'', „ 1555 . . . , 0.86'/, , 1856 ...» II.: „ 1857 . . . „ 11. of gemiddeld por jaar ƒll.l1 I .'. Wanneer men, opklimmende van liet mindere tol, liet meerdere, i\c verschillende residcntiëOi waai de indigo-teelt en bereiding nu nog be staöt, rangschikt naat de betaling, die de be volking, over liet Uier behandelde tijdvak va» ]sr,]—lSs7, gemiddeld per jaar heefl ontvan gen, dan kinnen zij in <lc volgende orde: n. por bouw: Pekalongan. . . ƒ 31. m Cheribon. ...» 39.] I Banjoeinaas. . . „ \\i.\i Kaïloc „ 47.46' . Bezooki. . . . „ 62.62 Bagelcn. . . . „ 50.10 . Jliwlioeu. .. . „ 73.33'/_, 6, per huisgezin: Pekalongan. . . ƒ 8.66/2 ('li<-ril)ou. . . . „ 8.90 Kadoe „ 8..".d Bagelen. . . . „ 8.62 Baujoemaas. .. „ 'j.G'J Bezoeki. .. . „ 'j . Madiocn. . . . „ 11.11". ]!ij eeno vergelijking der verschillende i* 1 dentien onderling blijkt uit hd voorafgi dat oene hoogere betaling per houw (w grootere produktie) niet van zelf medch eenc meerdere ontvangst per huisgezin, i * dit laatste afhangt van het getal hui-fre/ii"' I " per bouw ingedeeld. Zoo ziet. men dal in J !i |" joemaas, waar, wegens mindere produktie, i" 1 ' der per bouw is betaald dan in de resident!" Kadoe on Bagelen, ecu huisgezin gemiddeld I" 1 ' meer heeft ontvangen dan in de beide resw» c Üën. Evenzoo beeft in Bezoeki een buisg o ' meer ontvangen dan in Bagelen, in weer » dal in deze laatste residentie èn )>ij gevolg betaling per bouw hooger zij wecst. — Alleen schijnt, met, opzigt tut de s\iltaten der teelt, voor de bevolking, de "~ dentie Uadioen bovenaan pesteldiekunne» fl den, terwijl omgekeerd in (ir eerste plaats •* kalongan en vervolgens Cheribon in alle °P** ten ilc meest ongunstige uitkomsten aanwfl" ») De nu volgende ejjferc verschillen veel van die, in de Ministeriele Verslagen gegeven, als door de bevolking van Madioeu per bonw of ]ier linis i;ezin Ie zijn genoten, omilal in dio stukken de be rekening wordt over hetgeen aan geld aan iie bevolking is uitbetaald, terwijl hier de bere kening K 080 ' 1 ' 0 '" " vel ' '"' "illii'laalde in geld 6n over het bedrag dor kwijtge»oholdea landrenten ge> 1 i i k. IN 528
JJocb al waren de meest gunstige resultaten, ruc > bii voorbeeld, welke, vorens da vooi gane berekeningen, in de residentie Ma I "J" i' e van al de an (( ' l ; ( '' resideutiën, waar de indigo wordi geteeld, Mll ' aou der bevolking, voor haren arbeid, een : uur verdiend loon benijden? Eu hoe moei het oordeel uitvallen, wanneer men resi- vindt, waai de bevolking per !m : : ier jaren tijds!) gemiddeld jaarlijks niet heeft ontvangen dan ƒ 3.0(57,, voor eenen l. die, boe laan- ook berekend, toch stellig '"' vr dan ! | van het jaar vorderi l )P u kosten van de bereiding der indigo (daar " er begrepen do bezoldiging van opzi , l ;Ui teel), alsmede van de emballage, transport naar de stranden, de percents . 'Jse belooning der Europcsche ambtenaren en ,"; i! 'dsehe hoofden, en diverse andere aitgaven, "ebben 'n L 854 ... ƒ 293,477.3: ' 1856 . . . , 276,191.28'/, * 1856 . . . „ 306,623.87 • 1557 . . . , 272,832.5: per Amsterdamsch pond neerkoini; in 1854 op. . . . f 0,1 ■!'.'., » 1555 „....„ 0.61'/, * 1866 „....„ 0.41 3 /< " 1857 , ,| ' l;i ' de maatregelen van Lel Gouvemeineni lijkbare strekking hebben, om niet al fabriekaai te verbeteren, maar ook hel v ""'kende der teelt voor de bevolking te 'Aderen, door opheffing, waar /.ij, zoo als tesidentiën Kediri en Preanger Elegent meer was vol te houden, of door van de betalingen aan de iudigo l„^ lri: ; en van het getal huisgezinnen per jj *■ is niei te ontkennen, ofschoon ten aan !o u ! itste de doelmatigheid in twijfel rokken worden 3 ), —eu ! van betere regeling van den ' l(J > zoowel als van betere betaling in het algemeen en afgescheiden van ratiën willen miskennen? Ongelukkigerwijs evenwel valt, het gemakkelijker omtrent een en ander meer welwillende bepalingen of regelen te maken of te nemen, dan om goede werking altijd en voortdurend te verze keren. Er is in elke industriële onderneming voor rekening van een gouvernement (waar onder wel niet behoeven gerangschikt te wor den ondernemingen of inrigtifigen, die voor do behoeften van 's lands dienst en dus niet als inde speculstiën bestaan of daargesteld zijn) dat altijd cene verhindering blijft, om haar in alle opzigten gelukkig te doen ~ ij. Het is do miskenning der een voudige waarheid, dal, behalve al noemde en meer nog dan dat, i het oog van >\cn meester. — Die miskenning, t e noo , wanneer, zoo als hier, dwang de grondslag is waarop de onderneming berust, kan niet worden vergoed door het bezigen van 's lands ambtenaren, die, daargelaten nog de of zij voor de hun opgedragen taak, door cene" allezins behoorlijke opleiding, de noi geschiktheid hebben verkregen, en om a spreken van de waarschijnlijkheid, dat liet uit rigt oji bevordering wegens beloonden dienst iger de aanleiding moet worden, om onwille keurig 's lands geldelijk voordeel op ceuc al te eenzijdige wijze te behartigen, blootstaan voor gedurige verplaatsingen, en voor wie dus, be houdens cenige hoogst zeldzame uitzonder: eene innige vereenzelviging met de aan hen toe vertrouwde belangen, nooit zal of kan worden ecne levenskwestie, gelijk dit liet geval moet zijn met den partikulieren ondernemer, die, omdat hem de magt ter aanwending van d' ontbreekt, van zelf en uit. den aard der zaak, komt tol het inaigt, dut op den duur zijn wel ,-n beteren grondslag kan : de gelijktijdige bevordering van bet g der bevolking, die voor hem werk! en arbeidt. kljjk, . di t ziet op de residentie Pekalonpil], *& de omtrent die residentie op bladz. f 'ge ".' ?e S even berekening. Deze zoo hoogst treu d»t,g /■ I waarschijnlijk e d e j ' ~,;,, ,|a:, zoo bel si-liijnt ui 1557, "'' " e tgecn daaromtrent in het midden is ge " "' ' lc «ooi 0., pag. 524, ■'~ kol. ij Gelukkig, niet alleen voor den ondernemer, wat betrefl de geldelijke resultaten,— in ditoprigt toch li>;H 's Gouvernement» speculatie niet de indigo teelt weinig te n-enschen over, — maar ook griuk roor de bevolking. — De hierboven gegeven ningen kunnen ten aanzien van üt li cenigen maaUtaf ter beoordeeling aan de hand ge ven, en verklaren, waarom, terwijl in 's Gouverne ments landen onder de indigo plantende bevolking, verloop van volk liier en daar plaats had, de r,ar tikuliere ondernamew waarlijk over geen gebrek aan volk op hunne gronden Ie klagen hebben gehad. IN. 34 529
Java, ten /uiden der stnut, van UakSSSSr, aan den Znid-Westhoek \an Celebes. Bajer, ciliiml tol de Kri-rilimdonlielioorcnde, residentie Banda. Hei staal ondet Klein K<-i. Bajoe, bogt aan Stttnatra's Westkust, b het Noorden der Brandevrijns-baai. Zij i.s niet be- Bchni tegen de \7estewinden, die er juist veel lx enehea en te VTeezèn zijn. Bajooning, dorp op Java, residentie Che ribon, regentschap Koeningan, distrikt Kadoe Qedé. Bajolangoe, dorp c]> Jara, residentie Ke diri, adsiatent-residentie en regentschap Ngrowp, distrikt W adjak. Bajor, dorp óp hel eiland Banka, distrilct Toboalij aan de rivier Qosßong. Bajor, mondingsarm \;m de rivier Koctci, op Bornéo'a Oostkust, rijk Koetei. Bakai, waterval in Bornéo'sZuid-en-Oo afdeeling, distrikt Katingan, in de rivier Ka tbgan. Bakal, dorp op Java, residentie Kadoe, fegentschap Temanggong, distrikt Lempoi j Bakalan, dorp op Java, residentie Kediri, esidentie en regentschap Ngrowo, «Strikt l'akoentjen. Bakalan, dorp op Java, residentie Kediri, re Bentschap Kediri, dist rikt Moiljo Kolo. Bakalan, dorp op Java, residentie Soerabaja, ohap Modjo Certo. Bakalan, dorp op Java, residentie Pekalon po, regentschap Batang, distrikt Soeba, op het '""n-laiul Sunbang. dorp op Java, residentie Pasoe ''"■«iui, in lu-i Zuid-Wi iïen ran het regentschap «alaug; Bakan, eilandje ten Oosten van hel eiland """'m, in de straat van Karimata, , landschap op Sumatra's We t- • adsistcnt-residcntie Benkoelen, distrikt lillluu. zie! Bakenassie, dorp. -öakang, heuvel op Java, residentie Bantam, l >«>itl. i i;, en onderdistriki ' ll: " ;i '", bij Bantam, ffij ligi 903 Etrjnlaadsche °! l ' 1 ; 11 boven de zee. f - !! ikanan, rivier in Bornéo'a Middengedeelte, g^ ldcntl e Zuid erafdecling, distrikt ' "K Moeroeng en Kapo< ■°U,kar, eilandje bij Sumatra's Westkust, in ' )lliu van Tapanoeli. t hooee bera od Bumatra, in deßattj *****, distriki Tob d,„ ak;u>;i . dorp op Sumatra, in de Batt •ó '''■■iriki Tobah, aan h( I mei t ran Tobah a kau, eilandje in den Linggi Lrchipel residentie Riouw, ten Noordcu van het eiland Lingga, op 0" 21' N. Br. Bakau, dorp in Bornéo's Zuid- cn-Ooster afdeeling, landschap Tanah Laut. Bakeele, baai aan de Zuidkust van Celebes, ten Oosten na Layken-punt. Zij is vrij diep. Bakeijong, dorp op het eiland Madura, op de Westelijke grens van hei regentschap Boem Bakom, dorp op het eiland Banka, distrikt Soengei Leat. Bakcnassie, dorp op bei eiland Timor, rijk Koepang. De omstreken zijn vruchtbaar. Baker, rivier op Celebes, residentie Manado, in de Minabassa, afdeeling Tondano. Bakir, dorp op Java, residentie Pasoeroerwan, in liet Noord-Westen van het regentschap Malang. Bakit, rivier <> j > de Westkust van liet eiland Banka. Zij ontlast zich in tic EQabat-baai. Bakit, dorp op liet eiland Banka, in het Oostelijk gedeelte van liet distrikt Jeboes. de, hoofdplaats Jeliocs looi»t naar dit dorp ten xrij goede weg. Bakkan, distrikt op Bumatra, residentie. Padangsche Bovenlanden, ai'deelintrTanali Datar. Bakkan Djati, doqï op Java, adsi residentie Krawang. Bakkar, eilandje bij Sumatra'a Westkust, bij knap Batoe Manna, in de lndiselie /■ Bakkau, een der Hatoe-eilaudcn, in de In dische zee, ten Westen \au Suinatra. Bakkoe (Tandjong-), zie: Mampawa (llouk van). Bakkong, rivier op Sumatra, in het Noor den der Lampongsche distrikteo. Zij storl zich mei twee urnen in de Toelang Bawang uit Bakkongang, /.ie: Bakoagang, dorp. Bakool, dorp op Java, residentie l roewan, regentschap op den weg Ngantang nam- Kediri. Bel ligt ongeveer 200 ndsche i oeten boven ds sec. Bakoolan, dorp op Java, n Soera regentachap Bidajo, aan de rivier Ben gawan. Bakoelan, dorp op Java, residentie Bezoeki, chap Bezoeki. Bakoengan, dorp op -lu\ ;v, adsistent-resi (lciilic Banjoewangi, dist rikt Banjoewangi. Bakoongan, berg •<]< de r7estkusl van het eiland Bali, rijk Djembrana. ]lij is 637 Ned. el hoog. Bakolan, de: Bakoelan, dorp. Bakom, dorp op Java, Cliciibon, tschap Koeningan, distrikl Kadoe i i Bakom, dorp op Java, adaistent-residentie Krawang, distrik< So< I BA. 53
Wanneer men het nommcr 92 van het Staats rlandtch TnJië (rooi L 834, er meer bijzonder de daarbij ter algemeene kennia zakelijke extrakten, betreffende het toen pas ingevi erde stelsel van kultures, inziet, ,;i zich kunnen overtuigen, dat bed | van partikuliere onderaemers meer bijzonder aanleiding beeft gegeven lot het bezigen van ambtenaren in den aanvang. Dal hel niet leer consequent was, om, dewijl men op dal 0 blik ■ bikte partikuliere ondernemers te nemen tol ainbte -1 ie /.'inden zij er aan bijnüj] . - dn geschikt wa .■l behoeven aangewezen te « or den ; i niettemin blijkt het, in de lie den Gouverneur-Generaal van dem Bosch, den ontwerper van het stelsel, te . om te eeniger tijd hel inter tir van partikuliere ondernemers iv te roe pen. Maar wanneer men eenmaal de voordce len, : rerbonden, heef! genoten, ; t gemakkelijk daarvan geheel - deeltelijk afstand te d In het : -liiint men meer en meer te hebben voorbijgezien, dat de Gouverneur- Generaal vas dek Bosch in de invoerin der kulturea niet. zoo zeer bei ■ eculatie voor hel Gouver i, als wel de vermeerdering van de pro duktive kiaehteu der Javaache bevolking '). die vermeerdering, welke, daar , hetere betaling der \ I : kt gi tceld wor ■ der behoeften dier bevolking raoesl ten bebben, zou, ,i de roordeclen, daaruit zouden ere opbreng: t der bc . ii, en daarvan verwachtte ■ : jka middelen, aan deut der [udisclie out van; terwijl het in banden krijgen van eene massa van produkten, voor bel Gouvernemeiit wxi zijn een middel om dat excedeni te remitteren. Dai die bedoeling, welke de moeijelijke [ lijkc omstandigheden van bel moederland i" die dageii hem niet toelieten vast ie houden, meer en meer uil het oog is verloren, leert il' 1 geschiedenis der Javasche indigoteeU '). liet is hier de plaats niet, om in het meen de waarde of onwaarde van hei kuituur stelsel te onderzoeken, niet alleen van de zijd der voordcelen, die hel Gouvernement er ui* ikken heeft, maar ook van die, uil voor de bevolking zijn voortgevloeid. Daar voor ZOU eene, voor het tl te ver gaande behaudeliug vereisen! worden van d* Vraag, of en in hoe ver dal stelsel, na een I»" staan \an bijkans dertig ja rekt heeft om de Javaschc bevolking — ten aan/' 1 '" van welke wel niemand, die niet alle van zedelijkheid heeft uitgeschud, zal 00»' kennen, dat .Nederland eene providi ping heeft te ven uilen, die niet alli ■ zelfs niet hoofdzakelijk kan gele en zijn '" de bevordering ran het geldelijk l>elam_' l ''' f eersehers, — langzamerhand i uit den diepéu i taat van vernedering, wa:' I '"' zij door eeuwenlange verdrukking wn raakt, — of en in line ver d der die bevolkii rust, (lat eene instorting van het op i ken gebouw lliet té \ reezen zon zijl , dan wanneer het Gouvernement k den /.ijneu .steun er aan Ie onttrekken, zij het hier, als de slotsom di ,-n en der daai si houwingen, ten aanzien vnn In I bevolking bij do iudigoteclt, I meer dan hooge jnlijkhcid, dwang, die teelt, althans zoo uls zij 10l |] in de Gouveruementslaudeii heeft |da." grepen, door haar niet. lang zon gezel . .Maar, terwijl de Van re-ei mededcelingen niei (tesehikt ïijn,omovcr's " (( , vernement» md oord'' 1 uitspreken de liedoi van het Gouvernemi zij, uit de ; uitvalli i ') ■ it iets meer dan te, plai ta /■il men hrt laatste niet ntii en. I"I • ■ t laat«te et uil rksel te zijn van ei ■ ■ .1 ttit ■ 'ckcr niot . >lic all i il dwang 1 En . • mii t) ;:, ■, .hit zich IN. 530
Ireuren, dal de partikuliere ondernemin l?en roor de teelt eu de bereiding van indigo la gebreke üiju gebleven, ora de resultaten, die *'J hebben verkregen, niei van één jaar, maar Va " verscheiden jareu, bekend te maken. Waar - B°lujulijk zon men, uil de ran die zijde '"'" cijfers, eene geschiedeuis hebben gelezen, '"et i rblindende uitkomsten in den ie, doch gewlgd door steeds toenemen ■" achteruitgang, zoo als bij 's Gouverne kultuur, maar van aanvankelijk m< strijd met menige teleurstelling, eindelijk 1(;k i<) 01 |,i ,i„ 01 . resultaten, die te duurzamer z '.' lll 'u zij,,, naarmate het blrjken zal, dal men '''"' l[ getrouwer heeft, vastgehouden aan die be delen, welke een welbegrepen eigenbelang al " kan goedkeuren. Waar er strijd bestaat l ) °T« twee tegenover elkander staande begin- \ i ' lv ", waarvan de al of oïei voortdurende , Oe Passing van zoo grooten invloed moet wezen " !l "1' de algemeene belangen, en op het v. J."' r bevolking, die waarlijk de mei belangstelling verdient, mag de eene partij ( |''j woord uiet laten aan de andere, al is het *' 4oze, door hetgeen zij zelf van hare uit v '"" s Ji'n mededeelt, zieli aan een veroordcelend ■ blootstelt. Immers, zoo lang niet het ( | lNVe 'li'i-si)rekelijk l)ewijs is geleverd, niel alleen ! dezer laatste partij op vernie ,jf. III S Uitloop! of moet uiÜOOpcn, maar ook ~'"■ het ; ;estelde de krachl beeft Een zich steeds ontwikkelend leven, zal zich blijven vergapen aan eenmaal verkre '-uliaien, en daaraan vasthouden, al blijki ,i di i bij voortduring niel meer kan erekend. ,1 'i gemis van de noodige opgaven, kan men Bsultaten dier partikuliere ondernemingen, " in de zoogenaamde Vorstenknden, groo «la in de residentie Djokdjokarta, aan *'S.jdjn, niel met juistheid, en niet i u !' '''i benadering, aangeven, dom- van den een zeker getal °> »f te trekken de hoeveelheid, die in het zelfde tijdvak door 's Gouveri teell is geproduceerd; terwijj, aangezien tuonts produktic Icn verkoop naar Nederland wordi verzonden voordeele van de partikuliere produkti< zou moeten worden gebragt hetgeen op voor de consumtic is verbleven. Omtrent tl l l e zijn echter geen cijfers, zelfs nie.t bi, ging, op te geren. Dat onder eene bevolking, zoo als die ean .lava, waarvan verreweg hei grootste gedeelte zijn voornaamste kleedingstuk blaauw geverfd draagt, de e onsumi in niet gering moet zij», ui neemt men aan, dat een gedeelte dei van Europa ingevoerd wordinde lijnwad blaauw geverfde katoenen stoffen bestaat, schijnt wel a priori 1c kunnen worden vermoed, daargelaten, dat hel dan nog inoeijclijk blijft, om de behoefte aan indigo te bepalen, koml ij nog de vraag, of en in hoever in die behoefte wordt, voorzien door de eigen duktie der bevolking van zoogenaamde natte indigo. Zonder zich evenwel te veel te wagen oj> het veld der gissingen, kan de bierboven aan gegeven maatstaf, ter berekening mm de pai tikuliere produktie, reed» belangrijke resultaten opleveren, wanneer voor liet daarvan ie overziet genomen wordt, bet tijdvak van 1840 tot en met l s: >7- Alsdan blijkt liet, dat in die achttien jaren zijn uitgevoerd '). Ambt. ponden 84,989,699'/, terwijl in ilicnzclf den tijd de Guu- Te transporteren Amst. p 1 ' rlooft, door «oh te b ir du p«rtikuliere eipl ri . handi t tos i I l n iteli Jfi ■ ' ■<' ultta il„ ' ■, merkt te worden, '1,. f ichen ">«t ■nede verbonden kvv- f jen en e *jil 0 , ' bh ran o« n ') Te wetens in 1840 Am»t. ponden 2,128,911 „ 1841 „ „ 1,82] „ 184' i „ „ 1,625 ~ 1843 „ „ 1,890,429 „ 1844 „ „ 1,848,431 1845 „ „ 1,653 " L 846 „ „ )." r '' „ Uil „ „ J .777,7f.' . 1818 „ „ 1,419,724 1849 „ . I „ 1850 „ ~ 1.266,821«/ 4 1851 „ .. 774,805' , " 1852 „ ', is:,:! „ „ 1,328.002«/ 4 1854 . .. 1"■ ' " 1855 . .. 1858 „ .. 1.01 1857 . li ü 2 1,989 IN. 34* 531
Transport Amst. ponden 24,989,699'/,, vernements in ii troioelt heeft ge produceerd '). . . , „ 18,932,829 zoodat moor dan die pro'hiktif zijn . . . Amst. ponden 6,056,870'/, \ia!T men nu aannemen, dat dit meerdere Ie particuliere ondernemingen is geleverd, dan zon f rolgens die globale berekening, <J« jaarlijksche paitikuliere produktie kunnen gesteld woidën op ongeveer 336,493 A.msl "Wanneer men echter hel hier behandeld acM" tienjarig tijdrak, zoowel wa( betreft den uit voer als de Gouvernements produktie, wede' verdeelt in zrs tijdvakken ieder vaA drie dan verkrijgi men aangaande de partikuliere produktie, ofschoon hel tolale cijfer, daai zoo e , lietzelfdc blijf merkelijke resultaten. Van hei jaar 1840—184 S Inch de iiiivocr bedragen Amst. ponden 5,578,788 1 ouvernements produktie. . „ » 5,040,967 er \ oor de partikuliëre pro duktif nog zou overblijven. . . . Amst. ponden 53 i of gemiddeld 'sjaars Amst. ponden 177,256 Van 1843—1845 heeft de uitvoer bedragen Amst. ponden . r ),l ( .)-2,729'/i daarentegen de Gou vernemen ta pro duktie. , „ 4,140 rtikuliere pro duktie nog overbleef. Amst. ponden L.051,835 1^ of gemiddeld 'e jiurs , , 1846—1848 heeft de uitvoer bedragen Amst. ponden 1,!M9,1.'! l/4 Gouvern'ements produktie. . „ » 8,664,449 zoodal er voor de partikuliëre pro duktie nog overbleef \mst. ponden 1,284,986 emiddeld 's jaars * * Van [849 —1851 beeft de uitvoer Amst. ponden 8,098,475 en Qouvernements produktie. . »• » 2,154,266 : er voor de partikuliëre pro b nog overbleef. Amst. ponden 939 of gemiddeld 's jaars , „ 313,089 \au L 852—1854 beefl de uil voer en \niM. ponden 8,091,355/4 nenta prodi • „ , 2,130,23} Amst. : irs „ u 320 ') De jaarlijksche produktio van 's Gou hierboven op pag. 522, 2' kol. IN. 532
Van LB6B-—1867 heeft de uitvoer hi Ai.isl, ponden Z,083,Q70*1 4 Gouvernements produktie. . ~ „ ],7'Jf),OlO soodat er vooi de partikuliere pro *lukllc nog overbleef Anist. ponden 1,287,95 of gemiddeld's jaars Amst. ponden CRens het gemis van de kennis van hel l""' |l| 'l, dat zoowel de partikuliere handel als . Qouvernemeni respectivelijk hebben gehad f l ' I ' ll uitvoer v.in indigo gedurende de ei ' ) '. ( .' l ' t:( -H jaren van het hier behandeld lsjari-r • J dv ak, hebben wij, ofschoon van de vijf li J . r ® n daaromtrent meer bepaalde opgaven be - 1''.!ll'llllc,! ll ' lll lc, de berekening over hei geheele 18jarig volgens den i .i maatstaf, V <Ts dan liij benadering kunnen maken. Uil ,' "l'-'ave aan het slot, van dit artikel omtrent 'J'" partikulieren uitvoer der laatste vijfjaren ] H °" wenwd volgen, dat het voor de twee s| e driejarige tijdvakken mei de zaal eenig ' s &ndera is gesteld, èn zon de partikuliere ? tod oktie van 1852—1854 kunnen geschai wor c " »P 340 a 350,000 Amst. ponden 's jaars, po V" 1 fi 55—1857 op ongei eer -100,000 Amst, afc 'sjaars. tn allen geval Bchijhl devoor- aantooning, zelfs mei deze rerandi t ' n ' loop der zaak, de navolgende gevolg e KKingen te wettigen: ■ dat de particuliere produktie k;m worden eerst mei en n& betjaar van eenige beteekenis te zijn geworden; -• dat in liet tweede driejarig tijdvak zij (■enen grooten Bprong Tooruil hecfl daan l )j • dat die vooruitgang, hoeve] niet zoo ot, in bet derde driejarig tijdvak nog belangrijk mag lieden; 1 dat in hel vierde driejarig tijdvak Belangrijke achteruitgang heefl plaats gehad -); 5". dat in het vijfde driejarig tijdvak de partikuliere produktie ■/.'■■ ms van dien achteruitgang heef! hersteld; en o°. dat zij in liet laatste of zesde drii tijdvak bijna het hoogste ötandpuni iraii vroeger, dat namelijk van het derde driejarig tijdvak, weder bereikt had. Deze loop is geheel anders dan die van'sGou verneraenta indigoteelt. Daar heef men de pro duktie van 1840, di< ist. ponden per bouw bedroeg (zie pag 5-22, 2° kol.), niu meer verkregen, en zoo, na i ran tijd tot tijd, zoo als in L 863 en 1856, weder eeuige vermeerdering vai duktie plas nlecf zij ni< nam de achteruitgang op nieuw eew Er komt bij dat alles i lient. Jll de Gouvernements lan den heeft men veel geklaagd over uitpv van gronden. Die uitputting moet zoo sterk zijn, dal rijstvelden, die voor de indigoteelt : afgezonderd geweest, wanneer ze weder voor den rijstbouw werd. meer dan 7 pikols rijst per bouw ople\ (. terwijl anders een oogst van 20 pikoi bouw zelfs als zeer middi beschouwd. Voor het Gou ambtenaren kon het niet mocijelijk vallen, om in dat kwaad eenigzins te voorzien dooi rige verwisseling van grom hadden de partikuliere dndernemera daari blijkt, dat in de residentie Djokdjokarta, alwaar de grootste partikuliere indigoprod . I en de jaarlijksche opbrengst wordi steld op 105,600 Amst. ponden, aam ren 49 verhuur li wier niet was i De uitgestrektheid der 36 overige verhuurde lan den bedroeg 10,950 bouws. Naar dien maa de uitgestrektheid vai buurd land stel lend,' s, zal men • i-hijnlijk niet ver van de waarheid bli door aan I I') verhuurde landen L 5.000 bouws bevatten. •■■ Djokdjokartasche indigoproduki pon c|,. r ' '"'' sprong niet anders dan aan uitbreiding twjj|., ' i;lu worden toegeschreven, sohijnt niet t, !(1 y ..' belangrijke achteruitgang Ie wij kriu,-- " m °eijelgk oa te gaan. Minaohien aan in daarj, 8 det ' cclt ' " '" l - |i||i|lll ook ligl de reden *«rkt' ""'" "■'"'"' Mi ' irü " ii ~|i " '" ! l oet: poot ' ent» indigo ker ßiding, en i ;. In 4en dan di 1 *aarin mes sijnen eigen, ti d. IN. 533
bouw ') gemid deld, zoo als, blijkens bet hierboven gegeven overzigt van LS4-0 tot 1857 (zie pag. 522, i ' kol.) in al die jaren, niet ecu maal in de Gouvernements tanden is verkregen, dan zou daaruit volgen, dal voor de Djokdjofcartasche produktie, die, zoo nis gezegd, op 405,600 ponden jaarlijks wordt geschat, gebezigd wor ongeveer (>,O(iU bouws. Dal met zulk ir ie uitgestrektheid gronds, daar waar die van al de verhuurde landen ie zamen waar :■bijnlijk niet hooger dan op 15,000 bouws kun gesteld worden, niet veel gelegenheid tot verwisseling van gronden bestaat, valt ligtelijk na te gaan, vooral wanneer men daarbij in liet oog houdt, dat van do in Djokdjokarta ver huurde landen er zes waren, op welke niets dan rijst geteeld wordt, en liet niet onwaar schijnlijk is, dat op de andere landen, ongere kend de rijst, waarvoor de benoodigde gronden ter verwisseling voor de indigo worden gebe zigd, nog wel andere kultures zullen bestaan. "VVaL evenwel hiervan ook wezen raogo, de ver onderstelling, dat de huurders van gronden in Djokdjokarta, die zich met de indigoteelt bezig houden, weinig gelegenheid hebben tot verwis seling van gronden, wordt meer of min ver sterkt, door hetgeen in liet Ministerieel Verslag over 1857 is gezegd *), dat namelijk de indruk, dien het aangaande de purükulicrc indigopro ie gedane onderzoek had nagelaten (een indruk die in het algemeen gunstig 1 is te noe men), ook de/.e was, dat. de bewerking der gronden, bij die ondernemingen, voordeeliger was voor het behoud der vruchtbaarheid :i ), en dat .lus andere maatregelen, v - ;i;ii waarschijnlijk het op Java kostbaar van bemesting, door de partikirlicrc oüdc merg zij.ll aangewend, om alzoo te gcnioi komen aan de niet ruime beschikking gronden voor dn verwisseling. Op Java wordt de indigo bij voorkcu) op lage alluviale groudei) aan de strand' in du binnenlanden op goede sawah s l rijstvelden), zoo veel mogelijk ')ij de rlïl . terwijl een heet en vochtig klimaat daarbi bevorderlijk whijnt te zijn. Van de **„,, indigokleurstof opleverende planten beWj hoofdzakelijk de indigo/era tinetoria en de i feraanil. Van die verschillende, bepaftld_cUJ* van de hier genoemde t wee soorten, vil' l ' (I|l eene uitvoerige beschrijving in de doo Hoogleeraar Miqukl uitgegeven Flora '''''"' c „ derlandsch Tndië (1« DL, l' Afd., pag. volgg.). l)c Javanen kennen slechts twee . ten voor de bereiding van de indigo, te '■■ de iaroem-kvmba»g en de iaroem-kajut, w' 9B f||) de eerste voortgeplanl wordt door stek* ' hoewel bedekt met eencn overvloed van ' trossen, volgens hun beweren, nimmer ' .j of zaad voortbrengt, terwijl het hel geval zou zijn mei de laro< \ jaarlijks op nieuw gezaaid wordt. *' MjQDEI lieeft de lieer JuXGHUHS dat het de indigo/era titiclorut is. d;i' ' is onder de benaming van en dat het afsnijden van stekken voor de planting, terwijl daardoor de ontwikkel' 11 » , r wortel, stengel en bladen wordt bcvor<l«*' schiedt ten koste van do voortbreng" 1 ! zaad, in weerwil dat de (aroem-himlWÜ vioediger bloesem heeft dan de t Ouder deae laatste benaming daarentcgeu de lieer Junghuhn zoowel indigofera / ""' ') In de brochure vnn den lieer Hassklimn, Beschouwingen omtrent het tuliuurtieltel, enz. wordt di l prodaktiti gesteld op CO ;\ iSO ponden per bouw. '-') Zie du op png. 521, 2'-'Lol. remis aangehaalde noot, voorkomende op pag. 121- v;m het, liier be doelJ verslag. 3 ) De indigofera tinctoria, de plant, ilie bij voor ki or voor de bereiding van indigo dient, heeft ecnen penvormifen, nagenoeg drie roeten langen wortel, die du.-; diep in den grond doordringt. Wanneer men, dit wetende, daarbij tevetu in aanmerking , hoe weinig de Javaan, over liet algemeen, houdt van diep ploegen, waartoe (rouwen» zijn kleine, ligte ploeg too weinig geaehikt is, dan z<iu '■■•is baasl komen tol de vraag, of niet ook daarin voer ecu godeolte miaachien de oorzaken (e zoe ken zijn van de ongelukkige resultaten, die's Gou tol nu ii, e heeft opgele- Ucl i-. bekend, hoe veel moeite wijlen de — yr B Pkkkz, toen liij ii";; lïeaident v» 1 I|t „ rabajn was, heeft moeten aanwenden, ow> hoeve van ile suikorteclt, aldaar 8a 1" „f diep te do™ ploegen. Jïij de indigoteeli genoeg ltcïjccl aan Javanen, onder liet t' Koogenaamde Inlandfikinderen opzicnei" 8 ) ■ gelaten, en waar dus het doorzettend kaW den Europeaan gemist wordt, is hel het met bet diep ploegen niel zwaar " Domen, [ntuiscnen ia dat ondiep ploi gebrek. Een grond, die -I 2 5 duimen die] is {vu luie veel grouden vindt men op •'' men niet dieper, ja zelfs oiel zoo iü'l' '' ouilur liet, geploegde, meestal zoo hard, dal ' <ic wortcla mocijelijk, z<ju uitt onUwwU" ■ m ei doorheen te dringen. IN. 534
535 indigo/era ai/il aangetroffen. Ia .eene he uglijke verhandeling ran den Heer van W'aku '•''• indigobereiding, te vinden in hel Tijd "'['"'ijl van Nederlandteh T»dië, achtste Allevc m 8 van den 210 Jaargang (Augustus 1859), *<*dt beweerd, dat de stek- en zaad-indig« "** en dezelfde plant zijn,. zoodat wanneer r? dc stek-indiso laat voortgroeijen, /.ij zaad , v °ortbrengen, van welke weder jonge plan -011 kunnen komen; terwijl omgekeerd de on "" aad-indigo bedoelde plant zeer geschikt is, ." fl< »or stekken te worden voortgeplant. Men Ult het voorafgegane, dat te dien aanzien "'L U '-i v: ' v on/.ckerheid beslaat, l, ' : " aangaat de beste gronden voor de teelt, 11 de Heer v«s Wabu, dat de indigo !, t "! t zoowel op ligte als op zware gronden ■~:"> nüts slechts 0.1 .teelaarde daarin aan r . Z 'J' gezórgd worde voor do verwisseling ti :.. n J«t en andere veldgewassen, en voor de l^'° e ' ating met het uitgeloogde indigo k( / .«n andere geschikte mestspeciën, ter voor <li„."T Vau uitputting van den grond. Dein -I>l-"l ']'- Vllt groeit, volgens hem, wanneer debe goed S ' u dcD regentijd geschiedt, even zoo ,°P de als op de imrri's 1 ), j,j: °" 11 deze laatsten te verkiezen zijn, omdat sl erk C '" tuil w-'r prodnkt -even. Hij beveelt teil '"■u-ik :ia "' oi " (le l)lu!t ' 11 eerst iv Zuiver Z(> " '"«'■ twee voren te beploegen, als ook ver n ° ° ?SCU eu benoorKjk te behandelen ter M» i KIUK van al het onkruid, zooals dit ge -1 "I 1 de drooge bergrflstgronden, de zoo fyah's. Waar men drassige -ronden afleU; aantreft, moeten open greppels voor Ij** van overtollig water worden gemaald. stekken (want'de ondervinding schijnt i v , (1 il te hebben, dat bet planten met stekken 2ij u * de voorkeur verdient) moeten ong cv ' van eene pennenschacht en lang v er 'i,?° r ir ' N°d- duimen, en worden ter hal i'Cf, s ] c ll '^ t(; schuins in dt;i\. grond geplant in palmen van elkander verwijderd "'i'io c .,' ' le lr - cl ' zelve worden de stekken geplani op drie duim vau elk ;;, ; .'telkens met eene tusschenruimte vau 6nl£^ d toen ' v '»»al' moet hel veld van alle ezu i ver d worden, omdat het niet """" ia, dit te doen zoo lang da planten niet goed wortels hebben < ichotcu, di wijl 't"'"' de minste aanraking of schok van de stekken, de worteloogjea losraken en de plani . kwijnt eu sterft. Hebben evenwel de planten de hoogte bereikt van 26 Ned. duimen, dan wordt hei wieden noodzakelijk, alsook het aan- BMden der jonge planten, nadi I >d mei den patjol is losgemaakt. Vier maanden on "evm- na de beplanting kan de eerste van !»■( indigoloof geschieden. De kleine roode bloesems, die digt in de ■•;' twijgen zitten eu 'do donkere kleur der bladeren, die, eerst licht groen geweest, vervolgens donke, maar beldjr blaauw-groen van zélf aan, dat de tqd om te snijden daar is. Men moet zich daarbij van scherpe messen be ; lu , irll en, bij het afenfrte» van de twrjgen mei het loof, den pond tegen den stam me voet nederdmkken, opdat de wortels wet os raken en alzoo beschadigd «orden. Dad daarop worden de planten ontdaan van de over gebleven nuttelooze twijgjes, die kort aan den stam worden afgesneden. Daarna worden de dikkere takje, afgesneden, om als stekb dienen voor nieuwen aanplant of mboei Bij dit alles moet steeds zorg worden g< .-en dat de moederplant niet in de worteL schokt worde. Vervolgens moeten de velde! •oor de eerste maal gesne onkruid gezuiverd en de planten op d. deTSéird worden. Na delnb orden je velden weder geïrrigeerd. De tweedes p-eschiedl dan ongeveer drie maanden latei- ). " Zoowel bij de eerste als bij de tweed ding der indigobladeren ia het na bekng.da deZ e geschiede in den vroegen ochtend o, lu , t de fabriekmatige va , le-,0 ZOO spoedig kunne worden , ;" d,\ de fermentatie, waarvan . , Ij j. ''■a/,' s °"der»oheid tuaachen lci/al\a\Am en ra 'Ut jj Bst **t, gelyk btlionil is, vuurnainelijk daarin, kt l eers %eaoemdea voor liet benoodigde «ratar 'n HiJ '[' v ' | H:l ' u S i »b r afhankelijk «gn »bb den t»gm, ' J iiil,,.. """'" de sawah'a ten alleu tijde kunstmatig Wat « W zetten. i) Do Heer van Wabu spreekt va snede Het lijdt geen •To le,l moet aanbrengen en grooteujks de uitput- IZ van den grond bevordert, indien dMriii door voorzien. Be ,,,., D ij de Boavernements indigo- **£ bouw looveel mogelijK te l„ lfft en meer onprodoktief moeat worden. r b evotog langar dan noodig was van hare vel -1 verstoken bleef, e» woordeind rende een gedeelte van het ,aar m* den «ai loco :al wel IX.
en die zoo moeijelijk bij lamplicht kan v. orden rerrigt, i van den avond zij. De reden, waarom de indigo van Djokdjo karta beter is, dan die elders wordi gefabri ii de schrijver van hei bewuste op stel niet zoo zeer te moeten zoeken in het ut schil . . ■■. el in liet bezigen van tlhelder water. Hij beweert, dal de ge ten in die residentie van dien is, dat het water daar spoedig bezinki ei lielder wordt. Waar men dus dit voor zooals bel geval is op /.ware klei len, raadt hij liet filtreren aan,.en wel zoo, men voor dr fennentatie van de indigo en voldoenden voorraad van zuiver, ti hebbe. De ie, waarvoor een verloop van 0 ;'i S uren noo ' tte zijn, bewerking, die in de. fabriek plaats grijpt. Zij . dl HM eene zeer eem oudige « ijze. De fermenteerbak wordi gevuld mei regi over einde hunne win rover cene lai liggend loof wordt tut op ongeveer cene palm on der den rand van den bak. Daarop laat men de drukbalken op bel loof in den bak zakken, . zorgende, dal de drukking niet nl te .•ij en In-t loof zoo luchtig ligge, dat enkel blaadje buiten aanraking blijve met bet water, dal alsira voor de fermentatie wordi Voor de goede kwaliteit van het veel daarvan al, dat luon bet juiste oogenblik benuttige, om aan de ■ een einde te maken, dewijl zoo deze g duurt, daardoor wel de kwantiteit, maar ten koste van de kwaliteit, wordt bevorderd. Na ■ wordt bet klop-bak afgetapi ') waarin het, :.ind wordt door een klop-rad, i i bewegin; aanraking met de lucht, . erde indigo door hei klop wotdi gebrs :, bn o a het len, en met hel kloppen moei zoo lang . totdat alle schuim i c bewerking ondergaal de klem, van het liwe en eindelijk naar liet bruine als > koflij. Die klcul 't zich af van de verfstof, wanneer deW bezinkt. Aa ge kinir laai het bruine water voorzigt iq afloo • in beweging en alzöo weder vermengd wordfl mei het af te tsppe r. Ook HÄ« klopbak mi behoorlijk ehoon* Jet, Dadai men me! de bezonken verfsto' de kookpan tol- op de helfi beefl gevuld, waar te stoken, liet kO' en daarb !, om bei aanbran len der pan te v&' hinderen, croefl» woideu. Zoodra de opborrelende schuim, J' c zich onder het koken t, is lei' :: slajrcn en de verfstof eet i bond* brij ii iiel vuur uil: < en de pau overdekt, zoodai onder het bcko«' [en |;een onreinheden i i sel l.uii !ll '" vallen. G b, wordl » L ' fijne zeef O' i U' l ■ uk, van biuneu overtrokken met doek" van zwaar drill, die i akt öj rijn, om de nis. mogelijk digt ti 1 tai u vei' 1 ' slof doorzijpelcu kan. Zoodra de brij door uitzijpeliug van In reine voiht, (waarbij bovi Dg begiet"!' net heMer water VOOr de meerdere zUl rering der verfstof zeer voorzigtig plaat- ben) beid beefi snij" jke tccrliö" gen, die, op droogrekken ,*, gedui ij zigtigheid moeien worden omgekanteld. pakhuis te hebbi i a >\r droo pakhuis worden de stukji zon ter drooging blooi e teld. i liij de inpak] i h ordi zo 1, dat cc. i evscli 1 ■ii bevatte '). ij Onmiddellijk daarop wordt de fermenteerbak loof "]i . Dn nlnj lateu de ■ i Iknader los, ala wan ii /i._ r 'l lul bi i) Ka het voorafgegane betreffende de inil ca bereiding op Java, tooirel van he( Gouverm" 1 ' nis v:ni partikulii in ile Voi .1 iD, zal In-i Biel ondiengti ; zijn, hier, aanteekening en ingen en dn: beiden gegei en, Dog del n de uiliotid van h (lontroleur van Bekst II", in de 7* Afl. ~'~n Jaargniig van li lattdtck I 'n uil il" "V IX 536
'■ntronl de bereiding van indigo door de a yascke bevolking voor eigen gebruik i VM ' lll^ r mei en. Daarom en Oo * omdat deze industrie weinig belangrijk voor den handel schijnt Ie zijn, zul men ze liier onaangeroerd kunnen laten. Op Sumatra's Westkust, in de nabijheid van Padang, is de vervaardiging van natte indigo en van het in bet nommer van Mui 1860 o liet Tydachrift«fe Economist geplaatste stak van '.'"■ "'• J. K. \V. QvjAKLES IBD Je slul' '"■'■ fl geleverd. • Het schijnt dat tle prodnktie van indigo in ,'lc Vorstcnliiihlrii gernstelijk op 70 Amst. ponden gemiddeld per bouw kan gesteld worden, dus voor bel minst bet dubbele be -1 raagt vau 's Gouvernementa produktie. Volgens den maatstaf fan 70 Amst. ponden per bouw, en bij ecne produktie ren ruim 1,000 Amst. ponden, mag men, gelijk <lit iloor out (zie pair. 533, 2« \'A.) is gedaan, aannemen, dat voor de partikvliere indigo pi'udaktie in Djokdjoknrta benoodigd waren 6,500 a 6,000 bouw*; en wanneer men daarbij in aanmerking neemt, dat in den ' de partikuliere on ti an de ■' hen in huur genomen gronden s / 3 uc ""'n voor ie h i onderen voor "• bevolking, en '/« voor de hoofden ofbe «els, en dal het deel <lcr 1 ne an •Wc bestemming erlangt, dun zou daaruit, in overeenstemming met de tekst gegeven berekeningen, voortvloeyen : '■■ dat de gronden, door i!e partikuliere in procedenten in I i n, eene gestrektheid moeien hebben van oi 15,000 bonws, waarvan dan 8,000 bouws randerlijk zijn voor de hoofden, G,OUü bonws voor de indigoproduktie en fi,ooo bouws voor do rijstvelden der bevolking, '!i<! evenwel beurtelings ook voor de in digo kunnen won :d, en '■ dat dus dü gelegenheid tol verwisseling lijk hierboven vermoed werd, zoo gering is, dat die verwisseling imaal om het andere jaar kun plaats grijpen. " weerwil daarvan wordt er echter zoo wei *'B over uitputting van den grond geklaagd, ' «t integendeel de bevolking voor hare rijst- I ! is op de gronden, die voor 40 '"'. '' 10 'loogc produktie van indigo en die voort örende gesohiktheid van den -r I voorde ystteeli is bet gevolg van een stelsel van " ""'' ' !11 .-'. waarvoor BOoh kosten, r ' i; ' worden geapaard. ' " 'j' bij 's Gouvi - ""''« geklaagd word! over ongeschiktheid van gronden, zoodat daaruit in versch residentiën aanleiding ia genomen tot geheelc of gedeeltelijke intrekking of in krimping der teelt, maken de partikuliere producenten, hoezeer aau sommige en wel bepaald aao do leemige zandgronden de voorkeur gevende, echter de gesteldheid van deu bodem niet tot de hoofdvoorwaarde voor het slagen hunner teelt, daar zij elke soort vau grond, mits maar met eene 1; getale aarde, hoe dun dan ook, bedekt, daartoe geschikt ten of maken door bemesting niet alleen, maar ook in niet mindere mate door irrigatie. G". Om tot dit laatste te geraken beschouwen zij overvloed van water als een hoog langrijk vcreischtc, en, om ZOO veel mogelijk hunne gronde» tot sawah's te maken, heb ben zij niet geschroomd kapitale eu zeur kostbare waterwerken aan te liv 7". De indigo kostte per Amsterdamsen pond tot Samarang 130 a 200 duiten, waasvoor stelle 175 duiten, gelijkstaande met/ 1.46, m' ongeveer 60 cents minder dan liet Gou vernement in de jaren ISSC. en 1867 heeft l„ ta ild (zie pag. 523, 1" kol.). V. Wanneer men aanneemt, dut van dat kos i: ƒ' 1. — per pond wordt betaald aan indigoplanter, of ongeveer 40 centen minder dan door het Gouvernement aan zijne indigoplantende bevolking wordt vol daan, dan komt dit voor de planters op de partikulicre gronden toch nog voordi uit: n. door de hoogere produktie, b. door de verdeeliiig van het plaiilloon, onder een geringer getal van pi dan bij de Gouvcrnementsteclt per bouw werkzaam zijn, waarbij nog komt c. dat de parlikulicre planter (volgi jnededeeliiigen van den Heer Quarles vax ÜFFOBD, in de Economist) niet al leen, iv vergelijking vau den Couvcrue mentaplanter, 70 dagen minder nerït, die hij dus voor andere bezigheden kau besteden, maar ook dat hij van vele werkzaamheden en bovenal van bezwa rende heerendiensten bevrijd is, die van den Gouvernemeutsplantcr gevorderd wor den.fc d. al zijn de partikuliere planten met op vulden, minder bedeeld dan di« bij 's Gouvernements teelt, dit IN. 537
van eenige beteekeuisj ook wegens de aeer goede kwaliteit van lid artikel. Volgens do oreragten van den handel van Sumatra's 'West kust is van daar uitgeroeid: in LBSS voor eece waaide ram f 40,143 » 1854 „ i, , „ f 18,430 zonder vermelding der plaatsen, waarheen ü* vuur het minst irorilt opgewogen door de meerdere opbrengst tier rjjstgronden, wiet vruchtbaarheid, in stede van afne mende, veel eer toenemende, of ten min ste blijvende is. 'J". De arbeid op de velden is goed geregeld en wonit onder behoorlijk toczigt verrigt, terwijl alle noodclooa werk, zoo veel mogelijk, wordt vermeden en zelfs de indigobladen in bossen gebonden, niet al* bij de Gouvernemcuts lan den door de plantende bevolking gedragen, maar met karren, voor rekening van den partikuliereii ondernemer, naar de fabriek getransporteerd worden. I u", Voorts verdient opmerking, dat, terwijl bij 's Gouvernement* teelt de aanplanl met liet begin van den regenmoenon aanvangt en achtereen geheel wordt bewerkstelligd, de partikuliere ondernemen hunne velden laten beplanten voor de eene bel/) in de maanden Mei, Jnnij en Julij, voor de andere helft in de maanden Novefcber, December en Jannarij. Voor den eersten aanplant, die met het be gin van i\t'\i Oost of' drongen niuesson cenen aanvang neemt, kiesf me» desawah't, die het gemakkelijkste onder water kanoen gezet winden, terwijl voor de tweede beplanting, als wanneer de 'Wcstmocssou of de regentijd aan den gang is, worden gebezigd de tegal velden en de sawah's, wier irrigatie moeijc -1 ij kei 11". Door de verdeeling van den aanplant op twee verschillende tijdstippen, behalve dat daar door de druk van den veldarbeid merkelijk moet worden verminderd, ia men verzekerd vau altijd de Mondige hoeveelheid stekken te 'i men fle geheele be plaute oppervlakte niet. op eenmaal, binnen een betrekkelijk kort tijdsbestek Ie snijden, nis wanneer een te groot aantal fabrieken en personeel bij dezelve noodig zon zijn ter ver» werkiug vau de bladen, die dan tevens ge sneden zonden mui-ten wordi . Haar bet met het invallen der eerste i ju dea Me tmoesson van groot belang is, dat ,1c aanplant in den grond komt, omdat daar d ■ " hei mir-t vui.r uitsterven «orden bewaard, word! .Ie plantende bevol king in haren arbeid alsdi ■ii door iuhuring, voor rekening \. ondernemer, van koelies, die in daggeld « ei ken. 13°. De voor den hanplant bestemde gronden W den, 11 :i te zijn gezuiverd van stoppelsol :|lr den overblijfselen van hel geoogste, die, "' tut asch verbrand, óf door verrotting, I'" gevolge van bet onder water xetten der vol di 1 !!, weder dienstbaar worden gemankt, drie maal met tnMebenpoozen ligl geploegd, •'" later eena geëgd. Gedurende de beplocgto? wordt het aanwezige onkruid en vuil v l ' zameld en verbrand, of, tot verrotting over* gegaan, bij de laatste beploeging onder de< grond gebragt. 14°. Ofsohoon over alle werkzaamheden, geen" uitgezonderd, behoorlijk toezigt wordt ï'" honden, wordt toch bij uitnemendheid ( ' c grootste lorg gedragen voor het planten 111 inboeten. Bij voorkeur neemt men stekk 6 van lic tweede snede, die noch al te !>"" ' achlig, noch dikker dan een halve pink W* pen zijn; terwijl, om de verbastering van indigoplanl tegen te gaan, men de Btckk* van de Bawah'a en tagalvelden verwisselt. 15°. Zoo lang de indigottruiken niet boog geno*» en van Wad voorzien zijn, om door hun I" 1 " nier liet onkruid onder te honden, i de velden met de patjol of in ligte g' I '"' den met HÄ« ploeg maandelijks Bchi maakt. Gedurende de eerrte vier weken. "' de beplanting, laat men het onkruid ze ' hoog genoeg opschieten, dat het de j""-' planten, al* ware het, bedekke, zoodal ''"'' liij de, eente ontwikkeling, in eenen k<> e grond blijven; terwijl, in geval van te dig schoon maken, de bodera, aan de zonnebitte blootgesteld, te zeer verdroog* zou. 10°. De eerste snede geschiedt vijf maanden " do beplanting, en vervolgens de tweede dl' derde telkens net eene tusschenpozn drie maanden. I li t schijnt dal er mei drie malen wordt gesneden. Zelfs WO rdt melding gemaakt van eene streek stee»»* 11 gen grond, die door bemesting zulke se indigostmikei opleverde, dal men w " aohttte snede van verwachtte. 17°. Belangrijk is, in afwijking van I 's Gouvernementi indigoteelt en ben plaats grypt, de af eheid ngtu arbeid en de wetkzaauihedi voor welke laatste vrywill vas elders konendo, werklieden »' :l dienst gouomen, die door gednrij IN. 538
Wtvoer i s geschied. Bij de Javasehe bevolking s tv; natte indigo van Sumatra ïeer l "' l; "' in de verslagen van den handel van Java *ordl Mm geenea invoer van indigo melding B«maakt. " ( : gronden in dr. nabijheid van Padang Bchij- Ut ' ü voor de teelt van indigo eene bijzondere geschiktheid te hebben, mei alleen wal de kwa liteit, maar ook wat de ruime opbrengst betreft, e jaren geleden moei aldaar, op aanspo ring van liet bestuur, door eeneu Eugelschjnan eene poging zijn gedaan tot vervaardiging van iudigo voor de Ëuropesche markt. Ofschoon liet door hem vervaardigde produkt van eene uitstekende kwaliteit moet zijn geweest, zoodat het de indigo van Java en Bengalen overtrof leed de onderneming schipbreuk op de booge daglbonen en de inootc moeijelijkheid om de benoodigde arbeiders te bekomen. Voor het tegenwoordige is de vervaardiging der eoogenaamde natte indigo eene industrie, bijna geheel in handen van Chinezen. Zij schijnt evenwel merkelijk Ie zijn verminderd door du in de laatste jaren genomen maatregelen liet pandelingschap. In den vollen bloei van die instelling, lieten de grondeigenaren, die de doo dige middelen bezaten, hunne gronden voor deze teelt door pandelingeu ontginnen, ofschoon er ook waren die daartoe overeenkomsten mei vrije inlanders aangingen, ouder beding van ire lijke verdeeling der opbrengst. Thans &ijn liet overeenkomsten van laaisi bedoelden aard, waardoor de iudigoteclt w wordt ge houden. De wijze van beplanting schijnt op Sumatra niet veel te verschillen van die, welke hierbo ven nis de beste voor Java, naar het gevoelen van den Heer van H'akij, is omschreven, en ook daar schijui men de voorkeur te geven aan stekken boven zaad-indigo. Tegen liet zaaijen brengt men in, dat het daarvan ver kregen produkt minder is in kwantiteit zoowel als in kwaliteit, daar toch liet zaad dikwerf voor een grooi gedeelte reeds voor de uitbot ting door mieren of andere insekten wordt ver nield, terwijl men verder beweert, cl.it zaai imli-ro eerst na aelit maanden kan worden ge- OOgst en dal nog wel maar voor eens. Waarschijnlijk is het, dal men op Sumatra, onder de benaming mede van iaroem-hmbang, Ie planten (namelijk de iiuHgo-fera linr ,ll (luil) besigi als op Java 'J. voor hun werk meor en meer geschikt worden. • De bereiding geschiedt oj> eene wijze, nage noeg overeenkomende met die, welke hier boveq in den (ekst, uit de verhandeling van den Heer van Waem, in Itorte Irckkcn, is overgenomen. Alleen schijnt het koken met stoom yan het indigowater in aommige fa brieken meer en meer ingang te rinden, de wijl men daarmede verkrijgt besparing van brandstof, en vermijdt het aanbranden van . ( bet tot lirij gekookte vocht. • I" het algemeen dragon de partikuliere on dernemen veel zorg voor het welzijn der be v "ll>ini: op hunne gronden, die door hen niet ■ Heen kosteloos met jonge klapperboomen begiftigd, maar tot bel planten van bamboe KHngespoord wordt. Zelfs bad men op een ( ''r landen, len einde aan de behoefte aan water vuor de gawah'a niet Ie kort lc doen, '"j de oprigtin£ aener nieuwe fabriek, liet 'oornemen, om eene karmolen in werking te brengen, en daarmede voor oen gedeelte te voorïien in de behoefte aan water voor het 2()o kl "l"'"'- Het nilcrlijk aanzien van de doasa'a op de verhuurde landen gul' ook over het algemeen liet bewijs van welvaart, en geen afkeer tegen „ de indigoteelt werd bij de bevolking bespeurd " I» verband tot dil een en ander, als liet rc iiltaat van het door cenen Gouvernement» Ambtenaar op hooger last gedaan onderzoek, "lag men, met het oog op ile berekening, die daaromtrent door eenen p:\itikulicrcu land* l'nnrder in de Voratcnlanden aan den Heer x u *w.Ea van Uffokd ia verstrekt, liet ook veilig er voor houden; dal, zoo de verdien '' '" der indigoplanteade bevolking op de aan Pwtikulioren iv Djokdjokarta verhuurde lan '"" : lumr in atoat stellen, on in haat '""'''liond (dat van vrouwen en kinderen 1 li r begrepen) te voorziüii en meer niet, rdienaten der iodigoplantera bq's Gou "ernementa teelt daarin ongetwijfeld Ie kort, ■' veel ir kort moet «ohieten. 11 dal oogpunl mag het resultaat van liet "'■ ondorzoeli beschouwd worden ala eene °og9l belangrijke bedrage, om aan den slrijd li ra \.u\ hel "wtuurrtelsel eene opl uven. i) Zie daaromtrent de aaiitcekening van den lieer dg Storleb op pag. 330 van zijne vertaling van het werk van RIOHARDSOH PoBTSB, de Lai.dbuuw tusschen de Kecrkrbigen, enz. l)c Heer he Stüblbb vermeldt in die aam als aan Smnotra'a westkust bijzonder eigen tle , aiar ot <lc wortel- of rank-indigo, de mart tirctoria, iraanchynlijk dezelfde plant, die . Hoogleeraar is !; de iodigoberciding wordl gebezigd. Zie Flm IN. 539
Ealabak eu do Noordzijden der eilanden Ban geuj en Balambangaa. />ij is 10 inu In-eed. Balabalakan, Ualabakau, Balabalega, .Ma hi balagan of Kleine I'at er nosters, eilandengroep (en Westen vu ('elebes, in de sliaat van Alakassar, op ;!" 1")' Z. Br. '/-ij be staat uit 13 eilandjes; omringd door koraal en zandbanken Innen en onder water. He eilan den hebben eene oppervlaktevan 96 Eng. vier kante geogr. mijlen, zijn laag, met boiuncu be dekt en moeten vermeden worden,daar zij nioei jelijk te naderen zijn. Op twee dezer eilanden kan men vrrseh water verkrijgen. Bakon, dorp op Java, adsiatent-residentie r.uitcnzonr, dist rikt Tjibaroesa* aan de rivier Tjiling Bakon, zie: Tia ut ara. Bakon, rivier op liet eiland Karimata, resi dentie Pontianak: Voorheen stond aan <leu mond ren kamp, waarin de eilanders woonden. Bakong, dorp op Java, residentie Djokjo afdeeling Mataram. Bakong, dorp np Sumatra, residentie Pa lembang, aan de rivier Lalam. Het wordt be door Koeboes. Bakong, riviertje op de Westkust van bei eiland Lombok. Ilct ontspringt uit den berg Rindjanie. Bakong, dorp op de Zuid-Westkust van het eiland Banka, dist rikt Toboali, ten Zuiden van het dorp Oud-Toboali. Bakong, tinmijn op het eiland Banka, dis triki Pangka] Pinang. Bakongang of Baccongang, groot bloei jend dorp en haven o]i Sumatra, koningrijk Aeliin, '■'> mijlen beoosten Troemon. Hier wordt veel bande! gedreven en de jaarlijksche opbrengst dezer plaats wordt op 0 ïi 8,000 pi bat. Bakoo, rivier in BornéVa Westerafdeeling, rijk Matan. Aan hare oevers wonen M| Dajaks. Bakoong, dorp op Java, residentie Sama rang, regentschap Saioarang, distriki Grogol. Bakori, eilandje liij Célebes' Oostkust, aai Xoonlelijken uitgang der Kendari-baai. arlijke reven uit. 'l'n 1 .-ji wal van < 'elebes is een vaar voor kleii ;en, op 122° -\~>' < ). Ij. Bakrang, dorp op Java, residentie en re baja. Baksereh, dorp op Nienw-Ghiinea, iv AYo nini di Bawa, landstreek Koeroedoé. Bala, zie: Ballak, distrikt. Bala Angin, dorp in Bornéo's Westeraf deeling, DUW. Balabak, eiland in de Chinescbe zee, ten Noorden ; '. "P 7 J 59' X. l!r. Eu lll j in' O. L. lli't is ongeveer 15 mijlen lang Aan de Oostzijde is er eene - in eene baai, Delawan genaamd. inwoners, die Voornamelijk van leven. He grond leveri ireel . i: ebbenhoul op. Chinesen drij eiland handel, in bovengenoemde als ook in honig en was. Balabak (Piek van), heuvel op hel mid : i liet eiland ran dien haam. Balabak (Straat van"), straal iv de Chi tuischen de Zuidzijde van het eiland Balabalakan, Balabakan of Balabs lega, het Ooitelijkste eiland der groep van dien naam, in de straat van Makassar. Balabatang, dorp op liet eiland Togian, dat in de Tomini-baai van ('elebes gelegen is. liet. is In-»noud door Boeginesche handelaren, en versterkt niet eenen zes voel dikken muur van klipsteen en klei. De inwoners slaan onder een Eoofd, dal den titel Min Kapitein \oert, en erkennen hel oppergezag van den Kapitein der Boegmezen te Gorontalo. Balaboa, dorp op Int eiland Timor. Balaboetjamba, kaap aan het eiland Flores, aan d<t Oostzijde der haai Terang. Balagon, dorp op .lava, residentie Sarna regentschap Kcndal. Balahio, berg op Sumatra, residentie Pa lembang. Balahoa, eea der Gouvefneur-Mayor's eiL, ten Oosten rao Celebes, op 1-^ J 24' U. L. en 2° 69' Z. Br. Balai, dorp <>j» bet eiland Nias. Balai, dorpje in Bornéo'a Zuid- en-Ooster afdeeling, distriki Kahayan Qir, aan de; mon ding der >i\ier Kahaijan. Balaij, berg op Sumatra, residentie Palem bang, distrikt A.mpal Lawang, Balaijang, dorp in Bornéo'a Zuid- cn landschap Tanah Laat. Balajar, Westhoek der baai van Ajer Ban gies, op Sumai ra'a \\ ea\ kust. Balak, zie: Ballak, distrikt, enz. Balak, zie: Balok, dorp. Balakambang, dorp op Java, residentie Bantam, Noorder l'< ■■ eutachap, distrikj Tjiomas. Balakanang, k;i.-i [> b Ie Oostkust van Bumatra, riji Djambi, op 1° r -ü' '/.. Br. Balaloean, ruurspuwende bergopSumatroi koningrijk Acbin. Balam, eiland ten Westen van Sumatra» in de I ndii che ccc. Balamata, ririer op do Westkust van bei eiland Boa BA. 54
Van ilc Sumatrasche indigotedt, bij eene be planting met stekken, wordt beweerd, dat men zelfs tot viermalen kan oogsten, te weten de eerste keer zes maanden na do beplanting en de volgende keeren telkens met eene tusschen pozing van vier maanden. Wel schijnt de eerste oogst zoowel in kwaliteit als kwantiteit de voordeeligste te zijn, en wordt in beide epzig ten bij elke opvolgende snede de oogst, minder; maai toch schijnt dit eene gewigtige bijzonder heid te zijn, zoo bet daarbij tevens was uitge maakt, dat daarmede geene uitputting van den grond gepaard gaat. In weerwil van de goede kwaliteit- der Su matrasche natte indigo, waarvan de vervaardi ging in handen van Chinezen is, mag het er voor gehouden worden, dat de bereiding veel te wenschen overlaat, wegens de gebrekkige toestellen, die daarbij gebezigd worden. AU vm artikel, dat voor geene verre verzending en dus niet voor de Europesche markt geschikt is, l bel niet noodig daarbij bijzonder stilte staan. Alleenlijk kan nog vermeld worden, dat bij de ferraentatie gebruik wordt gemaakt van gezuiverde kalk en dat, nadat, de beziuking is afgeloopen, de brij of moes, alsdan verkn aan geene koking wordt onderworpen, maar gedurende cenige dagen in kisten wordt uit gedampt, waarna zij voor de consumtie ter markt wordt gel; Over do bereiding van indigo in Bengalen en in de West-Indiën te spreken, schijnt niet eigenaardig in ecu werk, dat zich bepaalt tot den lndischen Archipel. Eene verwijzing naar het reeds genoemde, door den Heer de Stvr- LER vertaalde welk van RICHABDSON PoBÏEB, de Landbouw tusschen de Keerkringen, zal dus voldoende zijn. Eene korte aanwijzing van de landen, wcr waarts de indigo in het tijdvak van 1853—1857 is uitgevoerd, benevens eene opgaaf der hoe veelheden, zal, ten besluite van dit artikel, niet van belang ontbloot zijn. De totale uil voer bedroeg: Amstcrdamschc ponden. 1 . . . . 1,323,002'/., i ... - 1,077,847 3 /< 1856 .... 92G,0ÜS ; 7 4 , 1850 .... 1,093,722 , 1867 ... . 1,084,240 5,484, 'ic transporteren Amst. ponden 5,484,8 a Transport Amst. ponden 5,454,820/ i daaronder was begrepen de uitvoer naar Nederland voor rekening van hel Gouverne ment, tot een bedrag: in 1853 van . . 976,528' .. „ 1854 „ . . 705,:;:. s - 1855 , . . 578,801'/, ii 1556 „ . . 614,525/4 * 1857 , . . 691,501 - weshalve voor partikuliere rekening is uitgevoerd: in 1853 .... 340,1, , 1854 .... 369,489»/ 4 ii 1855 .... 347,144' ) t „ 1856 .... 479,193 3 / < * 1857 .... 372,736 1,915,1 Aan dien partikulieren uitvoer is verzonden: naar Nederland in 1853 .... 245,7 > 1854 .... 304,642'/< » 1855 .... 212,127/4 // ISSG .... 891.917V4 ,/ 1857 .... 334.330'/, 1,478,74» naar Frankrijk in 1553 .... 98,172'/, , 1854 .... 56,684 55 .... 134,558 „ 1856 .... 51,49 „ 1857 .... 41,727 382,635 naar Siam in ISSO 32,50" naar Engeland in 1854 .... t,876 ,i 1857 .... 5,045 I__ 9,931 naar Amerika in 1854 .... 458 , 1850 .... 1,965 ,i 1857 .... 1,091'/. ■• io' •; Te transporteren Amst. ponden 1,907»" ./■ Indië, I" Dl., 2>-' All., pag. 303 in do aanteskening aan den vuct. IN. 540
Transport Amst. ponden 1,907,3 Ui I ,', den Oosterschen Archi 53 .... 2,01 ' K "l . . . . Hl' '~> .... 350 ' " L 856 .... oor, 57 . . . . 3SO 3,1 IS I;;,iu ' de Golf van Perzic H . . . . 1,931 " Js -"'-"- .... LO9 2,010 Zweden .... 560 " ls "l . . . . 301 357 .... 222 l,i is:'. ri: "' Denemarken i 713 Vieuw-llollaud 1:1 1854 473 totaal partikulierc uitvoer 1,915,0377 a Ie vorenstaande aantooning blijkt: *■ ■ dat van den totalen uitvoer in 1853—1557 (die van het Gouvernement daaronder repen) ruim 92 "/„ naar Nederland eenen uitvi gevonden; *"■ dal van den partikuliercu uitvoer ruim 77'/ s "/„ naar Nederland, en nog 22 4 / 8 '/e naar vreemde landen b bestemd '' • dat onder de vreemde landen naar Frank rijk geregeld jaarlijks de grootste uitvoer van partikulierc indigo heeft plaats ge had ; en • dat ook jaarlijks naar den Oosterscben Archipel eenige oitvoer, doch slechts voor geringe hoeveelheden, plaatsgrijpt. ■"'('t regt op den uitvoer van indigo bed,; 1°- 5 cents per Amst. pond bij uitvoer naar Nederland met Nederlandscheschepen,en ■ 10 cents per Amst. pond bij uitvoer onder elke andere kategoric. p 4 - u dihiang, distrikt op Java, residentie Regentschappen, regentschap Soc 1. lid beval 26,450 inwoners en is iv de onderdistrikti ala, Mo sopan, Tjipondok, Tjitoa, Tjibroek, Paraka noudji, Telaga, Tjisajong, Parakanjasjak en Tjimangas. 1 lei hoofddorp draagt eveneens den naam van lnilihiaug en is gelegen op 52 puien van Soemadang, 07'/., van Bandong, 107'/ S van Tjiandjor en 03 van Cheribon. Er is een poststation en eene pasanggrahan, ter boogie van 1,043 liijul. voeten boven de zee. Indische Zeo of Indische Oceaan. Deze wordt bepaald ten Westen door Afrika, oorden door Arabic, Perzië, Dadië en de Soenda-cilandcn en ten Oosten door Nieuvv- Holland. Zij heeft eene lengte, van 96/,° of ongeveer 1,448 mijlen. De Indische Zee be spoelt van de Soenda-eilanden alleen de wes telijke kust van Sumatra en de zuidelijke kust van Java. De straat van Malakka, straatSoenda en straat Bali worden als gedeelten van deze zee beschouwd. Indoeau, dorp op Java, residentie en re gentschap Cheribon, distrikt Maudi Ran tja. Indoeman, heuvel op Sumatra, residentie ogsche Bovenlanden, afdeeling XX Kota's. Indoeraja, dorp op Java, residentie en re gentschap Cheribon, distrikt Mandi Kantja. Indommoet, dorp op bet eiland Batjan, residentie Ternate. Indorowati, gebergte op Java, residentie Pasoeroewan, regentschap Malang. Indragiri, rijk op de Oostkust van Su matra, gelegen ten /'uiden van Siak en ten Noorden van Djambi. De grond is in dit rijk van zee af tot in het binnenland laag, moeras sig en digt met woud bewassen. Hoogerop wordt de grond vaster. De landbouw is hel voornaamste middel van bestaan der bevolking. Hoofdzakelijk is rijst het gewas, aan welks ver bouwing de inwoners zich toewijden; indigo groeit er weelderig; tabak en suikerriet wordt er veel in het binnenland geteeld. Turksche tarwe wordt gelijktijdig met de vijst geplant. Katoen wordt er ook aangekweekt. Indragiri is grootendeels bevolkt door Ja vaanschc volkplautclingcn, met Maleischebevol king vermengd, ten getale van een 20,000 tal zielen. Ten tijde dat de O. 1. Compagnie zich op de Westkust van Sumatra vestigde, behoorde lnditgiri onder Achin. Later kwam het onder de beerschappij van den Sultan van Djohoi, doch ten :■ herhaalde oorlogen, dooi de Atjinezen en Siakkers met de Maleische Vorsten van Djohoi' gevoerd, en door het ver drag van 1824, toen het Djoliorschc rijk aan den Sultan van Lingga kwam, werd .Indragiri van zeil' onder landsch Gouvernement igt. Weldra weiden er de Nederlanders IN. 541
door de inboorlingen, die door de Maleijers van het schiereiland daarin werden bijgestaan, verdreven, en hel duurde tol den 27sten Sep tember i vn eer de regering zich hier op nieuw trachtte te vestigen; op genoemd tijdstip werd er Ben verdrag mei den Sultan van Indragiri iteu, waarbij deze afstand van zijn rijk deed, en er werd een posi gevestigd ter beteugeling der zeeroovero, welkt- echter in L 843 weder is \ erlaten. De uitvoer bestaat in rijst, •rota», een weinig Btofgoud en ivoor, boomwol, was, kollij, boon bout, gomvernis, damar, kokosnoten en kokosolie. Indragiri, rivier op Sumatra's Oostkust in het gelijknamige rijk. Bare voornaamste bron ontspring! uit bet meer van Singkarah va. de Padangsche Bovenlanden, onder den naam van Ambilan of Ombilin, ph loopt met eenen geer sterken stroom en goede breedte over een on diep klipstcenen bed in Kuidwaartsche rigting. Zij neemt op haren weg de groote rivier Si namoe uit de Vijftig Kota's en die nit de vallei ten Oosten van Ndlok op: vervolgens baren loop oostwaarts nemende, ontvangt zij de wateren der Bidjoendjoeng en der, uil hel Zuiden komende, rivieren Sorkam en Batang flankies. Gezamenlijk dragen zij den naam van Kwantan in het rijk van gelijken naam, om, versterkt door de wateren van de Sienjienjie en Sibajang, in bel rijk van [ndragiri dezen in dien van [ndragiri te veranderen, waar «ij zich met vier mondingen in zee storten. De noor delijkste monding is de Koewala Toealako, dan volgt de Moewara Fisang of Koewala Trebong, vervolgens de Koewala Ladjouw en de zuide lijkste heel Koewala Sapat Dalam. De [ndragiri is, tut op eenen afstand van I 1) men van hart; uitwatering in zee, bevaar baar voor i mi. Langs rivier komen de volkeren vau de Oostzijde door Mcnangkabaaw, om op Padaug te handelen. Op de kus) wordt in sommige tijden van het jaar iriscL gevangen, die niet gegeten wordt, \ narvau de kuit (tjer eren derde van de visch in zwaarte heel'!, zoo goed is als de Russische cai iar. Indrakila, dorp Che ribon, afdeeling Mad, ikt Madja. Indrali Poera, lusttuiq van A-n Sultan van Soemanap, op hel eiland Madura, op i kraton. Indramajoo, adi ie itie Dp ribon. Zij is verdeeld in de distrikten Indratnajoe, Kj Au.pi 1, benevel. Ie \ rijcoleol par tikulicre landen Indramajoe en Kandanü' Hft" wor of-Auwer, die, vroeger onder de adsistcut residentie Erawang ressorterende, in 1523 on der de residentie ('hei'ibon zijn gebragt. .I'i'Zi' adsistent-residentie grenst ten Westen aan Kw wang, wordende zij daarvan gescheiden dom ili 1 Kal ie Sewoe, ten Zuiden aan de afdceling Sn I madang in de residentie Prcanger Regentschap" pen, alsmede aan de afdeelingcn Ma Ija Lengl* en Cheribon; terwijl zij ten Koorden en ten Oosten door de Java-zee wordt bespoeld. I' l ' handel geeft hier veel vertier, en in de haveï van Ladramajoe, de aan de rivier van dien (meer bekend :ds de Tjimanoek) gelegen hoofd" plaats iler afdeeling, wordi hel in de pakhuizen te Karan::' Samboug opgeslagen gedeelte de' Preanger-koffij verscheept. De reede, die g* heel open ligt, is in den West-moeson ouvei" lig, en hel laden en lossen k;m alleen in de* moeson plaats grijpen; terwijl dan no& eene zandbank vooi de monding dei rivier hel in- en uitvaren der laadpraauwen, bij lagen waterstand, zeer vertraagt. Hoor een Ie ven kanaal wil men aan die bezwaren ti moet komen. Do hoofdplaats zelve liu'l "1' <\" l.t 29" Z. Br. en ivs j 22' 26" O. L., veer 0.8 Ned. ellen hooger dan de oppervlakte der zer. De terugvarende koffijpmauwen va" Kandang ïïawor worden hier mei zoul bevracht Er is ecu fcofflj- en zout - l'akhuisineester, di« tevens de onivangsi der ink. i uil' gaande cegten waarneemt. Over de Chinezen is een Luitenant van die natie gesteld. Verd*' is er een laudiaad gevestigd voor civiele zak'" 1 en voor criminele vonnissen tegen Mande" of Chinezen, waarvan de A.dsistei voorzitter is. Er slaan een klein fort, ollde' Commandant, en eene gevangenis. '' geneeskundige dienst wordi er uitgeoi fend d» o ' eenen ( MEcier vau Gezond! Aan de Westzijde \an ilen hoek van [ndr*' ~ die op C>' I I' "d" Z. Br., K)- J 21' O. » gelegen is, kan men in den Oostmoesou in I ° 5 rademen ankeren. Voor de rivier zie hel ar! ikel ïj ima n oe k. Indramajoo, partikulier land op Java, sidentie Cheribo ende ten Westen ;i ;'" liet vrije land Ka wor, ten '/'"" Westen aan de Preauger R Zuiden iian Madja Lengka, ten Oo afdeeling Indramajoe en ten Noorden !> an Java zm'. Eel beval de distrikten l-' 11 "' 1 Oedjong, Djati Toedjoe en Passekan en hoort di n lieer ILSCKIBK. Indrapoora, landschap van liet Gouvi me ' ran Sumatra's Westkust, gelegen '" IX. 542
'''.' '''• fesidentio Padang behoorende zuidelijke ueelmg, waarover hel bestuur is opgedr; ' i:; " cenen Conteoleur der L" klasse. De Ite j? en t van Indrapoera, die den titel voeri van ' ." llllll > is hel hoofd der inlandsche bevolking, ? le geschai wonh op 2,500 gieten, verdeeld '" 2" dorpen, onder even zoo vele dorpshoof den. '''' landstreek is hier zeer ongezond. ])<: j?°!jd brengi rijst, pataten, Spaansche peper, «rksche tarwe, pUtrng eu boomwol voort. Ook w "'dt er was gezameld. D<> bewoners houden '"''l de aankweeking dezer voortbrengselen '•u leVen voorts van de vischvangsi en s . e "ïosselen, die de rivier oplevert. In deze ■ houden zich vele olifanten op. De i. aan den mond der rivier vin ge ( ; lu '- | | naam pelegen, is rervallen en bestaat uit ( .' l:l: ' ( ' weinige bamboezen woningen. Men heeft '■' 1I fortje. liet landschap [ndrapoèra was der rijken van Sumatra, die tot hel groote J J . ; >" Meuangkabauw belioorden. L)c vor | ' l . ll '■ i' 'raven nabij deze plaats zijn nel en J 1" "Oomeu en struiken beplant. Vruehtboo ■')" er scbaarsch; alleen treft men er vele "'":!- en / ; .y,•/.v-ljoDiiii'ii aan. er van [ndrapoèra ontspringt in lid )^" l wilam|s,.! K . distrikt Korintji, neemi eenc ■ door Lodrapoera eu l ' J 'j do hoofdplaats in zee. De mond is geheel •il geboomte verscholen en aan denzelveu een loods. ()|> den linkeroever staan I "'- l ' hutten, welker bewoners zich met den ! l:i iii'>u\t en de viseln anü'st generen. Jn deze lioudcn zich vele krokodillen op; tevens zij vele mosselen, die door de inboorlin "' rerkoi hl worden. I e piek van I is een her:', die zich, lm;.!, t w Caknbée, 8,16] .. [ ' 1;1 boven de oppervlakte der zee verheft, 8 'j' de kaap van Indrapoera, volgens Hoks . op ■>- 5' V,. Br. en 100° WO.L. is Belegen. ;i f ( i berg op Java, residentie Kediri, j 'Dg Ngrowo, distriki ifadjak. ■'"okilo, heuvel op Java, residentie Ban ■ afdeeling Bandjar Negara, distrikt Ve n i ar ' '" ongeveer 376 Rijnl. voelen bo- Ia öe oppervlakte dra de Z ? a> ( ' < "' l °P ' ul '''■""' Madura, op j' 1 ' 1 Boemanap. »fdeel* ai ' ''' ; 'l " Borneo>a Zuid " l '- i - ()(i;i| - ! '' ;:-> ; distrikt Doi ie, bij de rivier 'Ml; pel i? a^"au ' eiland in den Molukschen Aiehi ' l "J l ": Oostkust van hel eila staat onder firt gezag van don Sultan van Tidore. Ingas, dorp op Java, residentie Bagelen, afdeeling Knrang Anjar, distrikt Sokka. Ingeragong, berg op Java, residentie on regentschap PekalongaD, distrikt Wau> j Hij geeft oorsprong aan ecu der takken van de rh ier Oeloe Djami. Inggiang, dorp op Java, residentie Prean ger Regentschappen, regentschap Soemadaug, ;um ilc oostelijke helling van den Tam po ■ mas. J Jij dit dorp worden, ter hoogte van 1,000 voeten, warme minerale bronnen gevon den. Ingilala, rivier op liet eiland Batjan, resi de ïi ie Ternate. Ingis, riviertje in liorneo'a Westerafdeeling, rijk Sangouxi . Ingoe, (liiqi op Sumatra, residentie Padi sclie Bovenlanden, XII tota's. Ingoi, rivier in het binnenland van het eiland Batjan, residentie Ten Ingong, rivier op Siunatra's Westkust, re sideutie Tapanoeli, afdeeling Mandaheling. Zij vloeit noord-ooatwaarta en vall tusschen Kota Nopan en hel gelijknamige dorp in de rivier Singkoean of' Gadis. Ingong, dorp op .lava, residentie Bantam, afdeeling Lebak, aan <le rivier Tjisemoet, op de helling van den berg Bongkok. lid is bewoond door Kaloearau's, zijnde dii eene klasse van mensehen, die eieh van de BadoePs a%eschei den hebben, Ingram, droogte bij het eiland Banka, in Gaspar, <ij) l" V Z. Br. Inggris, bergje op Sumatre, residentie Pa lembang, distrikt Ampat Lawang. Inggris (Gosong) of En gelach rif. DU rif ligt ten Westen van Surnatra, op I 1; mijl Zuid-Zuid-Wèsi mui 'L'iko, met eene diepte in de rondte van 28 : .i 80 vademen. Ini, rivier op ilc Zuidkust van Let eiland Timor, rijk Amanoebang. Iniin of Ju i in, rivier o]> Sumatra, deutie Palembaup:, landschap Pasoemah Lebar. Injeng, verbastering van Idjeu, zie dat woord. InoG, zijrivier der Lahej, in Boruco's Zuid en-Oosterafdeeling, distrikt Doeson Oeloe. Inook, dorp in Borneo's Zuid- en.Ooster afdeeling, distrikt Doeson Üeloc, met omtrent 2'JO zii Inoem, rivier op Borneo's Noord-Oostkust, ■.■ ■ »loc. Insak, rivier in erafdeeling, rijk Samba ip Sepang. IN. 543
Insana, distriki op de Noordzijde van hei eiland Timor. Intan (Karang), zie: Ka raus: Intan. Intanga, gehucht op het eiland Boero, re geutschap Licclla, stam of fenna Kafufa. Intok Intok, dorp op Java, residentie Djokdjokarto, afdeeling Mataram Wètan, dis trikt Slcman, in hot Westen. lopa, moor op Celebes' Zuid-Oostkust, rijk lei, landschap Limbo Sampara. Ipa, dorp op hot Molukscho eiland Soela JVsi, residentie Ternate. Iperoja, dorp op de Westkust van Nieuw- Guinea, disn-ikt Timakowa. Ipis, heuvel op Java, residentie Bantam, hip: Lebak, aan de Hij ver liefl zich 1,495 Rijnlandsche voeten boven de zee. Ipis, berg op Java, residentie Cheribon, re ihap Koeningan, dist rikt. Loerab Agonjr. Ipis, berg op Java, residentie Preanger Re iehappen, afdeeling Eandong, diatrikt Ba ier Limban Ipis, heuvel op Java, residentie Preanger Rearcntschappen, regentschap Soemadang, rlis -1 rikt Tandjong Sari, op de grens van Kra Ipoe, op zich zelf staand ilistrikl en dorp, op Sn I residentie Beukoelen, af deeling Moko Moko, aan de rivier van den zelfden naam, waarin aan de monding groote iep in 9 of 10 vademen kunnen ankeren. Niet ver van liet dor!) wordt goud Er bestaai uitvoer van peper en stofgoud. Er bevonden zich, tijdens bel Engelsehe bestuur, residentiehuis en twee pakliuiz uwen door de aardbeving van 1833 zijn vernield. Iraai, kaap aan de Westkust van Borneo, op 2° 35' N. Br. Iraboe, dorp op het eiland Madura, in het Zuiden van de afdeeling Soemanap. Iragarujosso, dorp op Java, residi Djokdjokarta, afdeeling Mataram Wètan, dis -1 rikt Kal;:- Irat, dorp op het eiland Banka, distrikt Toboali. Irawak, meer en berg op Borneo's Noordkust, koningrijk Borneo Proper of Broenei. Iref, eiland in den Wageoe-Misool-Archipel, ten Westen van Nïeuw-Guinea, bchoorende onder Salwati. Irelataoe, handelsplaats, met goede haven, op Sumatra's Noordkust, op de Oostzijde van hel koningrijk A.c Irono, klip in don Lingga-Arehipel, 0° 23' N. Br. Irma, dorp op do Westkust van Nieuff- Guinea, tegenover liet eiland Adi. Irisam, dorp op Nieuw-Gi Wandammen, aan den westelijken oever "C Gcelviuk-baai, Iris-Straat, zeeëagte, die het eiland Ai' doema van de Zuidkosi euw-Guine 8 scheidt. Zij heeft in 1527 haren naam gckie* gen, aaai liet oorlogsvaartuig Irit, dal ' i:i; ' r ontdekte. Irlaboo, zie : [relaboe, bandelplaats. Iroea, dorp op do Westkust van Nieu*' Guinea, distrikt Koiwai. Iroedag, berg op de Zuidkust vaa '"' eiland Billiton. Iroenfoen, dorp op het Aroe-ciland Kï* tic Banda. Irofon, dor]) op het eiland Ceram, i Wahaai, regentschap Hatiling. Hel is bcwoo»' door 80 Heidenen. Iron, Engelscbe naam voor dun I'lorcs of Oostlii Isak, dorp in Bomeo's Westerafdeeling> " |S trikt Melawi. Uct is door Moliammedancu " c woond. Do woningen zijn er 3lecht eu o" rC gelmatig gebouwd. Isal, AJfoersoh dorp op de Noordls liet c:i;:iiii Ceram, a;ui ceno gelijknanii. \ ier. Isap Isap, dorp op Java, residentie ; " li; !' . afdeeliog en distriki :iij de Z' l ' 1 dergrens, Wesi van den postweg. Isap Isap, dor]) op .lava, resideni afdeeling Salatiga, distrikt Tengaro den postwi Isat, berg in Bomeo's Zuid- cn-üost c afdeeling, distrikt Doeson Oeloe. Iser, dorp op Java, re ideutie '\';\y, distriki Pamalang, aan den gro 0 "* p(isll. l Itam, linker zijtak dor Tamboesi, op I! ''_ tra's Oostkust, rijk Djambi. Hij is voor lllHl ten bevaarbaar. Itam, rivier op Sumatra, residentie . ( ', t met de Blitang-rivier vcrei Itam, dorp op de U'r>iki:>i van Sunis*^ 1 aiUiMrul-n-Mdrulie ücnkoelen. Itam (Ajer), zie: Limbo e Pagaï' Itam (Danoo Ajer), meer op ■ l ?i' l "'' JJ residentie Falembang, aan de rivier Pedan Het is zeer \ isebrijk, zon ruim "V del van bestaan aan de bevolking dier s-'' 1 " oplevert. Itawaka, dorp op de Noordzijde van IN—IT. 544
Wo' 1 Sa P aroea - I" 1854 bedroeg het getal t en( j e n j rs 6GO zielen, allen Christenen, die groo j n s tot de nagelkultuur verpligt waren. b Oo f noemd jaar telde dit dorp 6,493 nagel e enp p, V- 4 .119 kokospahncn. Men vindt er j t . C J»atenschool. b Oll a f , lert > dorp op Java, residentie Cheri- Itirn " S en distrikt Mad J a Lengka. r 'jk S ) bciS in Borneo>s Westerafdeeling, Itsjonga, dorp op de Westkust van Nieuw - Guinea, tegenover liet eiland Adi. Ivor, rif ten Noorden van Nieuw-Guinea, bij liet Papocsche eiland Nosmapi. Iwit Iwit, berg op Java, residentie Prcan ger Regentschappen, afdccling Socmadang, dis trikt Tjibeurum. Iwoel, dorp op Java, adsistent-residentie Buitenzorg, in liet midden van het distrikt Parong. 35 IT—IW. 545
Jamplong of Yaniplong, dorp op het eiland Madura, afdeeling Jampon, dorp op Celebes' Westkust, rijk Adja Tapuang, Jamtillo, distrikt en dorp op de Zuid- Oostzijde vau liet eiland Groot Kei, residentie Banda, De bevolking is Mohammedaansch, Jang, eilandje in den Riouw-Archipel, aan ( lu Zuid-Oostzijde van het eiland Moro, in de ?traat B&nglar. Jang, kaap aan de Oostzijde van het eiland kingga, o]) 0" KV Z. Br. . _ Jaug, berg en rivier op liet, eiland Tandjong Pinang, residentie lïiouw. Janga Mangoe, dorp op liet Sandelhout eiland. Jang Barat, ladang op Sumaira, in de Batte • :ill 'lcn, landschap Simpang Sinocndang, op ''''" linker oever der groote rivier. Jangkar, twee dorpen op -lava, adsistent te sidentiê Buitenzorg, distrikt Tjibaroesa, een ::i!| de rivier Ijioheh en een in het midden \au '"■t dist rikt. Jangkat, dorp op Sumatra, residentie Pa 'einbang, aan den regier oever der Jf; Jan Hennekes, hoek aan de Zuid-Oost . "- st van bet eiland Jial jan, residentie Ternate, n Moluksohen Archipel, op 0° 48' Z.Br., 188- 3' 30" O. L. Jankoro, riviertje op Sumatra's Oostkust, Palembang, aan den linker oever der Janlalan, dorp op Java, residentie Djok- afdeeling Mataram Wètan, distrikt aan eenen tak der Opak. Janlopan, kaap aan de Zuidkust van het Madura. Jano, eiland in den Molukschen Archipel, tl)t de Soek-eüandeii behoorende. Het staal °oder Int gebied van den Sultan van Ternate. Jarts-oiland (St.), eilandje ten Oosten Sumatra, in den westelijken ingang der É> '•Bit van Singapoera. «ansen's vaax'water, cenc door den Lui -1 ter zee .1 \\ ■u v ecnigzins diepgaande schepen door straat •"hira om c j c (j üb i naar Soerabaja kunnen °p2eüen. «antay, eiland in de Chinesche zee, bij Ac °*tkast van Groot Natoena, residentie Etiouw. «aöd.i Q of .lobdie, een der Aroe-eila 3'f 1 ' Bauda zee, op 6" 55' Z. Br. en 134° 43' *-*• L. Het is onbewoond. g Ja oei% eiland aan de Noordkusi van Nieuw ea, in de Grooti ■ Hel Maat er ''Ct gezn;; vau den Sultan van Tidore, Jaourou, eilandje len Noord-Westen van het westelijk schiereiland van Nieuw-Guinea, op 134" 9' O. L. Japara, Djapara, ofwel Djapanten, residentie op Java's Koordkust, grenzende ten Westen, ten Koorden en ten Oosten aan de Java-zee, ten Zuid-Oosten aan de residentie ltembang, eu ten Zuiden en Zuid-Westen aan de residentie Samarang. Hare grootte bedraagt 40 vierkante mijlen of 072 vierkante palen, en met de onderhoorige eilanden 42 vierkante mij len of 1,014 vierkante palen. De bevolking bedroeg: in 1853 .... 375,686 zielen „ 1864 .... 393,130 , , 1555 .... 414,860 , , ISSC .... 452,157 , , 1857 .... 490,900 , daarvan was liet getal Europeanen (') in 1853 , . 426 , 1854 . . 397 r 1855 . . 411 , 1856 . . 413 , 1557 . . 41! Chinezen in 1853 . . 7,028 , 1854 . . ; . L 855 . . 7,181 , 1856 . . 7,934 » 1857 . . 7,900 en vreemde Oosterlingen in 1853 . . 779 ' 1854 . . 9G5 » 1855 . . 1,042 » ISSG . . 943 ~ 1857 . . 1,001 Weshalve voor de inlandsohe bevolking de volgende cijfers verkregen worden, als: in 1853 .... 307/103 zielen , 1854 .... 389,723 „ , 1555 .... 406,229 , , 1856 .... 443,157 r , 1557 . • • • 431,525 , Ofschoon toeneming heeft plaats gehad in hel vreemde ' Jat het de inlandsche bevol fdering heeft onder ( ijler van . in vergelijking iiarmcde gclijkgestelden. JA. 35 547
van 1853, een meerder aan Tnn 114,122 zielen of ruim 31 °/ 0 aan. Die vermeerdering is te groot, o)n haar eeuiglijk te zoeken in het groo ter getal van geboorten boven dat der sterfte. Er Lestaat daarvoor te minder grond, omdat de residentie Japara, gelijk bekend is, niet be hoort tot de gezondste streken van Java, en bet dan ook blijkt, dat Japara baar deel heeft gehad in de ziekten, die van de jaren 1847 tot 1850 vele gewesten van Java hebben geteis terd. Jn het Jaarlijkseh Verslag van den Mi nister van Koloniën over 1852 wordt gezegd, dat de bevolking van Japara, die sedert 1546, door verschillende omstandigheden '), sterk af nemende was geweest, zich begon te herstellen, en in latere Verslagen wordt voor den sterken aanwas herhaaldelijk als reden opgegeven, het, terugkeeren van elders der in de residentie te huis behoorende bevolking. Behalve echter aan de meerdere geboorten en aan bet terugkecreu der uitgewekenen, zal men de vermeerdering misschien ook aan cene betere telling kunnen toeschrijven. De kust vau Japara is moerassig en gedeel telijk omgeven door koraalriffen, waaruit on gezonde dampen opstijgen. Meer biunenwi is het tegen den middag op de vlakte ver schroeijend. Des daags staat de thermometer meest op '■>'■>' a 94° FaHB., doch des nachts soms op 71 Ü . —De grond is geschikt voor de teelt van verschillende gewassen, die ook elders op Ja\a worden aangetroffen en in het alge kan de plantengroei hier gezevd w< weelderig te zijn. D!l. gewest schijnt echter te hjden aan gebrek a::n v. al er, dat moeijclijk ver holpen kan worden, omdat hel water, dal, men i bümenwaarta gelegen bi zou mogen verwachtett, wordt opgevangen door de Bengawan of rivier van 8010. De eenige berg van beteekenis ia deze re sidentie is de Moerja, gelegen in hel midden icn in de Java-zee ver nitspringenden uit hoek van Japara. Zijn boogie wordt op on- Bijnl i"i ten gesteld, De voor i i ii ren zijn de Tangoelangin, die de gicnsscheiding uitmaakt tiissehcii Japaia en de tot de residentie Samarang behoorende afdeeling Demak, en de rivier van öoana of Djawana in het o '■' n worden nog e kleine, weinig bediiiilci.de rivieren ge- Doemd, zoo als do Marong, Gong, Bandjaran, (lelies, Japaia en Tajoe. Aan de Zuidzijde del residentie Irel'l men kalkbergen aan, waar me nigvuldige, opeengestapelde overblijfselen zijn gevonden van beenderen van zoogdieren, die veel gelijkenis hebben met beenderen van oli phanten. Japaia is verdeeld in vier regentsobappen, namelijk Pati, op de gelijknamige hoofdplaats van hetwelk de Resident zijn verblijf houdt» Japara, waar tevens een Adsistent-Itesideni ge plaatst is, Koedoea en Djawana, in welke heide laatste regentschappen het Europeesch gezag toevertrouwd is aan Controleurs bij de lande* lijke inkomsten en kulturcs. Voorts behoore» tot deze residentie de Karimon Djawa-eüandeOi alwaar liet ge/ag wordt uitgeoefend door i Postbouder In zijn bestuur wordt de Resident, behalvo door den Adsislenl-Kcsalcnt van Japara adsisteerd door den Sekretaris, die, beneven* hel beheer van 's Uvnds kas, ouk de functw" van Notaris en Vendumeester waarneemt, efl voorts een viertal Controleurs. J)e Adsistent- EU Ment van Japara is voor die afdeeling te vens Notaris en Vendumeester. Japara behoori tot het regtsgebied van dea Jiaiul v:m Justitie te Bamarang, en van deo ommegaanden Regtei in de twei ling. 111 ieder iap heeft men eenen landraad. Met de heffing dei in- en uitgaande i rijn belast de KommifiBen-Onl te ••* ji;ir;i en Djawana, die aldaar tevens Haveß" meesters zijn en onder de tweede financiële •*■ deeling behooren. Voor de straiidvoiiderij in deze residentie '011O 11 belast mei het toezigt over de redding de ***• even genoemde Kommiesen-Ontvangers, en ""■' de berging der goederen de zout-Pakhuisme* 8 tera te Djawana en Japara, terwijl te Kam" Djawa hel eene zoowel als het andere i" l ' "'' attributen van den Posthouder aldaar behoor^ Vour den »)UtverkOOp beeft men een ]i:ikli"^ te Djawana, onder beheer van eenen I 1 Bohen Ambtenaar, en drie pakhuizen te Ja| i; "' 1 ' Antroe. en Tangoelangm, onder helieer VS*' landsche beambten of Matttries. Met de inspectie der kultnres in deze "■ dentie is belast de Inspecteur in de tweede dccli ril ti De waterstaatswerken, waarvoor te een Opzigter is geplaatst, behooren to* , werkkring van de derde waterstaats-afdeeu" waarvan de ('hef (e Samarang verblijf hou■ De Bamarangsche Weeskamer hceßl ') Waartoe, behalve iegeheenobt bebbeudeziek ten, \v.i;ir.scliijidijk ook tal behoord hebben verloop bevolking, zoomi wegene oatoeroikMidheid der voedingamiddeleii al" door overspanning <lrr k it ltint' delijk der tuikertcelt, JA. 548
'°" in ieder der vier regentsohappen dezer re sident ir. ■De burgerlijke geneeskundige dienst, wordt Waargenomen door renen ter hoofdplaats •lati gevestigden Geneesheer. Eene Bub-kommissie van onderwijs, waarran f e Resident voorzitter is, behartigt de belan- Seil Van het onderwijs, terwijl er te Pali en ' e Japara ecne Gouvcrneincnts lagere school •anwezig is. De Hervormde gemeente wordi bezocW door *j? te Samarang geplaatste Predikanten, terwijl " u voor de Roomsen-Katholieken is opgedragen a *u te dier plaatse gevestigde Geestelijken van 9XO gezindheid. »oor de militaire zaken ressorteert Japara °udcr do tweede militaire afdeeling op Java. ''mtront de aangelegenheden der ihlandsche, _ p : Cr _ in het bijzonder dor landbouwende be- I ook met op/.igt tot. de kultnnr en de weiding van produkten voor de Europesche "'/'rkl, lp vrrcll ( ) e verslagen, die door den Mi , r ' lstl van Koloniën, omtrent Nederlai j^ I '"'. aan de Staten-Generaal jaarlijks worden vele wetenswaardige bijzonderheden, i hoe onvolledig en weinig toegelicht, toch 'ekken kunnen, om den toestand dier bevol l' "K eenigzins te leeren kennen. Eene korte , la ndeling van het daarbij medegedeelde zal s Diet van belang ontbloot zijn, ajs kunnende l(1|1|1 n ter beoordeeling, of en in hoc ver de der Japarasohe landbouwende bevolking ( ' !| u niet gunstig te achten zij. Wij willen daarbij in de eorste plaats de aan- c ' l[ 'lil vestigen op hetgeen medegedeeld wordt ,'." aanzien van de eigen kuituur der bevol l" en wat daarmede in verband staat, en in '■ tweede plaats op de zoogenaamde Gouver c j>ieiits kultures en de voordcelen, die debe- '"o geacht kan worden daarvan te trek- \* '' onderzoek /.al zich bepalen tot het vier tijdvak van 1864—1857, orodal eersi met gen C(:rs . <l! i aar van dat tijdrak de mededeelin ' "i,u r i- meerdere uitvoerigheid en regelma b ' e w nebben. dut an r a;in(1 e de bevolking wordt medegedeeld, v e)d Vcrs P»"eid was in dessa's (dorpen) met > Waarvan aanwezig waren: i» 1854 1,185 * 1856 1,194 » 1856 1,196 » 1857 1,201 en in dessa'a zonder velden '), waarvan liet ge üil bedroeg: in 1534 12S , 1855 12S . 1856 120 , 1557 11S De laudbouwcndc bevolking telde in 1854 . . . 00,052 huisgezinnen , 1855 . . . 03,010 , , 1856 . . . 66,005 „ . 1557 . . . 71,019 ') Welke soort van bevolking die dossa'a zonder relden bevatten, en welke hunne middelen van Ijc staan zijn, wordt niet opgegeven. De omstandig heid, dat Japara cene Btrandresidentie is, zou kan nen doea denken, dat een groot gedeelte der alhier bedoelde bevolking zich met de visscherij geneert, maar daanneile ia niet overeen te brengen, dat die dessa's zonder velden voorkomen op den staat, die jaarlijks aangaande den rijstliouw wordt gej Buitendien zijn er andere ttrandreaidentiën, zoo als Bantam, Krawang, Bezoeki, alwaar ook visscherij bestaat, en die, volgens opgaaf, slechts 2, 3 en 4 dessa's zonder relden hebben. — De uitdrukking dessa's of kamjiongs, aan het hoofd der daartoe be trekkelijke kolom, geplaatst op den staat van don rijstbouH', zou kunnen doen denken, dat hier sprake is ran kampongi, «raar zich do bevolking ophoudt, die bij fabriekmatige ondernemingen werkzaam is; maar ook hiermede is moeijelijk te rijmen, dat U de residentie Preangcr Regentsohappen, die zeker niet behoort tot de gewesten, in welke men de meeste fabriekmatige ondernemingen aantreft, het grootste aantal van desMi's of knmpongs zonder vcldeu wordt aangetroffen. Aangaande de Preangec Regentschappen evenwel valt het weder in hel oog, dat daar waren in 1854 3,003 dessa's met velden, en in 1575 3,400, zoodat liet getal met bijna 400 is vermeerderd, terwijl het getal van dessa's zonder velden bedroeg in 1854 770, en in 1557 slechts 322, hetgeen eenc vermindering aantoont van ruim 450. Kr wordt in de Ministeriele Verslagen (zie ouder andereu dat van 1849) gesproken van land bouwers zonder velden, en men vindt die overal in elke dessa, — maar ecne menigte van dessa's geheel zouder velden; — welke bevolking kunnen die heb ben? Of zou men onder de uitdrukking dessa's ton der velde» soms kunnen rewtaan, gehuchten of doe -, wier bevolking, zonder deel te hebben aan de geregeld ontgonnen gronden, maar tevens ook voor eeniuen tijd bevrijd vanden druk van landrenten,hce reudieusten of hoofden, zich in bosschen en woeste streken vereeuigt, hetzij ter ontginning en bebouwiug van geschikte, nabijgelegen stukkeugrond, hetzij tot het kappen van brandhout of tot bcreidiug van houtskool? JA. 549
Balamata, dorp op de Westkust van het eiland Boero, aan de rivier van dien naam. Balambangan of Blambangan, door de Maleijcrs Bcrobangan genoemd, eiland in de ('hinesclic zee, liij de >.'oord-Oost kiest van Bornëo, ten Wetten van Bangney, op 7° 19' N. Hr. en 110° 59' O. L. Het is om de Zuid zijde vrij hoog, maar aan de, Noordzijde eerdei laag. Eet licl rt aan den Sultan van Soelo, die het in 1702 aan de Kngclsehcn afstond, Beodat hier in hel. jaar 1773 door de Engel- Bcben eciie kolonie gevestigd werd, die echter ui l?7"i door de Soloere vernield is. LnOctobet 1808 werd cene nieuwe vestiging beproefd, doch z 'j werd reeds in liet volgende jaar wegens de ongezondheid en de geringe voordeden vrij willig verlaten, en het eiland is nu nog on bewoond. Balambaniran heeft twee havens aan de Oost- Zl jde, een vnidilliaren grond, goed water, vele Soorten van hout, en de Me in den omirek «veri veel visdi. Balaaiatta, rivier op den Zuid-Oosthoek Va " hel «land lïoero. Balamatta, dorp op den Zuid-Oosthoek *•» hel eiland Boero. Balambangan, zie sßalamb-oeang, land «ohap. Balamboeang-, Ra 1 a mbkngan-of I' a m- P an g-baai, baai aan. la\ a's Oksl kust, adsist ent - Banjoewangi, in de .straat Bali. Zij '' 7 en '.i radenen diep, doch de tohepen meestal buiten ilen ingang in 10 tol '*demen modder. .Men kan er water, roe- en buffels verkrijgen. I Balamboeang, Balamboang of Ba •n l| bun ir ïi 11 , landschap op Java, adgiaient-resi f . l ' lt|( ' Banjoewangi. Weleer was het eenmagtig .J > floeli | s ,l 1)nr vr l|. oorlogen geteisterd en ''■'"' woestenij reranderd. alai nboeang of Balamboang, rivier ~,' ;iva ' ■idsisieni-reM.ieniie Banjoewangi. Zij ° n jj«* wel» in de straat Bali Rfr R m^)on S, doïpop Java, resident ie l're;iu- afdeeling Soemadang. alameipa, rie i Balanipa, dorp en rivier. re.'r., a ( , oa ' (lihlrikt ">P J; " ; '. residentieTagal, TagaL re , a ( la jnoa, dorp op Jtsn, residentie Ti Tagal, distrfld Balamoa. on ,! w dong ' ''"n 1 PP Celebes' Wertbwt, j » v <«tzijd,. v;m lic.l rijk Mandhar. <li.siriu^ g ' ''"'l' "I 1 '»▼«. resident ie .Madiocn, ' B " k 1 Al 'U<» Winangon. W lï 18 ( Groot -). cüund bij Celebes' Wcsl *«t is bewoond door Bcadjo's. Balangas, gebergte op Celebes' Oostkust, landschap Lalantc. Balang Kajong, rivier in Boruéo's Wes terafdceling, rijk Sintang. Balanipa, dorp op Celebes' Westkust, op de Zuidzijde van het rijk Mandhar. Het telt 30 huizen en wordt door kooplieden bewoond, die door den handel zijn rijk geworden. In Junij 1850 werd het koutrakt der vriendschape betrekkin:; Uissehen den Vorst en het Nedcr landschc Gouvernement hernieuwd. Balanipa, rivier op Celebes' Westkust, in het Zuiden van het rijk Mandhar. Balanjoe, dorp op de Oostkust van bet eiland Bali, rijk Kanog Asam. Balanranga, eilandje bij de Oostzijde van het Zuid-AVYstclijk schiereiland van Celebes, op 120° 25' O. L. Balansat, rivier op het eiland Billiton. Balante, landschap op Celebes' Oostkust. residentie Tcrnate. Het behoort tot de Baug gMÜcke bezittingen, is vruchtbaar, levert jaar lijks veel lijst, maïs, sago en katoen op en is goed bevolkt. De bewoners bouwen nartuigen, weven kleedjes en bebouwen het land. Er wordt veel ijzer aanbel rollen, dat even als hout en brip&ng wordt uitgevoerd. Men heeft er vilde runderea, buffels en geiten. Balante, rivier op Celebes' Oostkust, land schap K.-iLinte. Zij valt in cene Oostebjke rigting in dfl Moliiksdie zee. Balante, dorp op Celebes' Oostkust, land schap Ifalante. Balante, straat tussehen de Oostkust v;ui Celebea ra het BRnggtti-eüand Peling. Balantikan, dorp op BoméVi Zuidkust, rijk Kota-Waringin. Balar, af.leclinu r opbel eüand£amka,diBtrikt Boengei Man. Zij bevat 'J dorpen, bewoond door -I'i.'j Bankanezea en Maleijers. Balar, rivier op de Westkust van het eiland l'.anka, disirikt Toboali, op de grens vau Boengei Slan. Balaradja, dorp op Java, residentie Clie libon, afilcclinir lndnimajo. Balaradja, dorp op fan, rewdeatie Ba tavia, '51 pabo op den weg naar Bensg. Balatotto, lioek aan het Noord-Westelijk aiteinde ran liet eiland Bocro. Balawang, dorp inßorni'o's Zuid-cn-Ooster iifdcelin;.', dist rikt Bekompai,iuhet Karrau -gebied. Balawango, zie: Ton jus, eilandje. Balbil, eiland in den Wageoe-Mïool-Ar chipeL liet behoort onder Salwati. Balo, dorp op het eiland Xias, distrikt Goc nong Situli. BA. 55
Men ziet uit deze opgaaf, dat, terwijl liet getal dessa's en kampongs met en zonder vel den met elk jaar nagenoeg hetzelfde is geble ven, het getal b dsgezLnnen belangrijk is toe genomen; eelitcr niet in verhouding tot den hierboven vernielden aanwas der bevolking naar het zielental. Immers, terwijl de Japarasehe bevolking • ! tot in 1857 blijkt te zijn voorn mei een getal van ruim 114,000 zielen, bedraagl de vermeerdering der landbou wende huisgezinnen fcußschen die beide jaren slechts een getal van 10,400, hetgeen nicl veel meer ■ een getal van 50,000, hoogstens 00,000 zielen. Dit schijnt eenigzins het ver tigen, dat een grooi gedeelte dei in vorige jaren ') uitgewekenen en later tcrug gekeerden niet heeft behoord tot de gezeten landbouwende bevolking. De velden ilcr bevolking bedroegen: In 1854 sawah's en tagal's, 101,42 F /10 bouws velden, waarvan de kult uur geheel wis selvallig is. . . . 7,339 Te zamen. . . Ï08,7G0 3 / 10 bouws [u 1555 Bawah's en tagal's, 103,150 bouws veldenj waarvan de kult uur jicliecl wis selvallig is. . . . 7,203 , Te zamen. . . 110,353 bouws In 1850 Bawah's, .... 57,000 boinvs il's 61,645 , Te zamen. . . 109,335 bouws In 1857 I *, .... 60,2087! bouwa I's 51,425'/, „ Te zinnen. ■ -II 1,684 bouws 2 ) Stmstig is in deze opgaaf liet vermeerderd getal bouws der sawah's of natte rijstveldeni en waarschijnlijk is het, ofschoon dit uil de medegedeelde cijfers, wegens de venne van sawah'a en tagal's, niet blijkt, dat die neming niei Blechts met hel j . oenen aanvang heeft genomen, maar reeds \an ger dagteekenf. Dit zou pleiten voor hei ver len, dat men die vermeerdering heelt ver in door het verbeteren of aanleggen vati iiiriiu e walerlei.li In verhouding 10l hel getal Jandbowwendd huisgezinnen is de vermeerdering van het totaal i zoo gering, dat in 1857 een hui gemiddeld minder grond heeft dan in 1854. Die verhouding toch staat als volgt: in 1854 op een huisgezin I.SO bouw , 1555 , „ , 1.73 , t 1856 , , , 1.66 , , 1867 . , , 1.57 , Voor de drie eerste jaren is die verhou wel grooter, maar in het laatste beneden M gemiddelde over Java, dat bedragen heefl i in 1854 op een huisgezin 1.52 bouw . 1855 , , , 1.57 „ // L 866 , . „ 1.61 , /r 1557 ui, ii 1.63 u Opmerkelijk is het, dat, terwijl over Java o* verhouding met elk jaar. gunstiger word van Japara met elk jaar o staat. '• toch kan men Japara (wanneer uien de uitg e ' strektheid der residentie, met eene in verho 0 ' ding viij talrijke bevolking, in aaumei neemt) met opzigi tol hel getal bou-n elk jaar onbeplani is gebleven, te tot du minst gunstige residenti 6 *' Van de velden dei bevolking wordt medegedeeld: I°. dat, voor het Gonvernement zij" zonderd '): ') Toni Jiipnra van de Javasche reaidenticn oiei het minst geteisterd werd door tiekten, het gevolg van gebrek en armoede. 31cn zie daaromtrent de in hel I verslag ran 1850, onder de ru briek / !en uit de rapporten van Geneeskundigen. -) Siuval.' r water kan zetten, en I. ". wiet beTOohtij ran de regen». 1" sekeren zin is dus liet bi >.]\ even zoo n .czegd won. alUf te zijn. Om die reden ia de verdeeling \ in laatste jaren jnister dan in de twee twee eerste jarei niet wui'clt op n awah's, heeft men niel " l.i": Idi'm il.ui de Miuittei ■ <) Do hii t rol ende eyfer i komen met die, ir«ün men rerlü na lii-l Lr.tiil bouws, die vonr ieder der ("' i.ullures (ongerekend de kofujgroßdeo)> JA. 550
in 1864 .. . 4,906 bouws , 1855 . . . 4,645 , 1866 . . . 3,919'/.. , . 1857 . . ■ 4,129 2<> - dat door de bevolking voor eigen kui tuur zijn beplant: in 1854 . . 80,800 bouws y 1555 . . 91,210 , „ 1850 i). . 89,350'/., , , 1857 . . » * • dat onbcplant zijn gebleveu: in 1854 . . 23,055 3 / I( , boinvs 55 . . 14,492 H , 1850 . . 10,059 // ,1867 . . 12,360V 4 . Gunstig, altijd in ecnen bctrckkelijkcn zin, 1 v olgens de vorenstaande opgaaf: • de vrij geregeld toenemende hoeveelheid bouws, die de bevolking voor eigen kui tuur heeft gebezigd, en cvenzoo (i " s 'Ie daartoe betrekkelijke staten, bestemd g*T ees t. — Volgens die staten toch hoeft voor de suikertoelt. . . . 4,509 bouws „ „ cochcnillateclt. . 100 „ „ , tabaksteelt. . . 50 4,719 bouwa '" 1855—1857, jaarlijks: vour de suikertcelt. . . . 4,269 bouws „ „ cochcnilleteelt. . 100 „ „ „ tabaksteelt. ... 50 „ 4,419 bo '■> de Ministeriele Verslagen -svordt, evenwel zon x pplowing, op het verschil gewezen; doch wat 'i'dcn oj)f;aven, waarin zuo weinig ovcreenstem m ' n S bestaat? 2°. de vrij geregeld afnemende hoeveelheid van onbeplani gebleven bouws, ofschoon het cijfer nog altijd aanzienlijk mag heeten. Daardoor wordt dan ook eenigzius opgehel derd, dat, in weerwil der toenemende bevol king, het geheel van hare velden in getal bouws 'oeg stationair is gebleven. Het blijkt toch dat, tegen ecue vermeerdering in 1857 (verge leken niet 1854) van 10,3G7 huisgezinnen, ook in dat jaar 14,344 bouws meer dan in 1854 voor eigen kuituur door de bevolking zijn be plant, en 10,095 bouws minder oubcplant zijn gebleven. Terwijl voor de twee laatste jaren wordt vermeld, dat men heeft gebezigd: in 1856 voor den rijstbouw 82,59672 bouws en voor de teelt van tweede gewassen. . 8,171 „ 90,767/2 bouws" in 1857 voor den rijstbouw 85.229 bouws en voor de teelt van tweede gewassen. . 6,915 3 / 4 /, 95,1 l bouws laai men ons voor do twee eerste jaren (1854 en 1856) dienaangaande in het onzekere. Wij zullen dus in onze becijferingen van de resul taten, die de rijstbouw voor de bevolking heeft gehad, op het in de Alinisteriëlc Verslagen aan gewezen voetspoor, het er voor moeten houden, dat al de gronden, die de bevolking in de jaren 1854 en 1855 voor eigen kuituur heeft gebruikt, niet rijst zijn beplant geweest, en dat in die beide jaren (hoe onwaarschijnlijk dit ook zij) geenc teelt vau aardvrachten of andere droogc gewassen heeft plaats gegrepen. In het hier behandelde tijdvak zijn die re sultaten alles behalve gunstig geweest. Overeenkomstig het voorafgegane ziju daar voor gebezigd: in 1854 80,800 bouws , 1855 01,210 , 1856 82,590'/, , 357 88,229 an padi '): Ni l l'iprliovi-n gegeven cijfer van 1856 lilijkt Vo ' juiste te zijn. Immers hadilou in dat jaar 'laar d °" ''■' '''"'• ' ' &2 > yM ''li bouws l iet tweede go len. . 1,414 'Jl bovendien met iwccilc ge '"' iv 185 G do bevolking wcr- Ol ' jk l»eeft beplant 90,707 Vs bouws ij |' | i» den bolster. OntboUtcrde rijst (och heet bras. JA. 551
in 1554 421,710 pikols , 1855 710,276 , , 1556 651,121 , , 1557 076,237 , dat is gemiddeld per bouw: in 1854 5.22 pikols , 1555 7.85 , , 1850 7.88 , , 1857 7.66 , Over Java (Batavia, Buitenzorg, Soerakarta m Djokdjokarta daaronder niet begrepen) waa de gemiddelde opbrengst per bouw geweest: in 1854 17.14 pikols , 1855 16.92 , , 1866 20.16 , , 1857 18.20 , weshalve in het tijdvak van 1554—1557 de rijstbouw niet het 2 /s of 40 °/ 0 van de gemid delde produktie van Java heeft opgebragt. Berekend over het getal landbouwende huis gezinnen heeft dus de rijstpruduktie van Japara l>cr huisgezin geleverd: in 1554 . . . . 0.95 pikols , L 866 .... 11.20 , , 1856 .... 9.87 , , 1857 .... 9.5 S , Wanneer men daarbij bedenkt, dat de ver melde produktie wordt in pikols liadi, en niet in ontbolsterde rijst, waarvar i kattiea daags of ruim 14 pikols in hel jaar eer te weinig dan te veel is voor de voeding van i/.in, dan kan men eenigzina nagaan, lux leer de Japaraiche rijstprodoktie tekort schiet voor dr voeding barer landbouwende, om niet te spreken van hnre totale bevolküi Ilm te komen tot eenc becijfering van bei voordirl, dat do rijst teelt aan de landbouwende bevolking van Japara aanbrengt, vermelden wij hier, dat de aansla;: der lamlrcnte van de dooi die bevolking vooi eigen kuituur beplant den heeft bedra in 1554 . . . . / 812,867.— , 1555 . . . . „ 874,104.— , 1856 . . . . „ 406,110.66 , 1857 . • • • « 891,452.66 Te zanien. . / 1,453,534.32 dat is gemiddeld per bouw: in 1854 / 3.87 , 1355 , 4.10 , 1856 , 4.90 1 /., , 1857 , 4.44 " en per huisgezin: in 1864 / 5.10'/» , 1865 , 5.58 , 1856 , 6.13 1 /, , 1557 5.51 VolgcDa de Ministeriële Verslagen over 185* tot 1857 kaïi de gemiddelde prijs der rij: t "' Japara per pikol gesteld worden: in 1854 op . . . . / 3.32 „ is:,:, „...., 1.82 , 1856 ~..., 2.227, , 1857 ...... 2.34'/, ') Tsaar dien maatstaf moet de waarde dor rijs*' produktie van Japara hebben bedragen*): *) Wanneer men ia aanmerking neemt, dat in» 1 ■1 jaren Japan waarlijk geenen overvloed vnn r 'J' heeft geproduceerd, dan komen ilic prijzen wel «" hiag voor; maar wij nebben in de bepaling er •J* de Ministeriele opgaven gevolgd, daarbij alleeoW* het gemiddelde nemende tussohen de opgef! 8 , maxima en minima. Aan eenen toeleg, om bij oflieicle opgaven de prijzen lager op te geven, »* y.ij werkelijk zijn geweett, ten einde zi liet geloof te brengen, dat de Japarasche beïol» I**1 ** goedkooper rijst heeft gegeten, dan werkelijk geval is geweest, is wel het minste van all* denken. *j Wanneer men daarbij nog wel aanneem'» ' één ])ik(il padi uitlevert een pikol of br b wel niet het geval, maai desniettemin kun»'' 11 opgegeven prijzen vuur de volgende waardel ninjx worden behouden, omdat van de padi zo" 'i' all niels verloren f,' illl t. zoodat hetgeen I>Ü ' ; boUtering gewigi wordl verloren, grootei" 1 ( zoo niet geheel Wordt vergoed door de op ! van den afval, ioo alt het rystêtroo (damin) dekking van loodien en woningen, waar het g* f , van alang-alang te duur ion komen te ita»»> e wijl de dedak of vlieajea om de r\JBtkorreU, cc (e overeenkomtt hebbende met dn temden '" e lande, dienen tot voeder van plnimgediert*< '" oU . de ra«c holster gebrand door JavaaoMhe wen veel wordt gebruikt tot zuivering va " hoofdhaar. JA. 552
111 1854 / 1/100,097.12 * 1855 , 1,303,605.94 * 185r> , 1,448,744.22»/j ' 1857 , 1,588,775.76 1 /, Te ramen. . . / 5,741,223.05 wanneer men van ilic.wa.irde af trekt liet bedrag der gehe ''" landrente, hierboven op geven ad , 1,483,534.32 ! a " blrjkt do Japaraacne aft dbouvvende bevolking aan *Wde van rijst in vier jaren t] J d s te hebben overgehouden / 4,257,688.73 of gemiddeld 's jaars / 1,064,422.1 S. } In dat zelfde tijdvak heeft het totaal land "Uwende huisgezinnen over de 4 jaren bedra |? n 861,352, dal is gemiddeld per jaar 65,338, I' c dus p ( . r huisgezin jaarlijks, na aftrek der .""'''■"te, aan waarde van rijst hebben bchou- Uen ƒ 10.23 of nog geen 'l/4 eeut daags. Ait, niet zulke resultaten de gelieven land ™' e roor de bevolking nogal bezwarend moet ■J" geweest, schijn! moeijelijk (e kunnen wor . cii ontkend; en de vraag ontstaat, hoe daarmede ween te brengen, dat, volgens het Minis ■ Verslag out 1857 (zie den Bevolking v**t, te vinden op pag. 2 en 3 van dat Ver s '"-'• op de kolom Aanmerkingen) de toeneming '■ r bevolking aan meerdere welvaart zou moc l 'u worden toegeschreven. In verband daarmede zal liet niet van belang ""tliloot zijn, om va te gaan, in hoc ver de ** r dere middelen van bestaan der bevolking, '" meer bepaaldelijk de teelt der tweede ge- USS( 'ii en de opbrengsi der klapperboo "mion hebben bijgedragen, om haar i\i; beta- der landrente gemakkelijker te maken. ( | ( 'ffltreni de teeli van tweede gewassen zijn y. ""bedoelingen der regering uitersi schraal. g ' 'illccii zuu men voor de twee eerste jaren ■ l ' !l L 855) moeien komen tol liet besluit, hepft ' Hn '°'^' 11 .- toen niets anders dan rijst \ v . ' Boteeld, maar ook van de beide tw'^y 1 " '"■' bM J kt > ' |;it torn iU ' Urit vau boi '' ? Scvvassen duor de bevolking zijn bc '" lsr ' r ' .. . 8,373 bouws, eu * 1857 . . . 6,916»/, » Ie zamen. . 15,086»/, bouws of gemiddeld per jaar 7,513 bouws, wordt geene enkele bijzonderheid medegedeeld omtrent de soort, de opbrengst en de prijzen der ecteeldo gewassen, zoodat men, om zelfs maar bij be uadering te kunnen berekenen het voordeel, dat de bevolking daarvan liecft gehad, op gis singen zou moeten afgaan, waarvoor strikt ge nomen geen enkele goede maatstaf is aan te geven. De ontoereikendheid van het groote voedings middel, de rijst, maakt het echter meer dan waarschijnlijk, dat men, ter voorziening daarin, ongeacht den aanvoer van elders, geen gering gedeelte der voor tweede gewassen gebezigde groüden zal hebben beteeld met djagong en andere surrogaten voor de voeding. Daarvan uitgaande zal men gewis niel beneden het juiste cijfer blijven, door aan te nemen, dat iedere met tweede gewassen beteelde bouw gromls, al zij het, dat daaronder ook tabak, djarak en andere meer voordeel opleverende artikelen zijn begrepen, heeft op emiddeld/75. —, dat is voorliet geheel gemiddeld ƒ 502,500 's jaars. Omtrent de klapperboomen worden meer ter zake dienende bijzonderheden gegeven. Daarvan blijkt het, dal de teelt in deze residentie, hoe zeer langzaam, toch vooruitgaande is. Terwijl in LS.V3 het getal 561,462 boomcu bedroeg, had men er: in 1854 .... 609,588 boomen , 1855 .... 638,803 , , 3556 . . . . 665,721 „ , 1857 .... 033,251. Van lic( getal in ISSO aanwezig, had men ongeveer 11 ",'„ vruchtdragende booraen. Wan neer men voor de twee eerste jaren, Maarvan geen opgaaf der vruchtdragende boomen is ge daan, de verhouding van het jaar ISSG aan neemt, Jan komt men tot ecu cijfer: 1 1 van 208,210 vruchtdragende boomen iS , 278,020 , terwijl hun getal wordt opgegeven: voor 1556 op 297,971 vruchtdragende boomen , 1557 „ 320,207 , . Alzoo aannemende, dat al de opgegeven klap perboomen hel eigendom zijn der bevolking en emiddelde opbrengst per boom stellende op 50 klappei : gewis niet te laag geno men is, 'i ' iaru.it volgen, dat de pro duktie beeft bedragen: JA. 553
in 1854 . . . 13,410,500 klappers , ]555 . . . 13,901,000 , 1856 . . . 15,898,550 , 1557 . . . 10,310,350 Te zamen. . 58,520,400 klappers Do waarde der klappers, die voor de twee laatste jaren wordt opgegeven ad ƒ 4.70 de honderd stuks, kan voor de beide eerste jaren, waarvoor geen prijs wordt vermeld, als niet te laag, gerustelijk worden aangenomen, en dan verkrijgt men voor de gezamenlijke waarde: in 1864 . . . . / 030,293 , 1855 . . . . „ 053,347 , 1856 . . . . , 700,232 , 1857 ....-., 700,586 ïc zamen. . ƒ 2,750,458 of gemiddeld in het jaar f GS7,GIS, hetgeen, verdeeld onder hel gemiddelde getal van 05,338 huisgezinnen, voor een huisgezin eeuc jaarlijk schc opbrengst geeft van f 10. ~>u' ... De reestapel zal der bevolking geen ander voordcel hebben bezorgd, dan dat van de be werking harcr velden en het doen van trans porten. De cijfers, daaromtrent medegedeeld, ofschoon niet ongunstig, wanneer men daarbij in aanmerking neemt den in voorgaande jaren zeer verarmden toestand der bevolking, zijn ook van dien aard, dat zij niet kunnen doen denken aan andere uit den veestapel genoten voordeden. Voor zoo voel betreft de buffels of kar bouwen, is liet getal toenemende.. Het bedro» in 1854. Mannetjes 43,029 Wijfjes 81,362 ! „ 1555. Mannetjes 43,882 Wijfjes 65,204 99.05 G „ 1866. Mannetjes 46,483 Wijfjes 57,102 104,145 „ 1857. Mannetjes 45 Wijfjes 55,216 105,904 De verhouding tusschen het cijfer dor land liouweiule lmisgezinnen en dal der buffels stond dus: in 1854 als 1 tot 1.55 „ 1855 „ 1 , 1.&6 . 1856 , 1 „ 1.68 . 1-57 „ 1 , 1.49 Over bet totaal-cijfer der landbouwende be volking op Java is de verhouding tusschen d e huisgezinnen en het getal buffels niet gunsti ger; maar daarentegen staat de residentie 3a para, wat aangaat het bezit vaii rundvee, bij HÄ« meeste residentiën van Java, zelfs die van M westelijk gedeelte, waar over het algemeen '■"" veel minder rundvee is dan in hel oostelijk gedeelte, achter, en behoort zij, zoowel in 'l' l opzigt, als wat betreft het getal paarden, t°* de minst bedeelden '). Het getal runderen bedroeg: in ISSI. Stieren 071 Koeijeu 711 IA ]: ' „ 1855. Stieren. ...... 071 Koeijeu 7.17 1,413 » ISSG. Stieren 553 Kocijen 686 1,239 , 1857. Stieren Gl5 Koeijen 740 1,355 en dat der paarden: ') De Javaan heeft voor den buffel ecne ï° o '" liefde, die echter, naar het schijnt, niet geb^ 1 zonder reden is. Als trekdicr staat de buffel, '" grootcudcels met zijne zwaarte trekt, beneden c ' f trekos, die grootere spierkracht heeft. Haal ' buffel is beter dan de trekos besfan:! tegen en vochtigheid, en men mag het er voor houu e ' dat ook daarin eenigzina de reden is de voorkeur, die de Javaan aan hem schenk! het ploegen der rijstvelden, dat in de WestfflO 88 ;iijd geschiedt, terwijl buitendien de v e ', | dun onder water staan. Ondertnsschen " men in den Oosthoek veel met Maar daar bekoml men ook gemakkelijk ia " nabijgelegen eilanden Maduia en Bali ei n " c ru van vee, dat ook door het kruisen E" wilden banting in kracht en zwaarte veel gewon heeft, zoodat in de laatste tien jaren de pn'j s "' L ' dan 100 o/ o is gestegen. ja; 554
555 " lsr >*. Heksten 3,810 Merriën 3,1(10 0,979 ' ls sö. Hengsten 3,777 Merriën 2,913 0,720 ' 18 SÖ. Hengsten 3,728 Merriën 3,059 ' 1Sj '- Hengsten 3.550 Merriën K.075 0,925 alleen is dus liet getal van beiden klein, IKIiLV zelfs heeft daarin hoegenaamd geene ver- plaats gehad, en het betrekkelijk Jjjfg cijfer der paarden schijnt niet sterk 1c ' l v oor een aanzienlijk binnenlandsch ver- Waarvoor elders zoo veel gebruik wordt ' van draagpaardeh. , " 'J kunnen nu overcaan tot het onderzoek er ïesultaten, die de zoogenaamde kultuut van paukten voor de Europesohe markt heeft op "l lV|l 'd, ook mot betrekking tot de 1» bevolking, terwijl yi ij daarbij, voor zoo veel :| 1 de snikerteelt, ons cenige beschouwin °u e zullen veroorloven over de fabriekatie zelve. -"o koilijkiiliuni- heeft in deze residentie geene S r oot(. uitbreidia «b daarvoor kte gronden. De beste gronden treft men i de bergstreken van het distrikt Mergo (|| <'e, i n de ofdeeling Djawana, en het dis 'kt Üandjaiiiu, in de afdeeling Japara. Bet getal huisgezinnen, voor deze teelt af -Be2oudcrd,e2oudcrd, bedroeg: in 1854 4,722 , 1555 4,990 „ 1850 5,101 „ 1557 6,106 in 4 jaren iijils ceno vermeerdering '''"""'.'ut van ongeVeer 1,400 huisgezinnen. u ° totale aanplant bedroog: iv 1854 .... 1,699,548 boomen '1855 . . . . 1,447,299 " ISSG .... 2,051,088 * 1857 .... 2,118,949 odat gemiddeld ecu huisgezin te onderliou -01 Wt gehad: '" 1 884 .... bijna 300 boomen " 1856 . . 200 „ " 1856 . . . 402 ' 1857 347 De vruchtdragende hoornen, waarvan ge oogst is, bedroegen: in 1854 .... 994,378 boomcu ,1856 . . • • 968,624 , , ISSG .... 1,030,070 , 1857 .• • • 1,060,833 , en daarvan was do produktie: i„ 1854 .... 4,000.12 pik, , 1555 .... 5,051.22 , 1850 .... 1,420.69 , „ 1357 . • • ■ 5,560. LS zoodat een pikol is verkregen: in 1854 van .... 240 booinrn „ 1855 , .... 198 „ JSSG „ . . . . 703 , 1557 , . • • • 1»! In dat zelfde tijdvak was de gemiddelde pro duktie op Java: in 1854 een pikol van ruim 209 boomcu , 1555 , , „ . 199 „ 1856 « u u u 2J5 " „ 1857 , v » r_ 210 Ofschoon dus de jaren 1555 en 1557 voor de koffijproduktie van Japara vrij voordeelig waren, bleef deze residentie bij doorslag van het geheele vierjarig lijdvak ver beurden liet gemiddelde der totale produktie van Java. Aan de bevolking werd betaald: in 1854 .... ƒ 33,001.90 , 1555 ....... 41,847.91'/. „ 185(5 .... „ 11.731.35Vl , 1857 .... ~ ; 45,916.8273 Te zamen. . ƒ 133,093.05'/^ dat is per pikol: in 1854 / 8-26 ■) :!S :::::: f: , 1857 » B " ac i) In de Rogeringsverslagen wordt voor de aan de bevolking betaalde koffij de prijs opgegeven vin f 8,33»/, per l> ikt)l J« arli J ks - ~ llct vcr = dul i, daarin Ie zoeken, dat de hierboven opgegeven cnfers zijn berekend over Je geleverde koffij, met inbegrip der bevonden ovenvigfen. llct is vu», gekomen, dit dit meer overeenkomstig de waar huid is. JA.
en per huisgezin: in 1854 / 7.11 1 /., , 1555 , 8.3S 1 /, , 1856 , 2.30 , 1557 * 7.52 In weerwil dat de koflljplantcndc bevolking van Japara, berekend per huisgezin, gemiddeld niet zoo veel boomen beefl te onderhouden als elders op Java, kan de koffijteelt toch niet be schouwd worden als bijzonder voordeelig voor haar te zijn. Gerekend over het getal vrucht dragende booinen ontving zij per boom: in 1854 .... bijna 3*/ 5 cents. , 1855 .... bijna 4'/ t „ „ 1856 .... ruim V/ a , . 1557 .... bijna 4 1 /, * gemiddeld ruim 3/4 cents, on gerekend over den gelicclcn aanplant per boom: in 1864 .... bijna 2 cents. 56 .... bijna 3 , , 1856 .... ruim '/, , . 1867 .... ruim 2 1 /, , gemiddeld ruim 14/,l 4 /, cents ')• Ongerekend hetgeen zij voor de koiïij ont ving, kunnen evenwel de kosten van afpak king en vervoer naar de gtrandpakhuizen nog beschouwd worden als een voordeel, dal de koffijteelt aan de bevolking heeft verschaft. Deze kosten bedroegen: in 1854 . . . . / 8,646.70 „ 1555 . . . . „ 6,049.11*/, , 1556 ...•.'# 829.03 J /4 , 1557 ...... 6,554.677 a Te zamen. . . /15,07< of gemiddeld jaarlijks/ 3,7o'J.Sfi. Voor den inkoop heefi men in deze residentie vier pakhuizen. Behalve do betaling aan dn koffijplanteode bevolking gedaan, had de koffij aan het Gou verncmont bij dcv afscheep gekost ';: in 1854 .... / 11,513.69'/» , 1555 . . . . „ 14,730.98»/» , 1856 . . . . , 7,905.42'/, , 1557 . . . . , 13,777.71'/.: dat is per pikol: in 1554 / 2.53 , 1855 „ 2.91'/j , 1850 , 5.561/., , 1857 , 8.-47'/, Hiermede kostte de Japara-koflij aan ' |C Gouvernement bij den afcheep per pikol: ia 1854 / 11.09 , 1855 , 11.24 , 1856 , 18.82/4 , 1857 , 10.73'/, gemiddeld bijna ƒ 11.84.Vr Voor de snikerteelt varen afgezonderd: in 1554 .... 4.509 bouws . , 1855 .... 4,269 , * 1556 .... 4,269 , „ 1857 .... 4,269 en ingedeeld: in 1854 . . . 15,883 hiuagexiniien , 1555 . . . 15,613 , „ 1856 . . . 15.585 , 1857 . . . 16,478 dat is per bouw: in 1854 , . ruim 5.46 huisgezinnen i, 1855 . . bijna 3.66 u . 1850 . . ruim 3.72 , , 1857 . . bijna 3.80 zoodat men lücr met elk jaar liet getal l' 1"""' gezinnen per bouw heeft zien toenemen *)• <) Men hoort too dikwijls gewagen van de niilliocncn schats, die de kof (ij aan hut moederland be/orgt, maar, zonder becijferingen, jils die hier op officiële mededeclingen worden gemaakt, zullen weinigen er bij denken, hoe veel moeite het kost, om van die millioenen te geraken, en welke belooning daar voor wordt genoten door de bevolking, die dikwijls op uren nfstands van hare woningen in de koffij tuincn moet gaan werken. ') Daaronder zijn begrepen de reeds vroeger "1 gegeven kosten van of pakking eu vervoer der k° naar de slraud|>akhuizeii. *) Ofsohooa het bij het kiiltuurstel-e) bep»» l *' getal van 4 huisgezinnen per bouw voor de sU J | teelt nog niet was bereikt in 1857, eu in we , êr *j dat de suiierproduktie van Japara in het '"J van 1554-1857 belangrijk is ncn wij de doelmatigheid van eciie verdeeliuS JA. 556
produktic bedroeg: iv 1854 .... 130.525.41 pikols • 1855 .... 115,012.2 S , * 185 G .... 133,465.25 , ' 1557 .... 149,173.-11 r dutis per bouw: ' ll 1354 28.C3'/ 4 pikols • 1865 26.94 * 1856 ni.SG'/j , * 1857 Sé.94 1 /, # Aail plantloon is uitbetaald: in 1854 . . . . / 373,675.08 « 1855 . . . . „ 332,152.5373 • 1856 . . . . „ 370,148.75 " 1857 . . . . „ 407,608.787, dllt gemiddeld: 1° • l>cr bouw: in 1854 .... ƒ 81.787, „ 1855 ....,/ 77.807, u 1856 ....,, 86.707, , 1857 ....// 95.497, 2 °- per pikol: in 1854 . . . . / 2.857, „ 1855 ....,/ 2.55»/ 4 , 1556 ....»• 2.7774 , 1557 . • • ■ # 2-737« 3°. per huisgezin : in 1854 .... ƒ 23.G5-/ 5 < , 1855 ..../, 21.27"/, „ 1850 . . . . t 23.30 „ 1857 . • • . . g*-73V, «ij de regeling voor de nieuw uit te geven in 1847 iloor den Gouvcrneur aer aal Rochtjsseh, werd, ten einde de fa- U? aan Ie sporen tot de grootst moge- t J ' ! P'oduktie en om alzoo der bevolking een t^" l iiie m l plantloon te bezorgen, bepaald, dat, |/ Wl Jl voor eene produktic tot en met 30 pi , ? Per bouw aan plantloon zou worden be k,' 1 / 2:110 duiten of/2.9 P /3 cents per pi- Q VVlot| ot elke pikol tussclicn de 30 en 40 100 of 83 1 /;, cents minder, en voor elke pi kol boven do 40 weder zoo veel minder zou verschuldigd zijn. ]let is meer dan waarschijn lijk, dat al de Japarasehe suikerkonirakten na dien tijd zijn verlengd of vernieuwd, en dat toen de alzoo geregelde betaling van plantloon is toegepast geworden. Daarin zal dus moeten worden gezocht de reden, waarom, terwijl met elk jaar (uitgezonderd 1851) het plautloou is toegenomen) wanneer men het berekent per boinv of per huisgezin, bij eene berekening per pikol steeds een minder cijfer verkregen wordt, liet wijst op toenemende produktie. Van de hierboven opgegeven produktie is aan het Gouvernement geleverd: in 1554 .... 34,970.62 pikols „ 1855 .... 32,775.01 , , 1856 .... 38,532.47 , , 1557 .... 51,798.06 , ') tegen betaling: in 1854 van . . . ƒ 320,304.47'/., „ 1855 , . . . / 305,147.05 „ 185 G r • ■ • i 361.359.70 , 1557 » . . . " 520,299.66 dat is per pikol: in 1854 / 9.167, , 1555 9.31 , 1556 » 9.37 3 / 4 ,1857 , 9.49 1 /.. ■) 'Ui ' s U " l! '' i " lt over een grooter getal huisgeziuuen '"iivrn kt '"""''S is > °P e oClle S rondeu te ™«geu dit J I)ocl1 'iet is llicr de plaats niet, om pu " t ter spiake te brengen. ') In de door den Gouverneur-Generaal Rochus sen in 1847 vastgestelde regeling voor de uitgifte van nieuwe auikerkontrakten, was als beginsel aan genomen de verpligte levering door de fabriekanten van bet s /j hunner produktie, en wel in suiker N°. 10 en 18. Ofschoon na dieu tijd waarschijnlijk al de Japaraschc suikerkontrakten zijn vernieuwd of verlengd, en dus die verpligte levering van het s /s l< on z 'i a toegepast gewordeo, blijkt het hier, dat het geleverde aan het Gouvernement nog niet het 'Is der produktie heeft bedragen. De redenen daarvoor worden uiet opgegeven, maar zijn waar schijnlijk te zoeken iv het verlangen van het Gou vernement, om in de eerste plaats de suikerteelt in Japara, die eeuigzins overspannen wa 6, in te krimpen, in de tweede plaat.*, om aau de koelies een hooger loon to doen geven, dan waartoe de fabrickauten volgens hunne kontrakten gehouden „„ren, _ een verlangen, dat misschien niet beeft Unne'u worden verwezenlijkt zonder concessien ook ten aanzien van eene mindere levering. «) De toeneming der prijzen, gemiddeld per pikol aan de fabriekanten betaald, toont aan, dat zij met elk jaar meer en meer suiker N°. 18 hebbeu geleverd. JA. 557
IVhnlve het betaalde aan de fabriekanten, geleverde suiker aan hel Gou' ment bij den afscheep gekost: in 1864 ..../ L 9.403.49 1 /, „ 1856 ...'.» L2,136.49Vj L 3,865.; , 1857 .... « 15,713.40 * dal is per pikol: 50 cents. , 1555 37 , , 1856 3G , , 1857 _ÖXV 4 » weshalve de pikol suiker in Japara aan het Gonvernemeni kwam te staan: in L 854 op .... ƒ 0.71 .. LBSS „....„ 9.68 , 1850 „......., !>., , 1857 , . . . . # ') Ofschoon, gelijk uit bel \>"' blijkt, de fabriekatic van suiker in de residentii para van 1854 —1857 belangrijk is vooruitge , had zij in het laatste jaar", toen gemid" deld ."il.'.M"., pikols per bouw zijn verkregeni toch nog niet bereik! <!<• gemiddelde produkttei in dat zelfde jaar ten linh-npje van ■\u.i\ > < 1 kols per bouw, leelen aan plant van suikerriet, die van Gouvernement! leelten van Java plaats In lint lau(s(gemelde jaar had men er 'J f"' brieken, mei eeuen aanplant, van 4,269 bou*ft ii l «reten: ') De liicr mingctoomlc resultaten zijn ook die, ri n in de staten, gevoi de Ministeriele verslagen. Oodertnsieoen is hot te betwijfelen, of daai mtel en. I Mi-iii- i \r: I, ali opgegeTen i», tooi i betaald, is evenmin Ie betwijfelen, ala maakt; maar daarom (ho klink») knti ,i,, pü toen nici geiegd worden aan hel i i iifiiiciit coc wel te hebbi all op i;, i s nin de eenvond , dat niet in ring Bchijoen te zijn tingen, vraara i n liij hunne kontakten zijn onderworpen, onder de benaming I°. van be lahoofden, die I" i It te per of f 1,f16'/j wlver vaat elke bonw, i wordl 20 | te zulliu 1 knltuurproeenten, 50 i "■'.■■■■ ni vm elke aan den £abriekant de reye be gchikkii In verband tot Je werkelijke proilnki 1881 lemen, dat in die jaren i Japan <■■■ r belooning vnn do desMhoofden heb ben 1. / 25,000. — terwijl liiin voor kuit u; ik ter hun naar i CCIlt jk de ' i»' 1" 168,000.— I, of bijna Smaal zoo vnl nl< liet bedrag der 'l | "' r bet Gouvernement, boven den iuko maakte koßten, welke vuur hel groo odaan \<>«r kultnurprocenteo <Ut ambtenare"' belooning der dotyshi ;> ' |f> leel voor bet toezigl over di i veldarbe"" ll('t i bijzonderliei i geen enkel «oord ia gerept in di Min'" teriële Verslagen, daar toot biermedi hel kostende in Indiï der aan bet Gom i rnemc Ie Japara-suiker, waarvan de hoeveelbi iv,, te ei men hei I pikolt, met meer dan f 1 per pikol nu verminderd. I iar« zoo bet bier veroDderstclJ 6 u;ut rekening der aan hel Gouvernement ker neder op bet volgendei 161,076,18 pikoli tege ƒ 1,507,8*° I*'1 *' i Inl otten bol en den inlcoopsprija i.i „ e. I,l^ Te iamen. . . / betaaldi ultuui proeenton en belo i cal- - «mlattef. . voor het k< : "^ i per pikol, Dal de bier bedoelde be elgk in Iwyfel te kunnen i omdat, boo I vernieuwd, en I or den Goui in dal "'"ituurP'"' ka centen en ki JA. 558
i°> in het regentschap Pati: ti. Langsae, me\ eenen aan plant wm GOO bouws 6- Tand o, met. . 404 „ e. Trangkü Lor, niet. . . 400 „ d. Kkling, met 300 , '"■ b itschap Japara: e. Ma jong, met 550 „ ƒ i /, met. .. . éOO «■ •' • in hel regentschap Koedoes: //. Betito, met 550 „ ''■ .... 403 n * • in liet re Djftwanft: «• PffWiM, niet fiOO , Te zamen. , t,26Ö bouws '!*' Malen, welke imtrent de i iedere residentie, en dus fapara, l)ij de Jatatche ( "Orden uitgegeven, vindt men groot vi '". ( 'e opbrengst der suikerrietvelden. In L 857 il bij de J "V ls Dec. LB5 ! men fabr 'i gemiddeld L,l 1:111 25 si ukken) per bouw opbragten, en an lir| e, die ' I ccl de nuf van Ji ddelde °pbreugsl pen brnni : en. A.im snijlooD ad ' i transport Baar de fabriek ad l l ', duit per lios (zoo als •Het enkele uitzond. I ■ leen *ord< betaald) hebben dus de Japarajche fii "rieken uitgegeven i liddeld per ' { "i\\\ dal is over den geheelen aanplant 381 voor één jaar, in '"'"'deliik over de vier jaren van 1854— 324. '- mei opzigt tot de saprijkheid van hel "' Bchijni groot \ erscnil te bestaan. ( i '"■■"d een paar fab aven öen geleverd, \ im I o"'" Ned. kan per bos, en cc [j' '" Ned, kannen per bos heeft gekn iicl '' : ' cD van hel Buiken iel \ 66x de i o jS ''" de ampas of hel i erheid aan te «ij/eu, of i lere of n jl men ;i ! b 'J k gedeelte der suikerbereidii het onzekere wordt gelaten, wordt men ter beoordeeling van de meer of minder voldoende wijze van werken l>ij de verschillende fabrieken slechts voorgelicht door opgaven van dl kilte van het sap en de hoeveelheid, waaruit één pikol suiker is vervaardigd. Naar dien maatstaf, waarbij evenwel notr in aanmerking moet worden gebragt de verhou ding tusschen de hoofere en lagere norumera van het verkregen prodokt '), afgaande op de she suikerfabrieken (met uitzon dering van twee, die géene opgaven hebbt eelde bijzonderheden, voor zoo ver die te en zijn, komt men tot de volgende CO Dé fabriek Beiilo heeft in 1857 van de ge 'ijk 576 1 Ned. kannen sap, één pikol suiker vervaardigd. Maar terwijl ■ ,c suikergehalte had van 9 heeft men in de fabriek Tandjong 3ft,iljo, met eenc gehalte van G", uit 501 JN'cd. kannen sap een pi i; zoodat deze in dat unie voor 'net minst gelijk zou staan, zoo zij niet bijkans 34 e / 0 van produktie suiker beneden het slnndinon ster N°. Ui had gemaakt, terwijl van de pro duktie o slechts i suiker be tandraonster N°. Il» De fabri p voor een pikol suiker noodig gehad hebben, zijn: KI die, l.ij eene gehalte van 6°, 901 Ned, ka balte van ! i.schijnlijk S°), 929 kannen sap l, terwijl de verhouding in de nummers der verkregen suiker was "'„, en voor : [. u ; m bandmonster ]\* 0 . IG. De ior zoo veel e suiker, is die van de fabriek ■aar men, van eene produktii 22,006.71 pikola ikola per bouw), had erd N°. 18, 12.:; rd N°. 16, en slechte 12.75 ten hoi ; arentegen heeft ecu pikol suiker noo i van een gehalte van 9°. De grootste produktie st die der fabriek ■ pikola per , wat [e nummers der bereide suiker, de \au een totaal van i) Uij oen ge' ( °ch van het sap kan men van cenc zi r of minder sn 7.ich toclpgt i noiiiiners. JA. 559
Baló of Biilc Pa&djang, distrikt op Java, residentie Madioen, regentschap tftaget tan. liet is bewoond door 12,952 Javanen. Baléangin, keuvel op de Westkuat van Celebes, :ii\Ucliacr Maroe. Balee Biniang, dorp ter Westkust van Boarnéo, aan de Sebankouv-ri\ier. Baléga, distrikt op liet eiland Madura, af deeling Uadun. Het bevat 5,000 inwoners. Baléga of Bléga, dorp op het eiland Ma dura, aMeeKüg Madura, landschap Jiaimka -'(i paletl van Bangkalang, II palen \an Madura en 77 l U pttl van Boemanap. liet is eeue volkrijke ]ilaats. Er is een post station en eeno fraaije moskee. Kr woont ééa Opperhoofd. De omstreken zijn irocil bebouwd. Baléga, rivier op het eiland \fadnra, «f- Madura. Zij valt met eenen Zuidelijken loop in ile ïtr»*t \;m M ulura. Baléga, bosch op het eiland Madura, af deelillg .Madura, 'A 0 palen van Bangkalang. Balé Kambang, a:è: Bali Kambi en \\a I.i ka in l)an :r. dnrp. Balemir, eilandje ten /uiden \an het eiland i'h.i. V '/.. Br. Balemtaangan, zie: Balamboeanir. Balein Oombong, dorp in Boniéo't Zuid osterafdeeling, dittriki Kapoeaa tCoeroeng, aan dé rivier Sinat. Het telt S5O inwoners. Balenai, dorp in Boraéo's Zuid- en-()oster afdeeling, distriki kahaijau Ilir, auu de Meno hiag. Bale Nangang, dorp in BoroéVi Weater* afdeel Sangouw, aan de riviet Kapoeas. lli ti- bewoond door •'i |!| i üajaksi Baló Pandjang, zie: Balé, distrikt. Zuiden de Indische zee, eu ten Westen de straat, Bali, wn, den Neord*r-ingang sleehtj I'^ mijl breed. Dit eiland hecfi de gedaante vttb eenea ou regelmatigen driehoek en eene oppervlakte van 105 geographisehe mijlen. Hei ia van het Noor den naar het Zuiden gemiddeld \2 aren breed 60 van het Ousten naar lid Westen L 8 uren laag. De tutte is ei in den droegen tnoeeon, vooral naljij de berden, bijna ondragelijk en be reikt dikwerf 100 graden. De boden is over bet algemeen bergachtig ca vulkanisch. IV na tuur is er Bohoon en stout; fier verheffen neb. de bobge toppen die hel andere gebergte over sehaduucn, en wanneer de luclit ilourseliijnend is, kan men hen op ongemeen irrootcn afstand uit zee zen. De \ uurberir hjemluaiia in bet rijk van dien naam is I,6ooNed. en de Talianan, meer Zuidwaarts, is 3,840 Ned. ellen boog (vol gens Mi;i.\ii.i, 7,646 li. v). Nabij straat Bali wrlieiVeu zich driebergen, welke ds Doodkisten >emd worden, eu in Bangli (Ie steeds roo kende Bator. Balcto' . < .i;u.-i, reudentie Bezoeki, itschap Hc/.ocki, distrikt Bocngntan, Ban den grooten postweg en aan do straal ras Madnra. Balowa, dorp op hot eiland Engano. Balewa Malakoeni, dorp op liet i Bali, Balli of Klein Java, eiland tut de Kleine Boenda-eilandea bekoorende, u ge ten Oosten van Java, tusachen en E o. 1,. Zie hiei de geogr. bepaling ?an twee punten: Br. L O. v. Gr. long, kota S s .|l'ti"Z. | Ll5« i rlagge«lok8 0 651", | 115' 8' W" - 1 1 i 1 in tijd ini't Bat Bdi-Badong, kota -f- 0,33,28. ikH 0,33, 7. De grenzen qju: ten Noorden de /'•<• vtaa • ■ raat van Lombok, leo < )|i de Oostkust liL't de raurberg van Earang Asam, l'iek van l'.ali of Goenong noemd (hoogte: v. Mr.i.vii.i, L 0,611, \. Smits 9,790 Kijnl. voeten); tusschendien berg «neen oitgedoofden rulkaan, den Saraja, loopt eene bekoorlijke vallei. Ten Zuiden van l.anu'li en Katang Asam, in de i'ijken \;m Sieugoei en Talianan, heeft men de meeste vlakten, en in hel, Westen en .Noor den van Bali, in de provinciën Djembrana eu vooral in Boleling, vindt men daareutegen de ie bergen, die alleen door drie toppen op Java, de SimTo, de Anljoeno en de Mamal, worden overt rollen. Hij de rulkanisohe gesteldheid dea eiland) aan dat aardbei ingen op Bali . reemd zijn. \ oonü beiioneri men die v;m 23 November LBl5, verwoestingen aanrigtte, een berg deed instor ten en de rivieren deed overstroomon, toodal ei de sporen oog twaalf jaren later van aigtbaar Mare». Mc» srliai lui getal mens* ben, die onheilen omgekomen, op 1,200. Bali beefi yiei roorname baaijen; de TW>r i aan de Oostkust, ten Zuid-Oosten van Karang Asam; t\r. tweede is de Groote baai aan de Noord» Oostkust; de derde it d* St. Nicolaasbaai, die aan de Noord-Westkust ■ de vierde, ligt va de Nootdkusi l»j Boleling of Bleling. iel ii\ leren doorsneden, di< veel voordeel aan den rijstbouw toebrei doch alleen voor binnfinlw irtaigenbO' .BA. 56
16,830.40 pikols wordt opgegeven no? geen* 2G »/„ N°. 18, 7 »/. N B . 16 en ruim CC % beneden dat nummer. De hoeveelheid kan nen sap, voor een pikol benoodigd, werd voor deze fabriek niet opgegeven, de gehalte daar entegen op 9 a 10°, de hoogste van al de fa brieken in deze residentie. In het algemeen kan, na deze rlugtige be schoTrwing der verkregen resultaten, de fabric katic van suiker in de residentie Japara niet gezegd worden op de hoogte te zijn van die in andere residentiën van den Oosthoek. Het zou te ver leiden, om daarvan cenige vergelijkingen hier bij te brengen, en het zal dus voldoende zijn Ie dien aanzien te verwijzen tot de arti kelen, waarbij over de suikerbereiding in de bedoelde gewesten wordt gehandeld. 1 lel zal wel niet noodig zijn te doen opmer ken, dat de bevolking van Japan, behalve het jilaiitloon, het snij- en transportloon van liet rief, van de suikerfabrieken nog nnderc voor dcelen heeft getrokken, zoo als de looncn voor in de fabrieken gepresteerden arbeid, en voorts de betalingen voor de levering van brandhout, krandjangs, kadjang, bamboe, alang-akng, kalk, suikerpotten, gebakken steencu en pannen, en eindelijk de transportkosten der suiker naar de stranden. Uit den mcergemcldcn staat toch blijkt, dat in het jaar J SO7 bij de verschillende fabrieken hebben gewerkt 305,152 koelies, die, gemiddeld tegen 20 cents ieder, moeten hebben verdiend ongeveer ƒ 01,000 of in vier jaren calculaticf ƒ 244,000 '). Voor de inpakking van 528,476.38 pikols, het bedrag der produktie van 1854—1857, heeft men noodig gehad ongeveer 141,000 krandjangs, die, tegen 30 cents het stuk, heb ben gekost ƒ 42,300 en 504,000 grootc kadjang matten 1- soort ■), die, tegen ƒ9 het 100, heb ben gekost / 50,700 3 ). De waarde van het in 1857 verbruikte brand hout wordt, in den bewusten staat, zeer onvol ledig opgegeven, maar zal, voor de gezamen lijke fabrieken, wel niet veel minder bedragen hebben dan ƒ 30,000 of/120,000 in de vier jaren '). Het Irunsport van. de suiker naar de stran den zal wel, naar gelang van de ligging der verschillende fabrieken, in de kosten verschil len. Wij hebben hoegenaamd gecne indicaties daaromtrent, maar kunnen toch gereedelijk aan nemen, dat f l/3 gemiddeld per krandjanp, eerder te hoog dan te laag gesteld is, en zoo zou dan het voordcel, hieruit voor de bevol king voortvlocijendc, over cene hoeveelheid van 141,000 krandjangs suiker, die in vier jaren tijds kunnen zijn getransporteerd, hoogstens op f 211,500 kunnen gesteld worden. Wanneer men daarbij, voor de jaarlijkschc behoefte der fabrieken aan de andere hierboven opgenoemde artikelen, als bamboe, alang-alang) kalk, Buikerpotten, tjapeeli of deksels voor de zelve, gebakken stcenen en pannen, voegt cene som van ƒ 20,000 of van ƒ 80,000 in de vier jaren, hetgeen zeker niet te hoog gerekend ift dan zal men zich cenig denkbeeld kunnen ma ken van do voordeden, die de suikerfabrickatic aan de bevolking dezer residentie verschaft. Behalve de koffij- en suikcrteelt vindt rad> in Japara ook cochonillc- eu tabaksteelt. Voor de cochenillctcclt treft meu cenc on derneming aan met eenen aanplant van 10" bouws in elk der 4 jaren van ISS-I—lBs'' terwijl bovendien door den ondernemer v» B du bevolking in huur werden genomen in IS3* 10, en in ieder der drie volgende jaren 1" bouws. Het getal nopalplantcn daarvoor aangekweekt' bedroeg: ') Het groote verschil in het getal der dagelijks gebezigde koelies van de eene of andere fabriek, doet denken, dat sommige fabrieken in hunne op gaven ook de rietsnijders hebben begrepen. J ) De krandjangs wordeu van liiniu'ii met ka djsngmatten belegd en daarvan heeft men nau groote matten van de 1° soort, die / 8 af 9 het 100 kosten, minstens 4 per krandjang ïioodig. *) Op vele plaatsen zijn, wel is naar, gecne groote matten te bekomen en moet men zicli dus behelpen met kleine, dk: veel minder konten; maar bij slot van rekening geeft dit geen verschil, om- dut men van de kleine zoo veel meer moet ? e ' bruiken. ') De opgegeven waarde van het verbruikte brW*' hout ia zelfa voor die fabrieken, die het hoog»' 0 cijfer geven, nog gering in vergelijking vau c gecu vele fabrieken in den Oosthoek dnarv" blijken te hebben uitgegeven. Dit leidt tul ' >L vermoeden, 6t dat in Japan nog weinig fabriek nul ttoomtoettellea werken, waarvoor meer bi" l ' 1 ' stoffen benoodigd zijn, dan bij het werken ol' p oude wijze met open pannen, óf dat de levi >J "'° rag brandhout niet geschiedt ten gevolge van v ' lj f willige overeenkomsten, maar aan de bevol* 1 » door liet bestuur is opgelegd tegen lagere I' rI J d;in men elden betaalt. JA. 560
in 1854 456,866 * 1855 403,818 , 1856 450,000 * 1857 450,000 v ' ;lil 'vii!, met het cochenille-insekt bevolkt waren; 111 1854 .... 410,775 planten * TSSS .... 434.025 * 1850 .... 400,000 i, '1857 . . . . 400,000 **n deze laatste had men verkregen: * . 30,353 Amst. ponden cochenillc * ls 55 . . 58,684 • {856 . . 42,537»/, . " ls «7 . . 31,000 ;Rcpii neerkomt op ongeveer 10 planten ge adeld per Amst. pond oochenille. , "n zijne produktie had de ondernemer, zoo scmjntj tegen den vasten prijs van ./' 1.79 pond, aan hel Gouvernement geleverd '): »n 1554 . . . 431 AinM. ponden " 1855 . . . 483 „ " 1850 . . . 500 , , * 1857 . . . 500 , *oor deze onderneming worden gezegd vrij nllig werkzaam 1c zijn geweest: in 1854 . . . 1,332 huisgezinnen » 1855 ... 1,144 , , 1556 . . . 1,308 . 1857 . . . 1,320 . Hunne verdienste wordt niet opgegeven en 'noeijelijk te bepalen. Wil mei tol maat j. ' l f nemen de kosten, welke in de adsi t ' lll| nti ( . Banjoewangi, waar de coehenille nj.. Kcliecl voor Qonvernements rekening diii - S v ' m ''> en i oven als in Japara, eene pro- C ) ' e in 1857 is verkregen van 1 pond co 11() ile "' : van 10 a 11 met het insekt bevolkte Sest £ ten, dan zon die verdienste kannen 11 borden op ongeveer / 1 per pond, het gj.. 00ï do Japarasche onderneming eene uit /'l J' VtT 4 jaren zou aanwijzen van hoogstens J J '0,000. uijj^. 0 ' 1 z °o moeijelijk valt, liet cenige bereke _kte geven van de voordeden, die de bc- volking heeft kunnen trekken van de tabaks teelt, waarvoor in deze residentie ceuc onder neming bestaai, met eenen jaarlijkseheuaanplant van 50 bouws, met 37S huisgezinnen in 1554 en 301 huisgezinnen in ieder der drie volgende jareii. De produktic heeft bedragen: iii 1864 400 pikols „ 1855 534 , „ ISSG 750 „ „ 1857 800 Naar rede van ccue vaste som van f 105 per bouw wordt jaarlijks aan plantloon betaald / 5,250, of/21,000 in vier jaren, hetgeen ge middeld bedraagt f 17.44 in het jaar per huis gezin. Dat daaronder niet begrepen zijn de kos ten, die vallen op liet bossen, droogen en em ballcren van den tabak, vult ligtelijk na te gaan, men mat: veilig aannemen, dat daarvoor niet meer is betaald, dan aan plantloon zelf, en zoo doende komen wij voor een cijfer van hetgeen de bevolking in liet geheel bij deze tabaksonderneming kan hebben verdiend, op eene som van hoogstens f 42,000 voor de vier jaren. Na nog ten slotte te hebben vermeld, dat van de velden der bevolking, die in het tijd vak van 1854 —1557 ten behoeve der Gouvcr nements kultures zijn afgezonderd, nog aan landrente is geheven: in 1854 . . . . / 01,296 » 1555 . . . . , 53,209 , 1866 ... . , 53,277 „ 1857 . . . . , 52,871 Te zamen. . f 220,053 kunnen wij nu van de verschillende voordeden, die de bevolking, ia het tijdvak van 1854—1857, zoowel van hare eigen teelt als van die der pro duktcn voor de Europesche markt, heeft kun nen genieten, het volgende overzigt geven, waarbij de berekening van veel wel calculatief, maar niet te laag zal zijn geschied. Waarde der geproduceerde rijst ƒ 5,711,223.05 Calculative waarde van de opbrengst der teeli van tweede gi :edu rendedejarenlBs6enlBs7 , 1,123,000.— Opbrengst der klapperboo me.n r 2,750,458.— Te transporteren. . . / 9,616,68 ila betor* ' eVL ' 1 '' ma g meer beschouwd worden ull "S van huur chat. 30 JA. 561
Transport. . . / 9,616,681.06 Levering van koliij i „ 133,098.05 Vi Voor iifpakkin. ort randen. « 1.5,0! Plantloon van hel suikerriet. , Snij- en liet suikerriet „ 537,324.— Looneu voor di i de a oalcolatief » 244,000.— rerde krandjangs. . . u l|( '.— , kadja ■■ • // ■"•— brandhout. .. . „ 120,000.— :vcn voor diverse be den liij de , 80,000.— ■ van suiker naai <!c , 211,500.— . , 170,000.— , .. , 42,000.— Te eamen. . kultininliT 'f .... L42,240.46'/j :. die dal sober inkomen ondergaat, ter zake van godsdii ebruiken ofterbeloo iiii»j-c van il(' liulp, die duur de zi o ordi verleend, wat mag dan wel bel eindresultaat rijn? en zulk een toestand wordl be terapcld met dei naam van welvaart, en nog wel meer dere welvaart, waar, zou mm mo| /.ijn dan de i au ai mor ende? Tot verheldering van dat donkere tafereel, waarin de suikerteelt, die 1,269 bom a i geen twini elte van de \r!' ■ i ilcr be volking inneemt, en niettemin onder haar, door fan Europeßche partikuliere in dn 11ie en kapitalen, de belai m van 7 !i 8 ti jaarlijks in de wau i, een der incest opbeurende verschijnse len is, zal niet bijzondei kunne ; n een* bouwing nog ten slotte van de opium" pacht, voor zoo ver Japara daarin I" l opium, i ;111 louden is ■ sumtie in deze residentie te Ijjte lieel of ï,400 Ui t. ponden" Bijaldien men aanneemt, dat hetgeen iy boven* dien als siram of toi hoeveelheid, di Java is verstrekt, in dezelfde •■ als de vaste h 10l ot hoeveolhi de oom iimtio van Japara, | van : olgl ' ' ment <) De v : .... „ 1855 .... 41,496 „ 1888 .... 41,498 „ „ 1857 .... U.508 in 1884 .... ruim „ L 855 . . . . „ 1850 .... .. 1857 .... Do i" i In 1854 .... ... .... . . . . 18,181 In dl JA. 562
'ii LB5 l Mior de verpachte vaste hoeveelheid 1,920 katti's aan toegift 843 * Te ramen. . • 2,:." r de verpachte i hoeveelheid 1.02° katti's aan toegift '■' ■ ! Te zamcu. . . 8,850 katti's 6 voor. de verpachte vaste hoeveelheid 1,920 katti's aan toegift 1.335 » Te «amen. • • 3,275 katti'a i \ oor de: verpachte i hoeveelheid l.'»- () katti's aan toegifl I >° CJ5 " Te zanten. . . 3,015 katti's l ) Het kostende van dio hoeveelheid kan cal cuhiticf gesteld worden op het volgende '): Pachter v:m Japtn tli linm of tucgift hebben °nt nt in is;,t . . . . ::u k.iiti's „ 1855 .... 930 .. LBS6 .... 1,355 .. 1857 .... 1,1 ) Tol opheldering vaa 'lii ■ohrikbarande ""«deriiig der jaarlql ■!, dli !a 1857 -■> ■ w '" 1854, j:i nut al de paohtdittrikten met ruim Java door de paehii i Domen, tul '"'i de volgende bijzonderheden niet i;m belang : /i,in. De opiumpachter • >)' paohti boaden, on - -i.liMiüe bepaalde i Iheid van lui G 100 per katti ui hel opi in hel klein te i ( | | "' '" betaald, i hi l .' :u ' lllr; handel verkrijgbaar waai 8n h j >.il van bi 0,,, j n uit ru hi mogelijkheid niet werf ingezien, om de coniumtie van opium op Java geheel te veren, waf het bewuste ifeld het eenige met de zedelijk heid beatwobare. Doch de gestadige vermindering vóór 1853 der som, die door de opiumpachterï nis pachtaebal i, gevoegd bij andere daarby komende ■tandigheden, bngt het vermoeden, dat er bi rijke sluikcrij van opium (eu wel groo'.i. i of tooi rekening der pachten zeken) moest plaats grijpen, tot ceue hooge mate van zekerheid. Om daaraan een einde te maken, besloot het Gouvernement, om, boven de verpacht* I, aan de pachters too ree) als zij verlang den ala toegift te doen verstrekken tegcu veel ver minderde prijzen, die per katti bedroegen in .hts ƒ 12, of ongeveer zoo veel als in in den handel verkrijgbaar wa-. .ij, die, zoo : ijk het incest door of voor de pachtei plaat* had, <ic bodem moc»t wor den i:. !; begrijpen, daar de pac ;< 110 belang verlonu bij hel .iiitt al de hou ter dienste staan..' . die niet zijn. ])c mi dien tijd jaarlijks weder geboden (in zij y" 5,151,07> tegen / :;, l/uwijst ook, dat het Gouvernement zich in I. M-htcn geld. | Maar hoe moet, u I ■ ui, het oordeel ovc-r <'■ in wezenlijkheid daarop ned /iju nroeg I lotUtendi !;iar zijne » henliap ■ mclijl ') Dij dr liirr rolgrade b icn. werd ilaarv U 28.000 nen. . JA. 563
in 1854 van de vnsto hoeveelheid van 1,020 kat t i's aan pacht schat en inkoop / 292,051 van 343 katti'a toegift »/25 „ 8,575 / 300,026 in 1855 van ilr vnstc hoeveelheid van 1,920 katti'a aan pai ht- Bchat en inkoop f 290,764 van 930 katti'a toi aƒ 18 .' . „ 11,160 56 van <\c vaste hoeveelheid van 1,920 katti's aan pacht schai en inkoop ƒ 327,552 van 1,356 katti'a t a ƒ 12 . ƒ 843,812 vaste lioevccllioiil van i ht schat on inkoop / 840,953 van 1,995 katti'a 1< ,\ ƒl2 « 23,940 ƒ 3i Weshalve voor de consumtie in pachter vermoedelijk zal /.iju opgebragt: in 1854 ƒ 300,G2fi , 1855 , 801,924 , 1858 , 343,812 „ L 857 t :u;i-,s'.):; of in i jiircu te zamen ƒ 1,311,255 of gemiddeld per jaar ƒ82.7,814 Wanneer men die som, voor het debiet in bel klein, verhoogi mei 50 »/„'), of. '. . . , 103,907 dan zou, bij slol van tekening, de Japarasi be opiumpachter van de be volking blijken, gedurende bet tijd vak van L 854—1857, jaarlijks Ie hebben ontvangen / 491,721 Berekend over de landbouwende huisges (en die maken in Japara, zoowel als elders op i pachter kwam te «taan op /' 152.U, terwy'l »oor hel all toegift vcrsfrnkt i i.l betaald ƒ 25 jicr Icatti. In lhr>,") aan pacbUchat opgebragt / 2,135,772 en aas in 11,498 b itti'a, . ~ 1,148 800 . . ƒ 8,8 of f 151.44 per katti, terwjjl \oor bet als ' /' 12. In i opgebragl .. men. . . / ~ t,( / 170.85 per katti, ao »oor bel il toegift ver ..itii. 1,, [887 aan paebtachat opgebragt / >ii tui inkoop \;m 41,502 batti'a. . „ I,! Te zamen. . . ƒ 7,270,100 I 77.58 per katti m »oor bi fl m,- ttrekte f 1-' per k^lli. 'j Ala men nagaat, dal de opinmpaebter, bi zyne borgen, zync onderpaehtera liceft en wedei hun legio van amfioenkitl 3era er <>[> "°" houden, en dal Mus ni borgen, en onderpachtefli en kithondera hunne voordcelen bezol' digd worden, dat bovendien op hei fcran ■ de bereiding \im lul opium kosten vallen, — '"" brengt men bierby nog in n «f verlies, dan ii eene verh het debiel in bet klein niet (c boog, zal den pachter eene redelyke winst over oor l" 1 ' kapitaal, dat hij in deze ondernen . <n ' kanten, die bij beloopt. Zij hel al niet, dat def Tolking ilc geïnde lom, die zij aan Jen ; opbrengt, geheel in geld betaalt, dan opbrengst <>|> de eene <>l' andere manier gevood' irorden, *lï* - in den regel vuur dei i og ''"' neoser is dan dadelijke betaling in geld. N minst ichadelijk in voor hen hei geven ren ['■""' daar "iit gewoonlijk geschiedt '* ringe waarde, die hij evenwel telden of nooit ""'' ril kun. Wel il aan de honden van amfioenW het honden van een pandjeihuii verboi Java, niet tninder t\:m elders, bestaat onderscheid tnsschen het maken en het libihlb» leven van bepalingen. Buitendien i« 'I' 1 P der pandjeshnixen meestal in handen ■ pauop l naohters ol van menschen.die met hen alles!" strijdige belangen hebben. Dikwijls, zoo niet zijn de pachters («onder uitzondering > yens bandelaren, en <!"" moet of In' mannfaoturen tegen woekerprijzen, ó!' de van diverse ;irtiki■ 1 1■ 11 ala iij-i. tabak, djarak,' en andere, die li.Muien zijn duur uiterst gering het presteren van arbeid, i I ï:1 " pOl 'en en \. il viel ;il liea, line ihlll 0 JA- 564
Java, op ccno kleinigheid na, de ganschc be volking uit), zou men dus de uitgave voor Opium per huisgezin jaarlijks op ruim f 712 kunnen stellen. Slechts in bel Ministerieel Verslag over 1854 w ordl W-lelijk melding gemaakt, dat de vis- S( ' I(l iij in Japara afnemende Mas, en dat de bevolking zich toelegt op het bakken van pot (( '"> steenen es pannen, op liet. kalkbranden ''" karren maken, alsmede op hel goud en zil versmeden. Jn 1857 vond men er 174 houtbosschen, ter w 'jl de djatiboomen or cene uitgestrektheid )'an 5g vierkante palen besloegen. In hetzelfde JWr had mell; znQ i n ~ plantsoenen als J| j de bosschen zelve, 151/202 boomen aange plant Voorts vindt, men er cene onderneming te 'Vonorcdjo, toebehoorende aan de Erven v\s J*aadshoven, ier ontginning, ingevolge ver ende conce Bic, van woeste gronden ter uit- van 409 bouws. Deze onderne ttlln g had in 1857 nog maar 69 botfws, soo het j"-' u jut voor de koffijteelt, ontgonnen. De op 'ngBt re wordt, opgegeven op L 64.48 pikolskofiij, **arvan 16.45 pikols aan hel Gouvernement **• huurschat werden opgebragt. Zonder opgave van de produktie vindt men !I °S vermeld, dat in deze residentie landen, ter van ruim L,626*/, bonus, aan PWtikulieren in eigendom toebehooren. I' 'lon hadden in 1857 eene bevolking van LB.OOO Zielen, en waren in de verponding aanges! Voor eene waarde van f 70,000, terwijl de jaarlijksehe betaling aan den lande wordt- ge . i / 525. Japara, adsistent-residentie en regentschap °p Java, grenzende ten Westen en ten Noor den aan de Java-zee, ten Oosten aan de afdee- Djawana, ten Zuiden aan de afdeelingen toedoe en Demak. "il regentschap, waarvan de uitgestrektheid 1 wordl .'ild vierkante palen te bedn 8 berg- en heuvelachtig en het klimaat is er '"■t zeer gezond. Het is samengesteld i pikten Japara, ii ' indjaran, i K; "ï'»oii Djawa-eüai in de van regering übliceerde stuk n wordt de bevolking niel opge| i ven. I \';t!''"''/< voor Nt&trlemitek Tndiï, '■< Ji 79lig PfB" a 0S ' M 01 1" zi| ■' zielen, waaronder 189 Europeanen, l ' il en 37? An.hieren of andere vrei r.' )S rll "'- t ' ll > Boodal hel getal Javanen bedra "" 57,171 zielen. — Dat aan die ei \ r f* l" I W J een zeker getal jaren, on bepaald vertrouwen kan worden geschonken, zal wel geen betoog vereiaohen, al ware bet niet, ilat bet cijfer van de bevolking der geheele re sidentie, en niet hel minst van dit regentschap, sedert groote veranderingen had ondergaan, ten gevolge van gebrek, ziekten en verhuizing naar andere streken. lid bestuur is in handen van eenen Adsis tent-Resident, die aan dt:n Resident on; 1 schikt is en den Regent als hoofd der inland- Behe bevolking neven!) zich heeft. Men vindl in dil re de suikerfabriek Petjanga&n, met eenen aanplant van 400bouws, toebehoorende aan de Heeren B. Vos & 11. I. '. Zij behoort tot de minst produ le onder de Japarasche suikerfabrieken. In 5 jaren tijds (IS53— Iroeg hare produl 63.95 pikols, dat is gemiddeld ra 11,072.69 pikols of 27.68 pikols per bouw. Japara, distriki op Java, residentie enad sistent-residentie Japara. Inliet Tijdschrift ■H<\ t. a. ])., wordt dit dist rikt .1 te bevatten 77 dorpen of dessa's en ( > zielen, waarvan 155 Europeanen, Chinezen, , of andere vreemde Oosterlingen en 35,510 Javanen. Het hoofd dorp \an dit distrikt heel Tambak. Japara, stad op Java en hoofdplaats van de adsistent-residentie van gelijken naam. Zij i tel distrikl Japara, nabij het strand, aan de rivier van Japara, ten Westen van den berg Moerja. De vl te dezer plaats slaat op f) J 32' 30" /.. Br. en 110° 3./ O. L. Tol Japara bêhi [and sche L temangan, Saloesan, Bol] Kaiatig-U aroe. Een afzonderlijke wes van daar van ruim T.t palen, i haar in verbinding met den irrootcn die voor het grootste gedeelte langs :;n Java loopt. i herwaarts stond Japara 1 als hai i. Valenttn roemt haar als I'; Loop eji sterk bevolkt, en ■ader het Britsch tusschenbestuur w laam vlek met eene groote I nen aanzienlijken handel. Zij is thans in ii, weleer me; een tal irden vierde gedeelte be : elijk ;al mensehen, die, i lijd, hier ran hun pensioen li De overige huia i vervallen , -Moo aen bewoond. De liu JA. 565
ven, die vroeger cenc veilige ankerplaats, zelfs voor grootc schepen, aanbood, is door de ko raaldieren zoo ondiep geworden, dat geen schip meer achter de bij de haven gelegen eilandjes Pocloe I'andjang en Poeloe Telukh kan ankeren. Zelfs wil men, dat men van de kust naar liet laatstgemelde eilandje de zee kan doorwaden. Vroeger werd de stad Japara veel bezocht ter verkrijging van kalk, van menbelliout, als ook van meubelen, die er vrij goedkoop ver vaardigd werden. Door liet uitkappeu der bos schen, die niet weder werden aangeplant, kan echter de handel in timmerhout gezegd wor den te hebben opgehouden, zoodat een daar voor aanwezige Qouvernementa houtzaagmolen, die tusschen de jaren 1700 en 17G5 was op gerigt, en voorzag in de behoelïe aan gi hout voor 's lands gebouwen te Samarang en Soerabaja, in 181!) voor afbraak is verkocht. (Jok had hier uitvoer van koilij, Bnikei en rijst plaats, maar de toenemende onbrnikbaarlieid der haven heeft den uitvoer op andere punten i;m lieverlede ten gevolge gehad. Aan de rivier van Japara ligt de wi van den Adsistent-Resident, en om de aloen ulocii of paseiban vindi men de woning van den Regent, eene moskee of mesigit met ver scheidene daken boven elkander, alsook d vaugenis en eene kaaerne voor de pradjoerits. Over de rivier voert cene breede houten brug naar eene aan de overzijde gelegene markt- liet fort, dat. aan de uit watering der rivier stond, is in LB3O, wegens zijnen bouwvalligen oordig dan een oude muur van aanwezig is. Japara behoort tot de plaatßen, waar, in de residentie van dien naam, door <\r-,< ommi ; ter in de tweede afdeeling zitting word! gehouden. Men vindt er wijdei zoutverkooppakhuis, ondel beheer ran eenen H ■ of Pakhuismeester, al I louvernements lagere school, die in werd geop Voor de heffing der inki aande regten heefl men er eenen Kommies-Ontvanger, , voor de administratie der strand vonderij, belast is met de redding ren, terwijl de Zoutverkooppakhuismeester be last is met de I i Japara, benaming van den top van Let Japitoo, dorp op .lava, residentie Djokdjo karta, afdeeling Goenong Kidool, aan hél Zui ind. Jappons, zi id. Jaquinot, zie: Jacquinot. Jarampa, rivier in liet noordelijk gedeelte van het eiland Bat jan. Jarang, eiland ten Westen van Bornco, belioorcude tot de Tambilan-eilanden. Jarang Mati, dorp op Java, residentie Djokdjokarta, afdeeling Goenong Kidool, in het Westen van het disttiki Semanoe. Jasinga, dist rikt en dorp, zie: Djasinga» Jaso Kambang, lustverblijf van den I'a noembahan en Etegent van Soemanap, op hei eiland Maduia, nabij de hoofdplaats Soemanap. Jason, rif in de Java-zec, tcu Noorden van Batavia, op 5° 30' Z. Br. en 100° 20' O. h. Jassenbrug, brug op Java, residentie 13a tavia, op den weg van Batavia naar Jakalra. Jata, zie: Koe si at e, eiland. Jati, zie: Djftti (Goenong-). Jauh-Laut of Djedjoelo, rivier op Su maira, in het Noord-Oosten van het rijk van Aeliin. Java, een der groolc Soenda-cilanden, legen tussohen 5" 2' en b° 50' Z. Br. en tus schen lor 12' en llé° 39' O. L. Vroeger schijnt liet, in de inlandache taal, bekend 1e zijn geweest onder deu naam vafl X o e sa Kendang, of het eiland van de grootfl bergketen; thans draagt het, in de volkstatu den naam van Ïanali-Dj a \va, dat is liet. lam' Djawa, ut' ook \an I' ,>e 1o - l)j°a wa, of b** eiland Djawa, terwijl het, rolgens deze laatsW beteekenia in de hoftaal heet Noeaa |)j:t«'- De oorsprong der benaming Djawa (Jav») schijnt, in weerwil van al hetgeen daaronitrW' is in het midden gebrai i, oog oiel ten vol' 0 te znn uitgemaakt. — De Heer l. I. Ro \ ÜS I'hsiM, \ houdt liet, in zijne /,, kenht, 'audsch I/idië (III" \'<o^> 1 Heel), voor waarschijnlijk, dat zij, die l |lt eerst van de vaste kust van fndië op J 8 zijn gekomen, aan hel. eiland ilt'.n naam bcbb* B ui van het. Buitenland, en dal zij '' lj l naam ran Buitenlanders, als op het Buitc wonende, aangenomen ofdien, als vreemde! gekregen hebben van de bevolking der i> naainde in het westelijk gedc*" t van Java, die ziehzehen Djelnia Boen» 1 * inboorlingen noemen. De voorden Djawi, i» ' hoftaal, en Djawa of Dj< beteekenen buiten, en dus is Tanah-Dj»* l veel ala h«1 Buitenland en Tyang-Djawi zoo f* De getoerde W".vos Bi mboldt hechtte gi waarde aan de o ; i an den 111 van ErsrNGA, \> iien n"'-' '' JA. 566
de bijzonderheid, dut ook de eilanden Sumatr l t>ali weleer den naam van Djawi of Djaw z ' L ' )cn gevoerd — cenc bijzonderheid, waarui ou z ijn af te leiden, dat aan ieder eiland d V; 'n het Buitenland werd gegeven, zoodr l°" c van de vaste kust van lndië afkomstig cvolkin- zich daarop had gevestigd. Java ligt \ cn Zuid-Westen vau Sumalra het door straal Bonda gesoheiden is , voorts ten Koorden bespoeld doo j.6 Java-zee. — In het oostelijk gedeelte heef , • ten Noorden het eiland Maduni, waarvai . ia door de straat van dien naam ;,' lu 'Ie oostzijde heeft mes straal Bali, entei ""ten en ten Westen wordt Let eiland be "J llli door de lndisohe zee. BTa > dat, volgens -Mli.vij.t, van Cabnbée oppervlakte beeft van 2,347 ') vierkante mijlen, vormt ecu langwerpig ' u > dat in verschillende deelen ran hel eiland root verschil in de wijdte heelt. — De j:!''"' u l<' breedte heefl men 'van het noo I? s|(l punt der residentie Japara, Oedjong y''.'"'< tegi zuidwas dat gedeelti dat, tusschen Djokdjokarta en Pa l'j Ulll nog behoort tot het grol leL ' I arta. Daar is hel eiland breed '■•■i' 180 | n 1,608 Ned. ellen; , T yl (>]) leelte, tusschen Pro 'inggo aan de Noord- en Parasgawanj '; Zuidkust, de breedte naauwelijks II ongeveer 12 uren gaans is. Tusschen Ba en de Zuidkust, in eene regte rigting "aar de uitmonding der Tjitjamban, bedraagt «• breedte ongeveer 96 palen of ruim 20 uren Baans, terwijl meer in het midden da eilands, Tagal en de Zuidkust, in cene regt ehe rigting naar de uitwatering der Sc 'Ji 00 , HÄ(! breedte bedraagt ongeveer 61 palen .■ 1G uren gaans. Men ziet hieruit, ( , '"'I eiland ei latige ge- beeft, mei vele uithoeken en baarjenof '';"ii)iien, waarvan vele, gedekt door de uit '^| ln " 1 en, zelfs in de Westmoeson, (| ' in den regel de hevigste winden v i .lelijk veili ;-• voor schi 'eden. — Zoo vindt men, gaande van liet Westen naar het Oosten, op de Westkust: Java's I*° puiit of Tandjong Koeion en daarachter de Meeuwen-baai, tevens gedekt door het Prinsen eiland, vervolgens de Si» punt of Taddjong Alang Alang, met de daarachter gclca-cne Wel komst-baai, Java's 3 lu punt of Tandjong Lesoii" met de Peper-baai, Java's 4de punt of Tandjong Tjikoening, met de reede van Anjer; op de Noordkusl: Bt. Nikolaas-punt of Tandjong Poc tjoek met de baai van Bantam, Ontoiif» Djawa met de daarachter gelegen recue ran Batavia, die bovendien gedekt wordt door cene mi vau kleine eilanden, voorts de hoeken van Kra wang, Sedari, Pamanoekan, Indramajoe, Tanab, !■ welke de reede van Chcribon, Losaric, Brebee, met de daarachter gelegene reede van I, Pamalang, verderop de reeden van Pc kalongan en Samarang, en in het vooruitsprin gende gedeelte van Japara het noordelijkste punt of Ontong Batoe eu Boegel, eer men op de reede van Rembang komt; wijders Ontong doe Lirang benoorden Lasscm, Outong llaucr Haver, üedjong Pangka bij het opzeilen van straal epasseerd zijnde, eene grootc bogt vormt, waar men d den van Pasoeroean, Bezocki en Panaroekan hcefl; aan de Oostzijde kaap Sedano, en in straal, Jïali de »ngi en de Pampi aders kaap Ikan en Tan- Ijong Koetoer op Java's Oosthoek. Aan de Zuidkust, gaande van hel Oosten naar het W i.. -en, verdienen nog vermeld te worden Ji 'uidhoek, b de baaijen van Gradjakan, ?lelot, Gemah, Prigi, Soembreng, Pangool Pa' jiton, Tjüi »ra Anakan, de Maürits m Dirk de \ries-baaijen, kaap Anjol en do /and- en Wijakoops-baaijen. In het algemeen is de vaart langs Java's \oordkust veilig door de vele ankerplaatsen, ie men er, nog buiten do vermelde reeden antreft, en door de menigvuldige eilanden in de abijheid, die bij onstuimig weder tol beachut :. De eenige, in alle ja vei ige reede op de Noordkust is die van Soera laja; jammer maar dat de toegang tot dezelve eer wordt belemmerd door het ondiepe 11 •aler aan de beide ingangen van straal Ma ura. De reede van Batavia daarentegen, of choon de schepen er over het a irilig :unnen liggen, is bezet niet een aantal vanopen i de ilcgen droogten, banken en klip icn. zoo als: Vader Smits-droogte, Neptunus ■ Pas-op, Reigersdaalbank, Rijnland- Iroogte, het Wapen van Punnerend, de ken Hoorn, het rif van Onrust, de .au Onrust, het rif van Punnerend, hei p o|v . " <ut cijfer scJiijnt le. zijn begrepen de op litin t- ''''" '"' ' aTa behoorende eilanden, met tig. "ing mui Madura, dal evenwel adn ""'' Java behoort en 11 beeft raphische mijlen. '■ oren " a W) op di d ,i —I en 5,555 V. JA. 567
rif van Ont.ona; Djawa, het rif van Middelburg, de Mejnderts-droogte, de Zuid-Oost-klip en hel rif van de Groote Kombuis. De Zuidkust van Java, die bloot staat voor den aanslag van den Oceaan, en waar men cene hevige branding heeft, is over liet algemeen zeer gevaarlijk. Alleen kunnen de Patjitan-, Tjilatjap- en Wïjnkoops-baaijen, tenzij men zeer onstuimig weder heeft, veilig worden aangedaan. Ongerekend liet groote eiland Madura, dat evenwel administratief tot Java behoort, en vroeger zelfs een onderdeel uitmaakte der re sidentie Socrabaja, vindt men rondom Java eene menigte van kleinere eilandjes. De voor naamste zijn: liij het iiwileu \:in straat Boenda, het Prinsen-eiland of Poeloe Panitan, het. Meeu wen-eiland voor de baai van dien naam; inde i zelve Pocloc Rakata of Krakataoe, l'ocloe ejan of Dwars-in den-Weg, Poeloe Toenda of Babi ten Noorden van, en Poeloe Pandjang voor de baai vanüiiutain ; in de nabijheid van Ba tavia het Menscheneter-eiland.de Duizend-eilan den, voorts de eilandjes Onrust, Alkmaar, im am, Edatn, Enkhuizcn, Hoorn, Leiden, Middelburg en andere; de Boompjes-eilanden benoorden den hoek van Indramajoe; dl der tot de residentie Japarabehoorende Karimon Djawa-eilanden; liet eiland Bawean, ressorte er de residentie Soerabaja; terwijl de aamste aan de Zuidkust zijn: Noesa Ba cende tot re ie Beaoeki; Noesa Eambangan, ressorte rende onder de residentie Banjoemaas, en het Trouwer-eiland of Poeloe Tindjil en het Klap per-eiland of Poeloe Dcli ten Zuiden der resi- Bantam. i wordt als het cersic der Vuurberg eilanden beschouwd en eene reeks van bergen van Tulkanischen aard, waarvan Bommigen heb ben i i anderen aog roi)ken, anderen r door hunne uitbarstingen nog p-oote ■ anrigten, doorloopt hel midden gedeelte des eilands. Mi e hoogte, die, voor 100 vet /.ij bekend is, bij dn a&ondi over handelende artikelen wordi "i 1 zoo ali ligtelijk te begrijpen valt, zeer verschil lende. De Ie van hel Wes ten naar Let Oosten, zijn: in de, residentie Bantam ■): Goenong Pocloo Saric, „ Batocr, „ Karang, „ Gedé, ~• Lieman, , Langkap; in de adsistent-residentie Buitenzorg: Goenong Megamendoeng, , " Balak; in de residentie Preanger Regentschappen : Goenong Pangeranggo, , Gedé, „ Tambah-Roejong, „ Patoeha, , Tiloe, t Malabar, /, ] J aiiancliijiii!L', » Tangkoeban-Prahoe, » Toengoel, u Goentoer, n Tjikorai, ~ Tampomas, „ Galoenggoeng; m de residentie Cliciibon: Goenong Tjcretncli of Tjermai; in de residentie Tagal -. Goenong Slamat; in de residentie Banjocmaas: Goenong Panggonang, de hoogste top "* Let Diëng gebergte; in de residentie Bagelen: op de grensscheiding der residentie Pekalong»* Goenong Prahoe; en o]) de grensscheiding der residentie Kn» 0 ' Goenong Sindoro, „ Boembiagj in de residentie Bamarang: Goenong Oengaren; en op de grens der residentie Soerakar** Goenong Merbaboe; in de residentie Boerakarta: op de grens der residentie MadioeDi Goenong Lawoe; ') In <Wc residentie neemt ook cenru nniivruiL het K eens benaming, die, naar hei sctiijnt, aan •''' f "'■'• itrekkende bergketen ion ook in dr residentiën Prj Tol talfi In ti i Ite van Jm wr \;in de Ooitkusl treft men deze !><■ JA. 568
in de residentie Djokdjokarta: Goenong Merapi, * Kiilmil of het Zuider-gebergte; in de residentie Japara: Qoenong Moerja; in de residentie Madioen: op de grens der residentie Kediri, Goenong Dorowadi, de hoogste top van het Willis-gebergte; in de residentie Rembang: op de grenzen der residentiën Madioen en Kediri, Goenong Pandan ; in de residentie Socrabaja: op de grens der residentie Pasoeroewan, Gocnong Waliran, r Penanggoengan; in de residentie Pasoeroewan: Goenong Ardjoeno, " Kawi, i'M " Kloet, op de grens van Kediri, " Bromo, en " Sméroe, op de grens vauProbolinggo 1 ); in de residentie Probolinj Qoenong Demboeng, het hoogste punt van het Tengger-gebergte, op de greus van Pasoeroewan, » Laiuongan; in de residentie lïezoeki: Qoenong Argopoero, de hoogste top van het Ajang-gebergte, ' Krintjing, " Etanoe, " Sedano, Baloeran of Telaga-Waroe; Cv in de adsistent-residentie Banjoewangie: Q oeaong Widodaren, Elantek, Ldjen of Tassem, Raoen of liuun, PendiL Voornamelijk aan het Noorder- en Zuider straiul, maar ook meer binuenwaatts, treft men kalkbergen of heuvelen aan van eene middel matige hoogte en van zeer verschillende vor men. Ook vindt men er, die gedeeltelijk kalk ;-, gedeeltelijk vulkanisch zijn, en daar onder sommige zeer vruchtbaar. Aan den voet der bergen of in de beddingen der rivieren treft men jaspis, portier, agaat, horublcnde, kornalijn en groene agaat aan. Van de menigte der bergen, die over het algemeen hoog begroeid zijn en tot bij de top pen een eeuwig groen vertoonen, vloeit eenc tallooze menigte rivieren af, die zich in allerlei rigtingen kronkelen, en van onberekenbare waarde zijn voor den landbouw, wegens de ge legenheid, die zij voor de bewatering der vel den aanbieden. De smalte van het eiland maakt wel, dat er niet vele groote.ver vandemon dingen opwaarts bevaarbare rivieren aijn; terwijl zelfs de best bevaarbare, wegens de tallooze kronkelingen, ecne zeer moeijclijkc af- zoowel als opvaart aanbieden. Wilde men dit gebrek wegnemen door aan die wateren eene meerregte vaart te geven, gesteld al eens dat dit mogelijk en de kostcu waard was, zoo zou daardoor de opvaart, zelfs voor stoomvaartnigen, zoo goed als onmogelijk worden gemaakt, wegens de groote kracht van het afst roomend water, die nu door do ki.. i gebroken wordt. De rivieren op Java, d tiooineu, hebben bovendien .f, dat zij veel klei en zand afvoeren. Ofschoon dit, bij het onder water zetten der velden, vooral die, welke het digtste bij de ber gen zijn, cenc kostbare bemesting geeft, daar het afgevoerde slib grootendeels bestaat uit door verrotting van afgevallen boom bladeren ontstanen humus, heeft het aan. den anderen kant ook ten gevolge de vorming van ondiepten aan de mondingen, doordien aldaar de stroom zoo veel is verminderd, dat zij : I,lc kracht heeft, om het .slib arts te docu doordrijven. Vooral op de Noordkust van het eiland, waar men over tte t ; . sacht oploopend strand, en de meeste en voornaamste handelsplaatsen aan treft, doet zich dit ongerief het sterkste gevoe len. Het is bekend, dat daardoor onder ande ren te Batavia de lossing en lading der op de rec ,l ( . pen, in de Westmoeson, gedurende een groot gedeelte van den dag, zeer bemoeijelijkt wordt j terwijl de groote Solo-rivier, in het Noorden van straat Madura, vooral na het bouwen van het fort Erfprins, in het midden vau die straat* door het slib, dat /.ij afvoert, meer en meer den toegang tot 'ii-'m "'"° lc * il " i L 1,900 Kyul.ïoctei vo.| &de Slamat, is Tagal, Jic liijkaus 11,000 JA. 569
vaarfaaax zijn. In het binnenland lippen O]> de bergen vele meren, op eene hoogte van eenige duizenden voelen. De grootste hebbon ruim LS mijlen in omtrek en alle zijn zeer diep; sommige hebben i<) en 50 vaidemem en eenige zelfs 300 tol lUU vademen diepte. Rijst is het voornaamste artikel van den landbouw; de rijstvelden worden zeer goed Onderhouden en men zou Hali om zijne pra nen eu \uurberpen het Sieilie van het, Oos tea kunnen noemen. Op de herpen plant men ook kollij, die er Welig tiert doch van mindere hoedanigheid is dan dk van de Preanger op Java. Voorts groeit er indigo voor eigen gebruik; katoen wast. er weelderig en wordt ook naar ('elebes uitgevoerd, vaar- K»r Chiaesche poederen, opium en kleedjes Worden ingeruild, liet getal van kokospalmeo op Hali moei even pioot zijn als dal \,> heel Java; de klapperolu wordt- uitgevoerd, insgelijks tabak. Boomvruohten vindl men er "i overvloed; onder de aardvruchten teU men "f", Lu/juni/ en Tnrksehe tarwe, lu het alpe ineen is er gebrek aan hout, dat \an Java moet borden aangehngt, Aan ile slianden, in klip -I'en eu holen, neslelen de liekende kleine zwa '"«en, wie,- nestjes vetvaineld en duur Verkocht "orden. Alen heeft er o\ er\ loei Pan \ iseh; zijn er tebaaroch. l it het dieren '''jk treft men op l'.ali peen vi'iselieiii'ei ''"''■ l <' aan .lan alleen den tijger, <l>c er op de Noord- en Westkusten gevonden wordt. Den oeushoorn, die zijnen loggen tred n !**> men op l'.ali niet mem-; ook jreen oli j' 1 " 1 , dien men in de/.o ket<-n van eilanden het aatst op Sumatra aantreft; herten ojn er in te. De paarden zijn klein, doch goed l>e '. ' l '"' tegen rermoeijenisßen, zweemende naar "'' vermaarde ras van liima op het eiland zij «TOPden meestal als lastdieren |-° ' 'WVOei ian de rijst pelie/.ipd en ook naar \'" :Xv " elders uit : -evo,-rd. De o-sen en koehees * '"}» er uitmuntend ; de huiden maken een ar- 1;i » handel uit. Men treft er ooi, bnffi e ''■ 1 '' I "' Z( '"' namelijk de Boedhisten, geen r| - of rund-, maar wel z\\ ijnetn leen h n ?' '■"" iiieit men er alom vele vaikeus. Gevo jj **> kippen en eeinlen heeft men er in menipte. '," ni " ln '"-i gebergte tin-,koper-en ijzererts. |, (|i '' lun ' ll 'l Van dit eiland is in handen van "' Z| 'n, Chinezen, tfakkanaren eneenigeEu j'l"" 1 " 1 "' en wordt voornamelijk gedreven met j. *■ Celebes, Bingapoera en Australië. De Ba l " bun land niet buiten groote en hebben een alleer vanden »• liet bovenmatig gebruik van opium heefl hunnen van nature onderneinenderi eu vurigen geest verslapt en hen aan luiheid en losbandigheid overgegeven, waartoe hei dohbel spel, dat een der grootste vermaken van den landaard is, ook niet weinig heeft bijgedragen. Zij beratten zelve geene handelspraauwen, het geen misschien de eenige reden is waarom rij ach aan geene zeerooverij nchuldig maken; wani hun lust daartoe kan men afmeten naar de gre tige wijze, waarop zij de gestrande schepen uitplnnderen, eene der aanleidingen van den jongsten bekenden oorlog mei, Buli. De arti kelen voor den uitroer zijn: koeijen, paarden, vogelneatjes, olie, huiden, tabak, katoen; grove kleedjes, katoenen garens, gedroogd vleeseh, jaarlijks ongeveer 10 nullioen ponden rijsi , i/m.iiiir , gezouten erjeren, een weinig kollij, kokosnoten, gember, oranjeappels en kats joe, tegen «elke voortbrengselen pond, zil- VCT, ivoor, opium, ij/.er, lood, kruid, ( sehe centen, rijden en hgte boomwollen slof fen, lijnwaden van Celebes, Engebchc katoe nen, sapo, betdnoten, iripang, sterke dranken, zwavel, gouddraad en aardewerk worden inge voerd. De waarde der voortbrengselen, van Java naar Bali uitgeroerd, beliep in in L 839/271.300, in 18é0 ƒ 516,086, waarna zij jaarlijks afnam tot/249,59] in 1843; in 1846 was zij weder tot/367,121 gestegen; in IMT beliep zij i tbrengselen van den Oosterseheu Archipel van de West van [ndie / 8,326, van Chinaƒ2s,679, van Europa en Amerika /77,549 enz. De waarde der voorbrenpselcn van Bali naar .lava uitgevoerd heiiep in L 837 /■ 348,140; zij klom tot/1,052,033 in 1840; daalde toen, doch in L 846 steeg rij weder toi ƒ1,643.446; in L 847 was rij ƒ 1,240,583, waaronder voorbrengseleu van den Oosterschen Aivliipel voor ƒ1,195,410, te weten rijst, 17'), UMI pikols, waarde ƒ853,000; kokosolie ƒ Lt8,249 enz. ln l s .")ii beliep de waarde van den uitvoer van liali naar Java ƒ958,127, waaronder voor ƒ118,160 aan koffij, ƒ 198,630 aan klapperolie en ƒ334,125 aan rijst; in LS66 was de waarde van den uitvoer van Hali naar Javaƒl,l4B waarvan ƒ 18,881 aan BpeOM en ƒ 1,09 aan koopm >]i. De voornaauiste arti kelen van uitvoer waren eetwaren ƒ 169,181, ruwe katoen ƒ43,212, buiden ƒ82,899, koffij ƒ150,770, klapper- eu kat jaag olie ƒ 220,516, paarden ƒ10,946, rijst f I , k. 13,879) en tabak ƒ193,946 (pik. - De waaide van den uitvoer van Java nar Bali bedroeg in ISóG ƒ375,899, waarvan BA. 57
do reedc van SoerabaJß moeijelijk maakt. Te Batavia heeft, men liet kwaad zoeken Ie ver helpen door hei gedurig verder in zee uitbren gen vuil de hoofden, tusselien welke hel van boven afstroomend water der rivier Tjiliwong door de stad naar zee wordt afgevoerd; en aan de uitmonding der Solo-rivier heeft men door ceneu stroomlcider den afvoer van het slib eenc meer noordelijke gegeven; maar het is te vreezen, dat op den duur mcnschclijk ver nuft niet opgewassen zal zijn tegen natuurlijke oorzaken en omstandigheden. Van het "Westen naar het Oosicn zijn de voornaamste rivieren aan de Noordkust: de Tjikandi, die bij Tanara, in de residentie Bantam, in zee stroomt; de Tjitarocm, die uit het gebergte in het zui delijk gedeelte der afdeeling Bandong en bij den hoek van Erawang in zee valt; de Tjimauok, die bij het gebergte Papanda- Ontspringt en in bijkans noordelijke rig ting, bij den hoek van Indramajoe, de zee bc reiki; de Tangoelangin, die di heiding uil ]i,ri;ik 'Ie residentie Japara en de lot de residentie Samarang behoorende afdo Dcmak; de Solo-rivier, do grootste van Java '), die i aanvang oeemt h hel tusschen de resi dentie Djokdjokarta es de adsistent-residentie Patjitan aan het Zuiderstrand gelegen grond gebied van Soerakarta, en, na deze residentie te hebben dooigeloopen, in de residentie Ma dioen bij Ngawi de belangrijke rivier van Ma dioen opneemt, dan haren loop vervolgt door het zuidelijk gedeelte der residentie Kembang en de tot de residentie Soembaja behoorende afdeeling Grisscc, om zich tegenover het fort Erfprins in straal Madura te ontlasten; de Brantas-rivier, na de voorgaande de belangrijkste van Java: zij Ontspringt bij het Kawi in de afdeeling Malang, (ïoor luopt de | ie Kediri en liet zui delijk -■ residentie 8oe« ondei den as i&n Knlimaas bij de stad Soerabaja in straat Madura. Bij Modjo Keit<> selieidl zich een arm van de I'rau ■ au de I'or rong-rivier in eene oost-zuid-oostelijke rigting, op do grensscheiding van Pasoerocwan en Soc rabaja in zee'). Aan de Zuidkust zijn als eenigzins belang* rijke rivieren alleen te vermelden: de I'rogo, die bij Djompret op den Sindoro in de residentie Kadoe ontspringt, en, na d" rivier Ello te hebben opgenomen, bij Babahan » l de residentie Djokdjokarta in den Oceaan val»! de Bogowonto, die de grensscheiding uit maakt H'ii de zoo even gemelde residentie en dw van Bagelen; de Seraj o-rivier, die mede bij den Sindoro ontspringt, de residentie Banjoemaas doorloop' en niet ver ten Oosten van Tjilatjap iv ttf stroomt ; de Tjilandoei, die als het ware lani cheiding I Regentschappen en de residentiën < Banjoemaas loopt en zich ontlast in de ' An&kan-baai, tegenover het eilandKambang de Tjimandiri, die in de Wïjnkoops-baai ui*" loopt. Dal lief in een land met zoo vele ! van welke een zoo lal van groots* en kleinere rivieren en bergstrooi) tl afkoni^ 1 )'i<'l aan Watervallen ontbreekt, valt ligteUP egrijpen. De meest bekende i mdi men j" liet Buitenzorgsche op het landgoi I de J'i« inger I;. i ntsohappen in de nabijh elli van Bandong en Boemadi in de rl " sidentiën Kediri en Pasoeroewan, en in de»* sistent-re.sidentie Bal ;. Ook w op Verschillende plaatsen minerale, zin zwavel bronnen, en, voornamelijk in de nabij' ll ' 1 ' van vulkanen, stikgrotten en inoddei \s ellen »•* getroffen. De meest bekende minerale bri zijn die van Gebanga i Selokaton en Pablingan, de laatste i vanden Lawoe Op Kan !'andan, het huid '•' ii, w aar men, op de uitgestre» liciil van nog geen bunder gronds, Booi ten ran bronnen \ indt. < i teil noemt men die \a:j Patjal raman en andere. De vuurbronnen Ka.; Api in de residentie Remi ' 11 /iis id en die in de residentii '•}. t , r 1 rikt Maugar) zijn zeer merkwaardig) *5 ') Deze rivier 'n den naam kent, i et l.'.j eiidhcid de atrüüi» of de grootfl rivier van •lava is. ') In ilc nabijheid van Brantai, die, ni in bi '" llf ,l- Ualan neemt, den nanm van K<■""'" terwijl /ij in de ifdeoling Modjo Kerto beken' der den naan) van Melirip-rivier. JA. 570
' l ' l ' diepte gasstoffen stroomen, die zigtbare J ' ll ""iwi vormen. y ' :iv; i heeft ook oenige sclioone bergmeeren, t ° a ' s het meer Danoo in do residentie Ban tj, 1 ?' >" du adsistent-residentie Buitenzorg de de 'X, ' u " : ' : '" '' t: ' >rt " Ul - I ''' Regentschappen •"> Ki l; ,' : "' a Bodas, dat, op eene hoogte van |,g 'V voeten, 2,000 voeten in doorsnede ■ I het zwavelmeer Kawa Patoeha, op eene ; ° »an 6,917 voeten en 700 voeten in liHol'ï" 1 '' 1 ' ; <Ml '''- Telaga Patongan, op eene '' van 4,968 roeten; in het Diëng-gebergte, .|,.' S(l "'n Pekalongan en Banjoemaas, het meer 1 1( ,"""■-" op eene hoogte van 6,681 voeten, en g " ll:| i' Dringoe of Brhio op eene hoogte van /oeten; in de i ie Te- '), op eene hoogte van 2,338 voe g ' "i de residentie Pasoeroewan het meer "I Eüindonan, en het Blaauwe Water jj. an Joe Biroe; b Beeoeki, aan den zuidelij 'er | VOet vatl ( ' cv -L" llll)U -' lll > '/- nt ' n meertjes, de ■ -' t(! v;ul 'nini 700 voeten. In de resi- le Japara ligt een meer in het binnenland, J..J' 1 "' onder den naam van Binnen-zee. In ïëto+ ' s ecu zcor v ' sc '"''j' c meer » d*t eene heefi van 8 palen op I palen breedte; t 'J' mdc Preanger Elegentschappen het meer ,, (i M - v genoemd «rordt, als vol van slangen en ' 'ach hebbende. Behali e deze en meer an ,l '' "n'iii'n zijn er op Java moerassen, die in 'Jostmocson soms geheel opdroogen en ■ii. In iu-1 zuidelijk gedeelte der I; ppen vindt men er die dan ."'■l paarden en rundvee leveren. behooren tot de meest bekende n/was, ibarawa, hel groote meer in Bamarang, ?*J lijdelijk ouder water loopt; de réma Ba ' J 'j" in Bagelen, ondiep en met kreupelhout ( | ( , ri ; inij Boevraja in Banjoemaas, die Z| ' ' ' ;i| de rivier Tjitandoei tegen de gren i.' der Preanger E) ppen uitstrekt 'lt'n- l ' <: lS(l^iu ' u AniiL,-i-,i-b:iai; en in de resi- Kediri de i : ing of Peningen de ■j*' 1 ' '".i uitnemendheid dus genoemd. ens derzelver uitgestrektheid, meest lic» j v i l ' x ' ( ' || > die, tusschen hoog gebergte '''. fuimschoots voorzien worden n Stroomend water, zijn die van Ban i, Madioen, Kediri, Malang, en Poeger. '°ord- en \\ , a is vlak » doch \, :. Zij v °or een riffen, die zeer vruchtbare gronden bevatten, maar ook voor een gedeelte moerassig zij». In het alge meen kan de bodem daar vruchtbaar liecten, naardien hij, van liet Bantamschc tot ProbolintTgo, bestaat uit aangeslibdcu grond, waardoor on der anderen de uithoek van Japara, die vroe ger van het eiland Java geseheiden was, daar mede vereenigd is. Ten Oosten van ProbolinggO wordt de grond zandachtig, en verder moerassig en srwavel achtig. De Oostkust rust op bazalt en daar verheffen zich de bergen Telaga Waroe en idjen ofTassem; terwijl de Zuid-Oostpunt, die als een .schiereiland aan Java vast is, in het Proan-gebergte zich verheft, maar toch laag afloopt. De Zuidkust is in liet westelijk gedeelte des eilands, tot bij den 107° O. L., zeer berg- en rotsachtig; verder tot den 109° is de vulkani sche bodem nabij de zee met kalkgebergten ver mengd. Tot op 109° ü' is de grond zandig en hoog, waarna zich weder kalkrotaen verheffen tot 110° 25. Van daar tot op 113° strekt zich eene bergketen uit, bezuiden welke kalk aardige en hectc bronnen opborrelen. Dan heeft men weder tot 113° 'M' eenen hoogen, zand ochtigen bodem, waar alsdan tot aan de baai van Gradjakan ceue bergketen volgt, die aan het strand rotaig is. In het algemeen levert de Zuidkust van Java ecu verheven natuurtooncel op. Hooge, steile eu woeste rotsen en klippen, waar irecu schep sel zijn verblijf heeft, dan do zeemeeuw eu de zwaluw, die in de holen eu spleten hare nesten hebben, rijzen uil de diepte op eu trotseren de woede van den Oceaan, (lic zijne golven ie ver geefs verspilt om te bruisen en te klotsen in deze reusachtige gevaarten. liet Noorderstrand, dat, gelijk reeds gezegd is, meestal uit aangeslibden en moerassigen grond beslaat, is door de men iteld heid eu daardoor meerdere geschiktheid voor den landbouw van den bodem, over het alge meen het meest, bevolkt, in weerwil van de on ie moerasdampen, die eenwel, zoodra men een paar uren gaans meer binnenwaarts van het strand verwijderd is, voor een groot te hunnen verderfelijken invloed verlie zen eu door eene meer frissche lucht vervan gen worden, [n het binnenland en aan het Zuiderstrand behooren tot de meest bevolkte : reken de tusscheu of ook wel ten /.uiden der bergi , zoo ajg tel : '° (lcr Preanger Rej schappen, het guid-oostelijk gedeelte van . jocmaas, do resideutiën Bagelcn, Kadoe en ij Tl ■ — V; iti i,,,, . van ecu dei- loj)[icn w 'Hia-(scii JA. 571
Djokdjokarta, de vlakte van Soerakarta tus scheu de bergen Merbaboeen Merapi ten We - ten eu den Lawoe ten Oosten, voorts d Madioen en Kediri. In de binnenlanden treft men doorgaans eene gezonde luohtstrcek aan, waarin zelfs de Europeaan, mits hij zijne ropeschen leefregel wijzige naar de eischen van hel klimaat en zich niet ir veel ontzie voor iken \an behoorlijke beweging, zeer leren kan. Wel hebben et in 1849 en volgende jaren, vooral in liet Centrum VU Java, zware <■pi.li xscht, die, na in de bergstreken aanvang te hebben genomen, zich ook naar de vlakten uitbreidden en onder (ie be volking groote verwoestingen aanrigttenjmaar na al hetgeen dienaangaande ter algemeem nia is gekomen, schijnt hel aan geenen redeUj ken twijfel meer Onderhevig te /.ijn, dat die bun ontslaan te danken hebbe den damp kring, maar tevens dat armoede en gebrek op Vele, .'I de lirvitr en de verspreiding er van niet weinig Ineen ile Klirupcancu liiil alleen, . hunne bedienden en zelfs lanzienlijken onder do inlandsohe bevolking er van bevrijd ()|i Java /. ; jn oenen, Ie «elen de drooge tijd ■ tijd 0 On. In de langs hel derst! of W'estewind | | of min uooide lijke I 7 of 8 uur in den avond uil het Zuil landv. ireekt en veel ' tig bij lu de aan bel Zuid. ld zuidelijke winden, di slang van de ■ i mui oostelijke of wesle \\ unieer in die residen lijk g( treder. u den wind tot de uitzoi kan men tooh ai Of hel in di' .ii de beide der voorbeeld, dat het in dat saisoen in vier maanden regent ; maar toch mag dit' voor eene zeldzaamheid worden gehouden en veel meet dan vroeger schijnen tegenwoordig in den droo gen lijd mi en dan zware regenbuijen te ralleni terwijl daarentegen weder deregen-of Wi sous, «al aair/aat de menigte enlangduriglieW der Imijeii, \ ooral Op de vlakten in he\ schijnen Ie zijn afgenomen. Er zijn strek** op Java, waar men in den regentijd tot 1 ( 2 uur des namiddags liet heerlijkste we Zelden vódr dien tijd of na 8 of '■) uur 'sa regen of ouweêrsbuijen beefi ; terwijl men gW jaren had, gelijk nu QOg elders in W Archipel, dat hel Iwee, drie i Lui 1 ' 1 ' 1 achtereen dagi lijks : : > opbo u ' (lelijk zwaar k (■■renen. Wel heeft dit plaats in \ele Imtvsl reken, en ontstaan '^ :l1 door de zware handjir'.s of plotselil tingen der berj die dan t deel van de te velde staand. door overstroomingen om I schijnt vermindering plaats te grijpen. L>i< anderiagen in de weêrsgcstelduei I zijn ***\ .seliijiiljk toe Ie mliiijvcii aan het, I g r | dm VOOr de mei elk jaar tO( terwijl ook in die residenti n, « i rteelt bestaat, de groote I suikerfabrieken, KooweJ aan tin, ierhouti ". jaarlijks aan brandhout, i nig heefl ' u. <'pde bi en ; te ■rn moeten tot /eken- hoogte de ove rn meer plaals niakc 11 vO nieuwe koftij-Ounph toenemend verbruik > an hout i troar de te« akolen te ko: voor i kopersk dient, maar ook VOOr hu ■i Nederland de turf, noopt den • 1 op de Inj bevolkte i vei I hun i | ili ''' | >r vat bouti kool een Ie zoeken, uaarliij hij dan I keu land mei /uu iijilihjk ontt reki aan den di u i ■ 'J lll ' 1 den, of Van heelendli i I leu <j \ , ' min de duurt gewi lijk \ ter ii vijf weken. U' Ia de \\ e 1,,. h -il bijna on ') p 11 i ren il JA. 572
J" de kentering evenwel, vooral die van de ° st ." op de \\ . zijn «e niet zoo [er, terwijl in hel mid- ? B yan den regentijd zij veel van hunne he- I !r''eiil verliezen. ! ; i, en meer "«onder die van dei entijd, |j IJ ' 1 voor llr gez Iheid di I van n in de tem - 1" "" '• die dan, terwijl rij i 1 >- s , door de onweden plotseling afgekoeld "'"> waarbij dan no de aitdampi ' '""■> door la e i crschroi 7** 1 nu weder bevochtigden bodem. Later, in de tuarij, doet , Ol! i rijstbouw °rtgen ontstaan, zoodal j° ''wWsschende avondlucht, wanneer men in ibijheid van rijstvelden woont, aan velen ** ' l ""it te slaan. In het liimieiiland i ■ n evenwel die wei koorts, I.",',''' onder der Baam i j e . s > w aarvan som ide is, om "Jder te doen bezwijken, weinig of niet, dwalen beefl men op Java minder dan in " eilerianil, k niet ''"' hevigheid. Daarentegen lijdt de Euro ■ ''" (l ' meer aan liaemon b dingen, weinig beweging, of aan ii„ ''■'•" '." Du ikziekten, hetzij di I ver ," '■!'''' ■ i en, bctzij door een te o i '*elend dieet. Buikziekton zijn evenwel ou ' de bevolking niet minder menigvuldi '' om uoiv.i ■i iq ca on mat , *werf onrijpe, aard- en bootnvruebten, / ater meloenen samaii'.'ka) en iok het eten van ketan '"'"■'jelijke verteerbare bereiding van rijst), van |j ° n g (een wortel, die in de bosscl ;|i '" wordt,) of ander ontuig, Maartoe gebrek M ." ''eter voedsel de toei lugi di ; ter ,l ( J "el ontstaan van djsenteriën onder haar ook "''i gebruik van opium wordl bevorderd. Puilis rij i ondei di bevolking V oor 'i u ' Ban i '' l ' r z " i ' vl ' landsche di i rouwelijki kwakzalverijen in de liiig j' ' toi stand gekomen •«ftfy ' 1: " ' ; '" -'I ' ■ Oemd wordt, en '■•''iiili,',"" ','" s B*n di '.'''■"■ t oiel d worden tt *" ' /J ' '■ do ii ' ""' overal en tei v 'vi\.^ lil kken maatregelen, als ook die ter opleiding vnn Ja vnnnsehe Vroedvrouwen en Geneeskundigen, waardoor het te hopen is, dal de bevolking meer en meer er toe gebragt zal wordei haar vertrouwen aan de inlandsche doekoi ontzeggen, kunnen niet anders dan i invloed uitoefenen op hel ing, hetwelk, blijkens h< onder /al worden medegedeeld, in de e jaren belangrijk is toegenomen; want hei is vooral door zijne talrijke, en, in \ lijkinr; met andere gedeelten van den Archipel, meer ontwikkelde bevolki i iknd ■ ■ene kostbare bezitting, en ver bo\> Nederlandsen gezag staande, ge westen, een land van produktie en van cou siunfic is. Vooral in liet plantenrijk biedt Java, ofschoon in de geschiktheid en vruchtbaarheid van den niei rijker bedeeld dan zoo vele grootere eilanden, l ! . Bor cheidenheid aan. De bosschen zijn rijk in goed timmer-, meu bel- en brandhout. Als limmerhont komen in aanmerking in de eerste plaats het djati-hout, het wali-koekoen, b oe en het i wijl als ïneiibelhoiit verdienen vermeld te worden bet sönó k leren-hout. lü<t en daar vindt men in sommif a hel zou Bapan-hoat, wel niet in grootc .il om hel bewijs te 'at de produktie er van op Java mogelijk is. Onder de verschillende sa brandhout kun sambi, klampis, m'lokko, I De warm trefi rondom de open pleinen, vó<sr de kri of dalnis (wonil t inlandsehp Vr, en Regenten, wordl noch voor timmer-, brandhout gebruikt. De fraaije tamarinde aanplantin- tntrefl dan la. i van kota's of hoofdplaatsen van i i produkt, dal zoowel VOOr liiniienlaiiil.-ihi 1 eonsiun' tikel is. De Iji \ er of op pleinen. Voorts vindt loc of verfboom, de i en hal ' '-'ifl- en kapok likt word matrassen en kv »CTB. I ' boom, JA. 573
die zeer Bpoedig opgroeit en zelfs als brnndhout ■ waarde beeft, wordt in do koffijtuinen geplant, om de komjheesters tegen de te felle hitte der ton te beschutten. De kaneelboom produki i : ;| ;I ' S de Ceylon maar ruim eoo kraohtig van unaak. rschillende soorten van pi ider vermelding verdienen de Boorl ran cndi: kadjang-matten wor ,i.i ; de areng-palm, die de o belangrijk artikel van binnenland en self* van uitvoer naar an \an den Ajchipelj le\ cri; en :il de bekende kokos-palm of de klapper ludmijn voor de bevolking, :' dorpen bij voorkeur onder zijne lommer verscholen liggen. De koffijboom o f .\,,, ',ti ongeveer anderhalve eeuw va inheemaoh geworden en waarvan de aanplant ti ' l|; J n;i 800 millioenen ~,i | s uit' ■ voor liet Gom bron van inkomsten. De wr gchilli ; i van bamboe, waaronder \ Iding ver en djabal, /ijn voor de bevolking o daar /.ij rerpen van huiselijk ik, voor mand" en vlechtwerk ter over" ling van allerle in de Jv onden, die van Borneo el tol binden door de in het wild, en /■ju, waar r zijn, ip bel i. Tol de pel ppel, de citroen , pel, de . djamboc, doerian, d de wa h appeltje, in allen, de de Europesche aardappel meer en meer bcgini r ' I tn worden, voorts wortel n, koo telein, zuring, salade, Belderij, pieterselic, sp J ' nazie, andijvie, eene soorl Tan aspergcboontje 9 ! ook erwteo en tuinboonen, radijs, rapen, ka* tjang, peteh, dji cidon hriil van rijstsoorten, alsook Turksclie tarff' (djagong), enz. Eindelijk brengi 1\ < aog vooij Lndigo, tabak, peper, ' lip!"" in eene menigte van m< doi ial knii wortelen, terwijl men nu laatstelijk mei innen [g er de kin- i I l '''' 1 . 1 ' Nii grooi dan ui het plantenrijk jj de verscheidenheid in het dierenrijk. Wel vin* men er de oliïauleii iiicl, (lic op Sumtttl» " troepen rondzwerven en veel schade vci keu en niel minder schrik aanjagen, dan zoo ver /ij getemd door inland >tei) * op nagehouden worden; evenmin kau men* 6^ ! iimcclcii, ezels ') en muili J ' vS hebben. Maar men beefl i r den b ifl'cl ol »' bouw, die als ploeg- en trekdicr boi cnaai terwijl ooi meer en meer in achting k< nni '" in de laatste tijden veel verbi l ! " r ; vooral worden di \;in de eilanden Madura en Bali Loincn bult, dien zij voor op den rug b( : l)cn, te «ijzen op eenen i schap mei bel Benga over hel algemeen schraal en weinig melk en boter. De koe ij pc msutregclon, door liet G 80 jai omen, om in l. • > 1111111111 < .. d. Hol wai da tl i verwachten. Ui . p tijd werken ■ ten c en di .nu voordeel te Irekki vri'in. ü r men den aitiondi rt, in 1 ,i I"' 1 " den ; ■ md dii r di hand nul i JA. 574
pen voor gebruik op de reis uit Nederland aan ■en die op Java achterblijven, willen er '"!.■' tieren zonder groote zorg en kosten, ter *"j' bel voeder in de lage streken aan de stran '"■' 'e r& Ite -,-.■ verlaat. Paardenvindt leveelheid, maar ven eer klein van stuk en bruiki voor het De voor wagen- en "JPWrden mee I rten Komen uit ® " r in de residentie "in, ~ii Kadoe, uit de unieer j." ' l(1 residentie en uil de j - Bondowosso in di ie Bezoek! Maar /" Vl 'nilia» woi-ili een grooi getal paarden van 'J'"' 1 " 1 ' 1 : eilanden ran den A.rchipel rngevoerd. . cijfer er van niet minder " :iu 8,268, waarvan: 1111 Bali 544 stuks * Knia. ..'.'.'.'... 1,836 , " Celebes 610 , " " Lust. ... L 3 » " Soembawa 'i^- : > • ' Timor 307 » " hel Bandcll .... 1,086 , / io Molukko'g 17 f ' w 'jl van Nieuw-Holland nog Wet di O erd 30 , : aan- I, oai Int paardenn ■ te erbe ''■''ll. ,-ii; ing wordt i \ ;| n de \ n , in de Preanger B u hebbende Btoeterij. Er zijn deskund dat men zich voor die i lalen bij hel 1. m( raerriën, in A.rabië biervan wezeu mi si.-i:it, is van baar niet veel medewerking tot eene verbetering te wai htcn. apen zijn er niet in | tal. Bekend onder den Daaro van kambing Wolanda, of Eol •lie geit, duidt deze benaming aan, dat zij i thuis hooren. Hun vleesch is niet bij zonder smakelijk en zij hebben \. '.echte wo l, | i liel'l men, vooral in de bin geiten aan, wier melk envl ordt. : tamme varkens, die zwart en klein van stuk, doch bijzonder malsch en snia eh zijn, is meerendeels in lian ige begrippen, ontzegd is, var kensvleesch te eten. Hel is moeijelijk u- be op Java t'hnis hooren of daar van elders zijn i U maar zoo veel schijnt, men vei] utig kruisen met de wilde, varkens. In de binnenlanden is het voor beer op nahou.de, daar zij en bc- Ondi ook houden en katten, doch volking ondei- de om zijn di ■ fraai kan men ie nit a worden I veel M vrij houden van huidziekten, de wilde dieren van Java kau gen den rhinoceros of neushoorn '), . ijk in hooge en ophoudt; — 1 liOO ikte der u ■ en. De I niet doen I e lun- D kan. Lu ilc vaarde verkochte ij o, bc r ' !t "1' Javn ») Die \v ' ' l 'i n > .lat ei u " '" l 'J ati ' u onaangc ken. JA. 575
derlaag door ze onverwacht on meestal van achter ogen. Op klaarliehten d men ; , daar liij zich dan huilt in I hen, om onder de lommer en l>ij een er de koel;' ten, terwijl hij ce i vallen van den avond en zelfs liever noj: later rondgaat om zijne prooi te ~ Hij al .Ken, die door tijgers op Java jaarlijks plaata grijpen, is h< et hun over het algi aan het i herten Me varkens,ontbreekt, liet Gouvernement ir verminderen, i uil Ie loven, die. in de laatste jaren aanzienlijk verl zijn; maar de bijgeloovigheid en onverschillig heid van den Javaan zijn te groot, om van het uitloven van premiën de resultaten te verwach ten, die men er bijv. in hel moederland van 'U '). Me oorten heeten mat jan lo ort, mat jan ■ t, en matjan lo it van luipaard. bruine vlakk' ■ ■ i • I>, of bantl -i'-h op in . Hij is van eenei hij dien nimmer geheel aflegt, Hij is niet ge i i n die hem opi il met Liefhebben van de il;m van den bantèog te duchten hebben, daat hij, niet doodelijk getroffen, zich met de selijkste woede op zijnen aanvaller werpt, z OO Hiel \t>>i i;lf, door het beklimmen van cene" bo , zich aan liet gevaar onttrokken heeft. l )c ' bantèngs grazen l>ij kudden in de bosschen <'" de stier is gewoonlijk in de voorhi «rare ter bescherming der wijfjes. De Btie* paar! ook mei de kneijen der bevolking, dW in de liusselien komen grazen, en daaraan heen men een ras van trekossen te danken, dii gewone vee ligtelijk zijn te herkennen ''" om lm meerdere kracht eene veel gn waarde hebben. Wilde varkens of zwijnen vindt men '" groote menigte '), en zij rigten ook veel sch»<w aan onder de \ I ken-iel, waarvan /ij groote liefhebl waartussenen zij gaarne hunne jongen wei .Mi n heeft tv.ee Boorten van wilde varke aan hnnne meerdere of mindere gl den meer of min Bpitsen tiuit Ie heil zijn. De OOrt is nin Ie nadelen, en wordt ook minder dan de kl' 1 ' nere in bewoonde streken aai ' j i le, i li der % ilde v a . j uict »"' makelijk. \ oorts heeft men nog op Ja merkwaardig door de ei vet, d kende oliën ter \ erhooging van den .i ■ ■ 1 1 , en ook 11 liddel dient; jakhalzen en wilde In»"' 1 [ hellen (inendjani.an) en kidair li» van herten, wier vlecscli ei : lli;i , r j u ildbraad levert, alsook do kantjil, eene herten tonder hoornen, niet rccl dan een haas, en een lief diertje, dat g"lj kelijk tam gemaakt kan wordi W en van apen, ook den mii I ' 'i fH huid, die in holen zich ophoUO -■II door de i 'hinezoii met maaK • genuttigd; itekelvarkens, i *** " i) i leder werd in Japan op II < vaa den i i en doodi Icirll / i_ ; 1 1 ■ Ihedon vindt dan in ■ ■) Rondom de luikerrictvclden in ld ■ i' lieinin wel niii idiij I ' '. kraobteni welko d ion ■ ■■ ;il te likkelykhei K)g«rhmod I I »»n -i>(.'ten tot !. Muren van t« naken, JA. 576
muskus- en andere ratten en muizen, de J ' lllil "> truc kleinere soori van leguaan, die op kippen en hare eijerei '"" iV: 'h, die zich veel in koffijtuinen.ophoudt 1 ) '!" '''■ eekhdbrn (badjing), die veel e duchten van iperboom veroorzaakt. , Oadet i li,. verdienen vermelding ''' Paauwen, die Bieb veelal ophouden 1 'il van tijgers, op wier uitwerpselen zij 1 worden te azen, en een wel droog, "X* ceet eetba ? ; valki iori van wouwen vale kleur zij' e overeenkomst ataijen, wachtels, gieren, * s '■" pelücanen, cm paar soorten van | "Ppen, waterhoenders, verseheid !■.',' Vl " duiven, bergeenden, log, /.«-aar van vf'n n Vet > 1:ili ".- ri1 ""' (TI " ''-"lank i door Europeaaenj oSc U>oenders •), mussohen : ')» Hmmerma ? • rtjstdiefjes, die gegeten worden gelijk hier :i l ""li- de vinken; de beö, k>o \ veer j ""ze ekster en voorzien van ïwart eenen heerlijk blaauwen gloed, waar f M ' u de booggele kraag om den bala schitte ( " i ' 1 ' afsteekt, een vogel, bq i ( "' te lier,-n [ eindelijk de bL ""''■'Ha '), een. I zwaluw, die zich op houdt in de holen ran de steilste, moeijelijkst te beklimmen, rotsen, vooral langs het Zuider straud. Hoi li 'i ') en dvi op Java i en rijn vooral in de binnenlanden zeer goedkoop. I wel zijn duur en worden mei n iteeld. Onder de vledermuizeu bekleedt de kal. eerste plaats, daar hij eene grootc ■ beeft. Zijne vleugels zijn voorzien van haken, waarmede hij /.'■ rruchtboo incn, die hij gewoonlijk Andere soorten van kleinere \ , die veel in de huizen des avonds i ui in iekei i lijk, even wel de ons ij veel onreine insekten, in het bijzonder wandluizen, in di Zee- en nviei lieren vindt men . i bed. Van de hier te land soorten heefl men d 1. garnalen, ten, krabben, tarbot, tong, rog, spii . haaijen, m de hier onbekende, daar te huis behoorende de ri. ding de tamliru en vooral dr '•' Dit dier, gri len wezel, wordl Icofflj t te alikken en in zjjne uit lea tei lig te gevea, Van de -il, dat de k is. clihaan, «i e tafel der (Vuaije vogel 01 liij lerend woi n, ziofa paait mei ""<■ kip, en wai i inj inlaodtohe bo "'", dn' Inden, sr.,' '' Uauoheo op in plaat *) V i . t.- bekend* vogel 'liii,,., : op in hel bijioa I v *"'■! |j '"■ De in i * c ' l '''kii ' v>l " '"" V ' T '" Vt 'lii,|, 'i^'"'' 1 "' "" trend* 1 1 rerpiobt, h pmfa 15' uc lt suort vun \ lik«ijU /'■2"> en meer per half Ned. poi drie loorten win gemiddelde waarde by di n uitvoer berekend op ruim /' 12 bet I. nd. <) De gewone Javasche eend is smakelij zoo sterk van smaak ah de liicr ti Door liare kleine vlerken k i Imrc cijcren, die gezouten worden, <i gedurende i maanden I .1 cenc brei van bontascb en zout of fijngestampte roode steen niet zout, is de eend voor den Javaan, die er soms 100 of 200 <>l' nahoudt en dan daarmede >ote afstanden van zij: cene ruime bron van inkomsten. Die eijcren den hard gekookt, bij de rijst genuttigd en •1 als ecne lekken wL De meest gewilde zijn dr grati-eijeren, die i„ de r. ' >ocrocwan in don omtrek van rati-meor ingetameld worden. If illioenen van die eijcren, die I BWMrd kunnen *< verre verzonden en maken daar door een belaiiL'rijk bandeUartfkel uit. •) Men wil, dal m dit di« ! Daar nu I ra] ,ip .I;iva aantreft, zon mon ! dat de genoemde residentie bij voo .ijkelijk mede gozogetnl JA. 577
è .irtoc bestemde vijvers ■ wordt geteeld en gi De zeeschildpad rondom Java moei in zwaarte onderdoen voor dicu der Moluksche zeeën. De 'il of kaaiman houdt zich op langs de [en en bij vooakeur bij do uitmonding der 1 1 \ ieren. Hij bereil I i| a3O ,i. Diep in het binnenland vindt ~ doch niet zoo trom. Wulvis rondora ,l ;l <, ;i ; zij ziju er enkel bekend ■ jan-mina. \ vindt kameleons, eetbare groene kikvor en en gekko'i houden zich en, waar zij ■/.'< en. Jlct laatste dier, (door dvu id in reel overeen] groo ij door het geluid dat hij maakt en waaraan bij zijnen I is de echter r zij soms — n i genoemd ■ lottan ■ lan| ihter den kop. uuron i i ii zich de I VI ■ d, die . De witte : taii het . belust op i houtwerk ■ zich in ontelbare menigte overal wa»J zij door suiker of dl wordi ikken. Soliorpioenen end-, i (klabang), die soms ei ben \&n ■!■ a 5 duimen, ho meestal "1 ! in uitgewoonde buizen en o\ e ' 'ni'l luiiii is, '/'.ij kunnen zoo pijnW* i, dal dikwerf koori zijn, zoo men uitwendig middel tegen 1 1 Hel delfstoffelijk rijk li belangrijks op. Goud en zih ■ en hi i er, dal om :■!! te weinig beteekenis, om Bel ijzererts ia ook in Ie | heid :i om er voord nen | rekken, e run zeer inferieure kwaliteit. Diiunniit l en er aici , n heelt uien ei' ZWU) el ill OVCrvloi ,(i- is, es de m itte, die olcn had men den aan de \\ estku Zand.baftijen ; di ■ iaan onderzoeli 1 1 efl |i; ' ' |( - bad, dal de boe lani \ cel (e wenschen overliet, om illlliiunte lijn, \t■ 1 ( l r-1>:11! i . i,i ! .. Hetgeen echte) nan hei eiland Java, |i: .' vruch'tbaren en i oor 11 die wegens haren aard, bare eeiie Ijt - -, 11: i \ in ' deelten vn liijnf weini o( te bestaan. Volgens hunne i leve, Java bel cci len door ecn< u Sultan vn dat i-inde ziinen i u i) [i eer op ' • • ü door in 1 JA. 578
\'' n menschen zou bebben uitgezonden. Daar, rijk, ten tijde van Daeii s, in de inland fl mes nog oiei kun»en b, overeeu ., i- toekomi van liike bevolking te heb """ gegeven. , "'■ | ligi niet in de strekking van dil fl ' ''"'"«'k, vin, door een uitvoerig ondei ohteu di( fraai tol e" 1 '•' en, zoo dii ovi ! >ok o m na te gaan, boe Java verder ba , en Ma! ~,, htige over igen, ons aangaande de bevolking en bare ■ : 'ilni meldt, daar hel bier meer i< de bevolking : «stand, in verband nul Ons be ■n,l Mi. ' J l> J groote volksstammeu, eteu: ,1c : lijk deel di pn de V| V||l!( i oentnun en het oostelijk ge s| l| ' llr : o,- Soendanesche bevi v >-ii■ 1 1 oiei verder uit .hm tol aan de rivier n '• M.uiilkiist en eene lijn, die I ir in eene Bantam, Preanger EU Buitenzorg, Krawang en ' '!° n . alsool ' s triktrn van Ba . door baar zijn . Men i refi in bel '/.uiden \an Bantam i lanezen eenigzina af« : tam, de Badoeïnen (zie bel daarover lend artikel) aan, doch het verschil ii : bel BoedMame, « de mvi ■ die beweren d II zich ui l dien boofde de I» ao B ni o f ioi pro lieb het algemeen onver blK v lle verschil van taal, dezelfdi den, naar hun uiterlijk voorkomen blijkbaar tot a, c;i in hunne - \\iu den de Bo< trekken, maar I >uwd, misschien fwijze en van mindere bedorvenheid door \ n lus! en hot veelvuldig gebruik van o] r het elte dat men beoosten So. i met i!' 1 oostelijke akassaren.de bei i ra en Bo [ndiërs en men in het oostelijk gedeelte van Java, en wel in hel 'i den Ji o volksst nic bcvol s ge trouw gebleven bel' de Brahminisehe .neust, zich gehi iderd liou.' ili I is fckelijkj om van b stelling te :■ onzuivere ■ nog het bewijs niet van onvatbaarheid er voor, en omgi i of gene onder kan wordi te zijn. M i toekennen van .1, kuischlieiil, arbeidi trouwheid i.verdrijvii makei Neen, >lking, boe uilen i van men • om te kunnen iin zij zich jnet den trap van be ten- o 'il' ZOU iantia Baten», *lthao« ;uu allerlei onwd. JA. 37* 579
ƒ 213,254 aan specie en / 1G2.G15 aan koop manschappen. In dit zelfde jaar kwamen op Java rap Bali 30 Europesclic vaartuigen, metende 1,258 lasten, e» 513 inlandsche vaartuigen, metende 3,120 lasten; daarentegen vertrokken van Java naar Bali 2'J Europesche vaartuigen,metendeBBB lusten, en 418 inlandsche, nietende 2,55(1 lasten. Hel getal der bewoners bedraagt 700,000. De Balinezen bclieoren tot een selioon men schenras; zij zijn over net algemeen grooter en beter gebouwd dan de Javanen. Zij zijn goed van karakter, vernuftig, en geschikt voor den landbouw. -Men vindt onder hen enkele personen die in het snijden van kunstige figuren en in het beeldhouwen uitmunten, en daarin de Ja vanen verre, overtreffen. Ook heeft men op Bali zeer goede goud- zilver- en ijzersmedeu; er ■worden fraaijc schiet geweren, krissen en pieken vervaardigd; niet minder zijn de Balinezen be dreven in het staalwcrken en maudemaken. Aan de stranden wordt voor eigen behoefte zout aangemaakt. Du vrouwen spinnen, weven en verwen katoenen en zijden stollen, die voor kleedjes en hoofddoeken dienen. Er wonleu ook passementen gewerki van valseh goud, waartoe hel gouddraad uit China komt.. De huizen der Balinezen, zelfs die van hunne Hoofden, zijn van klei en door muren van ge bakkeu of in de zon gedroogden .steen omge ven. De paleizen dei Vorsten zijn door pleinen omringd en hebben veel overeenkomst met die van Djokjoknrta op .lava. Binnen in het pa leis is eene kleine steenen kamer, die de schat ten des Vonten beval. De dorpen lellen dik werf drie duizend inwoners en zijn door zwaar geboomte overschaduwd. Indien zij door Brah manen bewoond zijn, beencht er eene groots zindelijkheid, doch indien zij den Boedhisten tol verblijfplaats strekken, dan is het er vuil en morsig door de menigte varkens. De taal van Bali is naauw niet die van Java verwant, en splitst ziili, even als deze, in ceue hooge en lage taal, waarvan het gebruik zich regelt naar den rang der aangesprokenen. De oude heilige Kawi-taal is er niet boo geheel als op Java uitgestorven, en wordt dus bet best op dit eiland beoefend. -Men kent over deze taal de Bcherpimnigenaaporingen.vanden beroemden W. vos Buxbóidt, in zijn werk „'!,<■ Kam S Later heefl zich vooral de heer I!. |'i;n i,i:km ii op deze taal toegelegd, daartoe op Bali wetenschappelijke reizen ge daan, en onderscheidene geschriften in Kawi, in de werken van het Bateviaasch Genootschap uitgegeven. Het schrift is een oude vorm van het Kawi karaktcr, en wordt, niet ceno stift op lont ar bladen gegriffeld. De gewijde schriften zijn in de kaw i-taal geschreven. Bij de Balinezen bestaan vier kasten of stammen: I°. De Brahmans- of Priesterkasic, waartoe de priesters, leeraren en wijsgecren behooren; 2°. die der Ksatrias of Tajatrias, die Vorsten en bewindslieden bevat; 3°. de Vaisijas of land en kooplieden, en I°. de Socdras of kunste naars, arbeiden en bedienden; ook bestaat er eene soori van Paria's, Chandal&'s geheettin. Volgens Rakki.ks /.ijn de lialinezcn van Ce lelies en de Hindoes, die er de godsdienst en de zeden hervormd hebben, van Aladjapahit op Java afkomstig. De Nederlandsche schrijvers, gesterkt door het gezag van von Humiioldt, beweren echter dat deze Hindoes van de kust van Coroinandel kwamen, en door Dr. v. lloc vki.l is opgemerkt, dat op Java geen stellige sporen bestaan dat de Hindoes ooit in \ier kasten waren verdeeld, zoo als nog op Bali het geval is. De Balinezen van de eerste en vierde kaste gaan blootshoofds, en die van de beide andere kasten dragen tulbanden of doeken. De vrouwen gaan blootshoofds en t.ooijeu hel liaar mei bloemen. De ooren rekken zij door loodcn, koperen of gouden rollen, somtijds tot aan de schouders, uit. Zij dragen een lang overkleed. De Vorstinnen dragen zijden shawls, de vrouwen der geringere klasse sleelits katoenen. De klee ding is, in het algemeen, smaakvol en bevallig. De godsdienst der Balinezen is die van llrali ma, doch verbasterd en met de becldcmlicns!, der Hindoes en liet Boedhaïsmus vermengd. Slechts in drie distrikten beersoht de dienst, van Boedha, terwijl elders die van Siwa do voornaamste is. De gruwelijke gewoonte van liet verbranden der vrouwen, die weduwe zijn geworden, is er nog ahijd in zwang, en wel zoodanig, dat de wouw, die zich niet vrijwil lig in het vuur werpt, daartoe met geweld, mi intijds door hare eigene zonen, gedwongen wordt. Eet toezigt op Bali, voor zoover dit. eiland tot hetNed. Indiach Gouvernement ia betrek king staat, is opgedragen tra den A.dsißt.-resi ilcni van Baujoewangi op J«ro's Oostkust; het eiland wordt willekeurig bestuurd door inlaad forsten of Koningen, die Ambtenaren en Dorpshoofden oadw sieh hebben. De persoon mei bel inwendig bestuur hér last heet J'o»///o/,t/t, en liij lid Inleid der buitenlandsohe Baken heeft wordt Raden To- Moiiijyoiig genoemd. BA. 58
i ren, 6i geheel nieuw voor den dag ko men. — Zij maakl geene uitzondering op den dat de mensch uit de hand van zijnen Maker is gekomen mot eenen aanleg, waar van de meer of minder edele ontwikkeling in een zeer oaauw verband stunt met de omstan len, waarin hij geplaatst is, en den in [oor <']> licm uitgeoefend wordt. Is de Javaan niet matig en niet kuisoh, dan mort men niet uit liet oog verliezen, dat hij rocid is in een land en onder een klimaat, waar alles prikkelt tot liet opvolgen der zin nelijke lusten, en dat het gemis van hel dere godsdienstige denkbeelden en strenge ze delijk len hem zomin «rapenen daar . [s hij kruipend en wantrouwend, zou lui, de sedert eeuwen verdrukte, de fierheid van den vrijen meusch kunnen bezit ten, en wat is er dat hem, het slagtoffer der hebzucht en den speelbal der willekeur van an rouwen zou km ' keu? Is hij lui en spilziek, wat toch zou hem, die de zedelijke waarde van arbeidzaamheid niet heeft lccren kennen; nopen om meer ie doen dan voor zijn onderhoud noodig is, < de vruchten van zijnen meerderen arbeid te of met spaarzaamheid te gebruiken, il hij niet eens zeker is van he dat hij verdient? Is hij onwetend en ligtge loovig, wat W er, ja wat wordt er gedaan, om tol meerdere kennis te brengen? Is hij ..aclilii.' en \ alt liet hoogst moeijelijk, om hem zonder omwegen voor de waarhei. l te uitkoi waagd zijn om dit toe een gebrek van waarheidsliefde of waarheidszin, daar lid zeer ligi mogelijk, ja zelfs waarschijnlijk is, dat in de omstandigheden, M hij verkeert, hij geleerd beeft de leu te beste bescherming te beschouwen. oneerlijk, wat anders dan Mee:- voor straf /uu li, in, die bijna niets i astheid bel zijne kan noemen, zoo bijzonder nopen, om tderen te eerbiedigen, ■ — of is de z ■ die hem omri] en wie hij opziet, van eene ijn zedelijk gevoel er ~ orden F w aarlijk in stede van i ■ I men zich veelei i I ij nadere 1 1 making, nog zoo v< bij hem te dekken, dl IlOCb \. ille keur, doof of onkundi uitroe rangen 1 zijn, dan om aan ilr Javaansche bcvolkii | roote mate vatbaarheid pooi hoogcr ontwikkeling toe te kennen. Daartegen zou bezwaarlijk als bcffij' kunnen worden aangevoerd, (lat zij gedun'»" de 250 jaren sedert onze vestiging en de stee» toenemende uitbreiding van oi I, in zedelijken zin weinig of liever is vooruitgegaan. Die stelling toch zon, tft '' verre van iets tegen haar te bewijzen, veele** tot schande van Nederland en het Nederlandse gezag strekken; want, zoo hei hier, gelijk 111 alle zaken, eene onfeilbare waarheid is, dal W licht van boven moet komen, wat, kunnen vragen, heeft het Nedcrlan I gedaan, om dat volk op te heffen, en, ZOO zi.i" e roeping gevoelende, cenigzius te vergoelijk liet nooit te regtvaardigen feit van om schil) _ t Het antwoord op die vraag kan be/v.aaii'J gunstig uitvallen. Welki de Nedf^ laudsche staatkunde op Java, wij willei ! (want wij kunueu het tv.' jarig lijdvak tussclien on ging en het verlies der kolonie in l s l' voorbijgaan), maar nu nog? Welke andere, <•. Javaansche huishouding, zoo als wij |^ gevonden hebben, en die, evenmin en mi minder dan de huishouding van " ehe volken, de voor eene ontwikkel noodige dementen in hare maatscliappcli, en denkbeelden voori te tetten, wd iets dit laatste alleen ten einde meer bijzonde* geldelijk belang te bevorderen? Men leze, zoo men dit mogt betv balve de discussiën in de beide i Staten (Icncraal, ook de menigvuldige g es ten, die, vooral in den laatsten tijd, zo • als tegen hel n tclsel hel licht 1- 1 -n, en men zal zich kunnen overtuig l *' j f altijd en hoofdzakelijk Nederlands brl.u; Oost Indische bezittingen uit een geldelij' punt wordt besproken, en er weinig "' stemmen zich verheffen, om onze roep» genover Indië tegt helder te doen "'''' en te doen gevoelen, dat hel belang * ; derland aiet beter kan worden bevordert door aan die roeping te beantwoorden, roorstanders eener meer \ rijzinnig e kunde, wier beschouwingen getuige" belangstelling in het 10l der bevolking' niet verdeT dan om dal welzijn on te maken aan bet geldelijk belang '■'' moederland, en zou men te vci g ii:lU , beweren, dat de strijd tusschen henen" dedigers der i genlijk de » r treft: niet of het billijk zij, dat d< bevolking ten behoeve van het "'t»' 1 JA. 580
geëxploiteerd, maar van welke exploitatie, ]j Oor net Gouvernement dan wel door partiku j '''"> de beste en meest duurzame vruchten ''""en worden verwacht ? Wanneer de tegen miers van liet regeringstelsel spreken van C 6 ,^' 6 ontwikkeling der bevolking, blijkt «au uit hunne beschouwingen, dat zij iets Ccr verlangen, dan dat de bevolking ontsla tll |\ Wor <lc van den dwang, haar door het kui arh ' opgelegd, om vrijelijk over haren . ia ten behoeve van partikuliere exploitatie 1 'ii beschikken? j. 'J zullen de laatsten zijn, om aan pnrtiku e *ploitatie niet de: voorkeur tegevenbo t e l ° cile door hel, (ioiiveiiieiiieut, en om dwang 'Schouwen als een middel, dat op den duur duchten kan opleveren, en wie zal het Kennen, dut vrijheid een hefboom is, waar , W kracbi ter ontwikkeling in zekeren zin fe kenbaar is? — maar toch, vragen wij, zou , kunnen mcencii, daarmede alles gedaan te ( l ;i) ''"' u voor de ontwikkeling van een volk, w . Ccuwcu hing verdrukt is | i nog v ' > 6n eene beschaving heeft genoten, niet ; s '""igei- dar die der kindschheid; wat meer "-'ene beschaving, die, hoe gering ook, voor hoogere ontwikkeling het ongerief oplc- Z |. > V; in mei geer onzuivere bestanddeelen te I^'' bezoedeld? '). Is, zoo men daarop, alsook op ,'""' hoo 'ii- maatschappelijke in- let, voor dat volk geene opleiding, ja meer nog eene totale regeneratie ! s hel ware noodig, en denki men daartoe te u 'incn komen door eene beslissing van de ster zij, dat dat volk, gedwon iroor het Gouvernement, dan wel vrijwil 'B voor partikulieren arbeide? . 'laar, om aan den cciicn kant in die beslis nog gcenc oplossing te zien voor het |.'' ;r -sluk in hoogeren zin, behoeft men v. leraar 1c zijn van het lic '"' stelsel en nog minder in Ie stemmen j 'l beschouwingen van de verdedigers van 1 ' S <l, die, omdat de Javaan eeuwen lang bij„_j Ter keerd in eenen staal van verdrukking, *ordt '"" °"^"" ( ' < '' ( '" 'l^^ l '' ll door ons oi n , platen, hem verklaren voor o °* cenc hoogere ontwikkeling te worden gebragt, daarin zelfs geen lieil voor hem zien. Aannemende, hetgeen door hen wordt beweerd, dal groote teleurstelling zou worden ondervon den in de loslating van het tegenwoordig stel sel, — eene teleurstelling, men vergete die niet, altijd in het geldelijke — bewijst jnisi dit dan niet, dai men aan de Javaansohe bevolking gcene andere bestemming wil gegeven hebben, dan die van cene voor Nederland produktive massa te zijn? Kan dat gcaflit worden overeen 1e stemmen met de bedoelingen, waarmede eën Ilooger bestuur toegelaten of beschikt heeft, dat dat volk, zeker niet met zijnen wil, onder de magt van Nederland zou staan f Zoo men niet mogt denken aan onkunde, ofschoon niet altijd verschoonbare onkunde, en aan verblinding door de millioencn schats, die dat stelsel afwerp), zou het dan voor den zc dclijkcn zin der Nederlandsche natie, nog wel zoo zeer ingenomen mei haar christelijk ka rakter, sterk pleiten, dat dat stelsel niet alleen gcenc algemeene afkeuring vindt, maar zelfs dat, telkens wanneer eene stom er zich tegen verheft (en hoe gering is niet hel getal!), het kraeli 1 d iederen aanval altijd met succes wordt gi een luide krot over het gevaar voor het batig slot van IndiëP Dat stelsel, dal, vroeger of lal er blijken zul voor Nederland ecu vloek te est, is onzedelijk, omdat hef, bij het bezit van het ge zegende Java, zich Reen ander doel heeft ge steld, dan om de bevolking, met verwaarloozing van hare hoogste belangen, dienstbaar 1e ma ken aan de. bevordering van het geldelijk voor deel van Nederland. Gedachtig aau de heerlijke les: „ Zoekt i jrhet Koningrijk vaa God en zijne geregti; „en al deze, dingen zullen u toegeworpen „den," willen wij, zonder terug : voor de ondankbare taak, om in de bres te springen voor cene zaak, die hopeloos schijnt in, die verregaande verwaarloozing nog kortelijk trachten aan te tooneu. Het is waarlijk niet uit armoede aanstof.maar wegens het uitgebreide veld, dal ons te overzien valt, dat wij gedrongen worden, om, teneinde niet al te wijdloopig te worden, on, seboir bepalen tol eenige hoofdpunten. y,,vt mag men hij voorbeeld vragen, wat er is of «in, om de bevolking door on derwijs uit hare diepe onkunde, op te heffen? Niets, volstrekt niets '). i. . *Igto, n Z ''*" e lluor Jo Maatschappij tot nut van 't liiirr en '" Oott-Indië bekroonde PrijsvcrhanJe (jjflj, | **" M Tolktondtrtoijs onder d» Ja l | 7 ). zegt Da. .T. F. G. Uhumund. „Zoo ~' '"' l 'c Javaan daar voor ons, nam- den in inensch niet slechts nog ongevormd, ' ""k mis Tornul." ') Het cal ioch wel niemand invallen, voor hrt »olksonderwij« bestemd te beschoaVen de JA. 581
Dai Indische Compagnie in dit op ] heeft, is genoegzaam bekend. Hoc zon het ook andera van haar verwacht kunne P -Men moet niet uit het oog verliezen, dat de thans heer6chende denkbeelden omtrent volksonderwijs en volksbesobayii] an der Compagnie nog weinig of peen i ronden hadden. Daarbij was zij oorspronkelijk ecu bandelsligchaam, en degrond- Icking van haar bestaan werden l zij door territoriale ver overin as Souverein werd, te minder : /.ij, in weerwil van deze hare ut " trekking, zich weinig of niet inliet met i weudigo huishouding van de onder ü. Zij was wel eene ijy rerspreidi) Christendoms onder de hevolkii geu ° e J" Archipel, maar hel is voor het minst :■■!il•'_', of die ijver niet voor ver ! voortsprooi uil de meening en '" verlangen, om daardoor het handelsbela Compagnie te ■ Waar cc zuivere drijfveer in hel spel is, kan in prediking met v< len, aoeb ■ gepredikte zelf \ :enc goede gehalti voor een waarachtig proefhouclcud '■ tendom niets o er kan zijn, da Icing er van, kennelijk uitgaande - ondersteund door h< •< m ! hel doel om haar dii lcu aan >'J delijk !. De treui ige "< l bliji elen \an liet ouder de < ; dikte Christendom kunnen mi ; dieneu. »Maar zoo ■ „invoerde, zoo weinig bekreunde zij ziel) i „om i die Mol" ~ medai en of I teidenen blei en" '). Hei vei I bewogen i ken het eö>*j van ih- ()u i I adische <lompa 'i eu In ' stel van het Nederland chipel • — itj i i 20 jaren, van de \ ier a \ ijl' laai door bel Brltscli I luur — v. liet minst van allen geschikt voor het l)Ci en doorzetten van maatregelen, die al 1 ' vrucht kunnen zijn ■ vrede en welvaart. Maar il 1 men, bij de herstelling waarbij ons commercieel I» lang i niH meer zoo uitsluitend op de als tijdens de Comj \ieest, eene meerdere beli zian in In-t 10l en de beschavin der I bevolkingen, en \ it denkbeelden, die in hel moedcrlan i den I >iii\ en op de behoi ften i' [let 100 J artikel van ' Nederlands) h [m ■ '"''' 84 Javaansohe Rcholen (daaronder begrepen de kweekschool te Soerakarta), die in de verschillende residentien van liet eiland in de laatsle. jaren zijn en, blijkens het tot uil". Doe. 185 C loopendc Algemeen Verslag van den Haat ' Schoolwezen in S ! India, in dat jaar be zocht werden door 1,119 knreekeliugen, voor'verre het grootste gedeelte kinderen van hoogere en la gere inlnndschc ambtenaren, dio door onderwijs in het lezen, schrijven, rekenen, de Maleisohe taal, do aardrijkskunde van Indië en een «reinig landmeet kande opgeleid norden, om in conigc betre te kunnen gqilnntst worden. ] :in die «einden bedi ens dat Verslag (zie img. 25) maai het blijkt niet, of dio som geheel komt len laste van 's landa ka-, dan wel of ia minde, in nog komen de Bohoolgolden, die door of voor de kweekelin i opgebragt, en onbeduidend het 01 ; "' ''"' OOk zij, ZOO mag men I in geluk beschouwen, dat do opleiding niet verder gaat, want terwijl men de bevolking, in m men aan bare Hoofden een gevaarlijk wapen ■ii ten min: Ie nog • ~iers waar niets gedaan wordt, om t dankbaai u u (e verbin den, zou !■ ■■••'' van dwaasheid zijn, om werk . Do opstand in ! lic" kan owing dienen, hoe veilig ecne vreemde overheersching zich acl ; , nut - der bevolking, alleen dat de J i ■ atie door 1 1 : ■ ! isven \ >■'■• im« r, tot ïi 1 «ich bekend wil m:. ■ onderwijs, zioh zelve verschaft, en |, leze ili 1 n D . J. r. ( bij vah u Kom. tl ') Woorden van Ds, J. I . JA. 582
egeriag werd opgedragen, om de.noodige ver ordeningen te maken ' omtrent de soholen der tam en om tevena aan do inlanders de te verschaffen, zich op de Neder ™>dsohe Bcholen te laten onderwijzen, mout, *?! andere b dat reglement voorkomende be- J" M "!*n, teregi beaohouwd worden als de dage ,'. d ' 1 van eene nieuwe orde van zaken, waarbij J M ' (ll> 'l;iiul tegenover zijne. Oost-Indische beat ,|."? Oi ! °Ptrad in eene»geheel veranderde be dong en lnc | um i ci . e beginselen, dan vroc hadden. . tte t dom- het aangehaald artikel ondervon (i ' : ' lll( en dat, hetwelk beschoren is gewor u aan soortgelijke in laten: regeringsregle j.] 0 "' 01 . kan het bewijs opleveren, dat sehoon y *eüde ln bepalingen nog geen «arborg zijn °°ï de verwezenlijking van het daarbij voor t "tveiie. C!>l:!ll Hel artikel bleef eene doode let ". gu Wci ,i vervangen door artikel 100 van ingsreglement 1 ), ilen van de '"■' der inlanders; een bevel, dat in dén ]( asl;i:i l D zaken, daar er geene Bcho -11 op waren jPSerigt, door den lieer Bjiumüxd 2 ) U c scli oUWll ; S) , l|s gelijkstaande mei de ver j dat voor liet volksonderwijs onder de ■ lv "u u van de zijde der regering niets meer Het reglement van 1527 weid spoedig ver lat van 1830 ♦), liet eerste, dal s Ko- otie mogt erlangen, en bij arti °l 97 van hetzelve werd bepaald, dat er op Onderscheid ;>; ' !l ■ ll;ii '' ; onderwijs, ook ten dienste v in de kin ' inlanders, zouden bei c " bekostigd worden uit 's rijks kas, voor zoo Vtr de bestaande schoolfondsen daartoe ontoe reikende waren. De zin dezer bepaling is niet twijfelachtig '), en spoedig na zijne komst in Indië werd dan ook do zaak van het onder wijs onder de Javanen, door den Gouverneur- Generaal vak DEN Bosch, die belast was met de uitvaardiging van het bewuste, bij Konink lijk besluit van 10 Mei IS2O, N°. 6, vastge stelde reglement, La overweging gebragt. Doch de stukken daarover gewisseld, werden en ble ven ouder het stof der arehivcu begraven, en toen in 18,36») een nieuw, bij Koninklijk be slui! van 20 Febr. 1836, K°. 91, vastgesteld reglement op bet beleid der regering werd uit rdigd, bleek daarin gcene spraak hoege naamd meer te zijn van onderwijs onder de Javanen. Trouwens na de uitvaardiging van het vorig reglement was op Java ingevoerd geworden het stelsel van kultuxes, en hoc zou met het beginsel van dwang, dat daaraan ten grondslag lag, eenige opleiding, zelfs dooi onderwijs, van den grootcn hoop der Javanen overeen te brengen zijn ? Het consequent door zetten van eenig beginsel, hoc slecht ook, ofschoon de reactie niet wegblijven kan, haar nog langer tegenhouden dan het gestadig la veren tusschen twee tegenover elkander sti beginselen, terwijl ongetwijfeld niets meer in staat is, om bittere teleurstelling te ken, dan door schoonklibl wachtingen op te wekken, die men niet kan, of liever nici wil verwezenlijken. Eindelijk verscheen het, bij de wet van den 2" Sept. 1 esteld, reglement op het beleid der i rvan een afzonderlijk hoofdstuk handelt over het onderwijs; terwijl, naar luid van het daarin voorkomend art. 12S, de Gouverneur-Generaal moet zorgen voor het oprigten van scholen ten dienste der inlandsche bevolking. De zin, aau die bepaling gegeven, heeft, zoo als men hierboven heeft kunnen zien, niet verder geleid, dan om de zoogenaamde v ') Staatsblad van Nederlandieh Indïè van 1827, h . SU. "- 1 r/ '"i zijne aangehaalde Prij6vcrhandcliug,pag. 45. a } ' : imelyk, dat het nieuwe in j ' tou zicll ü l' '' j der onder oent kostten, ouder geen toe- Hee St °" l) ''"' en '■ rijving, welke de 6n ru mu»b (zie het aangehaald werk, pag. 4 v et j. <>■ ■■■■■" >lcn naam te di n ' Bnen Vau inrigtingen voor onderwya en opvoe aan, om den Javaan nog ' >er m oiikumlu en zedeloosheid te docu zinken. J "-«Wad r van 1830, i) Men kou ook niets minder verwachten van cenen mau als Elout, onder wiens leiding 1. Qisterie van Koloniën toen stond, en die in 'Ie za menstelling van het reglement bijgestaan werd door den Heer J. C. Baud, - 1 ■■■ Directeur voor de taken der Koloniën hem ter zijde staande, en wiens denkbeelden omtrent de voor Indic meest „!e staatkunde toen nog »1 wwohilden van zrjne latere zienswijze. *) Staatsblad van VtderUmdieh IndiS vau IS3G, 3j Uitgevaardigd bij Publikatie te vinden in het Staatsblad va* Nedtrh N». 2. JA. 583
Javaonsche aristocratie door lager onderwijs, in den meest beperkten zin des woords, te vormen en geschikt te maken tooi de verschil lende betrekkingen, tot welke zij zou kunnen geroepen worden. Maar blijkt nu uit liet voorafgegane, dat weinig of liever niets is gedaan voor de ver- Lelijke ontwikkeling van den Javaan; wal, men in de tweede plaats vragen, is er iedj om de ihe bevolking voor te naatschappelrjk» inrigting, waarbij de Souverein, ophoudende eigenaar van den grond te zijn, het regt van den eigendom daar op grondslagen, die, zoo als de ing leert, alleen in staat zijn, om den bloei en de 1 1- bevolking te waarbo u einde maakt aan In-t daarvoor zoo be lemmi appelijk ge lirnik en bezii P I ie bereiking van zoodanig resultaai ia — wie /al het ontkennen? — eene niei gemak kelijke taak; maar men z.-il zich van de moeije id niei kunnen afmaken, door niets te doen. Aint elk insel komt eene ein delijki : toe, en hoe langer bei ooj :en blik der i. rdt tegengeho len, hoe er de worsteling aal zijn geweest, tot alleen van de bevol i van , die, wel lang beraad es beid, d, den ivi . i veel mogelijk effen zal .-,i\ daardoi ei Laudsche regering kwalijk dat zij, in liet tijdvak \un herstel van haa tot die ontknooping is ,1 wei 1-. dal zich l>ij jaren .icdrlijk zi; -ijk op <l i heefl au? vraag k:m gerust ijelijk vali aan te «ij heefl plai I ikt, om aan de kracht hij 1 meer iden. n kultures, dat ld is tusschen stel:el heette, onder am bt het bijzondi t bel doe] te beöo , aan de lieten en bi gerijen van geslepen opkoopers te onttrekken. waaraan hij waa blootgesteld onder het begin' sel van vrije beschikking over de vruchten i;l " zijnen arbeid, en om, door eene helere bet*' ling, hem de teel), op hooger last, van produ»' ten voor de Buropesche markt smakelijk " ■naken, en zoo doende hem tot tle prod er van uit, te lokken. Het zon eene g mate van vooringenomenheid \ii raden, de voordi uitaten \ i stelsel te Milieu ontkennen. Ongetwijfeld i 9' msche bevolking, over het algemeen, bc' dan te voren voor haren arbeid beloond p' v °' den, en kan de produktie van Java de \ ooraf egane jaren, in geeue \ ergi ■ komen met die, welkt' sedert door en i liet kultuwstelsel is verkregen. Üntcgi gelijk heefi het dus uit een materieel <> voorn i ;ts grooten vooruitgi Maar met al de belangrijke rijn 1 ons daaromtrent voorgehouden worden, 21 hei niei kunnen tegen: preken, 1i I de v eene \ 1 ije, zelfstandige ontwikkeling er door is versperd. Wel was die ontwil. in de L 6 jaren, die ei i erloopen waren de li 1 la\a door Engeland, duidend en zelf I enne», ". de bevolking weinig reden had, om /"''' ! eene belangrijke produktie pan n tikelcu \ 'v, de Buropesche markt . ' \ maar men verlii vrije ontwikkeling, uil den aard der /.aak, zamer vooruitgaat, dan eene kn dan ook de plant in de open lucht » ;t spoedi ■ als in 1 ere i rekk: st. K" ' belemmeringen, eigeuaardi de maatschappelijke aiel in den weg? llml ' : ' lilhliir te langzamen gang, lii-\ er er u»" streefd om die belemmeringen, zoo *'*' zonder groote schokken en mei ■. ooj bieden, uil den weg te min ll ' 1 ' 1 . 1 : Hl inrit zich in Sta I 1 ■"' . l«" dere waarde eener vrije ontwikkeling clc , volking '). .Dat /ij, gedurende hel bedoel' ') In de bei oliouwingcn omtrent wikkeling der bevolking, kan men beroepen op di re ultaton di 1 di \Ol ti nlanden zi ■• Inu 11 • ' : .' gou woord ige, Wy zijn de li :i dier onderm 1 op de 1 1 ' '"' t k j:i naar er kwestie van vrije ontwikkelini JA. 584
len jarig tijdvak, voor de teelt van produkten *'""■ de Eoropeeche markt geene aanmoediging v °D.d in de betaling, die zij daarvoor erlangde, 8 genoeg bekend; maar niet minder «aar is , • W de opkoopers van hare produkten bijna '"sluitend Chinezen en Arabieren waren, en ' ' l ' san de heilzame concurrentie van Euro '"' ll "'n, door de belemmeringen, die aan hunne in de binnenlanden werden in den eg gelegd, de pas was afgesneden; ge/.v °8 van de omstandigheid, dat Java en zijne ev olking in de binnenlanden een nog weinig " M '"d veld aanboden voor den buitendien nog v ' l " 11 - 1 : opgewekter) ondernemingsgeest van onse 1:1:1(1 enooten. .'" al die redenen had men geen regt, Om, '''<i staf brekende over de uitkomsten vaneen ?I Jltienjarig tijdvak (waarvan nog wel de drie ''.' lsll: jaren mogen Worden afgetrokken als een 'J'l van regeling en organisatie van ons be slll| u-, terwijl gedurende de vijf laatsten bijkans ''' '"''II. van het eiland door de \ crwoestingen * lill den oorlog werd geteisterd), over te gaar ' '"'t tegenovergestelde beginsel van dwang, ' ll( > reeds op ach zeil' onzedelijk en v oeselukt t ( ,i vorming van den mensen, in dit ° eva J nog hel verderfelijke bevatte, dat de re zij dien dwang') 1 egtstrecka d!. l ' I '' ll ' maakte aan haar geldelijk belang, zich '""'■■■■l Stellen buiten het neutraal slaiulpnnt, p alleen eene regering tegenover de be ul '-). Het kan hier de plaats niet zijn, om verder over liet kulstuurstelsel te handelen dan noo dig is voor liet betoog, dat liet ii.in do vrije ontwikkeling den grootsten slagboom heeft in den weg gelegd '). Het is daarom te meer te betreuren, dal de groote geldelijke voordeden, die dat stelsel voor 's lande financiën beef) op , rd, aanleiding hebbe i tot zulke e ondernemingen, dut men die voordceleu nog in een ver verwijderd verschiet niet zal kunnen missen, en dat men zich alzoo dr ge legenheid, om op zijne treden terug te keeren, vooreerst heeft benomen. Eenmaal had het den schijn, alsof men weder eene proeve met vrije ontwikkeling der bevol king wilde laten nemen, toen er, bij Publikatie van den 26" December 1838 2 ), bepalingen wer den vastgesteld op liet aangaan van overeen komsten mei de inlandschc bevolking voor nut tige ondernemingen en bedrijven van nijverheid; maar liet was ook niet veel meer dan schijn. Immei en het stelsel van kultures over geheel Java :1 ) in Merking was gebragt, bragt dit van zelf mede, dat er maar zeer beperkte, zoo ecnigc, gelegenheid iot het aangaan van zulke oven. i kon bestaan. Buitendien kon de aangehaalde publikatie, in vergelijking van die van Kommigsarissen-Generaal van 5 .. zijn van ondernemingen, die gebaseerd zijn op overeenkomsten tusschen den Vorst of in ihen Groote, die eigenmagtig over zijn landen 'i« daarop gevestigde bevolking beschikt, en don land «unrder, die in de regtcn van den eigenaar treedt. "e laudverhuringen en hare resultaten kunnen, Minneer 'I' 1 Javaansche bevolking toch het voorwerp ™' exploitatie door dwang moet blijven, alleen aan tonen, dut ecne exploitatie door psrtiknlieren, in a " B opiigten, boven eene Gouvernements-exploitatie 8ta at en staan moet. ) Door zelve all koopman en industrieel on te treden. a, n [I ' 4 ' r n geene reden, on aan de goede b ■ U] ■'" '' r|l regering te twijfelen, en men «oa i V| [''' ' n R taenigen maatregel tot bewijs kunne! ; >naar tene taaie, waaraan Ben verkeerd bo rdt gelegd, kan, zoo la i zelf niet wnr.it veranderd, zin, met ge ■»«». Het ligt buit i rer -8» , de gevolgen te verhinderen, ' nis hel ware, uit de toepassing van ccnig verkeerd beginsel moeten voorlvloeijen. «) Ander» zou liet niet moeijclijk vallen nan te wijzen, hoe gebrekkig het moet werken, eensdeels omdat niet de verrigte arbeid, maar het zoo , vallig resultaat ran den arbeid, tot maatstaf dient van de belooning des arbeiders; anderdeels, doordien er veel tijd verloren gaat, omdat dn in illcnde kulturej medebrengt, dat de Javanen ia al te veel gevallen ureu afatanda moeien alleg gen, om den uu hen gevorderden arbeid te kun nen presteren. AVij «rillen niet ei en van het onaangename, dat er voor den Javaan in moet gelegen zijn, om zich zijn rijstveld te zien ontne men, ten einde daarvoor schadeloos gesteld te wor den door een veel verder afgelegen stuk gi noch van liet achadelyke van ecm {ewijze gcmecnschannclijkeii arbeid, waarbij, niemand ecu regtstreeksch individueel belang hebbende, de ijve draait voor den minder ijverigen. s ) Staatsblad van Nederlandsch Indië van 1838, N°. 50. 8 ) Met uitzondering wel te verstaan van de Vor •tenlanden en van die gedeelten der Ooi landen,'welke in vorige tijden door verkoop in han den ran partikulieren « kt. JA. 585
Jan. I zwaarlijk ecu vooruitgang hee want krachtens de vroegere bepali [o :Ide over i met de Javanen individueel wor terwij] volgens de latere len mei de ;de Hoofden der dessa's, beho toestemmi] i benen, zoodal in olking der d me onder de tutele harer Hoof tenen beeft, ia maar al te ïcer bekend. Hel kan dan nuk niel be vreemden, dat de publikatie van I eefl voortgebragi '). Niet minder worden de Moei en do welvaart vv.rr!.i door 11{■ f landn ! , tlat, evloeid uit kei in de meeste < fosti i maar daarom niettemin irrationeel beginsel, dal de Boaverein eigeuaai is van den grond, de verschuldigde beli ligeulijk niets anders ia dan de buur van de door de bevolking gebruikt wordende gron* den, i'ici licl'i van den grond, maar van hei produkt, en daarbij <•> n enkele] biedt, noch dal de Staal liet hem wettiglijk uldigde en nieta meer of niets minder noch «lal de eene belastingschuldige niei meer of minder dan dei Tiktwordt, afhankelijk ia van de dorpshoofden, en van dezen umi' de bi huldigen regtvaardige deeling van den au 'a (louveruementa belang te wach* ten is. Dat de beffing der landrente d te drukkend voor de bevolking i breven werden aan dheid, waarmede van de zijde van i l : ïndxt mui lblO, *) Ofschoon liet Koninklijk besluit v;in den 3 Jiilij SlaatsHail N". 64), houdende bepalingen omtreni de i in liiiiu vnn gronden voor dea landbouw in Ncder -1 la ï ka van toe] i is voorbij evenwel nii i. onopgemerkt blijven, !O0 rtr ilc i pitalen ran ' de ontwikkelio in kunnen medewerken, omdat, in verband met ïi i paling, dal ■ braike ras de berolkin in dienen, of waar van de uitgifte de belangen der .ui bel andere gronden ter u bewoonde, ver van alle e. Wie toch z;il tol oni zulke grondi iderneming willen aanvangen eu daaraan n, mei de kun-, dat na verloop van 30 jaren daaraa . mi nel be sluit bet nil i dien ten i tulke ondernemingen mn • i of mindere : veronder stelde oniti' irt van uit ; muilen Me be sluit, waarbij bepaal.i 1". dat geënt der inland ■ gifte van gronden tal «roi !, ■ f, ril I • waarden d bevor 1 king : p .:il u [ateu? i 111 i r:i mei Java i. He b iel . beefl «i illen toegeven nan l beelden, maai I i leiden. — aan i i | van de n juichen, dat zij worde beschermd •peoolantw, bijaldien (P) bußiie ondcro i zijn? Ma , dao «rel dat der •■»'■■ • dikwijls oiel ten onregte, wi in ieselfde, ja, koo bet zyn, in "'\r:i' ■ chi Hoofden der JA. 586
ent bij di waeii te werk ■ i ■ lastratic dei gronden en eene op ilo komsten derzelve ;de grondbelas aar wal zoil nige belasting ''il hebben, il den beai i ealiaen arde heeft, waarop 1 "iel altijd cvonwcl en niet overal is iuea zoo t. ])e hongersnood in Denmk ')i hoezeer mugwju er ook toe bijgedragen e ". moet voor lui grootste gedeelte gezocht WOT , "' uitputting der bevolking, ten gevolge van w hoog opgevoerde landrenten. En welke aan ,'.' Jlv ' : sommen heefl men vroeger niet elders, otie Cheriboa, moeten afschrijven Het valt niot moeijelyk J.'" 1( ' "ijzen, dat die meerdere of mindere lr! : ' i md met, of het lelgke omat In het toon de grootste opdrij i' landrenten plaats greep, had men, tegen " Vermeerderde behoefte van het moederland '" kolouiale bateo en tegenover toi !.010 ' uitgaven, te leamj en met weinig roordeelige 11 't«iii<-iii t-n der verkoeüte Gouvernement* produi "■ 6n, daar men het niet in zijne magt had, om '• prijzen der prodnkten te doen stijgen, bleef ei , dan te traohten, door opdrüving n " ' : in het ontbrekende lu voorzie». i.u' der prij ' £Gtl ti< rnimere oj □ te zullen kunnen matigen, valt net evenwel te betwijfelen, of, zonder de zoo even bedoelde verschijnselen, men op den weg van -ge matigdheid wel zon zijn teruggekeerd. Nu evenwel «et evenwigt tusschen de koloniale uitgaven van nestunr en de opbrengst der koloniale belaatia '■'■», in het tijdvak van 1850—1SGO, inner rn meer i, c:i ile eersten tot een lohrikbl akelijk eijn geworden van de resulta indel, is het te voor drukking der prijzen, langdurig tijdvak (wie :i?), B et nog nij -1 ihin toen \an •r rc 'an den S zoeken in > erkt . als and. ' bij wanbetaling liet verschuldigde des uoods verhaald zou kunnen worden? Zoo lang wel de fictie, dat de Son is van : don grond, wordi vastgehouden, tal zo<> verbetering nimmer tol stand kunnen komen. | Die verbetering, dit lijdt geen twijfel, • ele omkeering der 3 ■ huis. houding, en daarin zou dus eene reden kunnen worden gezocht, om er niet dan zeer langzaam en met de meeste roorzigtigheid toe over te ; maar dit is geen voldoende grond om het gebrekkige te behouden. Waai- men werke lijk ontwikkeling en vooruitgang wil, moet men iiiei terugdeinzen voor de middelen, waarmede, voorwaarden, el doel Ie berei ken ü staatkunde toch kan nooit, be in hel bestend ebrekkigen in kunnen de u tril en de kapitalen van Europeanen krachtig ''" >'■' l, OU) hei hunne bij te dragen tot cci Ie ont wikkeling van de krachten der bevolking, een plaats kan hebben, dan oi' met ar voor de of met krenking < ! e billijke i ste. ■lal zoodai van eigi ndom oj ■ 1 zijn tot I . zijn om aan di rendiensten, die nieti ug, waarvan de kw i_it ii■ u- geschiedt niet in maar door prestallen van allerlei rr " r even oi' een einde té maken, niet di :1U ( | c dal zij af werpen, te vervangen door andere, meer e en daardoor minder drukkende heffin gen, liet misbruik, van de heerend maakt en nog plaat- „ Z p er het werk van liet Gouvernement '), uls wel van de inlandsche Hoofden, voor wie, als de uit voerders van 's I Ie hee e onuitputtelijke bron (inleveren van knoeijerijen, welke mi : van welken aard ook, noch door de schijnbaar doel], i , 1 kunnen i) Ofiühoon ook hier uitzoßderingen dienen ge ir de tijden, toen Java over met postl -or de . : ;c besturen behoorende . uren, en toen d 1 hadden, door wit bl Bteenen muren, i nioea- JA. 587
Wat eindelijk is er gedaan om de ongeluk kige bevolking 1c ontheffen van den druk liarcr hoofden? Veel in woorden, veel in re,L'l> ten en bepalingen; men doorbladere slechts het Staatsblad van Nederlandteh Tndië en vooral de reglementen op het beleid dei- regering, om zich te overtuigen, dat de aanbeveling van die. bevolking in de bijzondere zorg van den Gou verneur-Generaal een punt is, dat men nooit, liceft vergeten, en hoe liet daarbij fraai klinkt, rlat die bei 10 veel mogelijk overgelaten worde aan de leiding liarcr eigen hoofden, om haar toch vooral liet venu-derende eener vreemde overheersching te besparen,—■ hoofden, waaraan ki innig is verbonden! En toch Bchuilt achter dat hoog opgetrokken gebouw, zoo wit gepleisterd en Bchoon voor hel niets dan bederf en verrotting. Nn en dan lekt iets daarvan uil door de Bekeuren, en durfde elk regtschapen Nederlandseh-Indiacb ambte naar, zonder vrees vuur zijne toekomst, open baar maken, wat zijne ondervinding hem daar van geleerd heeft, een nog vreeselijker kreet van verontwaai n de lezing van een werk ' i heefl uitgelokt, zou zich door gansch Nederland doen luim en. Boe <«ik anders kunnen zijn? De hoofden, van de boogsten tol de laagsten, staan niet veel hooger in wezenlijke beschavüig boven i\cn geraeenen man. Wij hebben hel immers . d.it zij duur lager onderwijs in den D des woords, en niets meer, VOOr hunnen werkkring worden en moeten worden voorbereidt*), liet uiterlijk vernis, dat. er dan heen zii en dat hun waarschijnlijk benadeelt, dan veredelt, hebben zij op ii in hunne aanraking Europeanen, Welke male \an Zedelijk gevoel, 0)U hen tul ecu voorbeeld voor hunne minderen te doen zijn,— welke denkbeelden van meuschenwaarde, van i beid, eerlijkheid en getrouwe rervulling kan men verwachten bij men schen, die tóó ontwikkeld, en in hunne be trekkingen, wanneer men de regenten uitzon dert, bovendien ■■ oor een zeer gedeelte niei bezoldigd zijn? Als men dnarbij Btilstaat, moet hel dan 11i <-■ t ondering haren, iliit zulk een staal va" zaken niet alleen bestendigd, maar zelfs aan" ezen wordi onder voorden, die, zachl en aangenaam voor hel gehoor, hel geweten dof m slaap wiegen. Of zon hel ontbreken aan den aoodigen moed om dien Augias-stal te reinigen P Doch genoeg; heeft het voorafgegane hol be wijs kunnen leveren \ oor liet O imeringen, waardoor de ontwikkeling dei bevolking in het. maatschap] WOrdl ouden, zonder dat iets (laan, om met. den tijd 10l daarvan te kunnen komen, niet minder lieseh"' iiicud moei hef antwoord zijn op de vraag, **• oor eene oj en gi ,n zin ? Daarlatende de kwcstl*< 0 in hoe ver het tot de i ier ll " gering beschouwd kan worden te behooreu, o* zich op dal terrein te begeven, zou men, **' thans wat de bevolkin : van Java bi I reft, > iX \\ elke di- Nedei landsc e regerini led LBlfl uitgevaardigd! i hel beleid der regering, i 1 jschap op zich genomen heeft, I i verwachten, dat iets tol hare zedelij» en go ipleidiug zou zijn gi Men behoeft hierbij nog oiei te denken i belemmeringen, die eener vrije. . ' I' 1 ' diking vau hel Christendom zijn of nou' N> "' d, veel mini verlangen, dal die prediking door het l"' ü -' e tciind ; dl lIH Christendom viel gediend zijn; c ' , die zich tol voogd n- ■ volking opwerpt, zou die geacht kunnen ff . den . : de '* jj . zij met en door deze bel rek heef! '1 ■ dal volk Lc In stikdi lii nstigkeid? , ~,„, Dal deze uitdi i 1 hlijken uil . nde aittrek malen , rerhandelii .1. I. (i. |i hij ai/ou ven tandelü» ■ ') M ..-. dooi MüLTi cpM, blijkens lictwclk de Aclsistcnl-llr-idcnt \:m l.iliak. vitiinic tlelijk de schrijver /elf, de dvraAAüeid lit'cfl b< uui den ilnnr hi abtieed, knohteni welken ;( achtte, (>m <T• ling ti v;vn Lebak in / miiiu' t* nemen, in al te eraatigen zin op te nemen, ») En ilit is in zekeren zin nog een VOOrui ■■■ tgden, I deren, ielf« »an ! Jmok van de diitriktc imi andere mindere hoofden, hunne eari : tn, A.l-i.trut -K. aidenti ■ aren van den ' van eeni lan ihien bnnne k-i ii v.in kopiewerk e i bel maken eaq ta bellen in ccue (aal, die niel rerttonden, JA. 588
'Schaving; bij bestaat ook zoo goed als geheel '■.lelijke en god; lienstige ontwikke- De Javanen konden de laatste, cveu "| !lll| ala de eerste, op de Bcholen van hunne "priesters erlangen, ook oiei te huis van hunne 'Ouders. Jlun | wendige mensch ligi "daar nO g als een nirl onzonnen akker. Ja, '«6UI i s |~.| me | tem gesteld; om " llul «■<■!> dien akker onbebouwd liet liggen, 'J'essen distelén en doornen te overvloe 'daarop. Hunne kennis werd niet met, kun 'd'gheden verrijkt, hun verstand niet verlicht, '■ lu 'n ooi li oor bleven "'■') niet alleen diep onkundigen, maar werden 'H '>"l meer en meer ijke, brjge 'ovige, lo trage menschen. Ook hun hari werd " lUl t veredeld, hun wil i• '" doorse "«lelijk, godsdienstig onderwijs; daardoor ble aj nirl : [Stoken van zedelijke, selen en levensontwikke *':-, Ul maar werden zij ook meer en meer on :ii ' W aar i- en schoon, goed "'■" goddelijk, werden /ij ook meer en meer lijk misvormd, de slaven van hunne drif : hartstogten." Op pag. i »-De Javi kundig. Hij mist zelfs de 'beginselen dier kennis, welke reeds aan onze i' kinderen geleerd worden: hij kan " z ijne moedertaal noch lezen, uoch Bohryven. » Js hij echter van deze te, zoo noodzi I elrjl e i ereisi bten om ken „nis o|) t<- doen verstoken; wij kunnen dan irtoe zij de middelen tmoeten zijn, hij hem verwachten, te minder, . hij, door lezen zijnen geest niet kun ie beschaven, noch zijn verstand met nut »tige kundigheden verrijken, ook in de Ja rVaansclie wereld om hem heen daartoe '•aanleiding vindt. Deze toch i.s, als natuurlijk 'lg der omstandigheden, even arm als bij »aan beschaveni . Zoo blijft hij dan "bepaald lot den engen kring van hel i '«jksch plantenleven, waarin liij zich bc • e ö zijne vaderen zich i 'Rebben bewogen. Dok de enkele Javanen, '"'' ( ' kunnen lezen, haal dit zelfs daarom toch "'"' l| . Omdat zij in hunne taal, evenmin als in "j lr Malei i ■ noodzakelijke hoeken 'bitten. Ja, hei is er, in Int algi ver al', da< de Javaansi ' Weische literatuur geschriften oplevert om ''""'■■ I ing onder het volk te \ei - da| ,i; ( , peeleer opzettelijk schijnen t [ i " li '"' '" teld, om Int verstand te verwarren, ' llUit te verontreinigen, de verbeelding te , bezoedelen en den wil ten kwade te buigen.' 1 Op pag. 132: „ ])e Javaan is zeer bijgeloovig. Kan het an i dors of de Javaan, diep onkundig, zonder na rdenken, blind de adat {gewoonte) volgende „en daarvan niet durvende afwijken, moet ook ,hoogst bjjgeloovig ajnP leder volk heefl zijn «-bijgeloof; zelfs in de hoofdplaateen der o ,beschaafde lauden vindt mui ligtelijk bijge „ loof. Doch wat beteekent dit in vergelijking »van liet bijgeloof der Javanen? Waar tocli ,zien zij geeuc booze geesten; lioe laten zij „zich alles diets maken en tegcu ruime beta ling de meest nietige voorwerpen in banden s geven, als vermogend om de gewaande magt rdier booze geesten te bezweren. Wie hunner, „die zich niet aanstonds blindgeloovig aan , iederen slcelits eenigzina geslepen bedri „of toovenaar 01 Hot gansche be , der Javanen is bijgeloof; bijgeloof regelt hun „ doen en laten, bestuurt hunne opvoeding, be „ paalt de waarnemingen en ceremoniën bij ge « boortc, trouwen en Meiven. Is een kind ver „ dwaald, verloren geraakt of ziek; kwijnt het fVeldgewas of gaat de handel niet vooi »dig: aanstonds wordi dil aas een duivel of „bonzen geesi geweten. , iemand boven anderen in zijn werk of »del: weef hij door spaarzaamheid eenig geld „over te winnen; is hij rijk in hun oog: ~ weldra ziel men er hem op aan dat hij een ~ perbond met den duivel \ vv . „ mijdt en \ reesi men b( m. \\ armeer eene zons „of „aanstonds hunnen aloe Btampei en doen den „ ganseheii omtrek daveren door hel r de lcsoeng (rijstblok); dit zal, meenen zii, „deu reus of boozen geest verjagen, die de , zon of maan wil verslinden'). Vaart een hooge „wind door het geboomte; zij houden dat voor , luchtgeesten, die ttaohten de jonge dochters „te verderven, lene ziekte heerscht in het „land, —; zij betwijfelen bet niet dal de groote „geesten, die de toppen der hooge bergen be en, op beu vertoornd zijn, offers eischen „ten zoen hunner wrauk of wel een feest wil ,len vieren en nu dienaren vorderen om hen „aan hunne maaltijden te dienen. Ontvlam „men de kraters der vuurspuwende bergen — ') De Heer Bmtmbsd had er nog bij kunnen vocgeu, dat dan ook de vrouwen, die niet al te ver in jaren gevorderd zijn, zich zelfs in <Je n nacht gaan baden, omdat zij daarin ecu voor behoedmiddel zien, om notï lang hunne jeugd of schoonheid te bewaren. JA. 589
leder dor]) heeft zijne eigene ovcrlieden. De Balinezen hebben ecu geschreveu burgerlijk en strafwetboek; — de regtspraak gescliicdt door regelmatige, geïegtahoven ; evenwel volden ds Wetten dikwerf door de Rmlja's ver/.aakt en de mindere ambtenaren maken zich eveneens aan zulke overtredingen schuldig. Da voornaamste iukoinstcn der Vorsten zijn, behalve de vrachten hunner eigene landen, de belastingen die op de bebouwde gronden, op vele handelsartikelen en ook op het lmwelijk gelegd zijn. De slavenhandel is afgeschaft; thans Worden er nog enkele .slaven ler sluiks inge voerd, doch tegen dien onvettigtn handel waakt vet Nederlandsen Indisch Gouvernement zeer streng. Bali, ofschoon liet rekkelijk niet uitgestrekt, is niettemin verdeeld in acht onafhankelijke rijkjes, die elkander vaak beoorhigeu; het zijn Holding of Kieling, Karanir A-:un, Bangli of Taman liali, Tabanan, Mengoewi of Mengoei, Ealongkong of Klonkong, Gianjar en Bali Ba dong of Badong. Djembama en Pajangan, die ( '|' sommige kaarten als afzonderlijke rijkjes Voorkomen, zijn thans bij andere ingelijfd. Ten aanzien van het rijkjc Boleling of l>le "Ug rail nog op te merken, ilai hetzelve, na ''e derde Balische espeditie, in J>il ( .), werd vet- Denrd verklaard en loeui-we/.en aan den Vorst A;i| i Bangli. De ongenegenheid der Hoofden van Bolding om onder den Voml van Bangli te sl;| an, noopte dezen tot weder-afstand aan het NederJandsch Gauvernement van het in L 849 Beschonken rijk. Dit de tot dus ver bekende otnciëele mededeelingen is nog niet gebleken, M( 'kc nieuwe regeling van het bestuur van Boleling dien ten gevolge door het Neder «ndach Gouvernement is vast gesteld. . ■Dit eiland heeft in menig opzigl, in de laatste ■I'"'' 11 de aandacht óp zich gevestigd. Immers ' 1( t aan gene zijde als een der voorwerken *'"' 'lava, te beschouwen; uitmuntend gelegen mr den handel, heeft het, bij de uitbreiding '"' bet verkeer mei de B»g«lsche koloniën in 1 Bstralie, zeer in gewigt gewonnen, en is het l' I .' " eenige jaren het tooneel van opmetke- J*e krijgsbedrijven der Nederiaaders geveest. I "een wetenschappelijk oogpunt, eindelijk, ""'" !'ei grooteliika de aandacht om zeilen, taal ni ihe,|en. j Jl( 't was reeds op eersten togt, diende '"Houders naar Oost [ndië deden, onder bc zi' | Vl - 11 ' ll ' U U " lkrl1 COBBÏLM lioriMAN, dat ( '|-' '"''ll aandeden, '/ij vonden in de baai Bali onthaal, en de kust «ras de schoonste c 'ke mcv tot dien tijd op den geheelet had gevonden. Van daar dal men uit blijdschap dit gewest „ Jong-llolland" noemde. Literatuur over Bali. Tijdschrift v. NpdetL Indiê. Jaarg. VII, D. 11,blz. 139. Aism.Li.Aii Bis Moha- MAI) AIMaZKIE, IV ii i;/l' MrdeiM.umMxui Jiali, mei verl.cuaaiill.door II.W.K.V UfHoëVBLL. // VII, , IV, ,/ 1-\ 11. ZOLLINOKO, t€* Ilit en i stapje naar hel eiland „ VIII, , IV, ,235. ) linli. „ VIII, „ 1 11, „ 223. \ Wcuschappetijlci' va- I tppringe» op liet eiland VUT TV Of»' f door h XI, » I, „ 421. Een feest in de huofd plaatë run het rijk Gi iiiijnr np Inili. i, XI, # I, ,318 11. Jb'Kir.wKKicii, over de godtdientt van Jluli. Werken ran hel Batavioaxrh QemwUckaji. D. XXII. 11. Zollingek, Reis over de eilanden Bati m Lombok. D. XX I I en X.XIII. R. Fbixdbrich, Voor loopig renlutj nol lui riliiud linli (het beste zeker wat. over dit eiland bestaat). Ooslerlint/. D. I, bl. 158. Van DXB Ekokk, Verslag 110 -j,r„x !,,■/ eiland Bali, Bijdragen tot de laai-, /m/r!- en volkenkunde vanN. I . door hel Kon. t/ix/iluut te Delft. Nieuwe volgreeks, D. I. bl. 1. Het gezantschap iimir linli onder den Gouo.-Gen. llexdii. Bkou meu, in 1033. Ghh. Jaarg. 1854, D. 11, W. 642. C. v.vx heh llaut, Herinneringen r/m Bali in 1849. Moo&'a Noiices of the Lul. Archip. Short Account of Ilic itland ff Bali, p. 85. )£onit< ••;■ de* I ml/'s. J. Mki.mi.l, \ w C.mjmiii:, Essui (Time de* eriftion dei Hes de Bali el de Lombok. Jaarg. L 846—47. Journal of the India» Archipelago. l v Recent iciexli/u Uetearche* in. the islands •f Bali and Itmboi. L 849. Mr. lMiiKiiKimu's Researehe* in llidi. R, FaiEDEBICH, the la ui/ mr i/e and iUeraturc nf Uw itland ff Bali. 1851. J{. J!. (.., Jlali. A Oallof io ihe BMt. ./ tint tv Tabanon. Afzonderlijke verken. Lauts, Bali en de Balinezen. 1 8 J. vax Swiktkn, A',i/f/nerrii//ini/en tef/en hel eiland Bali i/t 1848—49. BA. 59
rijn dr reuzen, daaronder begraven, die , woedand zich trachten te verlossen, ofwel i : ' li iü' Vulkaan ia in zrjne werkpli i ijverig bezig met smeden, te ■ heeft «zijnen beschermgeest, in iederen ouden boom r woont er ecu, over de loemboeng (ïijstselmur) een andere. M; w waar U- ein rdigen, indien wij alle bijgeloovigheden der anen wilden rermeldenf" '). Op pag. L 36: . De Javaan I harde en booze trek »keu in zijn Ifarakter. De Javaia is over hét meen zaeW van karaktei m zeden. Zijn lbouwer tieefl daartoe veel bij , gedragen En toch ■wie do oen van moer nabij leerde kennen, werd „ niet raak pijnlijk aangedaan bij zoo menigeu , barden en wreeden (rek, welken hij in hun lekken? Zal ik herinneren de afgrijsselijke folteringen, waarmede zij «in den Java-oorlog velen hunner gcvai t deden sterven, of er van spreken, hoe gij v et ' i's onder de tien ïnilliocucn o;> Javi lige inrigting z<h I * ouden, weezen, kranken of vi . arineii r of gebrekkigen verzorgd woi len? Zal ik ver* i, halen van zoo vele , gevoelig dm huwelijksb&nd verbreken, al» öj „dien overschillig sluiten; van moeders, dl' // hunne, kinderen verlaten »verpanden, om ze, ongevoelig, weldra „ te. vergeten? Het is bekend, dal // Bchillig i.ijn, \; , i, i m l l f „ kranken. Ik zag ze aan de i du, '' l ' die hoi gei • u ten ook enkelen hun eenig geld toewi K dr anden h Hoe wreed zijn z //vaak hoorden wij ook niet de klagt: het i* «alsof ('u- Java r gevoelens van liefde, dn »mogen er ook velen onder hen zijn, d «.{luister gevoel hebben van hei inni /, der ouderlijke eu echtelijke betrekkingen, va* „ de liefde tol i eid en » medelijden; toi waarachtig bewu: gevoel bij hen hol: ai Op OOk hun zedelijk gevoel «ij hier slechts kv „ maar nog veel gevaarlijker woud r openleggen en peilen. Mei h /, hel goede is hel hoogsi treui I. V"" ■ toch anders, dal gij alom zoo veel ;""' i loenhuiajes vindt, Bteeds druk bezochi doo' «jong en i t anders (i «dat verderfelijk heulsap tiiei sleclitsvoorlnin llB „ inanueu koopen, maar er vaak 01 i roemen, dal hi ■ n zoo veel versrh" 1 ' ,/ venf Van \\: rganger, mei. het ti lo o"? i den b.als, et en \ > ij ~ been „ woner; dat de dief 'iieer sein igde straf, « e'dcr in » ontvangen als oude bekende of „ de openbai »op hem, die ze hi ■Is, nabij de woning van den \\ rtriktshoofd een huis, . ' i van hel distriki onder | on wonen; perdjoko's binnen mi OUO« ') iluo veel Javanen beweren niet verwant te zijn aan tijgers en kaaimans? Hunne vlgheid is zelfs soms onverbeterlijk. Wijlen ile Resident van Samarang Bcuskes had eenmaal als Adststent-Besident een Javaan, die, omdat hij te lui was om te werken, zieli in de bosschen ophield on onder <le bevolking het geloof had weten ingang te doen vinden, dat hij tijger was geworden, opdat zij, om door hem ongemoeid te worden gelaten, hem van voedsel zou voorzien, laten oppakken, en, in tegenwoordigheid van eene grooto menigte, zelfs Hoofden der bevol king, onder bedreiging vau straf, gelast om zijne kunsten te vertooucn, niet vergunning zelfs om hom, Adsistent-liesident, te vemlinden. Toen de Heer 1!: UBKJSS, na lang dralen, den man aan een boom liet hinden, om hem vrees aan te jagen voor een gevoelig pak slagen, kwam hij eindelijk tot de bekentenis van zijne bedriegerij. Hij werd daarop vrij gelaten, en den omftandariwerdhnnne domme ligtgeloovigheid onder het gebragt. Men zou msenen, dat daarmede de zaak was at |!cn; maar neen! Naauwelyks was den be drieger de vrijheid gegeven, of korten lijd daarna iiij op nieuw zijne kunsten met hetzelfde goed gevolg, terwijl i rs van zijne be driegerijen, in weerwil van hel daarvan geleverde , bleven beweren, dat hij zieli werkelijk in een tjjgor ken rerandcren, maar dit uit ontsag voor den Adsistent-ltesident, niet had durven doen. — Wat, men vrAgen, is er niet zulke menschen aan te vangen? — Levert het verhaalde een bewijs van "te vree» of eerbied vuur het Knropeesch gezag, aan den anderen kunt teven.-, schuilt er het groot gevaar achter, dat op die zelfde bevolking even gemakkelijk tegen dit ge- is te werken, bijaldien de een of andero eer zuchtige iets kv. 'en sm krj) '1 Publieke ■' d, meestal tevens 1 vrouwen. JA. 590
* eten dit, ja velen geven zelfs hun geld daar -0 0! zij meeueu, dit is geoorloofd. "is de leugen boos in het oog van den Ja san Jol5 an Jol veinzen, bedriegen of een ander iets :t met het voornemen om dit nim ler te geven? En dan aog die echt '°ten en ouders, op welke wij wezen! " " élke vooïzigti ;heid en terughouding bestaan *? °°i in de gesprekken en Let. gedrag der sten in tegenwoordigheid hunner kinde " J "- lr: Hoe hoogst onzedelijk zijn ook dikwerf * t 0 Kesprekken, die zij roeren; welke lage k bij jok en scherts, **ünnen zij elkander niet toevoegen! Maar oe g, meer dan genoeg, om elkander an c zijde van het "! !.''' !: Javanen te hebben. * JI J" hunne onkunde, stompzinnigheid, bi "loof eu traagheid van geest diep te betreu rcil > —• nog meer hunne ougevoeligheid en ■'•" op pag. L 39: 'De tdsdienstig. Wij hoor * ( ' u dal het zoogei derwijs der karakter beeft. Het " eer t hen lezi n, waarin zij tot hun- Ulah moeten bidden; maar eenc taal wier tden altijd klanken voor hen blijven, die " a \ nimmer leeren verstaan. Kct maakt " '"i 1 ! eenige godsdienstvormen en waarnemin : : . i .:■ . igeno en, van den een op n'u-.n ander overgaan, llcl zegt hun: Allah is »de eenige waarachtige, alleen te dienen en te reeren; maar zoo, dat zij, na meer dan vier .'eeuwen, nevens Hem nog altijd talloozebooze " geesten, hunne heidensche goden en beelden 'blijven dienen en vereeren. Hel spreekt tot «hen, gelijk wij ooi rillen gelooven, en jegens God, zich zelf en den taar- met zoo v. ht voor hun leven, als wij zoo even maar urig moesten hooren. Wij bezochten " : - ( ' p '), de k\\ o i iler vro . mie; gaan wij thans nog in de mesdjii -). Een bid "tonnen; bij ouwelijk alle •waarne- : , mingen des gebeds; wij meeuen eenen waren „ bidder te zien — maat va gebed ,zet hij ach neilrr, ziel nieuwsgierig rond, „lacht of praal met anderen. Sommigen pre „ reien hunne gebeden, anderen lezen luid uit rden koran, nog meer pinten, lagchen; het is ,onmogelijk in zulk eene vereeniging „voelen, liet hart tot God te rei ; „deugd opgewekt 1e worden. Niemand hunner , versts&t ook wat hij leest of bidt, ook niet „ wat de priesters en zijne medehelpers hun 1 „vervolgeus voorlezen of voorzinnen. Versto kken van alle tig onderwijs, alle lee rring en stichting bij hunne tempeldienst mis „gende, ook raeenende dut het reeds genoeg „is, om een ware geloovige te zijn, indien zij „slechts eenige vormen en voorschriften nako „meu, moeten de Javanen wel als zonder „ dienst daarheen le\ i liet is voorwaar een treurig, en toch niet te donker gekleurd tafereel, dal Ds. J. J. (i. Büumund ons van den intellectuelen, zedelij ken en godsdienstigen toestand der Javanen ophangt '). "Wie zou, na de lezing van zulk» ende beschrijvingen, zich oi< ten tot de waag, of crkelijke tö< is van een volk, onder hetwelk Ne (eene i christelijk karakter zoo nomen natie) reeds sederi 250 jaren ! verkeerd; van een volk, zondi Nederlatßd reeds sedert jaren onder de bank breuki : W ordea? »). Wie zon aog twijfel mtwikkelin | volk, en, ziende op hetgeen tot nu toe heeft plaats gehad, niet | j. ) 1)l! langare en peaantriana zij» do scholen, ■ler du Javaaniche bevolking bestaan. De o * tB _ ten dienen als Int ware voot eene h< ■ 1'" uliiig j maar de beschrijving, die de llct-r Zneh. G ' BUHUKD ü l' P a S- ' 7 e " vol -o- d;i;irvan J' l > toont genoeg aaD, lioe zij de Icweekscbo» van bygeloof, ondeugd en zedeloosheid zijn. > Do JavaatMChe tempel. ') Wij moeten hier de aandacht vestigen op <i c bijzonderheid, dat het geschrift van Ds. J.F. G. Brümüüd, die, door zijne omwandelingeß ojj Java, wel i;i staat was geweest, om den Javaan in zijn ge heel e bestaan waar te nemen, is eeno door de Maatschappij tot Nut van 't in Oost-Imlie bekroonde Prijsrerbandeling, en dat dus de mannen, die geroepen waren, om het geschrift te beoordeelen — mannen door veeljarig verblijf' in Indië, met den staat van zaken alles behalve onbekend — door die bekroo ning daaraan als ware het hun zegel hebben gehecht. 2 ) Wil men nog meer, dun door den Heer Brumünd is gegeven, te weten krijgen vnn den zedelyken en god«dienstigen toestand der Ja raansche bevolking, men leze dan het hoogst belangrijk stuk van den Zendeling Harthoorn, getiteld: De zending np Java enz. geplaatst iv het 2' en 3" Stuk van bet 4» Deel der Mede- He door de bestuurders van het ten deling genootschap worden uitgegeven. JA. 591
moeten kinnen tol de diep beschamende be tentenis, dat voor die ontwikkeling nog niets, in den vnlstcii zin des woords, niett is gedaan f endcel de maatregelen, in de laatste jaren imen mei betrekking tot de amfioenpacht, hebbe >no van dal ziel eti noordend lu uli ; ; >>, dal nog ree] de sterke drank hier te lande, de schrome verwarring en verwoesting in alle betrek levens te weeg brengt, omdat de on geluk] ien enkel wapen tegen hel misbruik heeft, in steeds toenemende ruimere mate mogelijk te maken. de belangrijke verhandeling van den ;eachten Staatsman, « ijlen den Heer J. C, Baud •), i \ndsch , blijkt, dat, tijdens de eerste komsi der Nederlanders, de consumtie van opium op .lava nog onbekend was. Wij moeien voor > ; lenis van de invoering en hel toenemend ik van dal heulsap, als ook van de bd 'i de domoralisaiie on der de Europese ten, door hel groote voordeel, dal op liet artikel behaald werd, lij i der Oost-Ini r die verhandeling verwij. i alleenlijk daaruit aan, dal reeds [50 .i I [en: van 171-6—1755 I jaarlijks 175,5 , i; , 117,172 ■• , L 776— „ 94,304 , 1786—1795 | , 143,394 , , 13 » 91,590 , 59,7! ei Neder): bben bedrs liddfld jaarlijks 57,9: L 836 , r r,i,r,s7 , }57—1846 , 53,600 , 17—1850 , f 61,909 , De Heet Baüs Im-v, eert, dal de yermhidi welke en vnnl s l7 — 1850 aanwi i kan wor den nog veel grooter te zijn, dan uit het pon dental zou kimiici] worden ei door hei gedeeltelijk vervangen van Bengaalsche door Levantêche opium, crue som-t, die vuur HÄ« opinmpaohi eeneire evenredigheid van bruikbare deelen oplevert dan d zoodat, indien de geheel* consumtie had be< slaan uit Bengaalsche opium, bi Ie jaren I^l7— IVjii aangewezen gebruik waarschijnlijk nici meer zou hebben bedragen dan 13,807 pon* den gemiddeld 's jaarlijks '). 'l Te vinden in liet i' Deel i■ n ■ ■ B d iluui voor ii •) De invoeren van het jaai' l ili die en van 1810 lijn, Tolgeui den Heer Bai d, ■ ii, daar ie met kannen rergeieken worden. <) Deze berekening wordt door den Heer •'■ 0 l'.uii gemaakt, op grond van relioiku door ilcn Hoogleeraar (i. J. Muldeb verkre gen, resultaten, die In de gezegde verhnndeling (clepag. 16S van het !• Deel der gemelde Bij" n) worden medegedeeld. Hij gaat daarbjj uit vun de tweeledige onderstelling! 1". dat de mindere van de LevantscM opium Kan worden gesteld op een in vergelijking van de Bengaabcue; en 2°. dat de aan de pachters rei' trekte 1 held vnnr de, helft heeft bestaan uit f vanttcbc opium. Wij zijn niet in de gelegenheid, om do ju' B '" heid viin iiii laatste t>- beveatlgen of in twü' e i ken. Voor «oo veel echter hel tol een'" gen maatetaf van beoordeeling zou kunnen ' ll1 " ii■ ii, geven wij hier ave van de ' |l '"' het Gouvernement in de Jaren 181)0—isis i"n c ' in (i]iilllll : Levantsche. 1856 .... wanrdc f '-' ■:.... » -64 1858 .... . .81 Te zainci Bengaaltche. 1 sne, 300 kisten wuardc / 406l ??j 1867 300 » . - 45 1858 46ü • . "- 1 " Te lamcn Men ziet hieruit, dat, wat de woa de Invoel nagenoeg gel Uk itaai voor d° " c _ soorten; maar, wanneer "ij in aam men, dal de Lovantfche opium van mmd' ' balte II dan de Bengaal olie, en dus : '■ '" j.,,1 handel w aaiM'lji jnli|k minder in H i onie opgaat volgi d i t i*flK' i". dal bel Qonvernementvoorzei v ftt \, kingen van oplnin, voor hoi mini '° ioo nlel meer Levantiche ul« ' opium iaat komen, en ll^'f I», dal dvi At »eronderstelUng '■■" ' k '" in it Baüd, dat hel Gouvernement j«d»< Opiumpaellten van l>eide si" JA. 592
Die aanzienlijke vermindering, in de laatste ** jwen van het door den Heer J. C. Baud ".■ ||; »ii(lclil tijdvak, zoo verblijdend voor het, wel '■'•!" 'lii- bevolking, was grootendeela te danken ' llUl het beginsel der regering, om, door de ' ten duurste te doen betalen, de cou sumtie ervan onder de inlandsche bevolking k>o cc l mogelijk te beperken. Wel werd daardoor ' e Prikkel, om ecu artikel, dat misschien werd tegen twintig maal de waarde, het in den handel verkrijgbaar was, ' r s luik in te voeren, in weerwil \an de enorme j^ 1 ' 0 !' gestelde boete, groot; maar de Heer KXJI > toont met zijne gewone soherpzinnigheid jl','"' (l; 't de: Blttikerij, uit den aard der zaak, s H , r Ü Penzen moest hebbeu, als wordende waar ■ynjnlijk gepleegd door de pachters zelven, die, Jfsohoon zij zi'Ke zich aan die overtreding maakten, het grootrte belang er bij '! i(li '*' l i, om \r waken dat liet door anderen r n« geschiedde. opmerkelijk is, in verband tot het vermelde v dal eerst met hel jaar 1883 werd ge ] i( de loop, dien «Ie opiumpachi op Java li .: " genomen, met betrekking tot Let gelde- J* voordeel voor 's lands kas. De opbrengst dier pacht was: in 1833 .... ƒ 3,305,382 „ 1834 . . . . „ 3,726,900 „ 1535 . . . . „ 3,952,500 „ 1536 . . . . r 4,200,900 „ 1837 . • • • « 4,788,160 , IS3B ..... 5,942,910 „ 1839 . . . . „ 5,005,900 „ 1840 . . . , „ 5,308,600 „ IS4I ..... 6,712,900 „ 1842 . . . . „ fi.940,400 „ 1843 . . . . „ 7,217,500 „ 1544 . . . . „ 7,217,500 „ 1845 ....,, 7,217,500 „ 1840 . . . . „ 7,350,500 „ 1847 . . . . , 0,695,100 „ IS4S . . . . „ 0,474,240 , IS 19 . . . . „ 6,040,500 „ 1550 ')....„ 4,930,700 De daling, die na, 184 G plaats greep en bij zondere opmerking verdient, omdat zij 4 a 5 jaren geregeld aanhield, behoefde, naar het ge voelen, van den lieer Bai d, ofschoon liij het bestaan van smokkelarij uiet in twijfel trekt, daaraan niet geheel en zelfs niet voor het grootste gedeelte te worden toegeschreven, daar zij zich zeer goed laat verklaren door verschillende ongelukkige omstandigheden, die juist in die jaren op de bevolking zwaar druk ten, zoo als algemeen heerschende ziekten, mis gewaa hier en daar van de rijst, eu daaruit ontstane hongersnood en verhuizing, als ook Onvoordeeltge koflij oogsten, ten gevolge waar van de bevolking belangrijke sommen minder voor haar koüijprodukt ontving. Wat aan deze meening groote kracht bijzet, is, dat, toen die ongelukkige omstandigheden hadden opgehou den, de opbrengst der pacht, zonder i. verandering, die daarop eeneu onmiddellijken invloed kon hebben, zich van haren achteruit gang laiiirzaam weder herstelde, zoodat er, voor het tijdvak van 1846— 1850, gcene enkele re ien bestond, om te denken aan het bestaan van grooler duikerij, dan in het tijdvak van —1846 kou zijn gepleegd. Dit zoo zijnde, schijnt men te mogen betwijfelen, of de losla ting van het hierboven bedoeld, in 1533 door de regering aangenomen beginsel, zich uit een jk oogpunt liet regtvaardigen; — terwijl Voor do helft, laat verstrekken, ceno groote mate vnn traarschUniykbeid, uliliuns nleta overdrevens bevat. Ï8 nu, op grond der door I'rof. Mulder ver •'•gen resultaten, zijne stelling juist, dat du Le- Vl >nttclie opium, wat de hoeveelheid voor de °Onsumtie bruikbare deelen betreft, in gehalte J*n derde minder is dan de Bengaalsclie, dan 18 '>ok zijne gehcelo berekening zuiver; want dan ktll »n -2 pondeiii waarvan 1 pond Bengaalsche en : Levantsclie opium, gelijk in de consumtie met 'l pond Bengaaltche, en kan dus de door hem, **» het tijdvak van 1847—1850 opgegeven ge 'uileldo consumtio ad 51,969 ponden 'sjaars, ,* Wva o dus 39,984 ponden Hengaalsclic en eren j veel Levantsche opium, gelijk gesteld wor h . '^ et cene OODinmtle v:\n 43,307 ponden ge . "«staande uit Bengulwhe opium. v O ] () . **ïb»nd tot hetgeen in den tekst verder °Ilhl' ' 3 I ' CÏO ' JCrc ' u; ning geenszins v:m belang w »ar° Ot ! °""' :U Z Ü •••* ton pleiten voor eenc <l e ' c l U || l'uk seei b«lugryka rormindering in *e»n«* U ' va " 'M7—lBBo, tuen bij liet Gou 'ü,, Ai r«ge] gold, dal men de eonsnml e "loor tC ' m °g«'ijk moest trachten te beperken prij s> *°° '"'"K mogelijke opdrijving van den •■»Chu BrToot ' lo op'um ter eoiißumtio aan den tiic co r . We ' 1 ' "«"trekt; een regel, die, zoolang fl« ooi,",!"""'" D ' et k(1 » wonlen geweerd, l>ure \ v '°° " let d ° Mdeiykheid eenigilnt bestaan- 'J Deze opgave Kant niet verder, dun zij door den Heer li.\ru wonlt gedaan, omdat zij in ver band staat tot zijne daarover in het midden ge brngte beschouwingen. JA. 38 593
het door ilcn lieer Baud aangeprezen middel aanzienlijke verhooging dor op sluikerij ■ i hel crimineel vci-\<■! «n ran den overtreder, onder de room Oost-! i o wel wciiclij!. rdend, doch zonder zoo vele europe e daarin de hand hadden, maar nu, naar zijne meening, mei d kunnen , — waar iLkerij binnen zeer enge grenzen zou h i. Zoodoende zmi d liet bewijs heb even dal ■ii de mi wilde eener zoo ■imtie onder de i dan aan haar 1 fan dit p ■ pachten boren hel li .oo veel als siiain of trekken, als zij maai i '). Men zou ten aanzien van de vermecrderin?» die de legaal b insumtie, ten g< vkd deze trerandeiir ;in de zien se i . heefl onder| aan, misschien knnm ii, dal hel niei I juist meer woidl \ i toen V l '' ligt in een groot gedeelte de onwettige middelen werd voorziei ; ar das*' m 1 vali aan te merken, dal hi t cvi min blijki of bekend is, hoe veel ter sluik ingevoerd. De Heer Baud, aitj i ado • er eeni pc Bluikerrj pi pore de eenige bai en i aar ' J J omt, door eene ben n n i& ■ aldaar ran opium en vi ude l daaraan in dien mvi i ivcrblijven, hij ' bestemmin te wijzf' ten dal er op zijl •■ bcrcl ttn te mei' ilion ■ 1888—1 iel dat lijko beperking losgelaten, ilicin- dei Bij elke verpachting wordt door de e mag .1 li da pachter ■ het katti (m 1' , Am-l. pond). Buitl I ii de "]iiüiii : 'ii n pachter a.in 's lamls kv i of mi i,i'ii!, die li!.i I : bedroi 1 i [h i , die in 1 653 en *" een pi in il™ bandeL i eitrt in 1852 .... 4,1 katti'* 168 .... „ 18M .... 7.:: .". .... „ LSBfl .... „ 1857 .... 48,1*7 ■ oonsutntie, dio in lid lijiK il inu ' I \i;. i. poDden. ler anderen «telt hij hij ii - bijulyken uitvoer nnnr . ~ Bali, !■■" '■■ >É " / ton, T i. enz. op i dertai ohen beefl Bali 11 f J>l t rta m Kediri, •' ol een* boereelhi i .' Bali alleen rold< mum JA. 594
jd hel liev wor ovcrschiel ,op Java te w< cl dit «hui ook niet, treki alleen, om okkeld ide hoeveelheid, wel minder, mai jk meer i al hiervan i erstrekkii ichters, kan weJ dienen ■ ikeiij iom mei de i nleu; twijfel, dat, hoe , hoe daar "le ( ' u 800 '°or n aan en aan inkoop Hel .:, [eder in hel weizij bevolking moei stellen, )( fo LBS7 bedroeg de pa '"!'v\-ijl vuur in ld. . . , 4,151 m ten bedra , katti'a ad ƒ I I Te zamen. - ■: maatstaf kostte dus leder katti aan den pachter/ 93.20, dns tweekatti's ƒ L! c hij nu voor iedere 2 kaiti'.s er nog ecu bij kan krijgen tegen. . # 12.— dan kostten hem 3 katti's. . . ~/ i of 1 katti. ... ƒ 66.13 en hel lijdi geen twijfel, dal zoo vi staan, en hij ze dus boe langer bo< hei bereik der bevolking, en dat zoo doende Men zegge niet, dat) n a on , hel Gouven e 1 k.-1 n bn mei i He; dal mei den !■ smokkelaar zijne sle laak in hai : . wanm rdruk .iilk een i ■ — maar ; I " rl ' u ' ia aan ng uit hel rij, verblind door di deelei . zitten, om drukkelijks Ik in dividi de krenk;. l'.eninaal, men twijfele liet hem toevertrouwde Jll< 1 i■ i hel . in ween iler inlai niet te ontl i:l " Djokdjokarta, nel 888,81 1 lielen, op ruim ' ; .l 00 I I " Boerakarta, mi i 687,886 zielen, op 1 katti'i of I ■ Kediri, "»■! , "i> 7,100 m. u " > ii Djokdjokwt* ton du d* li| ll . M ""'"' v:l " Bali mm ! irordm o I~ C) • ''" i» ia rerboading van Kediri op \:lli zeil ! t ran 1 50 '"""'"'k, Soemb Timor, JA, 38* 595
min als de sterke aanwas dier bevolking iets bevreemdends hebben, Man neer men bedenkt, dat een Europecsch bestuur, hetwelk, hoc au tocratisch ook, toch altijd naar meer vaste re gelen te werk gaat, de behoefte aan orde en rust niet miskent, en in zijne handelingen niet geheel boven de controle der publieke opinie is verheven, verre te verkiezen is boven üos tersebc willekeur, door niets voorgelicht en slechts weinig gebonden door traditionele nsan tien, welker strekking tot bevordering van het welzijn eener bevolking buitendien in de meeste gevallen door de uitspraak van hel gezond ver stand bezwaarlijk zou kunnen bevestigd worden, Het is vooral de nu sedert 80 jaren op het eiland Java genoten staat van ongeatoorden vrede, welke tot dien aanwas heeft bijgedragen. Men heeft te weinig bescheiden omtrent bel cijfer der bevolking in vorige tijden, waarop ccuigc staat is te maken, om van dat cijfer ecne volkomen te vertrouwen opgave van ver schillende tijdstippen te kunnen leve liet door RaJTLZS voor het jaai LBl5 op gegeven getal van 4,615,270 wordt door den Hier Jl.mii '), die voor liet jaar LBl6 hl tal van 8,000,000 zielen aanneemt, als ve laag beschouwd, liet argument, dat bij daar voor bezigt (dat namelijk niet een zoo laag cijfer der bevolking hare opiomanie van vroe gere dagen zich in een al te ongunstig licht zou vertoonen), heeft wel eenige waarde, maar tooh niet [ ,om bel door hem voor 1810 aangenomen cijfer van 8,000,000 te doen beschouwen als meer nabij het ware getal. Ware bet niet, dal de Eeer Bi.CC zelf zijne bereke ning van de sterkte der bevolking willeki noemde, dan zou dit ook uit andere punten van vergelijking kunnen aangetoond wordi Vooreerst zijn wij zoo onbekend met defl staat der bevolking in de tijden der Oost ludisclie Compagnie, dat er eigenlijk grond bestaat, om als zeker aan te nemen, dat rij vroeger niet veel talrijker heeft kuw nen idjn, dan tijdens hel bestuur van Men denke slechts aan de menigvuldige oor logen, die hebben moeten worden gevoerd, on l nagi der Compagnie te vestigen en datf* aan de uitbreiding te geven, die zij werkeüj* op Java heeft gehad, en vooral aan den lang' durigen en Moedigen oorlog, die in 17'>"> ''° splitsing van het Mataramsche rijk in de ri.'k'' 11 van Soerakarta en Djokdjokarta ten| Vervolgens, gesteld al eens, dat het duo' EUmiS gegeven cijfer voor 1815 te laag ' s ' hetgeen op geene behoorlijke gronden k»" worden uitgemaakt, dan nog zou hel van 8,000,000, dooi den Beer Baud voor h' 1 volgend jaar 11816) aangenomen, zich bea lijk laten verdedigen mei het oog op di laatste jaren officieel tnedegedeel der"* volking en hare daarnil geblekene vermeerderiD» 1 Volgens de bevolkingsstaten in do \l riële Ven I i de jaren Iv,l ') tol heeft do inlandsehc bevolking bedragen ■) : in 185-1 .... 10,085,141 zielen » 1855 .... 10,890,905 , , 1850 .... 10,725,128 , 7 .... 11,124,611 „ Uit (lic cijfers blijkt: I°. dal de sterkte der bevolking op Dec. ISE i, gedurende li 55 was i 05,76-J zielen of 3.03'/•' ■)Ziep«g. 160 en 171 van het 1* Deal dei tutde taal-, hun!- en rolkriikunde van Ntdtrl. Lulu . *) Onder anderen blijkt uit bet ttaatje, dal <>|> l?:i \an bet hierborea genoemde werk »oor ki>i:it, dat de HccrllAUO eene bevolking aanneemt i 1880 fan 8,440.000 i „ 183 C , B,SSO,OUO „ 1846 „ 9,880,000 „ i Daaruit zou dus volden, dat rsn 1816 (toen rol geni Jj in de berolkii beu b. ' dus in 10 jaren, dl »OOr uitgaDg gemiddeld zon zijn tijdvak, dat van il toen de rtjQai Jara i ril, de »oi i • minder ton zijn ', en bet lijdvak \.-in 1886 1840 tooi uuk (reder I aanwij t. 'i \\ ij hebban geen vroeger jaartal hier i" J merking willen brengen, omdnt tegen tle "l*'' 1 j, v.ui vöór 1854 de üicl ongegronde bedenk' 1 * ingebragt, dat daari :■ niel urn, gelyk ii n overvloede k:m worden ofge' B .m (Ir "in l;>]l<ri' 1 i il, il;il i!i- , vertrouwen scbenk'i nok in de vroegere bcvo] ;.m ooti iei - >li illeo w ord< - i;l11 telling. | p . •) In de nu volgende rijfers wordt '' c ilit Jsraamohe bevolking opgegeven, met ui' van de Europeanen, Chinezen, Arabieren ü " a D J» erlingan et lijfeigoneu n|i Java, al» o ° ,-ff' inlandiche bevolking vso Madura, »ii f in 1884 .... 810,809 zi''' L '" ,1851 . . . . 887,988 .. „ 1856 .... 880,151 >• .. 1857 .... JA. 596
2° ï • «M dr. sterkte der bevolking op uit". Dec. 1855, gedurende ]850 was toegc -30 "omen met 334,228 zielen of 3.21 °/„; • l at de sterkte der bevolking op uit 0 . ■Dee. 1850, gedurende 1557 was toege nomen met 399,353 zielen of 3.72 %. tot ]fi M 11U vist "■" ic ncmeil > dat van IS3 ° de jaarlrjksche aanwas, even als die Ct W~ 186 f' is S cwccst 8 » 3 - 72 °/o. maar, Vil . et °og op dn epidemische ziekten, die hè,, lar ]SIG tot 185 ° dc 1)evolkill n heb " sic 1 *"''"' sl '"'' "'''" ( ' IS 1100l '- s stellende op U 2 ty o 'gjaars, dan nog ia het, wanneer HU» i'" "'' llrl '■'J lVr v: " 1 1°.0 55 .141 zielen op der 1 " ' s "''i niet mogelijk om de sterkte bevolking in 1880 hooger te stellen dan 6,000,000 zielen; en als men, j' 1 ' uitgaande en lettende op de vcrwoes - .l;ril I'l' die de eholcra in 1821 en de oorlog n 1825—1830 op .lava hebben Bange nifit'' 1 "'-"""' 1 ' !:i1 - d»t llc bevolking van 1515—1830 . ls toegenomen, maar ooit niet verminderd moer kan men op een tijdvak van 16 jaren Zo , " fiven )> dan zon dc slotsom zijn, dat, ÏU . M ' l: "c mo ?t üggen tusschen de door en den Heer Baud | cijfers, 4 . v <}n den eerstgenoemden van het juiste ge- Winder verwijderd ia. I '''I inbegrip van Madnra was dc inlandsche Wolking sterkj in 1554 .... 10,395,510 zielen , 1855 .... 10,728,838 „ , 1856 .... 11,105,279 , „ 1867 .... 11,405,590 , Van dc drie laatste jaren blijkt het: 1°- dat de inlandsche mannelijke bevolking sterk was: b 1855 .... 2,750,409 zielen 1 ) * 1850 .... 2,847,033 , * 1857 .... 2,917,178 ; •2°. de vrouwelijke bevolking: in 1555 .... 3,126,25 S zielen ') , 1556 .... 3,2120,937 , , 1857 .... 3,317,390 , 3°. en de kinderen: in 1555 .... 4,854,849 zielen ■) , 1856 .... 5,037,259 , , 1557 .... 5,171,028 , ifon ziet hier liet in de Oostersfhe landen gewoon versclujnsel, dat de vrouwelijke bevol king in getal sterker is dan de mannelijke. De inlandsclie bevolking op Java bedroeg, na aftrek van die der Vorstculanden (Soera karta en Pjokdjokarta ') ): in 1864 .... 0,099,200 zielen , 1855 .... 9,380,131 „ , 1856 .... 9,709,837 , , 1857 .... 10,105,749 „ 'M anneei men van die cijfers weder aftrekt de sterkte der bevolking van de partikuliero landen in de Gouvcrnements residentiën, die opgegeven wordt: voor 1854 op ... 840,720 zielen , 1555 , . . . 877,771 „ , 1556 , . . . 909,977 , , 1557 r . . . 959,00 G „ dan zou de inlandsche bevolkintr, onder bet onmiddellijk bestuur van 's Gouvcrnements ambtenaren, blijken te hebben bedragen: in 1854 .... 8,252,540 zielen » 1855 .... 8,502,303 , *• 1856 .... 8,739,860 „ , 1857 .... 9,116,743 , ') 11 1 ""mclr 01 ' tclli "8 der drie katcgoricn van 1855, Vfoi, nCl , ilil(O bev °H«ing 2,750,409 CÏÏ 1 "* » 3,, 26,288 v „ 4,854,849 ■WoÜf mr " e " loln ' ll ™■ • • 10,737,546 gre,,,, ' er ' 3 <' fi slavenbevolking be „„ Voor 8,713 <ot het - Va ° W ° lk bedr;) K mtn komt Cljfl ' r van 10,728,833 hierboven voor het jaar 1855 opgegeven nU bet bedrag der inlandsche bevolking van Java en Ma dnra. — De vermenging van lulandsche en slaven bevolking komt voor ia het regeringsverslag zonder speciale splitsing dezer laatste in de drie katego riën van mannen, vrouwen en kinderen. ') Deze wordt opgegeven voor DjokdjoA.irta : in 1854 op . . . 321,097 zielen „ 1855 „ . . . 329,333 , „ 185 C „ . . . 333,890 „ . 1557 „ .. • 330,103 „ en voor Soerakarta: in 1854 op : . . 664,778 zielen „ 1855 „ . . . 681,438 „ 1856 „ . . . 681,395 „ 1837 „ . . . 68J.6G9 „ JA. 597
rdl telde '): in IS . ■'! landbouw ende huisgezinnen i 17 r i 3 , Die landbouwende huisgezinnen waren vet' run aan ■ varen : • relden 82,500 (onder , ... J,!).j7 , Lt zonder , ... 1,'.i?7 , I , 83 der , ... 1.1,1 , 1857 mei . . . 1,465 . daaronder niet :nl -Miuliir.i, Qooh die ■ ■ Mi .... , L 857 .... Oen-ijl er in die Versl wordi op . M, w;it door di onder de uitdrukking inlat wij hel nid ta aderzoekii te treden oml rent hel • al i;l " hoofden in verband tol hel hierboven o] ven cijfer der dessa's. I *i i evenwel schijnt t(! kunnen worden aangenomen, dal minstens '''' helfi dier hoofden onbezoldigd is, en di elft, \ oor zoo ver hel daaraan toe aandeel in de rijstvelden en in de kultuurprO' centen ontoereikend mogl zijn, el van voorziening in zijn onderhoud ovs'j' Bohiet, dan ten koste der bevolking, welke bui' tendien door de, mei oitzondi ten, \ rij karig bezoldigde hoofdi i nicl moeid wordl gelaten. I uit. ilc tkultnur, u : by clc: i t di« e twee ..... 186' . . ■ . . '■"•* 11l Kriliri : in ISSO .... 9,847 l H 1857 .... Ook In een and n(ji : nverklnarbn ii Kadoe, eene der ! ' n.ii , i (ielon, vimli ini'ii i in 1856 .... 18,801 bi „ IM7 .... in.lol tem ijl i r in de Prean i-lic beroUcing fan rn ui LBsfl .... fden .... in in Soerebaja, im-l eeno bei olkin ■■ m r """ millioen, wari d W! In 1856 .... i iv. „ 1857 .... 10,01 I ordl remel ii, I* ' In 1856 . . . . ! ii i:i, mcl eene bevi I in [856 . . . . IJ .... l.tit I ■ -ii li.ril .'II! 1 1,,,!! 1 ' 'I 1M JA. 598
Behalve de inlauilsclie, heeft men Op Java og \icr kategoriën van bevolking, namelijk: A ' ll(1 Europeanen, 2°. de Chinezen, 3°. de Tatneren en andere vreemde Oosterlingen, en • ™ lijfeigenen. , ' liil| ' i ii! dr Europesche bevolking worden ' ; "«Tolgende djfi edeeld 1 ): in L 854 .... 18,471 i' 1855 .... 18,858 » 1850 .... 19,43] -1s r, 7 .... °toon in de bij taten de kolom betreffende j '"''M" l - (i l'i- bevoll i te bevatten de rijfera t e bc '". of daaronder begrepen zijn Ar : dewql b 'I" 1 op - : i bel I overtref! lesche ,i ', en dus bezwaarlijk daarvan ecu on llTll "'-l kan uitmaken. j. °lgow de Sfinüterièle i over 1855 n -, , : ''. verdeell die Ehiropeaohe bevolking cl ' al '" 1856 mannen 6,116 \ rouwen ki mieren ( 18,858 " LBS6 mannen 6,284 vrouwen 4,612 kinderen [ 19,431 " ! en f,,' vrouwen kinderen ■ Do mannelijke Enrepeache bevolking wordt verdeeld ;ils volgt: in IS.">5 geborenin Nederland. . . 1,154 „ „ NederL Ladië. . 1,007 , „ vreemde landen. 5'Jl 0,115 „ 1866 . f Nederland. . . 1,192 „ , NederL Indië. . 4,150 ,i „ vreemde landen. 580 0,231 57 ,/ * Nederland. . . 1,86] , „ Nedcrl. ladië r „ vreemde landen. 626 0,592 De vrouwelijke als volgt: in 1855 geboren in Nederland. . . „ , Nederl. Indië. . 3,951 u i vreemde lauden. 168 4,677 » lSsf> „ , Nederland. . . i Nederl. // * vreemde landen. 4,012 57 » » Nederland. . . „ , Nederl. Indië. . 4,114 0 „ vreemde landen, 163 En de kinderen als volgt '): in 1855 geborenin Nederland. . , , Nederl. Indii-. . ~ r , vreemde lauden. 8,100 iil. . . » , Nederl. Indië. . 5,220 * i vreemdelanden. 107 8,585 1 i ad. . . r vN( * w vreemde landen. . ige omietting p rgauc tnilitairea i ot In de b «Uand Madam, i .... .... nu «) Ofschoon hi r voor te 1 JA. 599
Lancaster, die voorzien was van eenen brief v;m Koningin EHizabeth aan. den Sultan. Jn 1606 badden de Hollanders verlof erlangd om een bandelskantooi teAohin op ie rigten. Kr md echter 1e midden van zoo verschillende belangen, una vertrouwen, geene zekerheid, en weldra moesten de Hollanders weder opbreken. De ( ommissaris ELoelom sloot in 1637 mei den Sultan vi.u Achin een verdrag, waarbij den Hollanders vergund werd, bij voorkeur Innen alle andere natiën, vrijen handel langs de \\ est kust te drijven. Nu werden de Portugezen vreesselijk mishandeld, en later strekte dit /.. b zelfs uit tot de Eagelschen. In L 643 werd door den Sultan \an Achin aan twee Engelsche schepen, tegen het verdrag in. veroorloofd, pepei te laden en werd den Hollanders ontzegd een pakhuis te Aehin Ie bouwen, daar rr vrees bestond, dat dit later eene sterkte mogi worden. 1 1 -1 ml verstand tnssohen don Radja van Aehin, de ESngelschen en de Hollanders begon meer en meer aan te wakkeren; na zeer veel moeite gelukte het den Hollanders in 1649 van Achin den vroeger verleenden uitsluitende!! handel lauL's de kust te krijgen, waardoor de Engelschen zoo zeer ontmoedigd werden, dut zij Achin verlieten. Op verschillende mondingen der rivieren wer den lorres opgeslagen, die eerst met eenige man schappen en later niet geschut bezet werden. De eendragi tussohen de Eollandera en den Radja werd echter gedurig verbroken. De eer sten zochten den ichinesehen Vorsi Ie verdrij- ven en de bescherming der Compagnie in de plaats te stellen. De gelegenheid deed zich daar toe in L 660 op. De. koopman Bort kwam van Batavia naar Achin, om zijne bezwaren in te brengen tegen de inbreuken op de overeenkom sten, die op nieuw geschonden waren. De Commissaris Kiizkr polste de Inlanders, die besloten zich aan de Compagnie 1e onderwer pen. In L 662 werd er te l'.ata\ia niet r gezanten van Achin een verbond aangi waarbij de volken van de Weslkusl zich ten eeuwigen dage onder de bescherming der Neder landsehe Compagnie begaven. Qbqbki » rertroi met dit kontraki in .1 n lij naar Buma tra's UCsikust, waar niemand van de zamen irenen het eersi de oproervlag durfde uit- ven, waar ecne loge werd gebouwd, even als e Priaman; -terwijl Padang bet hoofdkantoor weid. De Commandeur ('auw liet daar en op iet eiland Tjinko 5 kruisvaartuigen en 100 »ol- Laten, en hij keerde mei peper, kamfer, benzoïn ■n goud naar Batavia terug. In liet daarop volgende jaar werden reeds de adsistent en tien soldaten te Tikoe, op aanhitsing der Achinezen, vermoord. Lu October 1664 kwamen er vier schepen met pene bemanning van 800 soldaten, va] Batavia aan. onder bevel van den Coinmandeiii Cauw. Weldra trad [ndrapióera in het verboni eu de Achiufzen weiden tot aan Tikoe verdre De Achinezen, ten uiterste gebragl door de schandelijke baldadigheden door onze lehepelingen ian heu gepleegd, hitsten alom onze bondge nooten tol afval aan en (leden onze loge 1e Padang aanvallen. Daartoe droeg ook niet weinig hij, de moord door de onzen aan twee zonen van eenen Orang Ka ja gepleegd. ()|) 2.) April 1686 laadde de ('ommissaris (luns te Padang aan met 800 matrozen en soldaten, en WÜde de Malcijeis in hunne ver- Bchansing aanvallen, toen hij werd teruggesla gen, waardoor hij, al zijne officieren en LSO man hei Leren verloren. Deze nederlaag werd kort daarop hersteld door den ( iommissaris A nu \u \\i \ i ii -.i-i: i it, die met een verlies van .'in man Overwinnaar bleef, daar men de inlanders had terug weten Ie drijven eneenige dorpen verbrand. Na deze overwinning in L 667 eigende zich de Compagnie het regi toe, om uil de acht iidandsehe geslachtshoofden eenen Panglima te kiezen, die nu hel \ enlicv en Achineeseh opper- hoofd verving. ïen tijde dal 1! i.i k i.nr van (im:Ns( louv erneur (ielieraal van Nedei landseh [ndië was, is bijna de geheele Westkust- \an dit tijk veroverd door den Admiraal PIETER DB BITTEE, die levens onderscheidene «rederspannige volken, welke do Oost-Indische Compagnie veel in den handel benadeelden, tol onderwerping wisi Ie brengen. Drie jaren later \ enneeslerden de Hollanders andermaal de geheele Noord-Westkusi tot aan BarOS toe. Destijds was het rijk van Aehin nog zeer bloeijend en magtig, strekkende zelfs zijnen invloed over do Zuid-Westkusi uit. Thans is het BOg altijd onafhankelijk en bevriend niet de onzen, daar er den 80 Maart ls.">7 uut den Sultan een lenlrai.' van vrede, \ riouUeliap en handel is gesloten. Achin, hoofdplaats van bet koningrijk Aohin, op Sumatra's Noord-Westkust, aan beide oevers dêr rivier van dien naam, ongeveer -' mijlen van zee, op 5° 86' N. Br. en 95* SW O. L. Zij is in eene groote vallei gelegen, welke door trotsehe beiirketens, waarboven zich de (iouileu ierheft, gevormd is. De handel) die- hier vroeger zeer aanzienlijk was, daar rr schepen van ( hina en van alle AC. 6
Beoordeeling van het werk rde Krijgsbedrijven tegen Bali ba 1515".—1849. P. G. Booms, Prici* des expédil'wns de F armee Kcerlandaise des Ittd, Or. cotttre les Princei de Bali de 1846—1849.—1850. Bali. Kort overzigt van zijnen toestand, ge schiedenis enz. JSM). W. K. van HoëvElx, Nederland en Bali, eene Stem uit Ned. Indië aan liet Nederl. Volk. 1546. W, K. v.\x HoêVBIX, reiê over Java, Madura eti Bali, 3 Dculcn, ÏSI'J en \civ, (van 1). 111 is nou' alleen de eerste afler. verschenen). ÏEMMINCk, Coup iVOi-il sar Vind» Archipel. T. I, p. 340 (1846). Hookda van Etbdtsa, verschillende reizen en lotgevallen, 1). 111, bl. 867 vv. (1«38). KH. Dit stuk over Buli is getrokken uit ecu rapport van den bekenden Arabier Seijid Jlassau. Yalentijx, Oud m Nieuw Oott-Imiië, 1). 111, St. 11, bl. 2ö:> rv., ,vm hel eiland Bali." P. P. Hookiia van Ëtsihoj, Handboek der Lam!- cii VoVcenkttnd» van Ned. ItttUê. Boek 11. Hoofdst. 1. Beschrijring van het eiland Bali (1841). f'KA\V>l un.Drxrrijilirr I)ii-/iiiiui)\>/,'M'\ .V>l\\'\ (1856). Smits, Eilanden bedotten Java, ankerplaatsen en Gids voor idem. stil en bedaard, bijna eenc rivier gelijk. De koopvaardijschepen, die na het invallen van den Westmoeson zich beoostcn Èamarang bevinden, zijn gehouden door deze Btraat in den Oceaan te- zeilen. Te Banjoewangi u een loodswezen om de schepen duor de straat Bali te bren gen. Zeemamgidê voor de vaarw, rond Java, door I. Mi:i.\ n.i, \. ('ai:\i:fk enz. Bali (Piek van), hierdoor wordt verstaan de bcrp: Agong op J'ali ; zie dat woord. Bali (Straati, Btraai tusschen de Westkust van hel eiland Bali en de Oostkust van Zij begint aan ,la\a's Oosthoek, waar zij, in ccne Noord-noord-oostelijke en Zuid-zuid westelijke rigting, <> uren breed is, wordende ten Noorden bepaald door de k.-uqi Sembrana op Bali. Bij het bergje Goenong (kan is zij 3 uren breed; bij Banjoewangi slechts 1 uur. De diepte bedraagl in het begin ran 70 tot SS , en op <!<• reede van Banjoewangi 16 \;i dein zwait zaml. Beide oevers zijn met riffen omzoomd, steil, bergachtig en mei lijken plan ii i bedekt. .pen van den Koord komende, houden koers beoosten hel Duiven-eiland, daar de door ioL'i bewesten dat eilandje gevaarlijk is. Er gaal /r straat een zuaic stroom ; Mimal is hij in den Oosi moeson zeer woest. De klippen in de straat zijn vóór Banjoewangi, de Depthfords en ile Torris klip, waarop bakens staan. .Midden vaarwaters i- er geen gevaar. Gedurende den Westmoeson, dat is \an het begin van November tot aan April, is de straat Bali, Bally, Loboagcc of Laboc- Iladjic, stad op de Oostkust van het. eiland Lombok, MCD de straat Alias, op 8° -I:2' Z. lir. en 110° 3S' O. L. De schepen doen deze plaats aan om water, hout en verversebingen in te nemen. De ankergrond voor grootc schepen is in 17 of 18 vadenicn zwart zand, ongeveer l«/ s of 2 mijlen van de kust. De inwoners hebben vele vaartuigen en zenden er jaarlijks een naar SingapoeXß en .Mnhikka. Maleijers eu Europeanen doen do haven dikwerf aan, en kunnen er overvloed van rijst, vee, eenige gei ten, gevogelte, vooral eenden, suikerriet, pom poenen eu vrachten innemen. De inwoners zijn zeer werkzaam en drijven aanzienlijken handel niet Celebes en Ainhnina. Bali Badong of Badong, koningrijk op den zuidelijken hoek van het eiland Bali. liet land is vlak en bevat geene boßßchen, maar rijstvelden en tuinen. Vee is er in overvloed eu de vruchten zijn er goed. Baffels en run deren worden VOOr den ploeg gebruikt. Bali Badong is het meest, bevolkte rijk xau het eiland. De handel is er vrij belangrijk, maar de. afschaffing van dim slavenhandel heeft eene aanzienlijke bron van inkomstenvoorVorst en onderdanen doen ophouden. Hieraan en aan de verslaafdheid der Balinezen aan het gebruik van opium, is het dan Ook tO6 te schrijwu, dat er geen welvaart, beslaat en de bevolking dik werf gekweld wbrdi door hongersnood. De bevolking van Bali Badong wordt op 100.000 zielen geschat. De Vorst, die niet het Xcdcilamlsche Gou vernement bevriend is, houdt zijn verblijf ter hoofdplaats van gelijken naam Bali Badong of Badong, heofd] van het, Balisohe rijkje van dien naam, irele ongeveer .'i uren Oostwaarts van de lan dingsplaats op S° W Z. Br. en 115° 12' 45" O. 1,. Het is de voornaamste handelplaiils van do Zuidzijde van Bali, heeft eene zeehaven en voeit kotlij, rijst, tabak, Turksche tarwe, \ee en varkens uit naar Ningapocra, Mauritius en Nieuw-Holland eu ontvangt daarvoor Europe manufacturen, opium en Chinesche munt. Tweemaal 's weeks wordt er markt gehouden, die druk bezocht is. BA. 60
L°. Mannelijke bevolking: a. geburciiin Nederland '). . 1856 1,151 L 856 1,492 1857 1,651 /;. , , Nederl. Indiê 1 ) 1865 4,067 L 856 4,166 1865 4,818 r. , , vreemde landen JSSÖ 504 L 866 586 1857 024 j . Vrouwelijke bevolking; eboren in Nederland. . . 1856 1857 b. , , Nederl, India.. L 866 :'.,!t.-.l L 856 1865 4,114 e. » , vreemde landen 1856 Wis L 856 16] lv-, 7 IG3 3°. Kinderen: «.geborenin Nederland. . . 1865 258 h. „ , Nederl.lndiS') lv.r, 7,811 1v,7 Mini r. , i vreemdelad I !'7 Van <lo mannelijke Nederlandschc bevolking waren: hi 1866 in 's Umda dienst 005 in kontnJtt met liet Gouver nement 9" derhalve wier vestiging van pc hee] partikulieren aard was. I" 1 i |.fll . 1857 in 'sknds dienst B*B in kontrakt met het Gouver nelllellt 0' derhalve wier vestiging heel partikulieren taid we . '■''' Van de mannelijke vreemde Europesehe '''" rolking waren: in L 856 In 's lands dienst '■>"> in kontrakt met het Gouver nement * derhalve wier vestig n . bed partikuliereu aard was. :i f 1557 in 's landt dienst 5 in kontrakt mei het Gouver- .j neinent derhalve \s ier vestigil heel pa] tikulieren aard was. Opmerkelijk ih, volgens de von cijfers: I°. de verhouding ') tusschen de t»J lamdsohe mannen i n \ rou het lijdvak van I \an 0 tot L; i ' '.^,l -\ roemde Buropesohe m wen, die in hetzelfde I I .in I tol I ; 2". de Ewilcte vu het tuiver N der»*" 1 In deze rnbrirk zijn ■ I, uu I. hijnlijk is liet, BU[ duidelijk Wijkt *, Weiuchclijk zou hier cene i»: I*. ouden, Inndtclic en ii 2*. Km.iiTrn bij ii .;",,«,ii rmrtkl 1 i) v verhouditi lion, ivnt wel in »-eBrw|] dat do iterkto van hel K ini-nt Inj lit-t ltg« in ■ !<• ■ liiai' 1 " I .vrimil dl vrouwen v»n m nel zijn OpgWOMO. JA. 600
tent in het gedeelte der Eoropetoho bevolking, dat, geheel onafhankelijk van het Gouvernement, op Java een middel van bestaan wekt te vinden, — Dit ipringt nog Ie meer in het oog, wan lieer men er bij in aanmerking neemt, dat viin de gegeven cijfers nog moeten worden t a ld 1866 een getal van 188 en in 1557 van 186 personen, grootendeels, eoo niet uilen, gepensio neerde ambtenaren, ollieicren en mili tairen van minderen rang, die, hetzij door een langdurig verblijf verwend aan klimaat, betaq om familie betrekkingen of andere redenen, verko len hebben in Indië te blijven; soodat, al mogten deze personen, behalve hun pensioen, Bieb andere middelen van be itaan hebben venehaft, zij toch nii ■ die zich naar Indië heb , ten einde daar geheel onafhankelijk van het Gouvernement een bestaan te welen. Hiermede sou dan deze rubriek "uiden verminderd: in L 856 tot slechts 008 personen , 1857 727 Betuigen die welke hel 1(111 vreemde partikuHeren overschrijden: in 1 onen , 18flf , ÏTI sinig ondernemingsgeest onder onzen laml ; iiinl, of wel zijn zij welligt van belem meringen, die aan de vestiging van .Nederlanders 'M' Java zijn of nog worden in den weg gelegdP Doch hoe zou de Beate vooronderstelling ' liM| iieine|,jk zijn ten aanzien van hel .\e,ler '"'''lic u \ ulk, dat in zijne vn biede i ondernemingsgeest heeft p" den ds UYI vol k"'"!' gedeelte, dal mei den opstand ' liUl .|e eenen aanvai imen en i ~'","'''' tol aan den t, een als ware I plaats der krach [ui' l< rd werden cci ' •>«<? te [e i Spanje, later in den Engeland 1ll| ' : "," ll ; l 'J> M! de o ..\l\ bracht — i ii het ' S(||( '. in verhouding evenwel tot den om vang van het land en de sterkte der bevolking niet natuurlijke standpunt, dat bet in de rij der volken had ingenomen; mui desniettemin had liet zelfs gedurende dien teruggang niet ontbroken aan blijken, dat de kracht die de vaderen had bezield, niet geheel was vervlogen. De laatste dertig 1 jaren van onze geschiede nis vóór de bevrijd in? van het Fransdie juk, toen, na slagen op slagen en vernietiging van ilc algemeene ■welvaart, zelfs het bestaan van ,land als eene zclfsiandige natie had op gehouden, varen Ircurig, hoogst treurig zelfs, zou het te gewaagd zijn, om die donkere lijden te beschouwen als ecne wel bittere, maar daarom niettemin heilzame voorbereiding der natie, om, geheeld van het ziekelijke der voor ■■ iq jaren, met een nieuw leven te kunnen optred Aten, van uit het hier aangegeven ir< pont, kunnen ivij, al ware het dat er anders bewijzen in een tal van feiten voor bij te brengen waren, niet 10l de conclusie komen, dat de Nederlandsche ondernemingsgeest in 1813 verdwenen was; maar hij vertoonde zich als ecu, die uit eenen langen slaap was ont waakt, en die, daardoor ecnigzins vreemd aan al wat er inmiddels had pl*i pen, lleohtl had, dat men In aanwees, waarop hij zijne vernieuwde kw zou kunnen beproeven, en den weg daarheen zoo min mogelijk belemmerde. En welk veld ter ontginning bood zich meer eigenaaidi dan het aan Nederland U: meer bijzonderlijk Java? Js dit geschied, en heeft men toen den Ne derlandsehen ondernemingsgeest in de gclccen liciil gesteld, om zich daar te ontwikkelen, niet door kunstmiddelen, — want daardoor wordt waai leven gewekt, —maar slechts door wegiuiming, zoo veel mogelijk, van al wat lVwijl het te ver zou leiden, om dit in bij zonderheden na te puin, willen wij er O] i u, om te wijzen op één verschijnsel, dat zich gedurende de eerste twintig jaren \an ons vernieuwd l n vertoond h< ■ aan eenc in bijzonderheden tre dende !>.■-, boawiog to Drdiug «lier kan leide >'-ü wij te moe v. ijzen op de onverschillig rende al die jaren omtrent Indische zaken in het al en — cene onverschilligheid zoo verrc le, dat het De] 'uriën, op thans aller blikken zijn mui hetgeen uit den boezem van dat Mini JA. 601
1c voorschijn komt, 's lamls heil en bestaan zouden afhangen, ter naauwernood waardig werd gekeurd, om als een aanhangsel met an dere, zelfs de meest vreemdsoortige takken van bestuur te worden verecnigd en gesteld onder de leiding van mannen *), die, hoe uit stekende ook in andere opzigten als staats mannen, toob waarschijnlijk nooit gedroomd hadden, dat aan hen de leiding van koloniale zaken te ecniger tijd zou worden toevertrouwd, en althans niet in de gelegenheid waren ge weest, om de noodige kennis of eenc regt hel dere voorstelling te krijgen van gewesten, vraat alles, — de natuur, de menschen, de maat schappelijke inrigtingen, de godsdienst, de ze den en gewoonten, — kortom alles zoo geheel andera is,, dan wat men in eene Europcsche maatschappij kan waarnemen. Wil nicn nog meer bewijs voor die onver schilligheid? In het tijdvak van 1816—1836, dus in 20 jaren, zagen niet minder dan vier regeringsreglementen het licht; en waar vindt men dat die stukken, van welker geest en strekking niet alleen het belang van Neder land, maar ook het lot van niitlioenen in de koloniën zelve afhing, werden besproken? Ontmoet men cenige ernstige behandeling, hetzij in openbare geschriften, hetzij in'slands vergaderzalen, van de in sommige opzigten evige staatkunde, door Kommissarisscn- Generaal voor de overneming uit handen der Engelschen en de regeling der koloniën aan genomen, — van de wijzigingen, welke die staatkunde langzamerhand naar eene tegen overgestelde rigting onderging, — van de in trekking in 1 S2*ï der landverhuringcu in de Vorstendommen, — een maatregel, zoo onstaat kundig als onregtvaardig, die, zoo hij in de tegenwoordige tijden had plaats gegrepen, een algemeenen kreet van afkeuring zou hebben doen opgaan, — een maatregel eindelijk, die bewees,dat men met alle: vrijgevige denkbeelden ten eenemale had gebroken ? Nog meer, toen in 182"i de natie op een goeden dag werd wakker gemaakt door de tijding, dat Java in lichte laaije vlam stond doof den opstand (?) van !)n:ro Negoko, en het onaangename dier tij ding niet weinig verhoogd werd door het zeer onverwachte berigt, dat ook financieel de boel in de war was, zoo zelfs dut cene leening »* 27 millioen tot herstel werd gevorderd, waren onze toenmalige quasi-vertegenwoordigera, v> ic f medewerking voor die leening gevraagd moes 1 worden, omdat eij niet anders dan onder borg van het Kijk kon geschieden, zoo weinig op de hoogte der zaken, dat zij niets begrepe van de inlichtingen, die de regering meende moeten geven omtrent den staatkundig'' ll c financiëlen toestand van Indië, omtrent de ' u rigting van het bestuur aldaar en het be" ra ° der traktementen, die hun, in vergelijking hl de Ncderlandsche traktementen '), aan bet buleuse schenen te grenzen, zoodat het wc' zou gescheeld hebben, of zij hadden de r( eerbiediglïjk verzocht, om hen maar buiten zaak te laten, zoo niet wijlen de lieer V*j Almien zich de moeite had gegeven, üin ,': eenc zeer uitgewerkte redevoering, waarin "J de onschatbare waarde van Java in een hw" licht plaatste, de overtuiging ingang te 0* vinden, dat men waarlijk geenc dwaasheid Df ging met Indië te hulp te komen. EiodflW welke beweging werd hier te lande bij de " voering van het kultuurstelscl in IS3I b ' speurd? =). Doch genoeg. Ontbrak het. daarom der B"2 aan belangstelling? Voorzeker niet, —im) llCr ° telkens wanneer het berigt aankwam vandi' l ' c ' j of andere gebeurtenis, zoo als van den ops**\ in de Molukko's, van de zege bij Palc)» 1):lB jj bevochten, eindelijk van den opstand op •* . zelve, gaf zij van die belangstelling in rlUll „ mate de blijken, evenwel meer uit hoofde * den glans, welke daardoor op onze land' . zeemagt geworpen werd, dan omdat me» ( _ gewigt dier gebeurtenissen regt besefte, brak het haar dan aan den wil en de r eC ~ h kracht, om van Indië de vruchten te trek" j die in billijkheid er van te verwachten war f- c . Ook niet. Bij de oprigting in 1824 der V derlandsche Handelmaatschappij werd, in v ' c ' ) . wil van al de teleurstellingen, die onze 1* ') Zoo als de Hecrcn GoLDBKEO, Fai.CK, VAN ÖOBBEL3CHBOIJ, Clipfoud en Buocx. Alleen de Heer Blout, die vau 1824 tot 1830 aan het hoofd van het Ministerie van Marine en Koloniën heeft gestaan, had als Koinmissaris-Gcucraal drie jaren (1816—1819) te Batavia doorgebragt. *) Ofschoon die destijds vrij wat hooj dan de tegenwoordige. a ) Eerst in 1535 werd die zoo belangrijk" stelling aangevallen in eene naamloozc ' )IOC J, e(! r waarvan de schrijver bleek te zijn wijlen 'l c Mekkus, en verdedigd door den Heer ten in een geschrift, dat wel onder zij" c " " het licht zag, maar geheel of grootemlccls vOS i3 j mcngcsteld door den afgetreden Gouverneur- Ge " c en Kominissaris-Gcncraal van dkn BOSCH, '' .' j ( . t zijne terugkomst hier te lande, dadelijk il< •* van Koloniën was opgetreden. JA. 602
Ondernemingen op lndië hadden opgeleverd, du" I ' 101 benoodigde kapitaal tot het vijfvou 15e '"geschreven. Nul,' nooit en nergens had I _ Ul z "lk e irang beleefd tot beschik torstelling van kapitalen, en dat in eeuen tijd e Btaatspapieren meer renten al'- Bc J er P e . n > dan die, voor het kapitaal der maat ""JPpij door Koning Wilt.km I gewaarborgd. *»aaraan dan was die onverschilligheid te V! .i' en, die van de geschiedenis van het hier joelde, tijdvak, voor zoo veel de Indische eu aangaat, eenen indruk over het alge een geeft, alsof de natie in eene dommeling waaruit zij van tijd tot tijd tot be loning moest worden gebragt, om als het ware ° r; 'i niet te vergeten, dat er een lndië be °d, a hetwelk aan Nederland toebehoorde? Java was, in de 30 jaren vóór onze bevrij *ß n van het Fransche juk, voor de natie geworden, en spoedig na de We deriabezitneming zorgde men, dat het veld, l eW e ]j. v(Jor fl aanvrending en ont wikkeling van onze kracht aanbood, met eenen 'Oogen mina- werd omringd, terwijl de toegang tot dat veld, de poort, slechts nu i;n dan op e Guen kier werd geopend. "ij willen dit, ter beantwoording van het Weede gedeelte der hierboven gestelde vraag, °* en in hoe ver de Nederlandsche onderne •Qingageesi door belemmeringen verhinderd is ■:!ci!, zich in lndië te ontwikkelen en te doen gelden, trachten aas ta toonen uit de se dert ISIO gemaakte bepalingen omtrent de toe lating en het verblijf van Europeanen, zelfs Nederlanders, na nog vooraf, ter betere be oordeeling van 1 beid en de billijkheid der op dat stuk gevolgde staatkunde, met éénen blik achterwaarts, een kort overzigt te heb ben gegeven vau ons vroeger wedervaren in ïndic. Het was een krachtige geest, die de voor malige Oost-Indische Compagnie bij haren aan- Vaa g> even als alles wat in dien. heldentijd Ult den boezem der Nederlandsche natie te Tüt >rschijn kwam, bezielde. Haar grondslag ev en\vel, die van eene geprivilegieerde, op mo- n °polie gebaseerde maatschappij, hoezeer eenig l] iü te verklaren uit de toen heerschende clenk 'eclden, was daarentegen des te zwakker en '° e S reeds bij do wording de kiem van hare 'etiging in zich. Men behoeft daarom jet ] iUl g. O p haar neder te zien. Zij had dit ; " met alle vormen, die door den men w _ Cu Jkeu geest met het zegel van den tijd, ,^'J' 1 " 11 ze ontstaan, zijn of worden tot stand Ware het anders, wij zouden aan eene voortgaande ontwikkeling tut volmaking moe ten twijfelen. Haar monopolistische grondslag, die niet kon toelaten, dat door anderen werd deel genomen aan de voordeelcn, waarop zij een uitsluitend regt meende te hebben, maakte, dat zij zich niet kon. tevreden houden met het bezetten van en kele kantoren, maar tot beveiliging van haar monopolie zich daar, waar zij gevestigd was, meer en meest moot uitbreiden, '/ij werd dus van zelve gedwongen tol de gelijktijdige vervul ling van de twee meest heterogene rollen of ka rakters — hoe zullen wij het noemen? — die van koopman en van Souvcrein. Zij bleef koopman, t nam de houding en aanmatigingen aan, die men wel van een Souvcrcui, maar niet van eenen koopman wil dulden — en werd Souve rein, maar bleef doortrokken van eenen koop mansgeest. Zoo lang zij zuiver koopman bleef, gingen hare zaken vooruit, en temperden de oogverblindende resultaten het hatelijke, dat haar monopolistische grondslag hebben moest voor dat gedeelte der natie, hetwelk lndië voor zich gesloten zag '). Toen zij Souverein werd, begonnen hare zaken, eenen ongunstigen keer te nemen en werd zij vooral voor vreemde na tiën, die zich overal, waar de Compagnie hare banier had geplant, uitgesloten zagen, een steen des aanstoots. liet zou tot beter verstand van menige ge beurtenis in de vaderlandsche geschiedenis geene onbelangrijke bijdrage zijn, 1e onderzoe ken, of en in hoe ver die laatste omstandig heid er toe geleid heeft, om de achting en de belangstelling, die de Nederlandsche natie vroe ger van alle kanten mogt ondervinden, lang zamerhand te doen rerkeeren in wangunßt en vijandschap. Voor de natie zelve bleef de groot heid van het in lndië gestichte rijk een blind doek, en een zekere krans van glorie bleef de Compagnie omstralen, vooral omdat bij de wei nige publiciteit, en de weinige middelen tot verspreiding van openbaarheid, de stand harer zaken voor de grooto menigte eene verbor genheid bleef, waarvan de wezenlijkheid zich waarlijk niet liet vermoeden uit de uitdee lingen, die, in weerwil van deu toenemen den schuldenlast, bij voortduring aanzienlijk <) Buitendien verschaften andere takken van han del en de visschcrijcu, die in bloeijcnden staat verkeerden, eene zoo ruime gelegenheid voor den ondernemingsgeest, dat zijne aandacht daardoor af geleid werd vau liet door de Compagnie ingeno men veld. JA. 603
bleven '). Helaas! dat die straalkrans, waartoe zoo vele schitterende talenten, zoo vele daden van volharding en weêrgaloozen moed had den bijgedragen, nog moest bezoedeld worden door zoo veel, waarover het echt vaderlandsch liart zoo gaarne ecnen sluijer zou willen werpen ! De dagen der Compagnie waren geteld, en, wat ook nicnschclijk vernuft, mcnschclijke scherpzinnigheid, en maal regelen van allerlei aard, anders zouden hebben kunnen doen, niets hielp 2 > Zij was geteld, gewogen en te ligt bevonden.— Is er eene treuriger vertoo ning dan het zieltogen van een ligchaam, dat zulke teekenen van leven had gegeven ? — En toch, wanneer wij, daarbij stilstaande, liet oog laten gaan over de verdere gebeurtenissen, — dio afzondering der kolonie, door afbreking der comnmnicatiën met het moederland, toen het eencn Daexdels mogelijk werd, om, zonder belemmerende controle van dat moederland, een hulpgebouw óp te rigten met hetgeen, na afsnijding van de veikankerde elementen, nog overgebleven was, en zoo den weg 1c banen voor cencn anderen staat van zaken; — voorts het totale verlies der kolonie zelve, toen het gold k andere Heercn, andere wetten," — eindelijk de teruggave, dio aan het wonder dadige grenst, wanneer men bedenkt in welke handen de kolonie was gevallen en wat er had moeten gebeuren, om die leruggave mo gelijk te maken, — waarlijk, dan valt het ons moeijelijk, om acMer die aaneenschakeling van hoogst merkwaardige toestanden iets anders te zien dan cene diepe, niet te dempen kloof, die een Hooger Bestuur tussehen het ver lcdene en de toekomst had daargesteld. Keen, er was in 1816 iets geheel anders te doen, dan cene opvatting en wederaanknoopinS van den in 1705 afgebroken draad; — l«^ er dan toen kon het ons niet in de ooren klin ken, dat dat Indië, dat Java, hetwelk wij ver beurd hadden, nog eenmaal aan ons zou wor den toevertrouwd, om nog eenmaal te beproe ven, of wij nu beter onze roeping zouden f-' c ' voelen; — duidelijker dan toen kon het u> et aangewezen worden, dat de cenige weg, lang s welken Indië voor Nederland tot zegen ZO 11 kunnen zijn, daarin bestond, dat, brekende w*" alle beginselen en traditionele zienswijzen, "'" vroeger zoo ten verderve hadden geleid, c ' deiluihls belang niet op den voorgrond mop staan, maar afhankelijk moest zijn van een" ontwikkeling, niet in naam, maar in de daao> van dat aan Nederland toevertrouwde Indik, Er is uu sedert dat plegtige oogenblik bij kans eenc halve eeuw vervlogen, en hoc k uD ' nen wij de beide toestanden, dien onder <| e Compagnie en den tegenwoordigen karakU'i' 1 ' seren? Daartoe zijn slechts weinige woorde» noodig: terwijl vroeger de koopman Souverci» was geworden, is nu de Souverein koopffl*" geworden. — En welke zijn de resultaten?'"' Onder de Compagnie oogverblindende schatte"" die allen (en meer nog) weder verspeeld zi]B> en nu? — Weder oogverblindende cijfers, cl i' fers, die aan het fabelachtige grenzen, en l° c (wij hebben het reeds op menige plaats getoond) is de worm reeds zigtbaar, die *•" der aan het gebouw onzer welvaart knaagt. ■"* "Wat de bevolking aangaat, evenmin als Compagnie iets voor hare beschaving heeft gf' daan, evenmin heeft de Souverein zich ' dat opzigt haar lot aangetrokken, blijkens bc geen in de voorafgegane beschouwingen "*? gaande die bevolking is aangetoond. —• Compagnie stootte elk beschavend elcmc 11 ' voor zoo ver het tot bevordering van haar ha 1 ' delsbelang niet dienstbaar kon worden gem"** terug, — en de Souvcreiu, die koopman is S worden, duel hetzelfde. Welk element toch kon zoo krachtig als Europesche op de beschaving en de web*" j werken van eene bevolking als de Javaanse"* Eene onbelemmerde toelating van dat elc n ' e kan, ja moet zelfs, zoo lang men te doen hc* met mensehen, die niet allen eeuen hooS trap van zedelijkheid hebben bereikt, aantó" j ;even tot inoeijc'ijkheden en hier en daar jciKidceling der zoo veel lager staande i l " iU1 i e sche bevolking; maar zal men ooit, zelfs ro ot . leste en suiverste beginselen, geheel tegeo o» üuik gewaarborgd zijn ? En ligt er W e ' j de toepassing voor dit geval van het beg' n l) Zie I). C. Stkïn Pißvi, Bet Koloniaal Mo nopoiicstchel, getoetst aan I f e» Staat huishoudkunde, 's Gravenhage, GEBROEDERS BlLlN fante, 1850, pn aldaar pag. 17 en volg. s ) Krachtiger en overtuigender dan dit door den Hoer Stkïn Pauvk is gedaan (zie hel aangehaalde werk pag. 18 tot en met pacr. 28), kan het niet worden aangetoond, hoe de Compagnie tot haren val gesleept werd en moest worden, en door geene menschelijke wijsheid was te redden. Geen tref feadef be»iJ3 dan in hare geschiedenis kan er ge leverd worden in de eerste plaats voor den regel, dat, wat in beginsel en grondslag slecht of ver keerd is, zonder verandering vun het beginsel of Hen grondslag op den duur niet bcstaanbaar is; in de tweede plaats voor den regel: ne siitor u/tra 'urn. JA. 604
dein \ . e m t s daaronder maar geene ban "esl°t Worclc verstaan, een correctief op beseh ' daarin lK ' stiuuull '> dat > uoe het s j av evd Euroj)eeseh element wordt, des te t er , or c e controle der publieke opinie zal zijn hai i lO ,. u S eu »g van lage, vuile en oneerlijke liik £ eu- Indien zulke handelingen gevaar- M l U ' deU , V °° r do rust> dftn is het J uist ll:llu ' rin-rl ■ •^ uro P eesL 'h clement, door zijne ge tito v ' n!ct tachtig genoeg van zijne afkeu üiet • ( '° en ljli J kl '"" Buitendien, men verliczc b ev i| l ! t ' let 00 "> dat voor de rust onder de m e °t "eu llet outza S voor !lct Gouvernc- Reu 1 ' VU " e "^ L '' e onverantwoordelijke handelin ?aa' Wuuncer die hare verdieude straf niet ont " '"' gecnc gegronde vrees voor kwade gevol °. u «estaau kan. In de ondervinding, dat hel " <l veroorloofd is haar strafleloos te bc ni Cl: ' l; "> ad de inlandschc bevolking vrij wat z . e<;r . dan iv eene uitsluiting van Europeanen, ,n> dat zij waarlijk beschermd wordt, — en ar ontzag voor het Europeesch element, zij nu ree j s , IK . er dan cenc gelegen |" heeft om zich t(' overtuigen dat het ook bevat, — dat ontziig /.al waarlijk je" grooter gevaar van vermindering loopen ' lu nu. Wij hebben het van belang geacht dit PUut opzettelijk ter sprake te brengen, omdat ontzag — een der vele fictii ; n, waarmede en m Indische zaken zoo gaarne schermt — een der belangrijkste argumenten is, op \ '"wi zich grondt tot regtvaardiging van het 'oezigt, dat van hooger band noodig zou zijn, () 'n niet ecu ieder toe te laten, maar alleen licm, die de vereischte waarborgen kan geven v oor zijne gedragingen, en om achter het scherm v *n dit toezigt het iv handen te hebben, om [*n slechts zeer enkelen toe te laten met de "evolking in aanraking te komen. liet lijdt "Wel g een twijfel, dat men zoo doende het ge- in zijne magt heeft gehad, om alle bena celiug der bevolking van de zijde der parti ''cre Europeanen en alle; aanleiding van dien v'r u' U ' CBn * tüt rpstverstoring onder die bc ,'","' bijkans onmogelijk te maken; zoodat • ook de ondervinding der laatste dertig ge getoond heeft, dat, zoo er misbruik van Vev ' ' )l '" ; "' (l> 'i n K der bevolking, of andere ger Ur handelingen, waardoor de rust ceni j,] a r " a ' e gevaar zon hebben kunnen loopen, fcgjj. s m °g' hebben gehad, zeer weinig op re lut V ' lU kan worden gesteld. (jj o e^endce ', nergens op Java heeft men iv de ° a eene zoo talrijke vestiging van "t'ii' re Europeanen als in de Vorsteulau • e u zoo ooit door grove benadeeling der bevolking hier of daar moeijelijkheden mogten ontstaan, dan zal dit voorzeker niet zijn in die Yorsteulanden, althans niet op de landen, waar do particulieren gevestigd zijn. Het op last van het Gouvernement door een (Jouvcruements Ambtenaar gedane onderzoek omtrent deindigo kultuur in die gewesten, heeft de in alle op zaten zoo loijale behandeling van de bevolking der verhuurde lauden door de laudhuurders in zulk een gunstig licht gebragt, dat alle verder betoog ounoodig raag schijnen. Terwijl dus, naar aanleiding van het vooraf gegane, wij het er voor houden, dat zonder een talrijk en daardoor krachtig Europeesch element geene ware beschaving mogelijk is; — dat van eene vrije toelating van dat element geen we zenlijk gevaar te duchten is; — dat integen deel hoe nicer van die vrije toelating gebruik wordt gemaakt, men des te meer de weldadige werking on invloed daarvan zal ondervin den '); —■ moeten wij, alvorens over te gaan tot cenc aanwijzing uit de verschillende suc eessivclijk gemaakte bepalingen, hoe dat belang door de regering is begrepen, nog waarschu wen voor eene verkeerde opvatting, alsof in de voorafgegane beschouwingen eene strekking zou hebben kunnen liggen tut aanprijzing eener kolonisatie, eener zoodanige althans, waardoor de bevolking, hetzij in haren vrijen arbeid, hetzij ia hare regten op hare gronden eenigzins te kort zou hl taan worden. Er is hoegenaamd geene bedoeling, om, onder het masker van Eraaije denkbeelden, te komen toteenen toestand die niets anders zou ziju dan de vreeselijkste kreuking van de heiligste regten der bevolking. Neen, cenc vrije toelating van Europeanen, die op allerlei wijzen zich in aanraking stellen met de inlandsohe bevolking, zonder op haar eenige magt of gezag te kunnen uitoefenen, maar daarbij langs geoorloofde wegen zich zelven en wederkeerig de bevolking bevoordeelen, en in die onbelemmerde en gedurige aanraking meer en meer een element van beschaving worden, . zoodanige toelating alleen wordt hier bedoeld. Wij gaan verder, — zoo de landverhuringen n de vorstenlauden door ons niet bepaald af gekeurd worden, dan is dit alleen, omdat, zoo ang die landen staan onder hunne eigene vor- ') Ouder de meest Ie waardeeren voordeelcn, aan eene ceuigzins talrijke Euro»esche vestiging in de binnenlanden verbonden, kan ook gerustelijk worden gerangschikt, dut daardoor ecu zeer weldadig tegen vïgt tegea den verdeifelijken invloed van Chinezen, Vrabicreii eu aodbre vreemde Oosterlingen zou wor den gesteld. JA. 605
sten, die bezwaarlijk gedwongen zouden kunnen worden, om de maatschappelijke inrigtiug hun ner ondergeschikte br-volkinc; op meer rationele grondslagen te vestigen, de landverhuriii vorm is, waardoor het belang èu der vorsten èn der bevolking hel best, wordt bevorderd, en misschien strekken kan, om eencu langzamen ook daar mogelijk te naa ien, waar, tel doel zou moeten zijn, om de bevolking langzamerhand tot. haar volle iv' te doen komen, zou die vorm met dat doel onbestaanbaar, en voor de ontwikke ling der bei minder belemmerend zijn, i ! der kultnres. Vrije ont wikkeling der bevolking met liet volste regt van eigendom op den grond, — niets ook niets minder, — dat moet het doel, toelating van Europeanen, te elementen van bi slechts een middel tot bereiking van dat doel zijn. 1 cene zoo ade Btaai . jkheid vooraf te zeggen, of en in hoever zij zou kuni en, om aan Nederland het bezit van ■' i, dan hei ordig .stelsel; maar dit is zeker, dat eene zoodanige rigting veel liger, '.cel , ,— en daarin lij . iii. Ite , lige toe land is tand, en niets doet dit meer die kooi vrees, dat ons eenmaal ontglippen kan. Die vrees, welke bijkans achter elke bespreking . /' tige 1 dis d zich verschuilt, zou vaarlijk niet behoeven te beslaan, zoo men voor zich zelven overtuigd ware, dat mendeneeni teden weg tot ontwikkelinj ■ toepassing en opvolging van waai lijk ie: •even, mn, met van hare er be stuur, zijnen weg mei. kalmte te bewandelen. 1 1;:. h I- .'ii ona mi nog kort( 'ijl. de ien, die, sederi de berstell i ■. a. omtrent de toelating van Euro ■ oaakt. De eerste handelingeo der Kommissarissen bij hun O])! reden i: benen hoop dal zij der Javaansche bevol- ZOuden doen Wi'ilervaren. \ I zij van ! | e be> volking blijken in de aan haai .mhli katie, l i besluit van den 7' l No vember ISI7, N°. 17 (Slaatti \,,/,;■ -j aan dei vaan, die niet dan met zijnen vrijen wil ""'' de beweejring der aan de bevolking te verin l ' ren koffijtuinen zou kunnen wi betaling van de daarvan en van zijne ■■■ huldigde belasting, het n kond, om vrijelijk te beschikken over liet over eelte van zijn produkt. '/''■" > was hij niet verpligt, om zijne belasting '" natura te voldoen. borgen, dat hij zijn produkt nii redelijken prijs behoefde af te geven, zou j* B1 * lijks i worden bepaald, waarvoor hij t*" allen tijde zijne koffij kunnen leveren, — terwijl hij, an " c hebbende, en ten einde niel bi woeker en baatzucht te worden, zich oorschol bij het poi zou. kunnen \ei I ■;■ publika • met de merkm , allen dwang, in één woord, be\ rijd en ,alle mislcidii:; rtijd op de bei win het Ni " ')• lioofd der 11 Kommissie was de 11 man, cft in ®J o\e;; u bij die public; i ie en met de bill'r lieid bestaanbare was, dan is i kele grond om bier te tv ') Opmerkelijk is in de reaolui pnblikatie wi rd Ba lid, waarbij aan Residenten i naren, alsook aan Ri verboden, om, door lerhandelin koffijplantaro, van hnn produkt voordeel (e I hetzij voor zich /elven, hetzij voor Hel komt ons voor, dat ilic bepaling n gemaakt, 100 daarvoor geene noodzakclijkhe bestaan; maar dan ryst ook levens ile vranf ]><;t, kwam!, waartegen hier wordt g schoon misschien zonder succes, decltclijk moei worden gezocht de oorzaak, maatregel der vrije beschikking het i oogde doel niet beefl bereikt. — Die ver iq wordt versterkt door hel der ]i van 8 April 1818 (Slaat'bU Nedtrl ; die, N°. 21), waarin i-"". r . ir wordi pan , dat ie Javaan door | r^ ( , batige i i o rloofde middelen misleid, J' .j, dwongen ion zijn geworden. — Ofschoon h drukkolyk wordt gezegd, dat die <> zijde der Ambtenaren of Hoi fden «on «Ü u men, valt het evenwel moeijelijl , ' c i>'' ell partikulierei tich i :i ' c '" kunnen mal JA. 606
.' l der bedoeling™. Maar cene an lere vraag va ' CT> ' reet ' s dadelijk in zijm n om ''S is ingezien, wat verder noodig kon zijn, i' ( ','' li; in staal te -.tellen, nl de \ ' ''• plukken van deze voor hem zoo vrijgc- J& i en weldadige bepalingen, — die nog ver lsTs Wcrtlcu (loot ' < lc publikatie van 0 April 2i\ [^ t "" 1 " I "' 1 - ' nnl Nederlandsch Indië, K°. '• Zoo veel BChrjni aangenomen te kunnen |) Or ««i, dat de .Javaan, om dat regt van vrije "«onikking voer hem tot geen ijdelen klank te Cll maken, of zoo . iel tot levering ! '' gouvernement w ilde dwingen, al jtt de gelegenheid moest gesteld worden, om 'J u produkt aan anderen mei nog meer voor al dan aan liet gouvernement te kunnen ver 00 Pen, en dat daartoe; de grootsi pao °ücttrrentie mi end worden, opdat hij j"'; 1 ' zou zijn overgegeven aan de barmhartig- Leid van (liinesfhe of Arabisehc opkoopers of | an enkelo begunstigde Europeanen, wien de 'oegang tot de binnenlanden ni< : perd. j,-Kon d us CCIIC onbelemmerde toelating van tot die concurrentie beschouwd *°*den als een natuurlijk uitvloeisel van den ■toaatregel van vrije beschikking; voor do be li iq van den inlander kon zij te minder i ling zijn, nadat bij de tee '''«Ide publikatie van 9 April 1818, N°. 24 \BktaUblad va» Nederlandsch Indië, N°. 21), M 'as bepaald, dat allo overeenkomsten uu-t in landsche komjplantera door do Residenten moes ten v, eregistreerd, behoudens vooraf lek, of zij overeenkomstig de :ndo verordeningen waren aangegaan en strekten tot nadeel van den planter, hetgeen het geval zou zijn, bijaldien deze voor zijn produkt minder kreeg, dan het gouverne ment bereid was daarvoor te be Ondi a werd reeds bij publicatie van ' I( 'n 28» Augustus LBlB (Staatsblad van Ne ïndië, N". CO), houdende bepalingen ?n»trent de aankomst eu het verblijf op 2 " l: toelating van Europeanen niet alleen te °*tavia, maar nog veel meer in de binnenlan de ' 1 bemoeijelijkt. In het considerans wordt pene andere aanleiding tot het maken dier J )e palingen vernield, dan dat ten nutte van deu en van de ingezetenen moest worden 'Oorzien, in onvolledige of in onbruik gen Ve rordeuingeu op dat stuk. Was dit en niets j h "'''is hel ware motief, dan zou men zich ge ,3%d e achten tot de meening, dal bier "ide zuurdeeg der voormalige Oost Indi- Compagnie werkte, en de Kommigsarissen e neraal, gelijk wij straks zeiden, niet helder hadden ingezien nl hetgeen er vereischt werd om den Javaan do weldadige gevolgen van de hem toegekende vrije beschikking te doen on dervinden '). Van de milde bepalingen der publikatie van 7 November 1817 N°. 17, volgens welke de bevolking slechts vrijwillig de koffijtuinen in huur zou kunnen nemen en het haar ook vrij gelaten werd, om, behalve in die tuinen, overal waar *'j verkoos om bare velden en tuinen kotlijboomeu in het klein te planten, mits daar van opbrengende de verschuldigde belasting, kunnen reeds de besluiten van Kommissa : Generaal van 5 Januarij ISI9, N°. 15, en 5 Ja nuarij 1819, N". 19, [Staattbl lamhei Indvs, N°. (i en 7), eenigzins als een te ruggang worden beschouwd. Immers werden bij het eerste besluit niet alleen voorschriften ,eu met betrekking tot hetgeen er met de bestaande tuinen moest geschieden, maar ook last gegeven tot uitb r teelt, — terwijl volgens hel, tweede besluit de bc! voor de paggerkoffij, die de bevolking, zooals wij gezien hebben, naar eigen believen niogt telen, waar het haar lustte, uu niet meer moest berekend worden over het werkelijk ge tal hoornen, maar over hl I lat had kun nen en moeten worden aangeplant op de ruimte, ivelke door die paggera werd Lngenoi Ofschoon die zaak van den koffij-aanplant in geen regtstreeksch verband staat tot ons onderwerp, de toelating van Europei ben wij haar evenwel hier kortelijk willen aanroeren, omdat zij het bewijs levert, hoe langzamerhand aan de eerste milde beginselen eenc wending naar het minder vr:jue\ ige werd gegeven. Meer en meer werd die wending zigtbaar nadat Kommissarissen-Generaal, bij publikatie van den IJ! Januari] ISI9 {Staal Nederlatukch Indië, N B . 2.">), het. bestuur hadden nedergelegd, en de Heer Éloüt, het eerste lid der Kommissie, de terugreis naar het moeder land had aangenomen, totdat, in verband tot de intrekking der laudverhuringcn in de vor stenlanden "), nadere bepalingen omtrent het •) Waarschijnlijk stonden in verband met de be palingen dezer pnblikatle de art. 92 en 93 van bet reglement op het beleid der regering, uitgeraardigd bij publikatie van 22 December 1818, N». 8 (Staat,. blad van Nederlandich Indïé, N°. 87). •) Bij pnblikatie van den GouTerneur-Generaal in Rade ran G -Mei 1623 {Staatsblad van Kcder landsch Indii, -V- !")• JA. 607
verblijf en het landbezit op Java werden uit gevaardigd bij publikiitie viih 20 Mei 1523 {Staatsblad van Nederlandsch Tndiê, N°. 20), in vergelijking met*welke de vroegere bepal der reeds vermelde publikatie v;ui Kommissa rissen-Gcneraal 28 Augustus 1818 als zeer vrij gevig konden worden beschouwd. Het latere, stuk bevatte in substantie de volgende verordeningen; — dat niemand, zelfs gewezen ambtenaren üf militairen niet, hetzij tijdelijk, hetzij met der woon zich te Batavia, en veel minder DOg elders zou mogen vestigen dan met verlof van den Gouverneur-Generaal; — dat hij, die cene vergunning tot inwoning had verkregen, zich zou moeten vestigen te Batavia in een rayon van 10 palen van de stad, — en elders van 4 palen van de hoofdplaats der residentie, alwaar de inwoning was toege staan; — dat, uitgezonderd de residentie Ba tavia, elders niemand zonder vergunning van het plaatselijk bestuur zich tien palen ver van zijne woning mogt verwijderen; — dat nie mand, aan wien het inwonen Op Java, elders dan te Batavia, was toegestaan, zonder ver gunning van den Gouverneur-Generaal van woonplaats mogt veranderen ; — dat niemand, met eene pas langs den grooteu postweg van Anjer naar Banjocwangi over Java reizende, zich zonder speciale vergunning van den Gou verneur-Generaal verder dan tv.ee palen van dien weg zou mogen verwijderen; — dat het reizen naar de vorstenlanden /.onder speciale inning van den Gouverneur-Generaal ver , terwijl alleen in enkele Bpoed ver nde gevallen, die vergunning dooi Resident van Bamarang, behoudens nadere keuring, bob mogen verleend worden aan per sonen, die all; en mogten hebben, mits na voorafgaande inwinniog van aten van Soerakarta of Djokdjokarta, of i soms bedenkin gen ii taan; — dat eindelijk di . ,i maandelijks aan den (iouver neur-l ■ pgaaf zouden moeten doen van de door hen verleende paspoorten. Wanneer men daarbij in aanmerking neemt, dal de ver gunningen tot inwoning slechts verleend wer den tot wederopzeggens, zonder bepaling, of voor die wederu bij lere, aan den belanghebbende mede te deelen redenen behoefden te bestaan, — dat voorts tot bi ming van eene vergunning, eene verklaring ■hl werd van twee naam e ; ~ die borg moesten blijven voor de kosten op de eventuele terug zending van den verzoeker, indien dccc daartoe onvermogend mogt zijn; dan zal men zich eeuif? denkbeeld kunnen maken van de mocijelijkh e ' den, waaraan Europeanen, Nederlanders n"-' 1 minder dan vreemden, die zich op Java wen' c "' ten te vestigen, waren onderworpen, en *•" de wijze, waarop men in Indië aan den Neder landschen ondernemingsgeest meende te | te moeten komen. Zou met deze voor de N*" derlandsche natie zoo weinig eervolle en **?" trouwen ademende bepalingen, de vraag, l'° c men onder zulk een volk nog een behoorlijk stel ambtenaren heeft kunnen vinden, dat ni e ' gewantrouwd behoefde te worden, zou de vraag wel zoo ongepast zijn? Doch ook i c " hunnen aanzien, evenmin als ten aanzien va ll officieren eil militairen van minderen rang, vf cr bij liet verlaten van de dienst eenige uitzon'' 6 ' ring gemaakt. Hoe consequent dit ook in zC ' keren zin schijnen mogt, hiermede gaf Dl* evenwel te kennen, dat men menschen in z'J n J dienst had, die bij het verlaten der dienst n"' men- te vertrouwen waren. Waarlijk waar tvf een geest lieerselit, kan hel daar verwonden»!! baren, dal aan allen ondernemingsgeest &< werd afgesneden? Zou niet daarin do oor«' :l moeien worden gezocht van die in Ncderl» 0 ' bestaande onverschilligheid, waarvan hierboï' is gesproken, en kunnen zulke bepalingen i" e ms dienen tot verklaring van het f c ' f ' dat de Nederlandsche handel en scheep?»* 1 ! op Indië, die ebrek aan uitvr» c ' reeds zulk eenen barden kamp tegen de W' gelselieu hadden vol te houden bten" v. ; ren gegaan,dat deoprigting in LSS-tdcrNea 6 * landsohe 1 [andelmaatscbappij, hoc ook af te k*° ren uit. andere oogpunten, ecu niet te \ crm'j*j kwaad was geworden, wilde men dien eu die scheepvaart op eene Nederlandschc zitting niet geheel te niet zien ■ Wel werd bij het besluit van den Koit'» saris-Generaai B Du Bus van den "" \l, i LBB7 {Stat '«■/> l " . .V. 63), met de herstelling di ' gen in de Vorstenlanden, ook de i' I l van 20 Mei 1828 {Staatsblad van \'. 10), betreffende hel verblijf vestiging van Europeanen ingetrokken, — daar de publikatie van 28 Augustus * »» Staatsblad van Tndië, v* ■ daarmede weder in kracht kwam en i"' 1 ' t Ivn de onluiten op .lava to °f ie j te «aren, en tot 1830 duurden, | T jji iet kunnen dai i. •■ ei • toch niet weder 'kon worden << ■ ' L& Zelfs In-t kultuurstelsd, ofsi len overvoer naar hel moederland van de s JA. 608
(j!'' 11 ""1"!' 1 produkten, «lic in handen van liet fernemeni kwamen, aan onze Bcheepvaart BleehtT nStmatig leven bczor B de > bragt, daar hei _ ' 8 enkelen noodig had voor de industriën, rme de het bestuur zich niet regtstreeks, ' door middel van kontraktanten in- ] Kt )> Z( >«) weinig toe tot versterkin Partikuliere Nederlandsche clement, dal de d "' < "' <1 eu ""''' begon | van en , atU)llilli «>tie van Nederlandsen Indië, Rea 1 <ot * e B en B an 8 daarvan noodig werd lt; 'Ie publikatie van den Kommii ,".' / '" il;;:| l van db» Bosch ran LO Januarij 1834 n Nederlandtch Indiê, N°. 3) te 'i °' n ( ' ( ' I '"' van \ri i ■ mee iiin,' 11 " 11 "'^' l^'''11 ' bepaalde, (h\ geene vergun "8 daartoe aon kunnen worden verleend dai ,l ( ; ""<>ri Conings. -Men bragi daar j°* (;t " uiciw rad inliet werktuig, waardoor l| ist bij vreemden niet weinig moesi wor " ni bekoeld»). **et voorafgegane, waaruit men zien kan bezien van de harde lessen v;u ■ ■'■' '<> lijd, men zich langzamerhand op dcv- I begeven, die de voon Indische <■ ten verderve had ge ' kan, joo men er anders aan mogt twijfo |'"' ' l(l i bewija leveren, hoe <■ ti«ch "', dal in zijm; handelingen door niets gecontroleerd, van kwaad tol erger i B*>t, en u gaan, ;| :u- h e t |, : ing van zuils een bestuur -~,,, «rel \. de natuiu lijko kwade ijn stelsel te zoeken in de be ien, die daaraan lot grondslag dienen, ze toe I| ' schrijven aan andere oorzaken, die met eene rstaanbare kracht dringen tot steeds toe **n»ende strengere toepassing van de beginse ■elve. Is zoodanige staal van zaken, uit oogpunt ook, niet te verdedigen, voor I e natie als de Nederlandsche levert hij nog vaar, dat zulk eene staatkunde (en die J' "et stuk van den handel heeft in het bc ]' ■""■>■.de lijdvak de onmiskenbaarete blijken , geest te scijn voort- aansloot moet geven aan staten, tegen wier aanrandingen men nii beveiligd is of zieb beveiligen kan. Tegenover zulke staten zal het weinig ; of wij ons zoeken diets te maken, dat cenc !:jke staatkunde alleen in liet belanj bevolking noodig wordt geoord •■ iiierliiiml meer en meer blykt, hoc i. dat belang heeft, g nog begrijpt. Ware liet uiet om andere redenen, dan zou het reeds uit dat oogpunt alleen moeien toc ht worden, dat de bemoeijing van'slands 'enwoordiging met den algemcenen der koloniale zaken bij de grondwet van 1848 arborgd is geworden. Gebood de voor zigtigheid aan die vertegenwoordiging, om de eerste stappen op dat voor haar zoo vreemd gebied niet dan met de uiterste terughouding te doen, en dragen hare eerste handelingen het kenmerk van ecu niet geheel onbevangen oor dcel — dat is een nadeel, dat zich langzamer hand, naarmate het gordijn wordt opgerold, waarachter al wat de koloniën betreft verborgen was, al minder en minder zal doen gevoelen. Van die bemoeijing der Staten-Generaal zien wij reeds dadelijk de ilgen in het bij de wel Staatsblad, N", 129) ') vast gesteld regli Op het beleid der regering van Nederian Indië. Wordt daarin, bij art. 105, de toelating jiartikulierc Europeanen nog bij VOO! ring afhankelijk gemaakt van eene schriftelijke vergunning van den Gouverneur, de tegen woordige maatschappelijke toestand zal liet misschien nog lang wettigen, dat de deur niet geheel opengesteld worde voor eiken gevaar lijken gelukzoeker; maar veel is daarenti reeds gewonnen door de artikelen 45 --waanloor althans eene willekeurige uitzetting, zonder kennisneming door de Staten-Generaal van zoodanige handeling, niet meer mogelijk is. Hel gevoel van veiligheid voor personen en goederen, van beschermd te zijn of te wor den tegen willekeur, zal in de gegeven om standigheden misschien te krachtig werken tot opwekking van den lust, om zijn fortuin in de kolonie 1c beproeven, dan dat de als ver telde vergunning tot toelating een lom zou kuimcn zijn voor hem, die met eerlijke bedoelingen te werk gaat. Misschien is daaraan reeds toe te schrijven liet in de laatste jaren toegenomen getal van partiku liere Europeanen, dat, hoe gering ook, toch ) Zoo al s j; c vaH ,]„ iu jker, Je tabak, Je tlicc eoohenille •i , i] nt ■'' bierby niet uit het oog veil list 't' (, V( ,| ' B *oud, zoodal een vreemdeling, Jie on Java Noo r j VCIV ' :; ' iet hi ') zich wenschte te vestig™, ingeval een ca hall 'itcn mogt. i) 5 tierïanitek hdig van 1865, N°. 2. JA. 39 609
Balibaling, eilandje beoosten Celebes, in de Molubeie zee, op 0° 50' 18" N. Br. Bali Boekit, dorp op Sumatra'a Westkust, residentie Padang, Kr wordt goud gevonden. Bali Boekit, dorp op Sumatra, residentie Palembang. In de nabijheid beef! men .-.teen kolen gevonden. Balie of Bali, dorp op Java, residentie Batavia, iv het Wester Kwartier, Oost-ten- Noorden van Tangerang. Balie of Bali, dorp op Java, residentie Batavia, in het Oostei Kwartier, aan de rivier Maroenda, 4 palen van zee. Balie, dorp op Java, residentie Bagclen, regentschap Keboemen, distrikt Keboemen. Bali Kambang, meer op Java, residentie Pakalongan, op het Diëng-gebergte. Bali Kambang, eiland in de Indische zee, ten Zuiden der residentie I'asoeroewan op Java, Waaronder het behoort, liet beval zware rotsen '■ii rele vogelnestklippen. Balikoekop, eilandje bij Bornéo's Oost k«st, op 1° 20' N. Br. en 118° 50' O. L. Balik Pappan, landschap in Bornéo's '•niil en-Oosterafdeeling, in het Noorden van tel rijk l'asir. Balik Pappan, baai aan Bornéo's Oost «Ust, in de straal van !Makassar. Zij is laag, de oevers zijn met bosschen bedekt, en binnen ■ s lands liggen eenige bergen, vsn welke er een '"'n naam van Balik Pappan-piek draagt. De ''"'Wen zijn ongeveer op I of ö mijlen van den °cv« 25 'lot 80 vademen. Balik Pappan-piek, berg in Bornéo's "ttid- en-Oosterafdeeling, rijk I'asir, niet ver Van de c. r clijknaniiL'e. baai. Balilik, dm-p op hel eiland liauka, distrikt p aagka] pinang. Bali Mala, dorp op Sumatra'i Oostkust, Palembang, rijk Djambi, aan de rivier "jambi, Bali Matta, dorp op het Sandelhout-eiland. Balimboang, zie: Balamboeang. Balimbang, dorp op Java, residentie Ban iUll - U .■,,,,.,. Elegentschap, in het Noorden van " et distrikt Tjibiliong. i»alimoetz, rijk je op Bornéo, behoorende "_'»• Vorstenlanden van Bandjennasin. Balinezen, zie bierovei bij Bali, ■oaling, dorp op Bomatra, in de Lampong '* cl distrikten, aan de rivier Toelang Bawang. tt'ir lingkan S> voormalig rijkje op het eiland landgoed en dorp op Java, es wentie Batavia, beoosten Bat ■oalipang, eiland aan de Xoordkust van het eiland Boembawa, in de baai na Sosmbawa. Balitong, dorp in Bornéo'a Westerafdeeling, rijk Pontianak, aan ie rivier Pèatanak. Balitong, dorp op Java, readentie Ker n regentschap Toeban, aaa hel strand. Balla, eiland in de Indische zee, ten Wesien van Bumstra, tol de Batoe-eilanden bclioorcndc, op l J Z. l.i. en '.is J 20' O. L. Bel heefl lengte van A tot 5 geograpbische mijlen en eene breedte eau I\, tut 1 mijlen. Balla, berst in Bornéo'i W"esterafdeeling, distrikt Melawi, op den regtor oever der Me lau i. Balla Bengan, dorpje in Bornéo's Zuid en-OosteraJdeating, disiiïkt Kahaijan Teugah. Hei beval LG inwoners. Balla Bollah, eiland ten Westen van Nieuw-Guinea, in den Wageoe-Misool-ArchipeL Het staaf onder het gebied van den Sultan van Tidore. Ballak, distrikt op Java, residentie Kadoo, regentschap Magelang, Ban hel gebergte. Het telt 259 dorpen en 26,524 inwoners. De hoofd plaats is Tegal-Redjo, Ballak, rivier op Java, residentie Kadoe, regentschap Mageiang. Zij ontspringt op den Merbaboe en ontlast zich in de Ello. Ballang, eilandje in den bingga Archipel, residentie ELiouw, bij de Zuidkust van Lingga, op 0° W 35" Z. Br. Ballasin, dorp op hel eiland Madura, af deeling Soemanap. Balli, eilandje in des Molokschen Archipel, bij Batjan, residentie Ternate. Bally, zie: Bali, stad. Bal Mapan, baai ftUt de Oostkust van Bornéo, aan de Zuidzijde na lv.-t rijk Koetei, op 1" 20' Z. Br. Baloe, eilandje bij de Westkust van Bu niatia, in het Noorden VU de baai van la panoeli. Baloe, dorp (ip Java, residentie Kediri, af deeling en regeatschap Berbek, distrikt Ge ;eng. Baloe, dorp op Java, residi ibang, regentschap Toeban, 29 palen van Toeban, 36 palen \au Rambang, 59 palen van Bodjo Ne goro. Baloeboer, distrikt op Java, residentie Preanger Elegentschappen, regentschapTjiandjor. Baloeboer, landgoed op Java, residentie Preanger tlegentschappen, regentschap Tjiandjor, distriki Baloeboer. Balooboer of Baloeboer Baadong, distriki op Jaya, residentie Preanger Regent schappen, regentschap Bandong. BA. 61
verblijdend mag heeten in vergelijking van het geen vroeger plaats vond. Hel koninklijk besluit van 27 October ISGO, uitvloeisel van het zoo even aangehaald art. 105 van het nieuwe regeringsreglement, kan dan ook gezegd worden eenen eenigzins ande ren geest te ademen dan de vroegere tot dus ver bestaan hebbende bepalingen, en zul omre twijfeld zijne poctlc werking niet, missen, zoo . uitvoerinj dat besluit door het koloniaal bestuur moeten ..orden, minder het kenmerk dl 'en, preventiven zin, dan wel van eencn wil, om de vergunning tot toe den ia eene gelegen heid tot Btraffelooa schenden van bestaande wettelijke bepalingen of verordeningen '). De kategorie der bevolking van Java welke wij nu zijn gekomen, die der Chinezen» telde: in 1854 .... 129,202 zielen ,/ 1555 .... 133,055 , „ 1356 .... 135,749 , f 1857 .... 138,356 , Onder deze cijfers zijn begrepen de Chine-«'" op hei eihmd Jlailuru, bedragende: in 1854 7,907 zielen , 1555 7,290 , , 1856 7,210 , , 1857 7,095 , Hiermede verkrijgt men bepaaldelijk voo r Java een getal in 1854 van . . . 121,295 zielen , 1855 ~ . . 120,305 , , L 856 , . . . \ , „ 1857 , . . . 131,201 „ Uit die cijfers blijkt, dat, terwijl di bevolking op Madura van 1854— 1 verminderd rui :lcn, die van Ji dateelfde tijdvak daarentegen mei 9,066 aieleu. , ( , I [el zon w enschelijk ejn | dat i" ' die bevolking ware tingké 1 ! of in China of in lm!i. i; ml iulandsche vrouw *) Met den besten wil, om den meer mildttn van liet hier bedoeld besluit toe to juichen, /al men zich toch o iet kunnen onthouden van zoo hijiit zeer belangrijke bezwaren tegen dat stuk i» ie breng I°. Op welke gronden van billijkheid toch wor drn jongelieden, kinderen van in Indif ge "miers, manr die hunne opvoe ding in Nederland genieten, onderworpen Ie lande bestaande wet op dn male militie, terwijl kinderen, die hunne hetzij in Indië, hetey in i n landen hebben gekregen, di igetteld e feit cciicr i rederland, hen die dam i n, in een ander napeet brengen, dan tik maken! loeren de i ■» ïonder te beslisten, in welken ziu zij uitgemaakt moet word V>, Welk rc.u'l heeft men, om tot iemand, die i n | , dooh van daar, hetzij : /ij on andere it dan ji:\cn jaren, of langer dan tot i, dat 1.; eb, onder vergunning van mr, np zijnen geboortegrond niet gi niet, onduidelijk is de 1 iea, waarin Iq van Euro ,-n ~ 'vallen. Hel t, vol* '■ $ herziening der bi alingeOi " ' ioo verre eene nieuwe »'■'■ wring, <'" '" de rente verte niet blijken, of e" '" ver deze of gene der vroegi • ■ bepi dan niet wordt gehandhnafd. De iibi alinea van art. l(i bai ' ' vl "'|jn« larin ! : ;:: iten, die uit de bewoordingo" " |llt , ii|> te D E namelijk, dat in :l ' ~fj' rekking tol ■ tiging en het verblijf van mtrcnl liij hef herzieuin oorzien, de vree;; 1 ran kracht blijven. — I' ''~ wat wij niet hopen, dan zouditbe»' /^ chikt worden onder * stukken betreffende Indië, vi i vryg JA. 610
n . m ')• Zoo (loonde zou men ilc hoeveelheid (lor naar Java toestroomende echte Chinezen •ebben kunnen nagaan. Uit de meer gedetailleerde opgaven der drie '«witste jaren blijkt: 1°- dat de mannelijke bevolking op Java en lura heeft bedragen: in 1855 .... -10,215 zielen « 185 G .... 40,421 „ „ 1857 .... 41,081 ,__ aa - de vrouwelijke bevolking: in 1855 .... 37,090 zielen » 1850 .... 38,334 , „ 1857 .... 38,425 ,_ 3 °- en de kinderen: in 1855 .... 55,720 zielen , 1858 . . . • „ 1557 .... _55,847 * Volgens die indeeling is van 1855—1557 de v oorui i 1°- der mannelijke bevolking met 539 zielen, 2°. der vrouwelijke bevolking met 735 zie len, en ' ! °- der kinderen niet 3,127 zielen. Terwijl volgens die cijfers de grootste ver meerdering door geboorte blijkt te hebben plaats gehad, is het niet mogelgk aan te wijzen, hoe v eel van de ven melijke be volking moet komen op rekening van den over gang , [eren tot den volwassen staat, e veel van het overschietende komt op tekening van van elders aangekomen perana kans, en echte Chinezen. Wijders blijkt, het, dat van de Chincscho be- T olking aanwezig waren: in 1850 op partlkuliere landen 41,555 zielen in de Gouvcrnements residentiën. • ■ • 82,031 » in de Vorstenlandeu. . 4,053 i op Madura. . . ■ • 7.210 , 111 1557 op partikulicrc lauden 42,391 zielen in de Qouvernementa residentiën. .. • S3,B7fi u in de Vorstculaudcu. . 4,994 ~■ op Madura. . . • 7,095 „ De Chincsche bevolking der parükulicie lau den verdeelde zich als volgt: in 1850 Japara. . . . Bantam. . . ■ 199 Chcribon. . . 070 Krawang. • • 891 Soerabaja. . . 2,835 naitmg. . . 4,902 Buitenzorg. . 9,i Batavia, . . . 22,396 I■],.")."> 5 zielen in 1857 Japara. . ■ • Bantam. ... 145 Cheribon. . . 743 Krawang. . . 854 Soerabaja. . . 2,875 Samarang. . . 4,517 Buiteuzorg. . 9,897 Batavia. . . . 23,232 . 42,391 zielen In verband met dozc opgaaf schijnt de ver dere Chinesche bevolking (volgens debevolking staten) zich residentiesgewijze te hebben ver deeld als volgt: in 1856 Buitenzorg. . — Patjitan. , . 159 Banjoewangi. . I'rcauger Re- t geutsebappen. 816 Bezoeki. ... 570 Probolinggo. . 990 Bantam.".' . . 1,5 Madioen. . . 1,410 Krawang. . . 1,442 - clen. . . . I.GSB ijoemaas. . 2, Kcdiri. . . . 2,884 Pasoeroewan. . 2,901 al. . • ■ 3,1 doe. . • • 3,80.) Pekalougan. • 3,420 Soerabaja. . . 3,508 Samarang. . . 5,103 Japara. . • . 7,814 Chcribon. . • 10,528 Rembang. . • 10,580 Batavia. . . ■ 13,110 82,031 zielen Djokdjokarta. . 1,786 Soerakarta, . • 3,217 4,953 , Madura 7,210 , 94,194 zielen ) Daarliet aan in China geboren vrouwen niet ver- baar land te ï ibehoefthel „ e opgemerkt te worden, dat il" vrouwelijkeChi -3c »e bevolking geheel behoort tot de peratial-at/'s. JA. 39* 611
in 1857 Buitcnzorg. . — Patjitan. . . 139 Banjoewangi. . 189 Preanger Re gentschappen. 37.'i Bczocki. ... GOl Probolinggo. . 1,237 Bantam. .' . . 1,357 Krawang. . . 1,431 Madioen. . . 1,510 Bagelen. .. . 1,077 Banjoemaas. .2, Pasoeroewan. . 2,'Jo"> •il. .. . ;;, Kciliri. . . . 3,399 Kadoe. .. . 3,427 Pekalougan, . 3,452 Soerabaja. . . 3,646 Samarang. . . 4,733 Japara. .. . 7.532 Rembang. . . 10, Cheribon. . . 11,096 Batavia. .. . 18,3G7 83,870 zielen Djokdjokarta. . 1,719 Soerakarla. . . 3,275 4,994 , Madura 7,0'J5 „ 9.">,905 zielen Daar evonwel ccue percentsgewijzc verbo*' ding tot do lotaio bevolking van iederi dentie hiervoor ecncn nog juistcrcn maatst* aanwijst, laten wij hier voor die beide J a ' pgaaf van die verhouding volgen. *f l.ij de berekening hebben wij echti residentiën, waar ook Chinezen op partiki landen aanwezig zijn, die bij de ovi d. — Ook Ijij deze opgaven wordt de r»"f Bohikking bij opklimming van liet miuderc lL ' liet meerdere gevolgd: Totale Percentsgewij» Chinezen, licvolking. verhouding. in L 856 Preangei Regentschappen. . . . 816 811,!'.)! 0.03' J Patjitan 169 99,703 0.15] eki 57<J 875,953 o.2u'J -lon ],GS3 648,018 0.260 1,488 slii . lolinggo 'J'JO 290,107 Madioen 1,110 350,711) 195 189 86,570 0.602 Banjoemaas 2,369 053 62 rabajii 0,: M.3 0..V iiTocwan 2,U01 124,096 0.6 K-toe. 3,305 Mi 0.742 Kediri 2,1 315,10;! 0.9 ir. il 8,144 335,514 0.937 arang 10,005 843,504 1.180 :i,420 255, 11,198 769,883 1.455 Krawang 2,383 I 18,928 1.566 Hembang LO 609,578 1.735 Japata j t \ 152,117 L.764 Buit ■ 9,542 816,560 3.084 Batavia 40,50 G 109 9.6*° lerQouvernementsTe tp Java 123,586 Wij hebben, uithoofde van den belangrijke» invloed der Chincschc bevolking, bij de: boven staande opgaaf, niet gevolgd do gewone rang' schikking der residentiün, zoo als die is aiUl ' genomen in de bij do regeringsverslagen voor komende bevolkingstaten, maar de getalssterkw in liet oog gehouden, daarbij van het mindew tot het meerdere opklimmende, ten einde dui delijk in liet oog te doen springen, weli westen het meest met het Chinesche elcinen* gezegend zijn. JA. 612
Totale Perceiitsgcwijze Chinezen, bevolking. verhouding. Transport. . . . 123.55 G 9,874,250 gemiddeld 1.251 Djokdjokarta 1,730 330,492/ Soerakarta 3,217 GSG,2S2) " u - 48 * Madura 7,210 393,426 , 1.833 Totaal-generaal. . . . 135,719 ') 11290,450 gemiddeld 1.202 Totale Perccntsgcwijzc Chinezen, bevolking. verhouding. in 1557 Preangcr Regentschappen. ... 373 814,6 0.046 Patjitan 139 102,401 0.135 Bezocki 001 278,156 0.213 Bagelen 1,077 003,030 0.251 Bantam 1,502 517,107 0.290 Madioen 1,510 365,043 0.414 Piubolinggo 1,237 294,031 0.419 Banjoewangi 139 37,2 0.507 Banjoemaas 2,430 424,730 0.573 Soerabaja G,52l 1,111,30] 0.587 Pasoeroewan 2,905 435,519 0.6G7 Kadoe 3,427 451,980 0.758 al 3,246 358,320 Ü. 934 larang 9,250 882,132 1.048 Kediri 3,399 310,840 1.072 Pckalongau 3,452 202,129 1.317 Chcribou 11,839 823,150 1.438 Krawang 2,285 151,128 1.511 Japara 7,900 490,900 1.021 Rembang 10,823 631,669 1 713 Buitenzorg 9,897 324,310 3051 Batavia 41,599 432,479 9.61 S Totaal der Gouvernemcnts residentiën op Java 120,207 10,173,903 gemiddeld 1.241 Djokdjokarta 1,719 338,814) Soerakarta 3,27.") GS7.B3G j " °- 48G Madura 7,095 393,005 „ 1.503 Totaal-generaal. . . . 138,356 11,594,158 gemiddeld 1,193 Uit de vorenstaande opgaaf ziet men: • dal in de cesidentiën de verhoudiiig van de Chinesche tot de to tale bevolking van I 2il / inn „ % in 1856, ragt op 1«"/ 1OM °/. jn 1857, hetgeen neerkomt op eoue vermindering van '/ "/ 2°. dut in de Vorstenlanden die verhou ding iv 1857 was vermeerderd met 'Aooo °/o» en 3°. op liet eiland Madura verminderd met 7ioo 7n. terwijl 4°. over geheel Java en Madura de verhou ding van de Chinesche tot de totale bevolking iv 1867 was verminderd met 6/ 0/ /1000 /O' Terwijl uit de door ons gegeven cijfers blijkt, dat in de vier jaren van het hier behandeld lijdvak (ISS4 —1557) de Chinesche bevolking over geheel Java ia toegenomen met 9,094 ziele i. toch niet buiten '«(-il; 1 l "' :Ul ' Ii " : " 1 "' lt 9WND met llat ' ' l( ' 1 " v "C"ii, ' let over ISSG ge / Wvolkingataat aanwijst. In die staat is het /in tOO minder, dan hier wordt 1 '"- Blgkbi iptelling in het officiële JA. 613
verhouding tot die, welke de gelieelc bevolking dier beide eilanden heeft ondergaan. Voor zoo ver wij dus uit de gegeven cijfers kunne gaan, schijnt het er voor gehouden te moeten worden, dat tic vermeerdering liet gevolg is, niet van toestrooming naar Java, maar van het meerd Hen, boven dai der iwci ie bejammeren, dat in dingen der aange iler Cbinesche bevolking niet is ::ki. Ook zou het wenschelijk zijn geweest, dal men o I gedaan van het getal van Chinezen, dat Java en Madura had va of op die eilanden was aangekomen; zoo doende zon men hebben kunnen zien, of en in hoe ver de in de laatste jaren genomen maatregelen, om de toestrooming van Chinezen tegen te uil. llrt is niet mo om 1e veel licht te verspreiden over de Chim Iking in [ndië, en meer bijzon op Java, daar de invloed, dien zij zich amerhand weet te verschaffen, dam zij zich vestigt, te groot is, dan dat wij on verschillig zouden kunnen blijven om oowel voor de inlandscho bevolking als voor ons ge De meeningen aangaande de Chinezen loopen 7,cer uiteen; men vindt ïncnsclien, die gunstig over hen denken, anderen wier oordeel zeer Qstig is, en do gang, dien bel bestuur ten ie herstelling van ons Java, heeft gevolgd, levert, naar hel dan één be dat ook bij hetzelve niet altijd dezelfde zienswijze heeft be- Alvorens over te gaan tol eene medede ouwingen omtrent ilil bela I geven van de it gevolgde staatkunde, voor zoo ver die u in, daarbij, voo i i het onderwerp, ii>f de volgende punten, als: I°. hunne 2°. luim:; ; op Java, 3°. kkelijklieid, Ie zij zich over het eiland lam met du bevolki stellen, rhe ■ o, wk raan zij sno ivelijk zijn t-den. 11, | dai tijdei i bodsbepaling hel binnenkomen der Chiueie" verhinderde. Er bestaai echter reden ■ geloovcn, dut zij aanvankelijk slechts i tavia, op welke plaats alleen de ( bii jonken ten handel werden toegelaten, aan lau' mogten komen, en dat van daar hunne verder 8 verspreiding over het eiland uitging. lüj de puhlikatie van 9 Augustus [Staatsblad Tndië, is evenwel werd aan de Chinesche jonken staan, om Samarang en Boi rabaja, op ge voel als B ta te doen en waarschijn!)]* is hel, dat met die vergunning ook een W)' vang heeft genomen het binnenkomen van CW' nezen op die beide plaatsen '). Nergens blijkt het, dat zij, om te worden < ü( " lige formaliteiten waren oudi pen. Het vali a ie formule bevattende, (lat zij - de (.'!: oe: t w orden gepubl betrekking had tol 11 tt, omdat bij nrt. 1 van ten wordt ■ ien, zoo Ni le, die, uit Muiopa, Amerika of i bezitting van Europesche mogendheden inA' r * of Azië aankomende, boord h ;l ' den, in </■ i voor de publikatie dj mei der'woon op Java wild; lijks ten blijki '), ') Uit Bchijnt te moeten worden afgeleid <"' darlat waarbij <11- betaling .(, ƒ 1.80, die te Batavia van eiken Chineschen »| wel ing, te i 'i Secretar 7.en, wciil gevorderd, ooi te Smnarang en S> van toepassing wordt verklaard. a ) I)c vcronderstcllin;;, dut de pnbli ■blad van :', ' : ' "^ N". fiO), ofsohoon ook in de Clünesclic U<:< 1 niet regt9trccks i 'l\rk' uanlcoi et weini;! v door bet besluit van 21 >: \". 1G), waarbij v '"''^jl vimr . I, die zich oj> lf " Vl \| |r f den ve»tigen, eene borgstelling wordt \;ii. Ofschoon de instrnctie voorden Kap l binczeu tv. h-j beslaft van den Kommia •'. February 1829 {Sla i .IA. 614
615 Alleen werd van elkan aankomenden Chine -1 nieuweling, krachtens eene resolutie der nrlisehc regering van den 26» van Hooimaand 1 Ll) : eene betaling van ƒ 1.80 gevorderd, eene U g ) die, nadat de Chinesche jouken ook 0 Samanmg en Soerabaja ten handel mogten I °. nic ". tot die beide plaatsen werd uitgestrekt "J resolutie van 5 Ootober 1827 (StaalMad krlandach Indië, N°. 97). Ook de bepalingen der publikatic van 20 Mei y i ' : ' {Stmtiblo Urlandtch Tndië, N". - J ) kunnen, ofschoon ook in de Chinesche gepubliceerd, bezwaarlijk geaoht worden V' or de daarbij voorgeschreven formaliteiten, ""' aankomenden in acht te nemen, op Chi ioeld '). Opmerkelijk is, mei betrekking tot bet hier punt, de bij besluii van den Koni ■il van 2lebruarij IW9 (Stoott landteh Indië, N J - I") vastge *le (:ll instructie voor den Kapitein en de Lui tenants der Chinezen in w» builen Soera Ue art. I—l 3 van dat stuk hebben blijkbaar " v strekking om eene behoorlijke policie onder :,c Chinezen te bevordere Uo daarop volgende art. 19—25, ham!, Ov er liet vertrek van Chinezen naar elders, den indruk, alsof ze voor het met de Seheele instructie beoogde doel van hel grootste belang moeten morden geacht, zoodat nii omst zoo zeer, als wel het vertrek een punt was, waarop zorgvuldig moest worden gelet. Daarop volgt dan het 86" artikel, waarby, ter eerzekering, dat door geen Kapitein of \ n . u ,\ , een vaartuig bij vertrek zonder ; Chinezen worden medegenomen, die niet met hem waren aangekomen, wordt bevolen, dat, bij aankomst van eenig Chineesch vaartuig, de opvarenden door cenen Luitenant der Chinezen, geadsiateerd door eenen bode, moeten worden gemonsterd. De monsterlijst, iij moesten worden bekend gemaakt hot beroep en de plaats, waar de nieuw aanko menden zich wenschten te vestigen, moest door den Kapitein der Chinezen aan den Resident worden ingezonden, en clan was er voor den nieuweling niets meer noodig, dan eene ver dunning van hot hoofd van het plaatselijk bestuur, om zich te Soerabaja te vestigen en voor die vergunning moest door hem aan den Kapitein zijner natie worden betaald Spaansche mat (/ 2.50) ')• Voor zoo ver dat Hoofd der Chinezen geroepen kon worden om eenig gevoelen uit te brengen omtrent de toe lating van dezen of genen nieuweling, is het niet waarschijnlijk, dat het uiteigt op die be taling voor hem een prikkel is geweest, den nieuweling de toelating moeijelijk temaken. Dat de in die dagen bij het bestuur heer schendc geest jegens de Chinezen over het al gemeen niet ongunstig was, en er dus geen strekking bij hetzelve heeft bestaan, om aan de komst, van Chinezen op Java cenigc belem mering in den weg te leggen, kan overigens blijken uit de resolutie van den Gouverneur- Generaal in rade van 20 Julij 1831 {Staatsblad va» Nederland*ch Indië, N". 39), waarbij de Resident van Batavia werd gemagtigd, om met de Gezagvoerders van Chinesche vaartuigen overeenkoi Ie gaan wegens den aan voer van Chinesohe werklieden, ter voorziening in de behoefte aan arbeiders zoowel bij do éta blissementen van landbouw eu fabrieken van den lande, als bij die van paiükulieren, dewijl, gelijk het in het considerans luidde, de moeije lijkheid om Javaansche vrijwillige arbeiders daarvoor te bekomen, met elk jaar vermeer derde, en buitendien de ondervinding geleerd had dat Chiaesche werklieden niet alleen naar stiger zijn, maar ook meer physicke krachten en intelligentie bezitten dan de Javanen. Het is niet noodig om hier over de meerdere of mindere waarde van het considerans uit te weiden en uit de oprigting, gedurende 20 a N°. 10) slechts voor Soarabajagold, en eerst l„j ordonnantie rag 25 November iHS7 Vederlattdsoh ltidië, N. 108) te Swnaraog is in werking gebragt, mag moo liet eveu *«] er voor houden, dat die instructie omtrent de toelating en vestiging van Chinezen te Soerabaja . bevatte, dan wat ook elders, te «reten tl! Batavia en Bamarang, krachtens oade bepalingen, *<*d of morst worden in acht genomen. ') Hr is allo grond om het er voor te houden, *•* »leehU de art. 17 en 18 dier pnblikatie aan- ! ei(li QK hebben gegeven tot hare uitvaardiging ook '" *« Chinesohe taal. Bij art. 17 wordt uitdruk l op de a/gifte van rebpasai '» niet toepasselijk is hetgeen in yoorgaande if tikelen ten aanzien van reUpawen wm bepaald; Cn «'t. 18 bevat voorschriften omtrent het geven v * a teiipassen aan Chinezen en andere Oosterlingen Vot tenlanden. ') Ui-, blijkt niet, of iloor die betaling van eene Spaansehe mat kwam te vervallen de heffing van ƒ 1 80, die, zoo als wij gezien hebben, niet alleen te Batavia, maar, krachtens de resolutie van 5 Oct. 1827 (Staatsblad van Nederiandsch Indië, N». 97), ook te Samarang en Suerabaja van lederen Chinc icben nieuweling goselii' JA.
ening dier resolutie, ioo vele belangrijke fabrieken en andere met Javaansch werk volk, aan te to de lai tijd; liet dj) da uning aan- bad evenwel | e resultate eds bij re* . 23) weder ingetrokken worden, qm oo als dal stuk luidde, de in I v: >l ver- I werkli il bad tol I' de rust, ; toond. lijken zoo al rsi in vind: wordt verbod is bet, dal aan dat iiilis- I \imr- I (och Koe men ook daarover dei I door die beide beslui en werd de toe v;,ii Chinezen naar Java, z Ban, dan inch krachtig belem merd. Tijdelijk voor drie jaren werd hel verbod even, bij besluit \uu den Gouverneur-Ge* vau l'C Maart L 844 Slaatsbla .\ ili rlandich Indif, s J . I >u- op] . . wel i.; waar, I bewoordingen van Lei besluit, slechts Bi maar er is alle redea om bel er voor te lio*" den, dal ook elders de toelating weder plaats mogt hebben, (laar bij besluit van den GoB" I \all :'\ Mei l s l<> ' Ttidië, .V. L 6) weid bi dat geen nieuweling ats van /<'t en worden Ug \a;i twee zijner ree ! ~ voor i aele terugzending naai- China, en. Ha" de opheffing van bei verbod U ;en 'h' ll I binezeu slechts toi Bala\ ir borgi ti Hoi ter loops aangemerki I merkwaardig, ala : _; imi di irmaliteii wordi en w i I Km"' u .-ii' 1 '" . den om I ■ dal dooi- dal bcsluii de i ijdelijko opluillii tol aan-, ' üiinczen bi en dai do 'en, bollOlldcilS de I : op di i ■ ■ '.ii \ oor Iml te [ondcfl *° i Inden ond de toelating van Chinczc»! in . bij bcsluil ,0 '^ lijdelijk v, eikl ( 'i . ( , '. 10) br, ktdling, ook tl hunne ie ,ii in den JA. 616
ran de bi< tractie voor den Kapitein en de ia its der ( Ihinezen in en huilen Soerabaja, ''ijkt, dat de Chinesohe nieuweling, om zich ■ mogen vestigen, noodig had '•ene schriftelijke rergunni vi ident, welk stuk hij aan den Kapitein zijner i D Spß i erleend] l Ü zifli niet lere plaatsen op Jai . Ofschoon deze instructie eerst bij or tntie van 27 November i : V. KIS) ook Ie Bft. [aard, is hel niet chijulijk, dat daar op dit puni v» abaja wu zijn laat het zich vermoeden, dal ook t< ook elders Chinezen a ■i- het Indisoh Staats imtroui in bet onzekere laat, au lere n i n heeft. I i' op de plaats zijner aankomst neder te - —en het is niet te denken, dat de 1 an ■ aan hel liool'l zijner natie Spa tnsohe ma( i i hebben, 111 de verl iing moei . — «as | lat hem in tond, om zich nuk elders tl had bij noodig zich te i/n i an een cci tiflkaai van het ■ BI natie, inhoudende zijnen naam en ■ :n, mei n|i .i.i I' vaa zijn Inroep, zijne il: i . en de plaats zijner i ■ in eene aloude gewoonte, ZOO meilebragt, dal Chinezen, cvi !. o\ en I waar zij , hadden, z en oplion '< |k onder een hoofd van e, is 61 ullu reden om . dat, zoo daaraan ad de hand werd gehou ! ' l'laal.s vond, en dat zij zich van lil er mei de inlandsche bevolking lisbruik weid eersi bij resolutii Generaal i ■ 37) '. en do 1 oofden der gewestelij] i den lot de in hijnt, '■' die re olutie vervatte last in i le Perkendon zin ia opi .-den, ii rn plaat in (•cue afzonderlijke wijk ie zijn vereenigd •). m is ilii op te maken uit een besluit van den Gouverneur-Generaal van 'H Augus tus 1 'sblad van Nederlandteh i N". 24), waaruit blijkt, dal de Btrekking van liet vroegere besluit van I.' Augustus door de plaatse] uren niet goed was ien, daar die niei , om de Chinezen te verhinderen zich op e plaats, welke ook, t. a, maar om hen daar, waar zij zich mogteu hebben geve in ecne afzonderlijke buurt of wijk verblijf te doen houden. Ju allen wel omdat de zaak nu eenmaal dien loop had genomen, werden de hoofden der plaatselijke besturen aangeßchri lechts dal de I ;ioh in door die besturen aan te wijzen buurten of wijken zou siden- of van regentschap] i trikten, voor zoo ver de liggio tot het drijven van handel, zonder gevaar voor sluikerij. In sommige, zoo niet in alle n Bohijnt evenwel aan hand niel hel besluit ran I ! U ij \ mdi - welke dvi rer- JSij ln-1 eerste, de publikatie v.-m 0 Julij worden in de residentie E i; ,l verbliif en van Chinezen e iehalve selve, de hoofdplaal schappen Cendal, Demak, I \ mbarawa hnnni plaat orden. VllU I ondei. ■ itruimen lekte woni e\ i nwel i niet weder dooi Jlct tweede Btuk, i heeft •) Waarschijol doen verliniien naat HÄ« hoofdplaats! o ron t lii ii, of iri I llCt Ni ' JA. 617
betrekking tot de residentie Rembang. Daarbij worden in die residentie tot verblijf der Chi nezen aangewezen drie kampen te Rembang, Lasscm en Toeban, met last tot ontruiming van niet minder dan 18 plaatsen in de B ling Rembang, en van 0 plaatsen in de afdee ling Toeban. De ontruiming moest in dier ■ worden bewerkstelligd, dat, te beginnen met bet jaar 1865, op aanwijzing van liet plaat selijk bestuur, jaarlijks drie van de in liet be sluit aangeduide plaatsen door de Chinezen moesten zijn verlaten. Het derde stuk, eene publikatie van Januarij 1855 {Staatiblad tun Ni Indii, K°. 8), wijst voor het verblijf der Chi nezen in de adsistent-residentie Krawang de hoofdplaatsen aan der vier dist rikten Axliarsa, Sin dang I awang en Tjabang-Boengin, met tot ontruiming van alle andere dessa's in dat gewe.-t, waar zij zich mogten hebbi 1. Dezelfde uitzonderingen, bij de pu blika' ode de residentie Samara maakt, ten behoeve van Chinezen, dk pachten en l)ij oude a van landbouw h oiden, of in het b< teenen WOuil ie te ontruimen plaatsen rijn, woiilen ook in deze publikatie aangetroffen. De bepaalde aanleiding totde bionele i wordt bij die stukken n: Waarschijnlijk stonden zij in verband met, of ::i de ontdekkinj kwade praktijken en sluikerij'op uitgebreide ;il van opium. Om e enkele residentie op Java voor de Chinezen onvoorwaardelijk gesloten. Die, waar hunne toelating de meeste belemme i ondervond, was de residentie Pn Het daar reeds onder de Compagnie, krach mei de vroegere Voisten die) overeenkomsten, bestaande levering van liet koffijproduki en bepaalden prijs, was, onder vrij indrente, zoowel door het nbestuur, als hu er door Kom l-Generaal voor de overneming der kolonie uit handen der Engelschen, behouden gewor i de weriu enen ongeoorloofden handel in koflij zouden kunnen i [n verband ' ei Bioh daai . kkelijke vergunning iiverneur-Ceneraal in rade >7) schijnt men te mogen afl< t, om geenc Chinezen zonder vergunning toe te laten, »oderi eenigen 'ij ( ' niet .... gehouden, eoodal bij dat be sluit, behoudens de daarbij gemaakte uitzo"' igen, last werd gegeven, om de Preange* itsohappen te doen ontruimen door > de Chinezen, dk niet in de termen tn* uitzonderingen vielen. Dientengevolge werf de, inwoning bij voortduring alleen Btaan aan ambachtslieden, zoo als si timmerlieden, metselaars en dergelijken, in klein getal, zooveel de behoefte eischi op de hoofdnegorijen, — voorts aan her doov een lang en rustig verblijf zich liet |1 ' trouwen des bestuurt hadden verworvi eindelijk aan de zoo die óf in diens i bij, óf overeenkomsten hadden : ren en administrateurs van partikulief" landen. bekend mi al Chinezen, I . die resolutie b de meergemeld' , kunnen wij moeijelijk door i ■■; met liei ■ aldaar nagaan, of en in ' |OC ver de resolutii uitzond«ringen, ten ir een bijzondi Chine wel of de rukt. Uit d ling, hierboven door ons ven ' , is n e nergens °r Java in \ e tol de inlandsche bei o het cijfer fier ! iq is ;i' s ' ') Zie pag. Gl2. 2 ) In de . '""* ( , ludië, uil| ihappij tot Nut van 'I AJgcn" 6^ het licht I en i n alle blijken '1 van te; zijn zami dan eene gewone, op] kennis vn rijsthandel in di omdat zij de rij-t, die Ie Batn' oer ()ll ' r rll ;i tkTegai : inkoopen. '•' zou dm blijkeo, dat er in d hilvt een klein getal nn ambachtslieden, " dero Chinezen wonen, die zich mcl il"" bonden. Wij weten niet, of Lande dien handel van de afwijzing door het Gouverm met het be door cci JA. 618
'M!s de Voisknlanden, waarheen geen Eu ii zonder uitdrukkelijke toestemming viin ' lc t G aent zich mogt begeven, waren Voor eene vestiging van Chinezen niet gesloten. Ket ia moeijelijk te bepalen, in hoever de van do intrekking tier landverhu a en de in verband daarmede gemaakte omtrent het bezoeken dier Voraten- ' il| 'den, tot beide welke aangelegenheden be- Wekking hebben de publikatiën van 0 eu 20 -\f''i L 823 (Staattblad van NederUuudch Indiê, "*. 17 en 80), ofschoon hoofdzakelijk < Europeanen, ook op de Chinezen gedrnki Cn hun den toegang tol die gewesten bemoeije ■ . ■■ nhijnlijk is het, dat de uit iring bij § e van het éfl lid i\r " IL 'lde pnblikatie, krachtens welke groente- en ten en kleine stukkeo land, ter er> ■ü padi, gras en andere behoeften of ■i roor huiselijk gebruik, bij huur mogten genomei ccl, dan toch grootendeela ten " e ''oc dneaen is gemaakt. . Au verhouding tot rto inlandsche bevolking [*de beide Vorstenlanden, stond het cijfer der ' lic Ikm olking aldaar in 185! *P dezelfde hoogte als in Banjoewangi, • e hierboi i i percenti is in de lijst der Gouveme residentiën ' . lu i ten zijn en blijven de Chinezen, idere vreemde Oostej lingen, te u e reglement op het huren •huren van gronden vuur den landbouw rijken van Soerakarta en Djokdjokarti Vu " het in huur nemen van zooi »nden loten; maar daarentegen blijkt het, dat in Gouvernements residentiën.'waargron artikuliere handen zij i van een niet gering ge rvan. e officiële Jaarlijksche Verslagen va i ij* Minister van Koloniën hadden de gronden in ''czit van partikulieren cenc uitgestrektheid : haJ in 1864 v:ui . . . 1,636,006 18 / M bouwa , 1866 , . . . I,7M,JC>G l x] im , , 1850 , . . . 1,590,609"<7 3001) , ' 1867 , . . . , daarvan waren in handen van Chinezen: in 1854 381,3277, boxiws „ 1555 374,199'/,,, , * 1856 :i:Ss,no : ' :i % oo , , 1557 375,653 , ') en, terwijl de bevolking op de partikuliere landen in hel algemeen In ■ in 1854 .... 846,720 zielen > 1856 .... 877,771 r L 856 .... 926,067 . 15)57 .... 935,933 waren daarvan op de landen in bezit van Chi in 1854 .... 258,918 zielen , 1555 . . . . 268,061 , •) , 1850 .... 278,773 „ , 1857 .... 276,916 , Pei w de de lui het geheel der e landen, als volgt: Ual ■!<■ aitgestrektheid i in 1854 I „ 1555 21.15 " , . 1856 17.73 »/„ r 1857 20.29 «/„ en wat de bevolking- betreft: in 1854 30.5 S , 1555 •"".: 16 30.10 »/„ „ 1857 29.01 «/„ ,1 an - die lang op Java was geweest, om zie l ! in i "feanger te mogen vestigen, ten einde da&i . "cl ( c drijven eu ceneu ryetpelmolen op ■ ■ ot de waarde tan de aanmerkelijk w 'ttnnen «tygen, —of die Ijoklc bijzonilcrheden i"; — ïiinar zoo ja, dan tonden zij kil i de ataatkande van het Gouvernement d e ," M Europeanen en Chinezen in eenregthel ' licl 't te plaatsen. > Zie pag< ) V (,j/ ils| hij ordonnantie ron 21 Dec. 1 v",7 \". 116). ») Waarschijnlijk is bet, dat bovendien verschei dene purtikulicrc landen, in banden van ! aan Chinezen worden verhuurd. In dat geval zou den de hier meer bepaaldelijk wijzen, de uitgestrektheid gronden, die aan Chine zen in tifftttdom tuebelii 2) In het vit-; ttitg.) wordt het cijfer Dit ia blijkbaar Bene fuut. Men heeft daar d i partikuliere landen, toebehoorend» aan inlanden, Arabieren en andere mentde Oosterlin gen, genomea »oor die der Chinesche landen, en omgekeerd, de bevolking de/.er laatltao gegevi JA. 619
Baloeboer of Baloeboer Bandong, hoofdplaats van het distrikt van dien naam, op Java, residentie Preanger lUgeßtaohappes, regentschap Bandong. Baloeboer, onderdistrikt op Java, adsistent residentie Buiteniorg, distrikt Buitenzorg. Baloeboer, moeras op Java, residentie Preanger Regentschappen, regentschap Bandong. Het is reeds grootendeels voor den rijstbouw bruikbaar gemaakt. Baloeboer, (iouvernements land op Java, Buitenzorg, distrikt Buiten zorg. Baloeboer, dorp op Java, adsistent-resi dentie JJiiitcnzorg, distrikt Buitenzorg, O]> het land Baloeboer. Baloeboer Lagong, dorp in Bemeo's Wcsifraftleelins;, rijk Poutianak, 7 mijlen boven de monding der rivier Pontianak. Er is een fort bewapend met 11- kanonnen. Deze plaats wordt wel eens door Bengalesche kooplieden beiocht. Er zijn Imffcls en varkens in over vloed. On versch water te verkrijgen, moet men de rivier ver opvaren. Baloeboer Limbangan, of enkel Lim bangan, disüikt op Java, residentie Preanger Regentschappen, regentschap Bandong. Het is bewoond door 5,105 Javanen. Baloeboer Limbangan, hoofddorp van het gelijknamige distrikt, op Java, residentie Prcaiifrer Begenteohappen, regentschapßaadong, 34'/a paal «ui Bandong, :>1 palm nu Kocma dang en 74»/, pul van Tjiandjor. Set ligi ongeveer 1,760 Rijnlandsche voeten boven dé oppervlakte der zee. In de omstreken groeit, aan de oevers der kleine innen, ecu veelde rig grasgewas, beturelk een heerlijk voedsel voor de talrijke kudden vee i.s. Baloeboer Soemadang, dist rikt op Java, residentie Preanger Regentschappen, regent schap Boemadang. Baloeh Baroe, dorp op Java, readentie Bezoeki, Bondowowo, district Socko Kerto. Baloemoe, eiland ten Zuiden van Celebes, in de zee van ï'lores. liet li<rt L3S el boven de oppervlakte der zee, is steil en met ire boomte begroeid, behalve aan de Noordzijde, waar het Ixilt is. Aan die zijde strekt zich eene koraalhank 2 Engdsche mijlen ver in zee uit en aan den Zuid-Westhoek een rif '/* mijl in zee. Baloenana, eiland in de Moluksclic zee, lot de Banggaai-eil&ndfin bchoorende, residentie Temate. Baloeng, zie: Balong. Baloeran of Telag» AYaroc, berg op Java's Oosthoek, residentie Becoeki, afdceling Panaroc k:ui, ilistrikt SocnilicT Warde, op 7° 51' Z.Br. Hij is 4,300 Bjjnlandtche voelen boog. Baloe Roa, 4orp op de Oostzijde van bet eiland Boero. Balocto, dorp op het eiland Madura, in het Zuiden ran bet Begeotechap Soemanap. Baloewe, kaap op Java, van de Noordzijde der residentie Etembang. Baloi, dorp op Sumatra's Oostkust, rijk In dragixi, au de rivier Jietoli. Tussehcn dit dorp en Bringiu treft men steeaakolenlageu aan. Baloi, kreek iv Boméo'l '/nid- en-Ooster afdeeling, disirikt Doeson Uir. Balok, dorp op .Liva, adsisteut-residentie Ba&joevangj, disirikt Baujoewan^i. Balok, dorp op Java, .-tilsisieni-residentie Banjoewangi, distnkt Itogo Djampi. Balok, rivier op de Zuid-Üoslkust ran het eiland lüllilon. Balok of Balak, dorp op de Oostkust van het eiland Billiton. Het ia er zeer ongezond. Balong, rivier op Java, residentie Kadoe, regentschap Temanggong, distrikteo Soemovouo en Prapak. Zij ontlast zich in de Ello. Balong, dorp o|> Java, residentie Pnaoger Regenlschappeo, regentioaap Liinljanpui, dis- Irikl- Wanaradja. Balong, dorp op Java, residentie Soera karia, afdeeling Soekowati, nau de Noord 'W'c-lclijkc belling van den Lawoe, 2,0 li!) Hijit landsche voeten boven de /.cc. In den omtrek groeit kollij. Balong, dorp op Java, residentie JW.oeki, afdeeling Bondowossoj disu-iki Poeger. Balong, dorp op Java, residentie Bezoeki, afdeeling en distrikt Panaroekan. Balong, dorp op .lava, residentie Bunjoc afleeling Bsndjax Negara. Balong, dorp op Java, residentie en re gentschap Bezoeki. Balong Bondo, dorp op Java, residentie Soerabaja, regentschapSoeiabeja,distiik< Djeng golo 111. Ei is eeuc suikerfahrijk van dien 1 1: i' 11 < i. Balong Lor, dorp op Java, residentie Be zoeki, afdeeling Bondoirosso, diatriki Poeger, aa de ririer Bedadong. Balong Tjop, dorp op Java, residentie Madioen, regentschap Madioen, iistrikt 'I'ja roeban. Balong Wètan, dorp op Java, residentie Bezoeki, afdeeling Bondowosso, diatrikt Poeger. Balotjie, distrikl op Celelies' Westkust, residentie MaLe-sar, adsisteut-residealic Mams. BA. 62
JUijkens den Almanak voor Nederlattdtch hidiü LB6O ') zijn Chinezen belanghebbenden bij 17 Gouvernements suikerkontrakten, waarvan twee, Karang $atnimg en TjiledoéJe, mei eenen aanplant van 700 bouws, in de resident. ribou; vier, te weten Tjumli, PorroHff, 'I langin, Ketabang, met eenen aanplant van 1420 bouws, in de residentie Socrabaja; zeven, te weten Wangoon-Redjo , .Irdi-Rerljo, I'oso . Dankbaarheid, Soeko-Bedjo, Kauw en Sarie-Redjo, met eenen aanplant van i. 1 i 7 I bouws, in de residentie I'asocrocwaii; een, Djaboong, met eenen aanplant van 365 bouws, in de residentie Probolinggo; endrie, te i Mingiran, eenen aanplant van (i."ji) bouws, in de residentie ke diri "); eindelijk ook eene in de Prcam'er Regentschappen ie onderneming voor de kuituur en bereiding van thee, Sinaffar, i aanplant van :.SÜO bouws. Het is hier welligt de geschiktste plaats, om nog kortelijk melding te maken van eene pu ,i den 8 November ISSI (Staatsblad I Tndiê, X". ii-"i i, tegen bestaande ler de Chini i- strekking zou kunnen leiden lot aan randing of ondermijning van In wordende de deelnemers daaraan bedreigd met onvoorwaardelijkeverwijdering uit Nederlandsch Indië. Ofschoon die publikatie in bewoordingen is vervat, en ook de gewestelijke besturen op Java, in verband met de uitvaar diging van dat stuk, werden aangeaohreven, akend oog te houden op de Chini bevolking in hunne n, is liet toch ijk, dat de publikatie zelve minder np de Chinesche bevol van Java, althans dat de voorname aanleiding er toe moet worden gezocht in de bewegingen, (lic onder de Chinesche bevolking in de buiten lingen, meer bepaaldelijk op liorueo, plaats in die tijden met tracht \au v,a moesten onderdrukt worden. Hebben wij in het vooraf bepalingen maakt, om zich op Java i zelfs niet in de Preanger B t aan de gestelde br de hand is gehouden, terwijl hel niet ontbroken heeft aan bewijzen, dat de regering hen bc schoinvd heeft als een krachtig intermediair tot verlevendiging van den binnenland3chen handel, het zal dan ook geene bevreemding verwekken, dat men hen in hunne bewegingen over liet eiland niet bijzonder heeft belemmerd. Terwijl di' Europeaan, zelfs hij, wien door don Gouverneur-Generaal do inwoning o]> .lava was toegestaan, pabonden was aan de resi dentie, in welke hem op zijn verzoek het ver blijf was toegestaan, zich van zijne woonplaats zonder vergunning van liet plaatselijk bestuui met verder dan tien palen mogt verwijderen vee] minder zijne woonplaats naar eene ander* residentie mogt overbrengen zonder eenenieuW inning van den Opperlandvoogd, kon ( ' l! Chinees, zoodra hij, op .lava aankomende, den Resident ter plaatse, waar hij aan wal wW i, eene vergunning had verkregen, ° n ' zich daar te vestigen, zioh verder naar audel* Iten van hel- eiland begeven, mits hij zk'l> voor/,; nen reispas, die hem kosteloos ) moest worden verstrekt, en van een hem betaling van 60 cents dom- het hoofd zijn 6* natie af 1e geven eeriilikaal, bevattende melding van zijnen naam en toenaam, zijl roep, zijne I:,;: plaats en de pla»^ zijner bestemming. Om dan op zijnen tog* niet voor een verdacht persoon Ie worden aa»' 'leu, viel tem, naar luid van lid beslui' van den Gouverneur-Genei <; Dcccmbe* 1816 (Staatsblad van Nederlandsch /„■ niets anders Ie doen dan in elk distrik.l liij mogt doortrekken, zijnen pas te lal en vl ' Beren door de hoogste plaatselijke autoritei*; Wij vinden overigens nergens vermeld, dftl ™» zijnen pas eene reisroute wc waarvan hij niet mogt afwijken, noch ook. bepaling, dat hij zich niet van den gl verwijderen '-'). Dit zon dan '"' ') Zie png. 417 en \ sj D soplaot voor deze 17 fabrieken be | 12.51"; 1 ,, van . i 1>..7 van 10,645 lm ') Hij .«liind In dit gelijk md den .]:' lli; "' Indien *66t hel besluit na 27 Januarij I liê, i\°. '.)) il»;; l»i°' l i iau hem al ding \ ■ di n r bt, dan blgkt het uit dal besluit, dot, ■ ■icli beriep op een billet der lndi ran den I 6» ean Sprokkelmaand 1811, die b ii ran het Gouvernement "'' i:;, toodat zij moeit nordan rC'* 2 ) Gel ïjlc dit ecu en ander ten aanzien '■'•'" .[ zonde BSaropeaneo was bepaald. Ook blij niet, dat Residenten maandelijks aan tien (i neur-(!encrn:il op tl n doen I nezen i i ren iils znlks t en, ' ' JA. 620
'noeijclijk zijn overeen te brengen mei de om handigheid, dat hij, vóór de resolutie van 29 A-Ugustns L 846 (Staatsblad van Nederlandsch N". 2i), blijkens die van 12 Augustus lv >'> (Staatsbladvan Nedtrlandéch Indië, N°.37) Z!l 'li in elke dessa mogi mits daar J°or zijnen landaard slechts eene afzonderlijke " l| ir!, onder een eigen hoofd, aanwezig was, Jcr voorkoming, dat hij zich met de ii.landsehe "«volking ten eenenmale vermei •In zijne aanrakingen mei de bevolking, en ( '' c > Voor zoo veel hij niet bij de pachten he **okken was of gebezigd werd, geheel van totumerciëlen aard waren, verlangde hel Gou cement hem zoo weinig bcmoeijelijkt Ie dat bij de zoo even aangehaalde resolutie V; '" 29 Augustus 1846 (SiaaUbtud van Ni |), ofechoon daarbij ■ weid beperkt de vroegere latitude, de ■aten werden aangeschreven, om, mits er ir ij aanwezig was, de van Chinezen zelfs in hoofdplaatsen V 1" distrikten toe te laten, wanneer die voor idel goed gelegen waren. , Bel bepaalde bij het achtste lid der puhli "n Kommissari aal van 11 Julij ehlHdië,N".tö), is hetwelk door Chinezen, Arabieren en ■ Oosterlin [*! Ul den inlander mi a \ erkooht, zoo ' ! J Qog van kracht mogt zijn, heeft betrekking ''' de Preanger R deelteo van en is nooit, elders o toe ■■■ gebragt. Het is toch van [heid, dal op Java hel groote middel, loor de Chinees zich meester maakt van iroduki van den inlander, bestaat in hel ° ev Cn daarop van voorschotten, die mei waarde van de te dmi.r leve " zijn en zeer ilikwijls, zoo niet altijd, ver 'kt worden in goederen '). Evenmin kan de publikatie van 'J Janusrij 1821 (Staatsblad van A ederlandseh Indië, K°. 5) geacht worden de Chinezen in hunne specu latiën bijzonder te hebben belemmerd. Ofschoon de formule, dat het stuk ook in de Clüueschc tulen moest worden gepubliceerd, ez niet aan ontbreekt, is het zelfs te betwijfelen, of men met don daarbij genomen maatregel beoogd heeft, de Chinezen ie treffen. Het considerans dier publikatie bewi dal het oprigten van pakhuizen of het vestigen van handelsétablissementen op plaatsen, gelegen buiten het dadelijk toezigt der plaatselijke autoriteiten, veelal de strekking had, om aan den inlandei op eene middellijke wijze de vrije beschikking over zijn produkt te ontnemen, — om tevens het doen van voorschotten op hel gewas te bevorderen, — en om in allen geval den inlander lenig te houden van het voeren van zijn produkt naar die plaatsen, waar i .! talrij] e [ing de hoogste prijzen belooft, weshalve, om den inlander te gen benadeeling te I >n, het, zonder schriftelijke vergunning van de plaatselijke riteiten, opslaan van de bedoelde pakhuizen of het vestigen van handelsétablissementen el ders dan op i afstand van de verblijf plaatsen der Residenten, werd verboden. Hoc kon zulk een verbod de Chinezen tref fen, die, zoo als » ij gezien hebben, in. den tijd, waarin de publikatie werd uil ' I, zich overal mogten vestigen, en dus overal buiten het oog van den Resident is de gelegenheid waren, om den inlander zijn produkt afhandig te maken? ') Dit zoo zijnde, kon de ma; niet anders dan de concurrentie van i peanen voor de Chinezen meer en meer onbe duidend maken. Wij kunnen, in verband tot dit punt, nog kortelijk stilstaan bij de publikatiën van nuarij ISI9 [StaattU N°. 10) en van 25 December IS3S (N°. 50), beiden betrekking hebbende tot het aangaan bij «Ie hoofden der gewestelijke vi, na behoorlijk onderzoek, van over im sten mei de inlandsche bevolking. \'ol ui evenwel moesten die 'ia, N°. 20) waarbij dit laatste werdbe -1 in 1821 wedsr ingetrokken, maar op C( , "i'onderheid moet tooh worden gewezen, il j . ' vv '.if, hoe in sou i nde Earopeaan, 'gun landaard, aelfs in t><-i oog der regering, Teel . • 'lan een Cbiaeea het voorwert » blijf ■ ZIJn die, door een langdurig/er 'iet '" '' c ' > ' nnen landen, beweren in itaat te zijn, ren lid oo unnen vraarTau het gewas door voor aan (' linezen is Terpand. Zulke relden onder i<;h in den regel «n andere door eene meer ~ waarover de crediteur ge -5 het oog laai gaan. i) Die publikatie, daargelaten de zeer bckrompene zienswijze, die in het considerans doorstraalt, levert cene bijdrage van de staatkunde, betrekkelijk anen en Chinezen gevolgd. JA. 621
overeenkomsten worden gesloten mei eiken ■bewoner individueel, terwijl het latere het bezigen van het intermediair dor hoofden en oudsten voorschreef. Het is niet noodig terug te komen op het geen hierboven reeda is in liet midden gebragt omtreni deze beide publikatiën '). Genoeg zij het bier nn te merken, dat, zoo al de daarin vervatte bepalingen ook voor Chinezen en an i reemde Oosterlingen, naar luid van de icntcle slotformule eener publioering in de inlaudsohe en Chinesche lahsi, verbindende uiogten heeten, zij liei daarom toch niet waren, om de eenvoud , dat Chinezen niet noodig hebben door overeenkomsten teverkrij wat hun lijker valt door middel van voorschotten. \\ el was er bepaald, dal, zonder registratie bij den Resident, over omsten, niet den inlauder i, on ren; maar de ( aan in den aan ca i slechts dat do voorschotten, die zij aan den in lander op zijn | i trekken, v lijk niet, zijn, da bij niet nakoming eenif innen opi ile winst, bij naleving der door den in lauiler aa en veelal wordt < ndcr waar ' an eenig onderpand Voornamelijk door de pachten, en in het bij ir door de opiumpaebt, die in elke residentie i verschillende punten van een 1 madat-kitten *) vordert, zijn d. in de innen handel met den in lander te drijven. Dikwijls is de hoofd-opiinn er in eene , EOO niet de > dan toch de gro- enzijn niei alleen ien, die hij bij de amfloenkitten in te houders van toko's of winkels van hem afhankelijk. ! i 1 in hun, als in zijn be lang ; den in vervulling lioor hem deze hebben ingezien, dal ze niet voor voor hem zijn. : de heffinj ian de Chi- Op .lava sedert J : lerwurpen .■makkelijk een goed wegens de soms zeer ingewikkelde redactie der daarover hande lende verordeningen, anderdeels omdat bij de» aanvang vele dier hellingen plaats vonden krach tens verordeningen van vroegeren tijd, Ier wijl ook in sommige gevallen in het StaaishU» mm NederUtndtch Indiê leemten aan gei worden, die den indruk genen, alsof oinirci't de vraag, wat al en wat niei daarin gep moet worden, niet altijd naar dezelfde vast 1 " regelen is te werk gegaan. Van de betaling te Batavia, Samarang en Soerabaja van ƒ1.80 voor eiken Chinesche* nieuweling en ter katetgemelde plaats vu" ƒ2.50 voor de vergunning lot zijne vestiging" kan hier gevoegelijk worden " lC betalingen toch geschiedden slechts vooi en kunnen daarom, alsook omdat niet 'i kas er door gebaat wordt, bezwaarlijk onder o* geregelde hellingen worden gerangschikt. i nzoo kunnen de. heffingen, die kun het, bij besluit van den Komnj 'S (Slaattl . j\". 46) vastgesteld reglement voor b* 1 oollegie van Boedelmeesteren ten behoeve va' 1 Ti (Ihineeseh hospitaal verschuldigd waren zwaarlijk als belastingen tenbehoevevau 's Lm" 5 worden besohouwd, en kunnen zij mei in worden voorbijgegaan. Verder kunnen de belastingen of 1 loliiiicrf" welke van algemeenen aard zijn, buiten «* n ' merking blijven, , ii bij die opbrengsten, welke bij: ■ op Chinezen drukken, zoo all : lofdgeld, de belasting op het bedrijf, de pacht op hei Blogten van varkei de pachi van den Chinesohen tabak en de pacht op de Chinesche dobbelspelen. ', 2 C ItoL ») II ,iin het opium in liet klein wonlt verkocht en verbruikt, gelijk hier te lande Je kroc oor doa vcrkooi> v.in sterken drink. • i Die heffingen werden gevorderd) „ a. v - hel verleenen van trouwbncveii Chinezen, b. voor liet begraven van Chinezen met '"'' dere of mindere staatsie, u c. voor liet uitvoeren naar China van ('Iii |lC ° lijken, d. voor den uitvoer naar China, door o' j rekening van Chinezen, van gemunt g° u c. wegens collatcralo tuecessieregteu op sehc boedels, ƒ. \aa aankomende Chi /;. voor hel verleenen van titulaire ol 1""" rangen aan Chin dr Hef bedrag van deze laat te I ■'" <j)l Ie ren 11 Maart 1819 ( van Nrdnlaiidscli Indil, N°. 32). JA. 622
\'.m geene belasting valt het zoo moegelijk, Ua ar aanleiding van hetgeen daaromtrent in het v l,i'liê voorkomt, een duidelijk overzigt te geven, als van het hoofd- Toen in 1829, bij resolutie van 21 Februari] . ( rlandsch Tn üê, \'■ 1!)), "ieuwc bepalingen betreffende den huistakswer .l, en die belasting daarbij voor do •mi, voor zoover zij geen landbouwers of **»btenaren waven, werd gesteld op/] lot/'2O erd bij art. 18 der resolutie bevolen, ; 't door de nieuwe i aistaks ingen, '|°or vreemde inlandsehe aatiën aan hunne boof 7"> eouden komen te vervallen. Bij art. 13 " (:r resolutie werden de Vorstenlanden '), ala- Re i Madura en Boemanap, van de aieuwe bepalingen voorlo id. u aanleiding van die twee artikelen zou liet er voor mi tden, dal in de , onder hel onmiddellijk bestuur van het staande residentiën *), een hoofd- ; v ' (J 'd werd geheven, wel oiei ten behoeve van s '"inls kas, maar van d< .in den In te a ervallen. ()ndi lerlandtch Tndiè voor der hier bedoel olgtrekking er in werkelijk i Eng van hoofdgelden ir,lde krachtens vroegere, vddr i van Java, i VB. id van zaken mei betrek tol de oiei uitgezonderde Qouvemements i,.-i de n an 24 .• {Staatabh amkeh Indiê, N°. 19) nog duisterder maakt, is de omstandigheid, dal eenige dagen te voren, en wel bij besluit van den Konimissaris-Goiieraal van 2 Februarij 1829 Siaatêblad mm Neder ei I ndir, N°. 10, onder meer andere stuk ken, ook werd vastgesteld eene instructie voor den Kapitein on de Luitenants der Chinezen te Soorabaja, bij art. L 6 van welk stuk ecne ii een hoofdgeld van / (> weid be paald. Daar nu Soerabaja behoorde tot de residentiën, alwaar de resolutie van 24 Februarij 1829 (Staatsbladvan \ ,/, Lidiï,iï°.w) in werking moest worden gebragt, zou men na tnurlijk moeien denken, dat door die resolutie de heffing van hei hoofdgeld moest komen re vervallen, al zij het, dat die heffing sleehls ;i was bepaald. Onder rindt men in dal zelfde jaar, ouder N O . 51 vau het Staaiibl olutie van 7 Julij (dus van ruim vier maanden latere dagteekening), volgens welke het te Soerabaja te beffen hoofdgeld in dier voege moest worden verdeeld, dat: i raden zijn voor liet voor den Kapitein der Chinezen, '/ 5 voor het Chinesehe hospitaal. y.r is nog eene andere bijzonderheid, \ den slaat \an /aken met betrekkin Igeld in de ler de werking dei resolutie \au :_'l Februari] Is:.".) (Slautsi li Indiê, \\\ L 9) vallende (ion- i residentiën niel heldi akt. Daaronder behoorde de residentie Bamarang, en daar had dus volgens di a dier resolutie de ; een boofdgeld moeten ophouden. Ündertusseheu vindt men bij de publikatie van 1 October 1849 Staatsl Lulu; N°. 62), onder meer andere stukken, sub L. N de voorwaarden vastgesteld van do pacht van het hoofdgeld iler Chinezen te Sa marang '). 'twêk daarbij gesteld wordt op /C voor eiken Chinees deu ouderdom 60 jaren, en op ƒ 8 voor hun, die de 00 en 70 jaren oud waren, zoodat len die beneden de 15 en boveu de 70 jaren oud waren ■). l ip ' Waartoe destyda nog behoorden da later aan Banjoemau, Wan, iMmiioci], Rediri en Patjitao. i vun den ° m 'ni SJaris . G( . lln| ., 1 ., V . M| 21 Septeaiiei; ]826 *HU* il<Ul """ ■ reS " it-residentiën Bnitentorg en gaj " c!c " Hallt '"". Cberiboo, Tagal, Pekalon- Japara, Bembang, Soerabaja, Pa coeki, waaroadei en Pro injoewangt. ij \ den is nog al curieus. ,1 wordt, ilat er slechts Samaraog, wor dt er i . 4»* zi Jnc pacht zich za ] „ tot <le stad en voorsteden vau Sa marang. ') Ook wei-Jen vriJßestelil zij, die uit hoofde van ziekte of ; l '" lmu oiulerhoud konden de Cliinesche Hoofden, alsook de I, i. en Wijkmeesten. JA. 623
Uit het slot dier voorwaarden blijkt, dat zij, ofschoon in 1549 eerst in liet Staatsblad niii Nederlandseh I. omen, reeds l)ij rene niet daarin voorkomende resolutie van 25 September 1886, :X°. 43, waren gearres teerd, en dat dus waarschijnlijk reeds van toen af, zoo niet eerder, ecne heffing van hoofd geld, bij wijze van verpachting, te Bamarang had plaats gevonden. Hel ler mei die heffing teSamarang heeft pla;u m, kan niel strekken, om den staat van zaken aldaar helderder te maken. Kj publikatie van 16 December I S SI {Staats :\ 76) werd zij rukken, in verband tol de uien ■ der belasting op het bedrijf bij publikatie van dien zelfden d lad van Ntderlandtci X . 75). ilad dien len gevolge eene helling van het hoofdgeld te Samarang weder en, twijfelachtig is het, of dit nu nog aldaar hel Immers bij ordonnantie !5 November L 857 {& LOS) werd zonder < restrictie voor Samarang van toepassing ver klaard, de in IS2Ü door den K -Ge neraal voor i 'i en de Luiti der Chinea gestelde in lic, 1, art. 16 van weik si uk, zoo als ezien hebben, een hoofdgeld moest gehe ven worden. Bij komt dus nog de vraag, hoc Lei te Soerabaja mei • een lioofd- Moi üng ( 'er belastii drijf, bij publika N". 7")). de intrckkinu- van hel hoofd het d< ■ ( i' ™ '"'' ■ hebbes, — ■ m werd dan niet gelijktijdig bet hoofd geld ook i ■ lonwd E te zijn ingetrokken door de oi< ket bedrijf, voor Sai i 16 al' erlijke uitdrukkelijk) Eindelijk, luring ;..ir en D ie( te Baiiaiai Kan men hu ■ wm do in hel loikomeode '■ dei heffing van oen zekerheid aanwijzen, daardoor wordt hl om met betrekking tol dal Jen werkelijken Btaai van zaken aan 1c i in de andere residentiën, die noch bij de reso lutie van 24 Februarij 182 S {Slaatebla rlandich Indie, N°. 19), noch bij de ]» u ' blikatie van 16 December LB5l {Staatsblad ta» rlandsek Tndie, K ü . 76), ■werden vrijgi fan ilc toepassing dei- daarbij genu lingen omtrent de belasting van den lm of op lul bedrijf. J I o(- bet daarentegen met het hoofd gcr zoowel als later gesteld is in die gewes ten, welke in de twee zoo even a. verordeningen uitdrukkelijk, hoezeer voorl \;\\i de toepassing er vmi werden vrijgesteld! zoo als Batavia, Preanger-Regentschappen, l' 1"' irg, Crawang, Soerakarta, Djokdjokai liet eiland Madnra, is eene vraag, die uit b«> Staatsblad van Nederlandse/L /,. (eb** antwoorden, dan alleen voor zoo ver betre" la en het eiland Madura. Wat aangaat de residentie Batavia, ui' '"'' Staatsblad van Nederlandsch Indië blij!. of, en zoo ja, hoeveel aan hoofdgeld aldaar v;l " de Chinezen is gelieven, voordat bij besluit v:1 " Kommissaris-Generaal van 17 Novcnib e ' L 829 {Staatsbladvan .'. h hulïé, N°. onder meer andere, ook werden erd * voorwaarden voorde verpachting van liel hoofd' geld dei- Chinezen in de stad en ommeland^" Batavia. Ofschoon, tijdens liet nemen van dat I" de afd Buitenzorg en Kvav den Resident van Batavia ressorteerden, c in zekeren zin een onderdeel van d< ia uitmaakten, is het. evenwel nici a B "' ■lijk, dat zij begrepen waren in de b l '"; 1 ming van Oma , eene l " drukking, die vroeger steeds en nu nog wordt \ ;,n 1 1 hetgeen, buiten liet distfl* der , - ia zeh e, i tot het grondgebied van de eigenlijk ; ride residentie. 15ij die voorwaarden v.c,i\\ bepaald: I°. dat de pacht, zich alleen zou uitstri over het distrikt der stad, waai' lim i aangegeven, terwijl 2°. in de Ommelanden het hoofd worden verpacht, maar geheven _. irdeele ran den Kapitein der nezei). 7oor het distrikt der stad werd de l" 1 '"" 1 " KI: a. op ƒ 1.33 1 /, per hoofd 's ! zoogenaamde Chiuesche l JA. 624
*• op 25 eenta 's maands vonr nllo andere Chinezen, die onder die benaming niei violen. Voor de Ommelanden werd het hoofdgeld Besteld op ƒ 1 per hoofd. Van de belasting werden vrijgesteld: "• die beneden de 11 en boven de CO ja ren oud waren, *• die door ziekte of andere gebrekeu in hun onderhoud niet konden voorzien, en r - de ('hinescho Officieren, Boedelmeesters, Wijkinecstcrs, en zij die als hoofden de wachten waarnamen. Bij puhlikntie van 1 üetober 18é9 (Staat» '"•' van Nederlandse* Indii, N°. 52) werden Sul) L. Al. weder voorwaarden omtrent die Poehi bekend gemaakt, waarbij dezelfde heffin x en vrijstellingen waren behoiulcn, die in 8 29 waven bepaald; maar terwijl volgens de van 1829 de pacht zich bepaalde , ot het distrikt der stad en in de Ommelanden heffing, hoe dan ook, geschiedde ten voor dele van den Kapitein der Chinezen, moest nu e pacht zich over de geheele residentie uit !tr <*kr„. I "a die pnblikatie vindt men in het Staat* '."& jaarlijks ') melding gemaakt van die mid *jen, welke verpaoW worden, en daÉronder ?J* de pacht van het hoofdgeld te Batavia, ''"'ler eenige verandering, althans voor zoo Cc l aangaat het bedrag der belasting en den ; der pachi, eoodat het er voor pc ''°idcii kan worden, dat tot in het jaar lSfiO staat, van /.aken met betrekking tot die pacht i.s gebleven, als bij de regeling van ) weid vastgesteld. Van eene beffing van hoofdgeld op bet ei Madura vindt men hot eersi melding gemaakt in de reeds meermalen aangehaalde publikatie van 1 October 1549 (SlaatsbL hiiidsch Indiï; N°. 52), waarbij sul) L». O. de voorwaarden voor do verpachting werden bekend gemaakt. Uit dat stuk blijkt: I°. dat die voorwaarden reeds waren ge arresteerd bij none in liet Staatsblad niet opgenomen resolutie van 18 October 11, N°. 5, 2°. dat de te heffen belasting bedraagt / ü per hoofd '', en 3°. dat daarvan vrijgesteld werden: a. die beneden de 14 of boven de 00 jaren oud waren, b. die wegens ziekten of gebreken lil bun onderhoud kunnen voorzien, e. de Chiueschc Officieren. Uit de jiiarlijksche publikatiën of ordonnan tiên betredende diverse pachten in liet Si blad geplaatst-), blijkt, dat die pacht tot dus ver onveranderd is gebleven, met dien verstan de evenwel, dat, terwijl tot in het jaar 1859 het geheele eiland in de pacht \v;is begrepen, in 18G0 liet regentschap Pamakassan daar van werd uitgezonderd, zonder dat het blijkt waarom. De belasting op het bedrijf komt onder de zeer oneigenaardige benaming van hvislalet het eerst voor in het besluit van Kommissari Generaal van 4 Januarij 1819 (Staatsblad van Nederlamhch Indiê, N". 5). Uit dat stuk, waarbij cenige voorloopige bepalingen werden gemaakt omtrent den aanslag en de inning van de onder het Britsch tusschenbest uur in wer king gebragte landrentc, blijkt 3 ), dat niet al leen van Javanen, die geen landbouwers waren en dus geenc velden hadden, waarvan landrentc verschuldigd was, maar ook van Chinezen cenc . ) De daartoe betrekkelijke publikatiëu ofordon ttti «, zijn: V °°f 1850, Staattil. 9. TTêd, ïndil van 18-19, N". 52; " * 85 L ~ . , 1850, „ 34; " 852 - „ „ „ . . 1851, „ 02; " *88, „ u B . „ 1882, . 73; " . IS3t . „ „ 18Ï8, „ SS; * , 55 ' ~ „ m .. « 18**1 » 73; " 'f 0 „ ~ 1855, „ 67; " , 57 « ~ „ . „ „ 1866, „ 08; " , 58 ' .. „ „ „ .. 1857, „ 7S; " \2 9 - •• ■■ .. .. » ISS8 '. lo3 i % 18C °. ~ . „ „ „ 1859, „ 71. ]8 l9 Of 'ievcr vau 1830, want uit het slot der iv i„ | e Publiceerde voorwaarden blijkt, dat zij reeds waren gearresteerd bij eene reaolutis vau 25 September van ilnt jnnr, N°. 48, welk stuk even wel toen niüt iv het ülaatsllad is oi>geuomeu. ') Uit art. 1 der voorwaarden zou men moe ten opmaken, dat reeds vroeger, dat is te ?.<■>: gen vóór ile resolutie van 18 Oclober 1831, een hoofdgeld van ƒO, hetzij bij verpachting of op eene audere wijze, was of werd geheven. *) Zie de opgave daarvan in de Ie noot der voorgaande kolom. s ) Zie art. 11 van het aangehaald besluit. JA. tl) 625
belasting werd gelieven onder den naam van \kt. De aanslag en de opbrengst dezer belasting mogten niet op de registers voor de landreute worde t. Daarvan moesten speciale re: houden worden, en wi zonderlijk voor Javanen en Chinezen, liet be drag dor belasting werd daarbij ei enwel niet even. Uit de resolutie van 2 October 1529 (Staats jlnd van Nederland* N°. 97) zou men imaken, dat men hier en daar geen :■ begrip heeft gehad van den huistaks, en die belasting wel eens verwarde met liet mid del van verponding, in weerwil dat bij art 1. 10 en 17 der bij publikatie van 28 Januarij \°. 5) vastgi lonnantie op de an het middel der verpondin dat de huis taks was eene personele belasting, en dat de huizen, tot welke geen eigendom van grond behoorde en die in den huistaks waren Q, voorloopig van het middel der verpon d zouden zijn. «t uit de r Decembei h Indië, N dat destijds de huislaks voor de Javanen lic drocg van ƒ1 tot ƒ 3, terwijl daarmede niet mogt worden verward de zwaardere belasting, welke onder die benaming in sommige residen tien werd geheven. Bij de resolutie \m 'I I e bruarij IS 2.) (Si N B . ] ■ al de Javanen, geen land bouwers of ambtenaren zijnde, onderworpen aan den huistaks, die daarbij werd gesteld op / 1 tot ƒ ü, met bepaling evenwel, dat die be lasting, waarvan pn derd de Voratenlandi , Preangi en, alsook Madura e ap, in de ovi der rust zou worden ingevoerd, aoodat voor ■ nog hei jfer van ƒ I tot J' ,'! ; !ii,- zon worden geli mezen i eenwel, rooi k voor de atiën ) bij artiki 1 '-\ dier n Ie huistaka werd Jd op ƒ 1 tol ./ 20, werd dal uitstel niet D werd hij artikel 1 erval len all or \ reerade opge rordende. van de Chinezen i. schijnlijk, dat i , nadat bij resolutie van ' ■■), ook deze natie in de nieuwe aan liet Gouvernement ■• resi- dentiën ') dnaraan was onderworpen, steeds is gebaren op den in 1V.".) bepaalden totdat bij publicatie van Ifi December l s " ! ' (Staatsblad van Ueh Indië, N°. 75) l ' c belasting op liet bedrijf -) eene nieuwe ling onderging, waarbij zij werd verdeeld i" twaalf klassen, voor welke hel bedrag liep ;l " ƒ1 tol ƒ5OO. Hoogstwaarschijnlijk heeft door die nieuwe regeling de heffing voor de Javaan* sche bevolking geene groote veranderingen on dergaan, en zal denkelijk het in vergelijk!»* van vroeger zoo aanzienlijk h belasting zijn bepaald tnei hel oulc op i ringe heffingen, waaraan tot Au* ver welg e ' stelde Chinezen en andere vreemde Oosten!"' waren onderworp.:! Bij eene publikatie \-,<n 80 October LBSS (Staatsblad van Nederlandsch Tndië, N werd die, belasting weder op nieuw gei waarbij, met afschaffing evenwel der vorige sifikatie, liet cijfer & ng van j f 500 behouden, bleef. Maar terwijl bij dep"' blikatie van IVïL Batavia, Buiteuzori Preanger Regentschappen, Krawang, £ karta, Djokdjokarta en bel de ti onderd, wenl bij die van 1857 Kra daaronder begrepen. \V - ;il, mei betrekking tot deze bclastii de geëxeipieenl is uil hel Staatsblad aied mei id aS te wyzeD. Wé werd bij art, ■ poblikatie bepaald, dat in do dei'de gewesten de in werking moesten blijven, is \ indt men in hel sluit, waaruil is op te maken, wat die ve>\ deningen behelzen, zoodat het waarschijnli, dat daar sprake is van bepalingeu van ren tijd 3 j. ') Te weten: Bunjoemaa , Bagelen, : "''r,i. ■r destijds Patjitan re Borteerde, en l , s ) Die benaming werd i (Slaalsbla, ". N°. 28). 3 j Het h toob niet wel aan (c nemen, mei die ïröej ere ?i rordenin ;en bedoi d : van den hnii taks, too Chineieß en anderi n ' lf '",ri' liij ilc rei baalde resolutie ran .'-'t ''' i^ IBM (StaattbUtd van Hederlandsch IndiS, >'*• / Immers wenlen daarbij dezelfde reaidenti*" c c ji-' deelingen uitgezonderd, ;ils in 1851 en 1857 J $ vw.w Miorloopig, mnar nergens blijkt, dal pfOTWonale axoeptit later een einde is ü'»"" JA. 626
Voor dn stad en voorsteden van Tiatavia «stonden afzonderlijke verordeningen om *fent de heffing van den hnistaks of belas -Ill-r l' op liet bedrijf, waarvan evenwel bet, hc ( *g r ' in bet Staatsblad niet eerder wordt op- Begeren, dan bij bet besluit. van den Kommis "aris-Generaal van 84 November 1829 (Staats blad nm Nederlanisch Indiê, N°. 115), hou dende vaststelling van de voorwaarden voor ( ' c pacht der belasting op do neringen, beroe- Pen, hanteringen en bedrijven onder de inland- Sf Chinesche en andere daarmede gelijk Ie natiën, in liet distrikt der stad en v °orsleden van Batavia. — üit bet 1" lid van l; l' besluit blijkt, dat de nieuwe belasting s 'rekte ter vervanging van den vroeger hnistaks, alsmede van de pacht der belas ."- op de groentekramen en winkels. De '"euwe belasting zou verschuldigd aijn volgens Cen e bij het besluit gevoegde klassilikatie, die geene maand later, bij besluit van 20 1829 (Staatsblad va N°. 128), weder werd veranderd. . "'j dat latere stuk werden de belast ingschul j'"» e in zeven klassen verdeeld cii het bedrag er belasting bepaald: V °°>' de 1» klasse op ƒ 15.— 's maanda, " « 2« , , , 10.— • » 3« , , » B.— • » -IL # * » f).— „ " ii 5 U // i/ h o.— // ) i,r,. O • r yi L n ii it 6. — » • , 7" , , , 1.50 , '■) Die regeling blorf in stand totdat eenenieuwe katie wrerd vastgesteld, die, ofschoon eerst 19, bij publikatie van ] October [Staats - Indië, N°. 52) :| ), ter al »c kennis gebragt, blijkt reeds te zijn ge- bij n rau 31 October 1832, j.',. » soodai "lij l , reeds in 1833 naar de nieuwe klassifikatie eenen eeft genomen. Daarbij werden de belastingschuldigen in 8 klassen verdeeld, en de belasting bepaald: voor de 1« klasse op ƒ 15.— 's maands, ' ii 2» „ , „ 12.— „ » * 8« ,/ t y 8. i, ' II 4 J „ ; , u 5.— » " »5 e ii u ,1 4.— ii " » 6" , „ „ 3.— „ ') " * 7" hui, 2.— „ ') i' ii 8» , „ „ 1.50 „ 3 ) Tot het jaar ISOO blijkt, althans volgens het Staattbktd, niet, dat in die klassifikntie of in het bedrag der belasting verder eenige veran dering is gebragt. Ecne belasting op rijtuigen en paarden, de laatste bekend onder de I . an het oor geld der paarden, rehijni i publikatie van 27 November isiB f lan'hch Indïè, N°. 79), waarschijnlijk krachtens vroegere verordeningen, tijdens deweder-inbezit name der kolonie te hebben bestaan. Die be lasting werd slechts te I ng en Soeiabaja geheven, doch was in de laai melde plaats iv onbruik geraakt; weshalve bij de aangehaalde publikatie i er van op nieuw wordt bevolen, edoch zonder opgaa liet bedrag der belasting, of van de personen, op wie zij in het bijzonder drukte;. De aan den Kommisaaris-Generaal Burggraaf pu Bus de GinsiGNiEs gegeven last lot bet invoeren van bezuinigingen in de uitgaven, en het meer produktief maken der oni gaf hem aanleiding, om bij ~,, 2s Augustus 1826 (Staat van N°. 43) eene nieuwe belasting op paarden en rijtuigen uit te schrijven 4 ). Volgens dat stuk waren de Europeanen slechts aan de belasting op do paarden onderworpen *). lj Oll , lu Se der iv deze klasse vallende beroepen c]|. n To Utaan n liiig van 10 cents voor da g waarop het beroep werd uitgeoefend. lio„j i ' ei "K c der in deze klasse vallende beroepen ilc k n T °l»ta»n mot da betaling van 6, jndei l)e roe a '"" ™ 5 O«nt* voor eiken dag, waarop het l' *erd uitgeoefend. ) 7' '% tVl '' e du sul > I*. V. bij die publikatie gevoegde i!tl ' J ei) voor de paoht der belul ') Ecuisjo der in deze klasse vallende beroepen konden robtaan met 10 rails te betalen voor eiken waarop het beroep werd uitgeoefend, «) Al de in deze klasse gebragte beroepen konden ('■ cents betalen voor eiken dag, waarop het beroep werd uitgeoefend. 3) Al de in deze klasse gebragte beroepen koa ilen 5 cents per dag betalen. *) Voor die aaulcidiug beriep hij zich bij het aangehaald besluit op art. 2:i I.<. Il van het kon. besluit van 5 April 1825, N°. 90, houdende stelling zijner instructie. ») Voor hen werd de belasting verdeeld in 1 en bedroeg zij: JA. •<<)' 627
Javanen, Maleijers (niet uitzondering voor die heide kategoricn van de bevolking in de vorstenlanden en op het eiland Madura), voorts vreemde Oosterlingen moesten de belasting zoowel op paarden als op rijtuigen betalen. Uitgezonderd de inlandsche vorsten, regenten en distriktshoofden met liun gevolg, die vrij waren, werd de belasting bepaald: a. voor de mindere Javaansche hoofden, en hoofden van vreemde Oostersehe natiën of personen daaronder met ecnig gezag bekleed, op f 50, en h. voor een ieder, die niet in die termen vielj op ƒ 100 voor elk rijtuig, terwijl c. voor elk rijpaard, wanneer daarmede 10 rijtuigen werden aangehouden, ƒ 6 moest worden betaald. Vrijstelling voor een of twee paarden werd verleend aan dessahoofden, eeltige beambten en bedienden bij het binnenlandsch bestuur, do policic en de publieke werken, voorts aan deur waarders, boden en oppassers. In de vermindering van sommige belastin gen, va het einde van den Javasehen oorlog bepaald bij publikatic van 7 December 1830 (SlaaiMad run Nederlmuhch InéUê, N°. 49), deelde ook die op de paarden en rijtuigen voor 25 °/o> terwijl zelfs voor inlandcrs die op de paarden geheel kwam te vervallen. Zoodanig bleef met opzigt tot deze belast ing de staat van zaken tot dat daaromtrent bij publikatie van 1 November ISS L {Staattblad van Nederlandsch Indiê, N°, 63) nieuwe bepa lingen werden gemaakt. Het bedrag der belasting werd daarbij bepaald: voor de paarden: van 1 tot 10 van elk paard /' fl, eu ƒ 10 voor elk paard daarboven; voor de rijtuigen: op ƒ 100 voor een rijtuig op 4 wielen „ .50 ', , r , 2 „ , 25 „ ii kar „ veeren. in de 1» klasso voor elk paarJ f fi, , „ 2" „ , 9, „ „ 3» „ . „ . . 12, „ „ 4e „ „ „ „ „ 35. In de eerste klasse vielen zij, <lic 1 tol „ „ tweede „ „ ~ „ 9„ 12 , derde . , ' '• ~ 16 „ , vierde . » >. 17 eu meer „ bielden, De belasting op paarden, waaronder evenwel niet begrepen waren de zoogenaamde pikol- of draagpaarden en de paarden voor stoeierijen, was verschuldigd door Europeanen 1 ) en vreemde Oos -1 erlingcn of met inlanders gelijkgestelde personen. Van de belasting op de rijtuigen werden vrijgesteld: (t. de Europeanen, b. de inlicenisclic bevolking vnn Soerakart^i Djokdjokarta en Madura 2 ), e. de tnlandsche Vorsten en Regenten. Zij drukte dus op de vreemde Oostcrsche natiën eu op de Hoofden der inlandsche bevol king beneden den rang van Regent :l ). Die Hoofden, als ook die der vreemde Oos tersche natiën, konden echter, bij liet houden van twee rijtuigen, volstaan met de betalioü der belasting voor één rijtuig; terwijl voor elk rijtuig boven het getal van twee de volle be lasting moest worden betaald. Hoezeer de hoogst ingewikkelde redactie d<* verordeningen van ISSI, zoowel als van LB2oi dit niet helder doet uitkomen, is de blijkbar" strekking dcrzelve, om, afgescheiden van <*• door Europeanen op te brengen belasting °1' paarden, meer bijzonder te treffen de Chineze" en vreemde Oosterlingen en partij te trekke" van het streven der weigestelden onder lic"' om in het houden van paarden en rijtuigen voor de Europeanen niet onder te doen; c " voorts om bij mindere inlandsche Hoofden li et houden van rijtuigen tegen te gaan 4 ). In de regeling van 1851, die met 1552 '•" werking kwam, is tot 18C0 geene veraudi gebragt. ') Uitgezonderd de militairen voor de [iaari' c "' waarvoor fourage-gelden werden genoten. s ) Als ook die der buitenbezittingen. — Of n:" de benaming iuhi'i'm-ielie bevolking ook moet »»"■' begrepen dat gedeelte, hetwelk, hoezeer bekend ° der de benaming van vreemde Oosterlingen, '" in zekeren zin inheemsch is, als daar gebor zijnde, is twijfelachtig. ! ) Ook Javanen konden in zekeren zin ? c " c t worde! in de belasting tn vallen, ofschoon >" eeT naam dan in de daad, aangezien welvaart en schaving onder ben nog niet zoo zijn doorgeef" gen, dat zij er rijtuigen op nahouden. *) Hoe zou het anders te verklaren zijn, dat " iolandache Vorsten en Regenten, die beier uC r j ( kunneu, vrijstelt, en daarentegen de karig bezold'e mindere Ho il JA. 628
Omtrent de belasting op het slagten van v arkens vindt men in hot Staatsblad twee stuk kl -», te weten het besluit van 17 November 1829 'Staatsblad van Nedertaiulsch Indië, N°. 112), waarbij, onder meer andere, ook vast gesteld werden du voorwaarden voor do pacht •kr belasting to Bataria ; en de publikatie *»n 1 Oei ober 1849 {Staatsblad van Neder- W»os Indië, N°. 52), waarbij, onder meer !l «dere stukken, sub J>. B. ter algemcene kennis worden gebragt do reeds bij resolutie Vi »i IS üctobcr 1881, N°. 4, gearresteerde v «orwaarden voor de pacht over Java. Uit de bi J resolutie van 25 Octobcr IS3I, N°. 4, ge arresteerde additionele artikelen, aan het slot der voorwaarden geplaatst, is genoegzaam af te leiden, dat de in 1529 voor Balavia afzon derlijk gestelde voorwaarden zijn vervallen door <lc latere voorwaarden, waarbij de belasting *erd gestel.! : Voor een frroot varken op. . • • / 2 c " voor een klein varken, levend min der wegende dan l / 4 pikol » 1') Dij de vroegere, in 1829 alleen voor Batavia k' c| iuiuktc voorwaarden was de belasting voor een. varken, onverschillig van welke grootte, |*paald oj) f 1.50 en f 1.75, naar gelang liet £ e est geslagt werd in de gewone slagterij bij ket Chinesolio hospitaal, dau wel elders. Het blijkt niet, of voor de bepalingen van ISao te Batavia, en voor die van IS3I elders °P Java, cenige belasting van varkeus is ge heven. Hoezeer door Europeanen het varkens v 'eeseh ook wordt genuttigd, drukt de belas *' n f? tocli het meest op de Chinezen, die verre **g de grootste verbruikers er van zijn. Gelijk de belasting op de varkens, kan die °P den Chineschcu tabak beschouwd worden s een consumtie-rogt, dat meer bijzonder op 00 Chinezen drukt. Krachtens art. 8 der publikatic van 2S Au ij^st Us i slg {stitulshUi'l van Ncdrrhntfkch inéKë, ■58) was het vervoer van koopmanschappen * er zee van de eene plaats op Java naar eene j n 'Jere vrijgesteld van regten, behoudens na- Cvi "g der op de kustvaari bestaande bepalin ;i '- Daaronder schijnt ook de Javaauscho ta \te zij u begrepen. Jil J art. 3 der publikatie van 9 Julij 1822 {Staatsblad van Neilertanthrh fndië, N°. 30 «) werd ecu regt van 2 °/o Rclcgd op den uitvoei van goederen, waaromtrent geenc speciale be palingen bestonden, hetzij die uitvoer geschiedde niet Nederlandsche, hetzij met vreemde schepen naar Nederlandsohc of wel vreemde havens. Of schoon het uit de bewoordingen van het artikel niet duidelijk blijkt, is uit de publikalie van 10 November 1826 (Staatsblad van Neder lamhih Indi'è, N°. 62) cenigzins af te leiden, dat dat uitgaand regt van 2 °/o °°k wel "d ge heven van den tabak, die over zee van de eenc plaats op Java naar eene andere werd vervoerd. Bij die publikatie werd een cousunilie-rcgt van ƒ 20 gelegd op elke kodic tabak, die van de cene naar de andere plaats op Java over zee weid vervoerd. Het is niet duidelijk, of daardoor kwam te vervallen het zoo even ge meld regt van 2 °/ 0 op den uitvoer, dan wel of het consumtie-regt bovendien verschuldigd was. Ook kan het niet worden uitgemaakt, in hoe ver door die belasting van over zee ver voerden tabak men de consumtic van dat ar tikel door Chinezen meer in het bijzonder heeft willen treffen. De eerste niet twijfelachtige poging daartoe, hoezeer slechts betrekking hebbende tot de re sidentie Batavia, schijnt men te moeten zoeken in liet besluit van 2S November 1829 (Staats blad van Nederlandsch liidü, K°. 117 , ofschoon uit de praemissen van het besluit is op tema ken, dat ook vroeger daar, door middel van verpachting, cene heffing op den Javaausehcn en Chineschen tabak had plaats gehad. Volgeus de nieuwe voorwaarden, bij dat be sluit voor de pacht van dit middel vastgesteld, zou de heffmg bedragen 10 % der waarde van Javaanschcn en Chinescheii tabak, iii de resi dentie hoe ook ingevoerd wordende '). Bui tendien mogt op het debiet in het klein vau een ieder, die zich daarmede ophield, ecne hef fing geschieden van ƒ2 'smaands. Of door die pacht, althans voor de residentie Batavia, het in 1886 bepaalde consumtie-regt van / 20 per kodic kwam te vervallen, is onzeker. Evcnzoo zou men de vraag kunnen doen, of aan de hef fing, volgens de nieuwe pachtvoorwaarden, al dan niet onderworpen was de Chinesehe tabak met Chinesehe jonken aangevoerd wordende. Deze toch konden, volgens do bestaande bepa lingen, tegen betaling van cene vaste som, hunne lading, voor zoo ver die bestond uit . ) OCschoon niet waarschijnlijk, is het toch twij t ac ' lt 'P. of .te bela*ting ook drukt op de consumtie o°n0 ° n wil,),, varken,, die in de binnenlanden, vooral er Je Chinezen, niet onbelangrijk is. ') Van de betaling bleef echter vrijgesteld de ia entrepot opgeslagen tabak, zoo lang daarvan geen uvosi plaatt gr«ep. JA. 629
Het land is bergachtig. Het wordt bcsimird door eenen llegent. Balo Tjina, dorp op Sumatra's Oostkust, r yk Kampar, aan de rivier Kani|)ar. Balran, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Atagelang, distrikt, bfgasiaan. Barna, dorp op Java, residentie Bantam, Wester Regentschap, I';., paal van Tjiringin, 31 palen van Anjer, é8 palen van Serang en *6i/, paal van Lebak. Bamalang, verbastering van Pamalang. Baman, stam of fenna op het eiland Boero, regentschap Kajeli. Bamar, dorp op Java, residentie Kadoc, regentschap en distrikt Magel&ng. Bambaja, dorp op Java, residentie Preanger Regentschappen, afdeding Tjiaudjor, distrikt 'Jjiandjor. Bambaja, dorp op Java, residentie Preanger Regent seliappen, afdccling Tjiandjor, distrikt 'l'jinialii. uit, welker toppen, ter lengte van ecnen voet afgekapt en daarna ingelegd, als keukenzuur dienen, (hit zeer jrezocht is en ook naar Europa verzonden wordt, Bamboe, en Boelo/i is de Malcische naam; de Javaan noemt dil gewas Pring of Hos/m; bij den Europeaan is liet bekent! onder den naam van Bamboe of Bamboes. Bambang, rivier op Java, tendentie Kediri, afdeeling en ondwrragêntaohap Elitar, distrikt Bambang, rivier op Java, residentie Probo- ÜBggo,»Meelisg Lamadjangvdiatriki Lamadjang. Bambang, dorp op Java, residentie Peka- ' o|i "aii, regeutaofaap Batang, disttüd Keboeuea. Bambang, dorp ep het eiland lSali, rijk "•ogü, liij der berg Bator. Bambang, dorp op Bomatzafa Westkust, tendentie Padangsche Jiovcnlaiulcn, itfdeeling *€*m- Hel liirt niet ver v:ui het I'i.rt de ], ( J7O ]tijnlandsclic voelen boven het Nl ''k der zee. Bambang of Gocsti, dorp iv Bornéo's 2ttid-en-Oosterafdeeling, rijk Bandjerraaiin, va (1(; ii\ icr Barito. Bambang, hogt aan deZaidkuitran I'ornéi). Bambangan, dorp op Smmilra, residentie •* *lembaag. Bamboe of Bamboes, zwaar beeatwgiewag, a ** in den lnilisclieu Arcbipel zeer menigvuldig ()\ei hd algemeenbeieiki beteena van 40 tot 50 voelen, terwijl de lamtt """'"ie zich ijü voeten en zelfs hor hooarer »wheft. * ;i " den bamboe iroiii red nuttig getwnik oemaakt, daar ar woninge», bruggen, beüoingen, °tten, masten, naeubeleß, lonnehoeden« l *WBchappen \»u vervaardigd worden. * ;l " de jongste loten wordt, nadat zij ge *|'kt c zijn, stevig papier gemaakt. D« bladeren dienen tot mat- es vlechtwerk 11 >«>l. liet vervaardigen van garen. Uadsr iiau den bamboe schieten nieuwe lotcu Door het steeds loenemend verbruik is de bamboe in de laatste jaren aanzienlijk in prijs gestegen, zoodat er op Java weinig zaken zijn, die voor den inlander zoo voordcclig zijn als liet bezit van baniboestruikeu. Vooral in de residentie Soerabaja is de aanplant van bamboe door de bevolking sterk aangemoedigd gewor den. Do bamboe groeit op stoelen van grootc,n omvang) zoodat aan eene struik tot 20, 30 en meer stokken gevonden worden. Gewoonlijk zijn 1 a 5 jaren noodig, eer die stokken tot vollen wasdom zijn gekomen. Het voordeeligste is, om de volwassen stokken uit te kappen, als wanneer er gedurig nieuwe loten uitschieten, maar op vele plaatsen heeft men de slechte ge- WOOnte, om den geheelen stoel om te kappen. Dit is voor den Javaan, die bij den dag leeft en niet gaarne moeite aanwendt, wanneer hij er niet dadelijk of zeer spoedig vruchten van plukken kan, het gemakkelijkste. De voor naamste soorten van bamboe zijn: de bamiot ori, in de eerste plaats, en voorts de hamboe beton ff, de bamboe apoet, de buiiiboe iljahal, de bamboe amdouff en andere. Bamboe Koening, dorp op Java, resi dent ir l'.atavia, <>|> den weg \;m Batavia naar Buitenzorg. Hel ligt éO7 Kijnlandsche roeten boven de oppervlakte der zee. Bamboeroen, berg in Hornéo's Zuid- en- OosterafdcelinLr, rijk liandjcnnasin. Hij \ erlieiï. zich 2,500 roeten Innen de zee. Bambora, de: Bembiia, berg. Bamüjet, dorp op den Oosthoek van het eiland (,'eiain, residentie Bauda. Het is bewoond door 517 Heidenen. Bamilajie, eiland in den Morakscben Ar elii|>el, tot de Batjau-eilaudcn behoorcude, resi dentie Ternate. Bampang of Banpang, rivier op Colebes' Zuid-westelijk sclnei'cilanil, (iuuverneinent van Jfakass-ir. Zij vormt de giensacheiding tiisscheu de landschappen Boelekomba ca Bira en door si roomt het regentschap Oedjongloi. Banaan, zie: Pi sang, boom. Banamanly, hoek aan de Westkust van Celebes, rijk Kajeli, op 1° 17' Z. Br. Banamanly, dorp op de Westkust van Celebes, rijk Kajeli. BA. 63
artikelen van Chinesclien oorsprong, vrijelijk invoeren. AV r at hiervan evenwel wezen moge, zoo veel schijnt aangenomen te kunnen worden, dat in andere residentiën op Java destijds van den door Chinezen verbruikten tabak hoogstens kan zijn geheven liet in 1820 bepaalde consumtie regt per kodie. liet is niet waarschijnlijk, dat de in 1529 voor de residentie Batavia gemaakte pachtvoor waarden langer dan over het jaar 1830 in wer king zijn gebleven. Immers bij cene niet in het Staatsblad geplaatste resolutie van 20 Oc tober 1830, N°. 1, werden nieuwe voorwaarden gearresteerd, die eerst bij de publikatie van 1 October 1840 (Staatöl derlandsoi • nb L". D. werden bekend ge maakt. iiij die nieuwe voorwaarden evenwel werd de pacht, behalve Batavia, nog uitgestrekt tol in, Buitenzorg en Krawang '). Voorts werd niet alleen de van buiten ingevoerde, maar ook de in die vier gewesten geteelde tabak aan de pacht onderworpen. De heffing werd bop (.'. voor de eerste soort tabak, bekend on der den naam van lambako ttanffhip, op / !J per kudie van iü krandjangs, ieder wegende 2S katti's of 35 oudeponden, en b. voor de tweedo soort tabak, bekend ou der den naam van tambako ioemboe/c, op f3O jicr kodie van 40 i . ieder wegende IS katti's of 22/2 oude ponden. liet ragt van ƒ 2 'amaande voor \w\ debiet in het klein Ie betalen door een ieder, die zich ld, werd behouden. . erandering in die helling blijkt tut 1 iet. Onder clc heffingen, waardoor meer bijzon der de Chinezen getroffen worden, kan 00" gebragt worden die op do Chinesche dobbel' spelen, ofschoon zij in zekeren zin geene belas ting is, waaraan men zich niet zou kunnen onttrekken; daar alleen de bij dien landaard vrij algemeen heersohende speelziekte haar ook meer algemeen ') daarop doet drukken. De bepalingen liet rellende de bedoelde dub belspelen zijn hoofdzakelijk vervat in de vol' gende stukken, als: a. Besluit van 4 I'ebriianj LBl7 [Staats blad run NederUmdseh fndië, K°. 8), è. Besluit van 7 December IS;2i) (Stiutts- Umi van Nederlandsch Indié, J\"°. 121), c Publikatie van 1 Ootober 1819 (Staat* blad rnn Ntderlumhch Indië, JN'°. cl. Publikatie van LO Mei LB5l {Slaat va» Nederlaudtch ïndii, N°. 25). Daaruit blijkt het volgende: Tijdens de teruggaaf der koloni. : n bestond* 9 wettelijke bepalingen tegen hel houden vW toptafels en het spelen van pho en topho. Bij het besluil ran 4 Februari] J.817 (Slaat* A J . 8) wi die wettelijke bepalingen, behoudens ccin,- 0 wijzingen, gehandhaafd. Die wijiigingen Lwame er, l ' !lt bij gi I van het Chinesclie nieuwe ji' : "'' idsook (waarschijnlijk voor Batavia alleen) W ankomst der Chinesche jonken, di hoofden der plaatselijke besturen liecutiën u " beo wordt i en ' )l •o. — per dag door hem, die^ 0 ' danige liec i -). In 1829 werd, bij besluit van HÄ( n 7 P bcr 1889 (Staatsblad run Nederlun V. L2l), i . tot cene verpachting "' in hei distrikt der stad en t tnnnela" 1 ' 1 ' van Batavia. Daarbij werden de plaatsen il '"' ') i, i Krawang pen «aren in tic in l 1 I clile paoht lijlv te beslissen. Wil liohoor ilen die bei identie Batavia, of liever ttonden zij, hoewel baateud wor !enten, ondci van Jen Retideot van Batavia, en u bei du :: k, dat ook in il i vnii IS2ü werden in werkii , dat die , i heetten te zij > [d M,„ r JJ U . , onder welkt UsUte lich niet bedriegt, nimmer iet ~ meer i =>ii-«l der i : Batavia, gelegen buiten Lel h ii van Bati 'j En ocik ïiilsluitciiil, omdat de deelneming 3 die ipeUn dooi anderen 1 >i j de verschillende, ■ betrekkelijke verordeningen steed» uitdrukkelijk boden ii gi n eest. *) 1)<: opbrengst xon «trekken ton behoi liter ;i .11 te wijzon armka aen ol liel tingen. Het blijkt niet, of die aanwijzini heeft pluti gi hadi Uit hi ■ '" .y bnloit ran 7 December 1820 (Staatsblad va» * i, h". 121) ZOU men • I :it zij acli dat ilc opbrengst uwd gowordcw ;ll ' I ïuidili'lcn. JA. 630
Kcwezcn, waar toptufels zouden mogen opserigt *orden '), alsook de spelen dia geoorloofd wa '*■ Niet dan met vergunning der plaatselijke ""(oriteit, vermogt de pachter aan bijzondere 'liinczcn ») verlof te geven tot, Bpelen iv bunne '"'izen of woningen. Alleen Chinezen van het 'minnplijk gedacht, die den ouderdom van 10 Mren hadden bereikt, mogten in de dobbelkit tc n worden toegelaten. Waarschijnlijk is het, dat de pacht der dob- in 1832 werd uitgestrekt lot Sama j*ng (M 1 Boerabaja. Bij de publikatie van 1 Oc *ober 1849 (StaaUblad rim Ntderümdseh hul',?, T °- 52) vindt men sub L. Kde voorwaarden v °°i" de pacht dier spelen te. Batavia, Sama- r *og en Boerabaja, die blijken reeds bij '««olutie van 18 Oetobcr 1881, N". :l, Ti : . Uil de voorwaarden, welkehoofd !de in 1889 uilslui '''"'l voor Batavia vastgestelde, blijkt, dat de irden verpacW : "• in de stad en Oi elanden var Batavia, b- ia di i bepaaldelijk in liet Chinesche kamp, en c - in de residentie Soerabaja, te weten in de stad Soerabaja en de verdere hoofd der residentie; verder in de afdeeling Grissee ter hoofdplaats en te Sidajoe, en op hel eiland Madura ie BangkalL ang, Soenianap en Pa- Ia de overige residenüën, waar dus - il, werd het beginsel lie lr) iulrii cc Q \ ;in licentiën door de "oofden der plaatselijke besturen. Blijkens de Njlï] LB5l (Staatsblad '. 25) werden daarbij door tatsblad 11 bepalingen, .ui 28 November 1826 •4 warei b die bepalingen ieder, die \ ergnnning erlangde ',' ' 1(l ' honden v.-m toptafela en hei per etmaal worden betaald a en / BO op de ba -5 omtea de limit en dei hoofdplaai Gccue andere personen dra Chinezen van het mannelijk geslacht en den ouderdom van 15 jaren ') bereikt hebbende, mogten daaraan deel nemen. ln verband tot elkander beschouwd, schijnt er in de publikatiën van 1 October 1849 eu 10 Mei 1851 eene onduidelijkheid of zelfs eene strijdigheid te bestaan. Immers ti volgens het eerste stuk de dobbelspelcn op het eiland Madura werden verpacht, konden daar volgens het laatste stuk of vergun ningen daarvoor o worden. Waren de voorwaarden der verpachting eerst bij de pu blikatie van 1 C Bn de bepalingen omtrent het gen bij do publikatie van 10 Mei 1851 in het leven geroepen, dan zon men het er voor kunnen ii, dat door de laatste publikatie, als van luiere dagteekeni c het eiland Madura althans de i publikatie kwam Maar bet blijkt dal de bepalin gen, in de laatste publikatie opgenomen, reeds in 1826, en de 'arden, bij roegere publikatie lx ; kt, pas in 1881, dus vijf jaren later, zijn vastges Zoo dus al kon worden aai , dat krachtens do bepalii 1826 op Madu ra liceniicn werden en dil ten der in 183] i oorwaarden van verpaohting kwai , zoodat, te chijnlijk met 1832, eene ver pachting der dubbelspelen heeft plaats gehad, dan staat weder daartegenover, dat in de jaar lijksehe publikatiën of ordo , waarbij de verpachting v- 'lende landsmiddelen wordt vast okeu wordt van eenei i 'iq en Soerabaja. Wel kon onder de benaming Soera baja het eiland Madura, als ecu onderdeel, zijn begrepen, maar toch ook niet langer dan tot het . • l; e aangewezen plaatsen waren meestal bazara or». /„ a) ; ' r Wordt I» /■ naam c?i al curieus, 5 ,, . ' n verband tot liet eontideraiM, w aarbij die j e " a ' 3 cci kicaad won natiieerd. ' ie beptlingen zijn, looab) gebleken il, ia 1820 dus onder hel beatanf nu den Kom '""■'b-Gi'ucni,,! ui Ui ~, dia hij de dobbebpelen, zoo als wij gezien hebben, als een kwaad beschouwde, toch geen bezwaar schijnt ge maakt tn hebben, om door cciie veel lagere be taling der lioentiën, dan door Konimissarisscn-Ge neraal daarvoor in 1817 was vastgesteld, de gele genheid tot het honden ran toptafels en dobbel , gemakkelijker te maken. *) Daar, waar de dobbekpelen verpacht werden, mogten, rol steent bestaande voor „,, ri l ;rll( g, 11 den ouderdom van minstens 10 jaren aan die spelen deelnemen. Is dit een staaltje van nnauwkcurige legislatie, of moet meu liet or voor houden, dat daar, waar li ceutihi werden ifg»ge»en, da Chinezen vroeger t»t jaren van onderwh JA. 631
jaar 18W, toen dat eiland tot cene afzonder lijke residentie werd \eilieven. Wij moeten verklaren, liet raadsel niet te kunnen oplos sen '). In verband tot liet voorafgegane omtrent de Chincsclie dubbelspelen, verdient het ten sloltc nog opmerking, dat, terwijl bij den aai van ilc herstelling van ons gezag op Java al daar wettelijke bepalingen tegen het bonden van toptafels en het spelen van pho en topho schijnen te hebben bestaan, en licentiën daartoe, b de bepalingen van Kommissarissen taal, slechts bij exceptie ter gelegenheid van bet nieuwe jaar eu van de aankomst der jonken mogtcn afgegeven worden, de naauw- M/iilieid o]) dat punt in de latere verorde ningen meer ca meer op den achtergrond is :>kt. liet zal niet v:r,i belang ontbloot zijn, om het gegeven ovmigi van de lasten en beffin waaraan de Chinezen op Java onderwor pen waren, te besluiten met ecne korte aan wijzing zoowel van den voet, waarop de nit China km lende jonken ten handel worden toe i de behandeling van de op Java thuis behoorende vaartuigen, die öf bet eigen dom van aldaar gevestigde Chinezen, bf mei ii dien landaard bemand zijn. ,;ui het bij publikatie van andsch voat Java en Madura vastge gteld op de heffing der inkomende < n uil ' ji'lijk naar c bestond, Cbi ten handel ,icn. Dil duurde tol in 1825, toen bij van 'J Au-ustns lerlandtch Ineke, N*. ook de h;i. unarang en Soerabaja lijk werden ver- Voor de betaling van inkomende regten werd met eene VTMte bel zoo even ge ilutie van J üc hlili ■, bepaa d als vol a. \ oor eene groote jonk van Ningpo op ƒ (5,000 i, „ kleine ,/ i, «na 4,0ü0 L. n ii groots ii ii Canton // „ „ . kleine , , r ' ' • S '" UI) e. , u groote „ Einoey cnTjiiijrlim ~ 4,000 , , kleine , / , , 2,000 Onbekend met de laadruimte dier vaartuig*"' ak ook met don aard en de waarde der goede* ren '), <lic zij aanbragten, vali hel. <>Ns o lijk na te gaan, in boe ver die vaste bel nis een drukkende dan wel als ren gunstig B maatregel te beschouwen zij. Ook zou m*" daarbij da Traag mogen doen, of die vaste '"" laling zonder eenige vermindering verschuldigd was, onverschillig of de jonken al dan Bi*' met cene volle lading aankwamen. In liet *»" en Bveawel, dam men in dien lijd vcf' prijs stolde op den regtstreekschen handel l" s Boheil China en Java mei jonken, mag het rr voor gehouden worden, dat bij de bepaling va" die heffing er geene Btrekking heeft bestaan u" 1 dien handel bijzonder 1e drukken, Mogten de Chincschc jonken op dien vOy de lading vrijj op Java invoeren, aan dien N ■ dom was evenwel oog de voorwaarde ver'"'"' den, dat de Lading geheel moest bestaau l " ehinesehe goederen, daar anders voor In bleek aan Europesche of van de West ** [ndië afkomstige goederen of voortbrengsel daaronder te zij] a, de daarop gcsteW regten moesten voldaan «orden. Voor de laatstbedoelde goederen wan art. 16 van bet reglement van LBlB drie >■•' iiën van iu\oer aangenomen, te wel //. met Nedcrlandschc schepen, van** ook komende, 4. mei vreemde schepen, in Nederland "' [aard, en c. met vreemde schepen, komende vreemde havei De regten, dio voor die Boort van moesten worden berekend over de faktu" waarde, verhoogd m< iBO "/„, bedrocgcD ■ voor de 1' kategorie . . 6 "/,i> ~2», . . 9 ' r . 3» „ .. 13 •/•• i,l ■ levert di el jke dordif iderling*, dat be id, die ■ •■ ' ■ araene DH -C-Ili,|llt IC lII IV, I VV .. I i) Vermoedelijk bestonden de I uit dezelfde artikelen, die noa hrde-n te" ' ! i v 1 China worden aangevoerd, zoo als thee, tul»»»" - t .t wwcn, i lii'ijiicii en droogcrijen, vunrwcrki I .j, ten en p»j ■ ruwe. zijilc ra lijden itoffcn, lijnwaden, li'"" tardv JA. 632
De bepaling, volgens welke de Chincselie lonken voor hét gedeelte der lading, dat bc 'tond uit Europcselic en van de West van Juilie afkomstige goederen en voortbrengselen, in de betaling van de daarvoor versclml 'litrde regten, is in zulke algemeene bewoor ''i'igou vervat, dat het niet duidelijk blijkt, of ''"' jonken ba dat geval in de eerste of de derde kategorie (want van de tweede kon ren sprake zijn) moesten worden gerang- Waarschijnlijk evenwel is het, dat zij in de derde, dat is in de betaling der hoogste reilen. Hoe sterk men ook mogt ver «Bgen de Chinesoh» jonken naar Java te lok- het is toch nirl denkelijk, dat men, door Zl ' voor de bedoelde goederen in de eerste of ""■'■m voordeelige kategorie van invoer te m, en alzoo mogelijk te maken den in ran vreemde goederen tegen het laagste iüusoil kal hebben willen maken de blijk '"' ;l> strekking van het reglement, om, niet Ie Nederlaadeche soheepvaart, maar ook lederen uit Nederland te 'leelen. De resobilie van 20 Junij 1819 {Staatsblad van Ni&eriandmh Tnéië, K Q . 57), ,:, mei referte tol art. 28 van het meer nesrhe jonken voor ■'■■ regten met Nederlandsehe schepen i gelijkgesteld, streki niet weinig, om eze meening kracht bij te zeilen. olutie schijnt de gevolgtrekking te en, dat, daar alleen de lading, met de ragt, door de betaling eener wij kon wolden ingevoerd, en dus ''•: lading, die uitgevoerd werd, daarmede niet Redeki was, men begonnen heeft dien uitvoer i met liet ho t, daartoe waar- K(: ''ijidijk aanleiding nemende uit hetgeen gold °f gelden kou ten aanzien van dv,i\ invoer met ' c jonken van Europesche of van de \\ e: t a ° ludië afkomstige goederen en voortbreng- Met één woord, men had op den uitvoer "'t voor den invoer van niet uit China afkom- I van betaling van het hoogste regt. Dit dat beschouwd, zon dan de resolutie van :' 'unij LBl9 het bewijs bevatten, dat, hoeseer opvatting ten aanzien van het inkomend H juist, en met de strekking van het l 0 overeenkomstig was, dit ten aasden ** niet het geval was, ie op/etlelijke verklaring dienaan (j** 11 ' ':ü werd. Amlei:, zou meer »aarsckijiüijk bij dat stuk niet van vooi hei ook ge- lijktijdig tot de Mimende regten zijn uitge strekt. Hetgeen tot meerdere bevestiging van dat gevoelen Strekt, is de bijzonderheid, dut, toen in 1837 eene gcheele herziening der Indische tarieven plaats bad eu bij publikatie van 10 November 1837 (Staatsblad van Nedtrtandtck Tndië, N". 57) werd gearresteerd het tarief N°. 5 der inkomende regten op poederen en voortbrengselen van landen beoosteu de Kaap de Goede Hoop, daarin voor de Chinesche jon ken behouden werd de vroeger bepaalde vaste betaling, onder bijvoeging: mits de lading yt hecl betta uit goederen run Chinuche* oorsprong; moeiende van andere goederen, met (tic jt aangebragt, de hoogste regien worden gshevttt. Onder opmerking, dat daarin sedert geene verandering is gebragt, mag men dus op grond van al het aangevoerde aannemen, dat sedert de herstelling van ons gezag tot de tegenwoor dige tijden de voel, waarop de handel op Java met chinesehe jonken beeft plaats gehad, ge weest is, als volgt: 1". tegen betaling cener vaste som vrije invoer der lading, voor zoo ver die be stond uit chinesche goederen, 2°. heffing van hel hoogste Inkomend reet op al wat niei oorsprong door die jonken werd ingevoerd, en 3°. gelijkstelling met de Nederlandsche sche pen, of betaling der lai regten, bij den uitvoer, behoudens de enkele uitzonderingen voor die Btapel prodnkten en artikelen zoo als koffij eu arak, waarvan men den uitvoer niet al leen met Nederlaudsche schepen, maar ook meer bepaaldelijk naar Nederland wilde bevorderen. Behalve de 5 "/„ additionele regten ten be hoeve der zeewerken, naar aanleiding der pu blikatie van 11 Maar! 1823 {Staatsblad van h In'i't', V. 10) door alle vla er onderscheid verschuldigd, alsmede de ankerage-gelden en de kosten op de uitkla ring, bepaald bij de artikelen 9 en .1 ra bij publikatie van 2 (aalt blad van .'■ N*. 61) va steld havei . waren de Chinesche jon ken nog onderworpen aan eene heffing, die wel is waar niet ten behoeve van 'slands kas, tot instandhouding van het Chinesche hospitaal plaats greep, \ ennoeihlijk als i voor ,|, V 1 iaarin van Chini pelingen. Wij vinden die vermeld iub Iv , -I van hel, bij bcüuit van :i] Mei JA. 633
1828 (SlatUiblad van Nederlaitdteh Indiï; N". 46) vastgesteld reglement voor Let eollcgie van Boedelmeesteren te Batavia, en zij bedroeg: voor cenc groote jonk. . . f 200 v ii kleine // . . . » 150 Men zou daarbij nog kunnen voegen de hef fing mede ten behoeve van het genoemd hos pitaal van 5 "/„ van alle gelden, door of voor rekening van Chinezen naar China uitgevoerd wordende, naar aanleiding van het 5 U lid vau het zoo cveu gemeld besluit; doch zij drukte niet alleen op den uitvoer met de jonken, maar op dien met alle andere schepen voor rekening van Chine/. iedende ' . Uit de bewoordingen vau het aangehaalde art. Cl van het rcgleineut voor het collegie vau Boedelmeesteren schijnt te kunnen worden afgeleid, dat deze beide laatste, en nog andere bij dat artikel vermelde hellingen, voor zoo ver daaromtrent geeno vroegere bepalingen in het Staatsblad van Nederlandsen Indiè worden aan getroffen, reeds bevolen waren geworden bij verordenir ten tijd. Zoodanig, als hier is opgegei en, kan ook na de vaststelling in 1537 der tarieven voor de heffing van inkomende en uitgaande re toen alleen de 5 "/„ op den uitvoer van gou den en zilveren speciën zijn ingetrokken, en dus van 1816 tot den tegenwoordigen tijd de voet vau toelating ten handel der Chi nesche jonken geacht worden geweest te zijn. Maar wat in de eerste tijden, bij de toenmaals veel hoogere prijzen der Chineschc waren, wei ligt cene gunstige behandeling was, moest dit veel minder worden, zoodra die goederen door de, vooral sedert de intrekking van liet mono polie der Engelsehe Oost-Indische Compagnie i toenemende scheepvaart op en van China, meer en meer in prijs daalden, en daardoor de concurrentie voor de Chinesche jonken hoe langer hoc moeijeüjker gemaakt werd '). Doch wat hiervan ook wezen moge, en zon der nog te villen beweren, dal- die handel met Chinesche jonken vau een bijzonder groot be lang was of blijven moest, zoo veel schijnt men te mogen aannemen, dat liet verloopen v:ui dien handel niet zoo zeer het gevolg is ge weest van cene in Indië beslaan hebbends strekking, om dien te drukken, maar viiH cenc bekrompene zienswijze in handelsbelaii" gen, gepaard met zoo vele omstandigheden) die aan den handel in het algemeen, maar i" het bijzonder dien met China, cene zoo geheel veranderde tigting hebben gegeven. Wij vinden in het Staatsblad van .\ Indië een sluk, dal, bij gemis aan voldoend* statistieke bescheiden omtrent, dien handel, cenc opmerkelijke bijdrage is tot bewijs, hoe die I verloopen is. liij het 2" lid § a van het besluit van bruarij ISI7 {Staatsblad van Nederlaudsch N°. 8) werd bepaald, dal. bij de aankomst de* jonken aan iederenChineschen inwoner, die "laar toe aanzoek deed, door den Resident van B* tavia lieeutiin lot liet spelen van pho en topt' zonden kunnen worden gegeven, tegen ecU" betaling van niet minder dan/'l5O voor elke» dag. Veronderstelt deze vergunning eene groot" en buitengewom beid en vertiei ondel de Chinesche bevolking, door die komst <le f jonken, hoc steken daarbij af de schrale over blijfselen van dien handel, zoo als die ons ui* de laatste liandelsverslagen blijken. Volgens die verslagen waren onder Chiu*" seke vlag uit China op Java aangekomen: in 1856 5 vaartuigen, nietende 4S-1- 1 /.. lasten „ 1557 3 , , 103 i , 1858 4 ■' „ /, 138 i en van daar naar China uitgeklaard: in 1856 8 vaartuigen, nietende 1463 I , 1857 2 , , 55 ' , 1868 1 „ , 'JU / De waarde van den uivoer onder Chini vlag bi-ilm, ') Koen tot tcgengang van den uitvoer van gou deu en zilveren munt onder het ongelukkig muntstelsel van die tijden, daarop bij pnbli katie van 5 Junij IS3O (Staatsblad van Neder landtch Indic., N°. 26), een uitgaand regt vau 4 °/ 0 werd gelegd, onverschillig waarheen, door wicu en met welke schepen die uitvoer geschiedde, werd het regt van 5 °/ 0 op den uitvoer van of door Chi nezen naar China behouden. Bij de publikatie vnn 2 October 1553 (Staatsblad van Nedcrlandsch Indii, N°. 80) werd dat uitgaand regt, zoowel voor Chi m/rii ;iU voor anderen, tijdelijk opgeheven, en later definitivelijk bij de in het Staats blad van Nederlandsch Indü van 1855, suli N'\ H, opgenomen wet van den ~2 n April 1b55. <) Was bijv. «ene betaling ras ƒ 6,000 i; lading, die met de Verhooging van 80 % ges* 11 werd op cciic- waarde van f' 100,000, cenc in;'t't ' en gelijkstaande nat Bei ragt van (i %, zij ' n °. , meer drukkende worden, tootira diezelfde l'"" later niet meer / 100,000 waard, maar 25 °/o ' nm in waarde gedaald was. JA. 634
'" Ü5O uit China. ... ƒ 18,630 // don üostcrschcn Archipel. . . . „ 1,972 ƒ20,002 * 1857 uit China. . . . ƒ 29,538 /, den Üostcrschcn Archipel. ...» 705 „ 30,303 • 185 S uit China. . . . / 34,299 » den Oosterschcn Archipel. ...» 3,947 „ 38,240 In dat zelfde tijdvak bedroeg do totale waarde van den invoer uit China: in 1866 onder diverse vlaggen ƒ 1,809,298 af die ouder Chincsche vlag „ 18,030 geeft voor de overige vlaggen / 1,850,668 , 1857 onder diverse vlaggen f 1,851,049 ai' die ouder Coinescke vlag « 20,538 geeft voor de overige vlaggen // 1,821,511 , ISSS onder diverse vlaggen ./ 846,386 ai' die onder Cbiuesche vlag * '■'< K29U geeft voor de overige vlaggen r 811,087 >ii ilc totale waarde van den uitvoer: in 185 G onder diverse vlaggeu / 1.637,992 af die onder Ohinesche vlag » 28,999 il voor de overige vlaggen / 1,G05,993 , 1857 onder diverse vlaggen ƒ 4,976,672 al' die onder Chiuesclie vlag ir 42,636 •v geeft voor de overige vlaggen « 4,933,038 , 1858 onder diverse vlaggen / 8,186,413 af die onder Cliinesche vlag * 11,! 8 " geeft voor de overige vlaggen „ 3.175.22 S j In het regtstreeksch handelsverkeer tusschen , ava en China, was dus, voor zoo ver betreft 011 invoer, het deel; '" l8 66 der Chinesohe vlag ongeveer 0.98 »/„ » overige vlaggen * 99.02 °/ 0 * der Glüucschc vlug ongeveer 1.60 •/„ u overige vlaggen u 98.40 n / 0 1858 ,l er Chinesche vlag ongeveer 4.0 G "/„ » overige vlaggen # 95.94°/, at den uitvoer betreft: eu van den uitvoer: in 1856 vaar China. . . .ƒ28,909 ,/ <!on Ooster scLen Archipel. . « 12,775 ƒ41,771 , 1857 naar China. ... ƒ 12,036 i den Oostcr schen Archipel. . /, 3G,958 , 70,024 „ 1858 naar China. ... ƒ 11,185 „ den Ooster schen Archipel. . , 37,728 „ 4-8,913 in 1556 der Chincschc vlag ongeveer 1.77 '"„ „ overige vlaggen „ 93.23 "/„ „ 1557 (ler Chincsehc vlag ongeveer 0.86 °/ 0 , overige vlaggeu , 'J'J-1 I" „ , 1858 der Chinesche irlag ongeveer 0.35 °/ 0 * overige vlaggen , 'J'J.(is " ; ' (| De vaart der vaartuigen, aan op Java gc restigde Chinezen toebdioorende, deelt ia de voordeelea, aan de inlandsche it in den Oosterwhen Archipel, onder Nederlai vlag, toegekend. JA. 635
Volgens ar!. 2 van het, bij publikatie van 28 Augustus ISIS (Staatsblad van Nederkmdtck lu<W\ j\" 3 . 59) vastgesteld reglement op do zeebrieven en schecpspassen, mogt geen vaar tuig in Nederlandsen Indië onder Neder laiulsclie vlag varen, dan voorzien van zeebrief, ler bekoming van welken liet. schip moest zijn het eigendom van in Indië geves tigde ingezetenen en in Indië gebouwd. Bo vendien moesten de gezagvoerders van zulke vaartuigen zich voor elke reis voorzien van eenen pas. Op de afgifte van die zeebrieven en van passen voor elke reis vielen, zoo het schijnt, geene andere kosten dan die van hel zegel, waarop ze gesteld moesten worden. In dr zesde afdeeling der bij publikatic van 10 October ISI7 (Staatsblad m 'andteh , N°. 50) vastgestelde zegel-ordonnantie vindt men bij art. 33 het zegel vastgesteld. Het blijkt daaruit, dat voor zeebrieven van 500 ton en daarboven tot 50 ton bet /.egel verschilde van ƒ 150 tot / 12. Omtrent de scheepspassen voor zulke vaar tuigen worden daarbij drie kategorjën aange nomen, te weten: a. die, welke dienen moesten voor eene reis van meer dan 10U mijlen ') naar ecne der Nederlandsche bezittingen, b. die, welke dienen moesten voor eenc zoodanige reis, waarvan de afstand gecu 100 mijlen bedroeg, en c. die, welke dienen moesten voor ecne reis naar eene andere dan Nederlandsche bezitting. Het zegel voor die passen bedroeg: I°. voor de eerste kategorie van /12 tot 50 cents, naar gelang het schepen waren van 500 ton en daarboven tot 50 ton, I. voor de tweede V het zegel voor de eerste, en 3°. voor de derde kathegorie \:m/Z0 tot /' C, naar gelang de schepen waren van 500 ton eu daarboven tot 50 ton. cl, ten gevolge der wet I Augustus s \aUblad, .V.47), alsmede van het koninklijk besluit van :.' I Au- LB5O ( \ /, V. 63), bij publikatie van 23 December L 8&0 (Staat*' •n Tndié, N*. 42) eene na ng van de belangen <Kr Nederland ri in Indii komen, ■werd, in verband daarmede, art. 12 van het reglement op de zeebrieven en reheepapas sen, volgens hetwelk de mei zeebrieven varend* schepen zich voor elke te doene reis van eenen pas moesten voorzien, bij publikfttie van 20 November 1853 [Staatsblad ven Nedtrlandtei Indiê, V. '.)(>: ingetrokken; zoodat alleen op de talandsche, niet op Europesche wijze ge tuigde vaartuigen, aan welke geene zeebrieveï werden verleend, om onder NedetUmdsehe vW te kunnen vuren de verpligting, om zich te voorzien van passen, bleef rusten. Jiij du Ü 1 - 1 alinea evenwel van art. 14 vW het meergemeld reglement op de zeebrievi Bclieepspassen was bepaald, dat voor dit: boot» van vaartuigen niei benoodigd waren | voor elke reis, maar zoogenaamde jaarpassefli die dus voor één jaar geldig waren. Het zegel voor die jaarpassen was, zonde 1 eenig onderscheid, 'l/.ij de vaartuigen, dit- z' r '' daarvan .moesten voorzien, reizen deden va" meer of minder dan 100 mijlen, bij hel reef» vermelde artikel 33 der zegel-ordonnantie vW 1817, voor vaartuigen, ladende 50 fcojai daarboven tot ;"; koJHQgS, bepaald Op/ 1 1111 ', /' o-, terwijl h»m- di i de 3 kojangs hei tegel werd gesteld op /l voo r iedcren kojang. Uij eene ordonnantie van 15 December (Staatsblad van Nederkmdsch Indië, y.'. werd een nieuw reglement op de zeebrie' jaarpaasen in Nederlandsoh tndië uil De hooflbepalingen van dat stuk komen hicro? neder: I°. schepen, op de Europesche wij tocbchoori'ndr aan ingezetenen va derlandsch Indië '), en metende n""' stens 10 lasten, mogen onder landsche vlag niet varen zonder zei 2°. voor op de Europesche wijze getuig 1 ! vaartuigen beneden de 10 lasten, en op de inlandsche wijze getuigd zij"> daartoe benoodigd een jaarpas "), ') Van li in Jeu gr.iaJ. ') Ook kunnen eigenaren van Nederlandse» lÜM'llü .1 : a. Nederland oh e 01 derdanen, buiten Ne» taadscfa tndië gevestigd; ■$ b. lumloose vennootschappen, Indië, in Nederland, uf in Wn* schc bezittiDg buiten Nederlandscb I 1" ' 1'" s ) Anngczii'ii daarotntrenl in het regleinen wr.li bepaald, mag men het er vuur houdi hel tegel, loowel toot HÄ( i u »' s , É [ ~ vertohuldigd io volgens »ft- " zcgtl-orilunimiilii; van Ibl7. JA. 636
3°. laadbootcn en vissehersvaartuigen, waar onder die voor Je tripang-visseherij, moe ten ook voorzien zijn van een jaarpas, die echter kosteloos, zonder zegel, wordt uitgereikt. Jaarlijks worden in de Almanakken mor Ne ierlatuUch Tndië opgaven geplaatsi van de al daar fhnis behoorende schepen en vaartuigen, M>lgenj dien VOOÏ het jaar 1860 waren alleen °P Java en Madura L 8 Bchepen, barken, brik *en, schoeners, kotters en praauwen, te za- m en metende 4,476 lasten, het eigendom van "oinezen. Wij hebben succcssivelijk uit verschillende ten den toestand nagegaan, in welken ' e Chinezen, krachtens vroegere en luiere ver- Or deniugeii, op Java en Madura zich bevinden, ''" nu-, urn, dal, bij eene onpartijdige beoor '''■cliui: van het gegeven oversigt, het resultaat jtaarvan geen ander kan zijn, dan dat die ard in geen opzigt bij cenig gedeelte '"' r bevolking van Java is achtergesteld; ter s '_'jl integendeel aan zijne toelating en vesti ng aldaar vrij wat minder belemmeringen '•'JU Ui den weg gelegd, dan aan die van Eu .Nederlanders. Hel zou eene groote mate van vooringeno menheid verraden, zoo men aan de Chinezen .° verdienste, wilde ontzeggen van, al zij het " hun eigen belang, te hebben 1) *t de ontwikkeling van industrie op Java. Zij Z| Jn ijverig en bezitten eenen geest van onder io als het deid is van maar zeer wei olken in hel; Oosten. Kr is geeue in le onderneming op Java, waarin men Ze viel mei, vrucht heeft gebruikt of zou kuu ebruiken. Sleehls weinige, suikerfabrieken ' ll .' i' iitrelVen, waarin zij niet belast belangrijke gedeelten der ing. Menig Europeesch handelskantoor ds kassiers. Zij hebben eenen handels die weinig zijne weerga vindt. Hunne '""'s van en geschiktheid voor den landbouw : wijfeld \ ccl hi ir dan die der in bevolking. Zoolang de imvnin j a< *> dat men alleen met Chinesche werklie kon tol Btand brengen; eene ?cnwel, die, hoezeer door de onder hl,!,/ straft, lang 1 houden (omdal hel ZOO moeijelijk eenmaal opgevatte meeningen 'üuT' 1 l( ' Zl '-- r " Ij Bn " Mrl ' olll>l ' V a ë' staat 6ev toen het, Europees' en bij 1 jwe) amh ulieren, weinig of niet met de inlandsclie bevolking in aanraking kwamen; zoo lang heeft men van Chiattche werklieden (en als zoodanig verdie nen zij tot zekere hoogte onder de bekwame te worden gerangschikt) veel partij getrokken. Wij gaan verder: zoo lang het hoi lukkig stelsel van eenc verpachting van ver schillende opbrengsten in het belang van 'slanda kas niet kan worden op ei onder i schillende soorten van bevolking op Java voorzeker bezwaarlijk ecne te vinden, die ge lijk ilc Chinezen de bedoelde opbrengsten zoo productief zon weten te maken. Maar toegevende al wat maar tenigzins toe te Leven is, zal liet toch voor geen bewijs van partijdigheid kunnen gelden, dat, nu de licht zijde te hebben beschouwd, nuk de donkere in oogensehouw worde genomen; en die is zoo donker, dat iemand, die f\vn ( kent, zoo als hij waarlijk is, niet ligt zal ont kennen, dat aan de arme Javaansche bevolking bezwaarlijk ecne grootere ondienst kon worden bewezen, dan duur haar de aanraking met de CMnesche zoo gemakkelijk te maken, als dit tot nu toe is geschied. AVij kunnen ons liet zachte oordeel aangaande de Chinezen, ja zelf.-, de vooringenomenheid voor hen, bij velen niet anders verklaren, dan door aan te nemen, dat, zij in hun oordeel bij de schors blijven en niet dieper doordrij Hij al hetgeen hierboven van de Chinezen is gezegd, zou men nog kunnen voegen, dat zij hoffelijk en vriendelijk zijn, maar allei gen den meerdere en dat nog maar zoo lang logenblik niet is Bangebroken om aanmati gend te kunnen wezen; — ook zijn zij eerlijk, zoo lang het in hunne kraam te pas komt, of zoo hing zij gevoelen niet straffeloos oneerlijk te kunnen zijn, — en matig, zoo lang de harde zakelijkheid van een sober bestaan In vieren aan de lusten niet toelaat. Niets kan een beter denkbeeld geven van den Chinees op .lava dan de volgende beschrij >i eenen geachten schrijver '). „De Chinezen, op Java geboren, worden ■eind. (lelijk hunne vaderen zijn »ook /.ij heidenen. Enkelen echter veranderen , van godsdienst en worden Mohammedanen. Wij <) Hetgeen volgi i« getrokken uit een verhaal, getiteld: !>•■ Claneiche Muil, en voorkomende op pag. 18(1 v;ui het 2« Deel van het werk Judiiiiia, of Verzameltn<j van Stslitn, enz., door Ds. J. F. o. B&mCOND, Amsterdam, P. N. van KaHPKM, ]sr,}. lukje, uit het leven gegrepen, is der lezing overwM JA. 637
/,noemcn hen daarom nog geenszins bekeer ,/den, want. evenmin ;ds vóór hunnen over , gans, bezitten zij ook na dcnzclvcn eOhige tsdienst. Yroccrer namen zij soms enkele , Tonnen en ceremoniën in de klenting ') waar; „ dit doen ze na hunnen overgang ook eene „enkele maal m de metdjigit ■) of langgar 3 ). //Het is slechts eene verandering voor het ruiterlijke; het hart, hun innerlijk, heef! er Ie te maken. Zij snijden hun staart „af, leggen hunne Chinesohe kleeding ter zijde, „slaan zich een doek om het hoofd, een sa »rong om de leden, schieten een Javaansch rbnilje aan, — de beiden is een .Mohammedaan rereworden. Maar v.;il beweegt hen dan tot , dien overgang? De menseh scheidt toch van »niets minder gaarne dan van do godsdienst »en ■- rippen zijner jeugd en j rliagsjaren. Eigenbaat, geldzucht, de ziel van „alle handelingen in An\ Chinees, Geld wil „ hij hebben, dat Keggen n zijn mond, zijne roogen, zijne grijpende vingen, z ; jn gansche , bestaan. Voor geld zwoegi hij van den mor ïot den avond, voor geld laat. hij zich „trappen, voor geld verlaat hij ook zijne gods „ dienst. r De Javaan kent den Chinees cenoea: als r slaven en üe slechts komt niet tevreden is, voor hij , hem van zijn It beroofd. , Hoe dom ••) de Javaan ook moge zijn, dit ~ begrijpt liij zeer poed. Hoc zou hij ook nn »dcrs'r Java is immers vol van bewijzen daar z/voor. Welke Javaan, die hel hiel heeft on „dcrvondcn? Nu wantrouwt hij den Chinees. /, De Chinees weet dit, ook hoo de Arabier, e hij, even als de Chinees, een vreemdc »ling op Java eu niet minder slim e en geld- bedrieger dan hij rijn, den Javaan „ tocli ra het harte ligt begraven, omdat biji ;/Uit het land van Mecca gekomen, een tul" h band draagt en zoirt : daar is maar één Go» /■en Mohammed is zijn profeet. Kan hem " u «.het verwisselen van zijn een hoofd" //doek dienen om zich te verrijken, hoe lief d 1 » dierbaar gene hen nok moge zijn, die staart) «■zijn roem, zijn eer, als zomi van hel Ei z/sclie rijk, hij laai dien i allen onder de scha»' »en offert hem op den altaar van zijn hoog* i God — het geld. «Onlangs werd er een beslui. irdigd> , hetgeen men reeds den dag, toen de i „Chinees de binnenlanden van Java binnen* r drong, had moeten nemen. Voortaan zoude* //de Chinezen uil de binneiihiiulcn van ■I- 1 ' 1 »verwijderd blijven, eu slechts zij daar i „wonen, die bij 'sGoUVi rplaatst waren. Maar verscheidene dier val"' »piers wilden liever van hun staart scl. „ dan van de slagtoffers, welker laatste drop" „ pelen bloeds zij nog niet hadden u „en zij waren nu geene Chinezen meer „v, et kon hen niet meer verwijderen. • s " l "'' „laten zij ook, gelijk de kleine huisha „uit nood hun staart vallen. Wegens tnisd»*' repen en veroordeeld, om elders als b;>" , nel. jaren aan de publieke W r met i\vn ijzeren ring, het teeken hun"* inde, om den hals te arbe , schaamte voor hunne Is ,voor hunne medemisdadige Javanen, o»" »welke zij thans moeten leven, hen verkie/' 1 ' .liever Onopgemerkt en als hun irelijke te ~ \en. Zij zeggen dan i vcl *\, ,derd te zijn, kleeden zich geheel als • l: ' ïl !'' l . „Eu zijn slechts nog aan 1 m: cigenaard l^ „spraak en rartaarsch-mongoolsche „herkennen." ,j S Aan In-t j egeven uittreksel hebben wij sh 1 een paar aanmerkingen toe te voegen- B, dal de rich ten aanzien de ven» Ijdering der Chinezen uit. do 1' landen eenigzins vergist. Volgens h" i) Tempel Jcr Chinezen. J ) Tempel der Mohammedanen. ') Gebouw van voren open, waarin de dorp> r biilt of onderwijst, voor ciikelcu ook het dorpsbidhuis. *) Het is zonderling, hoe het .Tavaansclic karakter door velen, en ook bier door den geaehtan schrij ver voor dom wordt gahoudi ; men daar onder verstaat onkundig, ja, dan is de Javaan dom. Maar zoo men daarmede wil te kennen geven eene zekere botheid van het verstand, die aan cene be hoorlijke ontwikkeling in den wi in, dan ii de benaming van dom zoo onverdiend mo Vooral in het peilen van iemand» karakter, behoeft ruin vuur den Etaropeun niet achter teitaan. Dat bij zich door den Chinees laat bedriegen en gedurig, telkens weder, is niet omdat bij zich in diens karakter n>u hebben verbist. Maar bij is, behalve onkundig, ook goedaardig, houdt van een e, en kau buitendien zijnen lust niet bedwin gen, wanneer er kwi'stie is van een sarong, ecne kris of gouden hem<Uknooj>ie« te koopen. Van dit een en ander wordt heerlijk partij getrokken door den Chinees, die met hit vriendelijkste R'-zigt van de wereld met hem op de baUh-baleh »' " (o< , over alli-rln nietigheden kan keuvel to' '"J' th men den wil van de reis heeft. JA. 638
iiiciboven aangaande hunne vestiging in de binnenlanden is gezegd, kan, met, uitzon dering der resident ien ELembang, Sainarang >o Krawang, het sedert, niel ingetrokken bc ■lnii ran ;.".} Augustus 18é6 {Staatsblad van eh Indië, N°. 2J-) beschouwd worden als de regel, naar welken ten aanzien van dat onderwerp wordt of moet worden gehan deld. Dat besluit laai , zoo als wij irezien , de vestiging toe, mits in afzonder -I'jke wijken, niet, alleen op du hoofdplaat ian residentiën of ook van re.u-cnt niaar zelfs \an disliikte.n, zoo zij maar goed voor den handi zijn en er BAT voor sliiikerij besta. Uit uu is in de binnenlanden op zoo ireide schaal als vóór de resolutie van L 2 Augustus 1835 (StaattbL derlamkcA ■ i\i ü . 37) plaats had en zelfs na dat stuk plaata hebben, maar hei is er toch ver li [> dat door hei beslui* van IS ll', de Chinezen, rd die bjj de pachten, uit de bin nenlanden verwijderd zouden zijn. Tot de anmerking nemen wij aan ; wenseh ran schrijver, dat ior hem bedoeld besluit wan (l l' den dag, dat de eerste Chinees in de bin den doordri i ii, cl geschied ls > maar had moeten geschieden, brengt niet, ii kan alleen Leiden tot verkeerde maat ii, om nog te doen, wat had behooren en daaronder rangschikkei int, ile maatschappij van de daarin &&UWI Ideelen. Waar zou zoo dit hei si reven der I itsluiting, zal zij niet iets anders zijn " u >i i uwende oi liglieid, ecu i misbruik van magt , kan alleen hebben tegenover individuen, die door ac of andere daad vallen onder de tenneu ■ lu Wetten, waarbij de uitsluiting wordt bc "t a kan en i i zijn, a ' lr des te meer daarentegen bei Btellen ,' 1 " een heilzaam I ■ het ■:iiiicr '""' geheeld of althans onschadelijk gemaakt *ord - t 1 Wij het dus in zoo ver mei den sehrij- ver nipt; volkomen eens, van zijne Behüdering van don Chinees behoeft niets teruggenomen te ■worden, en de beschuldiging, daaruit tegen het bestuur van .lava te putten, komt onzes inziens daarop neder, dat, terwijl de ongeluk kige Javaan aan de barmhartigheid van Chi nezen en Arabieren werd en nog wordt ovcr vcn, dat bestuur liet krachtigste, zoo niet het eenige tegenwigt daartegen niet alleen Verzuimd heeft over te stellen, maar nog weert en teragstoot. Dat tegenwigt is te vinden in ren krachtig Buropeeach element. Indien men te Halavia, Samarang en Noerabaja, ofschoon het daar ook 11it■ 1 aan kl.Tvtcn tegen de, ('liiuezen ontbreekt, hun karakter mei meer inschikkelijkheid beoor deelt, dan geschiedt dit niet geheel ten obj dan knnit dit ook in groote mate daar vanilaan, dat een vrij knobtig EttTOpeeseh ut, liet Chraesche daar meer en meer do mineert of alt hans binnen zekere palen houdt. Regtvaardigheid mi ondslag zijn der handelingen van alle Gouvernementen — van autokratische nog meer, (hui van die, welke onder constitutionele vormen bestaan, om dat bij de, eersten de waarborgen tol herstel van gepleegd onregi viij wat minder zijn dan bij do laai sten. Regtvaardigheid kan niet wet ueel dar maat schappij, dat, luie zeer liet ons tegenstaat, daarom niet te minder onder de bescherming der wi ~i ook, dat zoo er in d< ppij eenig bestanddeel aanwezig is, dat nadeelig werkt, men dat kwaad wel tracht te bestrijden, maar k enigen weg en met de eenige middelen, die, terwijl de overige deelen er door worden beschermd, tot de gezondheid van hel geheel eindelijk inlieten brengen. Uit het, oogpunt van gevaar voor ons gezag behoefi men, althans voor zoo ver Java betreft, tot geene maatregelen van uitsluiting tcjrcnover de Chinezen over te eraan. Zij bezitten invloed genoeg, om aan den inlander veel kwaad te doen, zedelijk niet minder dan stoffelijk. Maar ,li,. ii ; niet zoo ver, dat de inland gche bevolking hun ten believe of door ht jingen in i «g te bren -00 zijn. Met al lmmn eid hebben iiinv.cn onder de bevolking geen v geschoten. Zij zijn er zelvcu zoo van overtuigd, vol' BMohiedenid der Joden, toen zij, te di e - 70 " < ' e er K l 'i'li.ik.-in .mi (ooromdi ta»a' S Wa »'>tgriii|icn, in de meeste BnropeiclM sch e I'l'Ü 0 !» hst voorwerp waren van veraf *g ln en uitalaiting, en honna voorl edeliug in de landen, waar meer zuivere denkbeel den omtrent mcnselienwaarde heerscheude zijn, kau hier tot leering strekken. JA. 639
Banan Dolok, dorp op Sumatra, in de Batta Landen, landschap Mandaheliog. liet is van rijst- en Turksohe tarwe-velden omgeven en geheel beplant met suikerriet. Bananen-eiland, zie: I'isanir (Poeloc). Banang, dorp op Javn, residentie Bama rang, regentschap Salatiga, distrikt Salatiga. Banaran, dorp op Java, residentie Sama ran?:, regentschap Salatiga, distriki Ambarawa. Banaran, dorp op Java,rcsiilentie Hemljang, k hap Bodjo Negoro. Banaran, dorp op Java, residentie Rcmbang, afdeelLng Toeban. Banaran, dorp op Java, residentie T)jok jokarta, regentschap Mataram. Banaran, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap distrikt liemameh. Banaran, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap en dist rikt Mairelang. Banaran, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeliügen regentschap Berbek, distrikt Godean Banaran, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling en regentschap Betbek, distrikt Gc menggeng. Banaran, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling en onderregentschap Blitar, distrikt, Lodovo. daar tot Waroe min de Noordzijde, met de kleine kusteilanden ; 3. De Ceram-Laut eilan den; I. De (ioiani-eilanden ; 5. Dé Matabcla eilanden; <>. De Kei-Tenimbei of Eetimber-ei landen; 7- De Kei-eilanden; 8. De Aroc-eilan di'ii; '.). De Tenimber- of Timor Laut eilanden; 10. J)e Zuid-Wes ter eilanden, welke verdeeld zijn in vele groepen; 11. De Schildpad- en de Lueipara-eUamden. lid landschap Wbniin di Bawa op Nieuw-Guinea met de eilande» langs de Zuidkust van Nieuw-duinen behuorcu ook onder deze rcsident'.C. Banaran, dorp op Java, residentie Kcdiri, adostent-residentie Ngro-wo, regentschap Trcn- L'alck, dist rikt Kampak. Banaran, dorp op Java, residentie Kcdiri, adsistent-residentie Ngrowo, regentschap Trcu galek, distriki Pakkies. Banaran, dorp op Java, residentie Kediri, Ngrowo, regentschap Tren galek, distiikt Ngaainan. Banaran, dorp op Java, residentie Kediri, ad.-iM ent -residentie en rccreutscliap NgrOWO, diatriki Kalangbret. Banaresep, dorp op liet eiland M.ului-.i, op liet midden van de afdeelintr Soemanap. Banawa, distrikt op Celebes' Westkuit, rijk Kajeli. Banbajanon, eilandje bij Celebes' Noord kust, in de Mnlukselie zee, ten Oosten van hel rijk Jlolainr Mogondo, op 0" IC' N. J!r. Banban, dorp op liet eilaiid Madura, in liet Westen TM l»'t regentschap Soemanap. Banban, dorp op de Noordkusl van het eiland l'oetaran, (lal omler SoamUftp behoort Banda, residentie behoorende tot het Gou veriiement der Molnksehc eilanden en Inslaande vii : 1. De Bandasche eilanden; 2. liet Ooste lijke gedeelte ?an Grooi Cerwn, voor zoomt liet Tidorccseh leen is pewcest, zich uitstrek kende van Tobo aan de Zuid/ijde en Oostelijk van Volgens de officiële verslagen over 1555 be draagt de bevolking der geheele resiih daaronder benepen de Aroe-, Kei-, Tenimber en /uidwester-eilaiiden, een getal van L 02.524 zielen, waaronder, zoo niannen, vrouwen als kinderen, 495 Europeanen of daarmede gelijk gestelden, Ui:> Chinezen, 258 Arabieren eu 101.608 inlaiidcrs. Onder deze opgave schijnt niet te lijn begrepen de bevolking \an het tot deüe residentie behoorenile gedeelte \au \. duinen, waarvan desterkte waarschijnlijk nioei jelijk te bepalen is. Banda, Banda Lonthoir, of enkel ! thoir, doch meest (iroot Banda gefaeeten; ecu der Bandasche eilanden, residentie Bands, in de zee van Banda, ten Zuid-Oosten van \eira, van welk eiland hel een kwartier vii rs verwijderd is, Op LSO' O. 1,. en 4° 33' '/, Hr. Hel i's het grootste der r.andasehe eilamlen, loopt niet onder scheidene hoglen, is langwerpig, en heel'l groote rotsige hoeken, liet is ■><;.. mijl langen l/ É miil breed. Aan de kust is een rif waarop soms veel visch gevangen wordt, even als een weinig ver der in zee. Aan de Westzijde is de, kust afbel lende, doch overigens steil en bei land boog en bergachtig mei eenen vulkanisehen bodem. De voornaamste bergen zijn de l'.amleira, boog volgens I! i.i \ WA uut l,:> t.i Rjjnl, roeten, deOrang Datang en deKalka Bokka. De luchtstreek na Banda wordt voor gezond gehouden, liet strand bestaat grooteiideels uit wit zand en is schaars bevolkt; meer binnenwaarts is de grond Bene loorl van tuisaarde, Beer vmchibaar, en be plant met miiskaatuoti ii-booinen, die door ka nariehoomen hesehiil worden, l'it de pitten dezer laalstcii wordt (die geperst, die smake lijk is eu in plaats \an bolcr gebruikt wordt. liet eiland Banda werd in 1606 door Lodbwijx d] I: mm ii ii. i m \ ontdekt. De Hollanders, die het op den l."iden Maart 1699 VOOr het (crsl be- ZOchten, hebben het in 162] veroverd. Banda drie dislriklcn : lioulhoir, \dorwal en Aehtcrwal, \cnlccLl iv vijf cn-t wint iq perken. leder ]n-rk heeft zijnen naam, en in hetzehe BA. 64
dat zij, bij de minste vertooning van onrust, zidi altijil aan het Gouvernement hebben aan il (Ml. AVij zijn nu genaderd tot de vierde knte coric der bereiking vatt Java, die der Arabie ren en andere vreemde Oosterlingen. Onder deze viij algemeene benaming zijn, behalve de zoogenaamde Arabieren of hunne afstamme lingen, ook begrepen op Java gevestigde per sonen, afkomstig zoowel uit Bommige gedeel ten van den Indiscbcn Archipel, ;ils uil andere, daarbuiten gelegen, onder do algemeenebena ming van Indië bekende landen. De cijfers, welke omtreni dit gedeelte der bevolking van Java in de ministeriële verslagen worden me degedeeld, hebben betrekking lot de geheele kategorie, en kunnen dus niet tot maatstaf l ter bepaling der sterkte van het onge twijfeld belangrijkste gedeelte dier kategorie, dat der zoogenaamde Arabieren. Dit is wel te bejammeren, dewijl de Ara ., hoezeer veel geringer in getal dan de Chinezen, in zekeren zin eenen veel grooteren invloed op de Javaansche bevolking uitoefenen, omdat zij de dragers zijn van het Mohammeda- B, en er onder hen geslachten worden aau icn, die door hunne, te regt of ten on beweerde afstammii eerste pre dikers van den Islam op .lava, in zekeren reuk van heiligheid ouder de bevolking staan. Zoo zij in de binnenlanden minder nadeel doen dan de Chinezen, dan is dit niet te dankeu aan hun karakter. Bij de hierboven m beschrijving van den Chinees op Java, wordt met dien landaard de , ie Arabier, wat het sluwe en bedi lijke van z'jn karakter aangaat, op ééne lijn ld. Maar hun gering getal maakt hen natuurlijk minder schadelijk, ofschoon niet min der gevaarlijk. Daarbij komt nog, dat zij ziel» voor een groot gedeelte bezig houden met zee handel en scheepvaart, hetgeen ten ge beeft, dat zij ziert meerendeels aan het Noor derstrand ophouden. Op deze kategorie der bevolking zijn, wat betreft hare vestiging, het verkeer en het verblijf in de binnenlanden, als ook de op haar gelegde ltusti n en heffingen, en de vaart en handel, vom- hei grootste gedeelte toepas selijk de verschillende bepalingen en verordc ■n, die successiveujk ten aanzien van de /en zijn gemaakt. Eeue eenvoudige ver wijzing tot die bepalingen, zoo als zij reeds z ij" u ~ bij de behandeling der kate ïrorie Chitt voor zo ° ™ '■'] "iet uit sluitend op dien landaard betrekking hebben, zal dus ler vermijding van noodclooze uitvoe righeid voldoende zijn. Alleen zou hier nog vermelding verdienen een belangrijk punt, ofschoon Lel twijfelachtig is, of en in hoever hetgeen daaromtrent blijkt uit liet Staatsblad run Nederlaitdsch Tndië, of uit de ministeriele t eralagen, betrekking hebbc tot de zoogenaamde Arabierei£ Uit de ministeriële verslagen van 1853 68 1554 blijkt, dat van inlanders, die ter bede vaart naar Mekka gingen, eene belasting of recognitie werd geheven, welke bij een besluil 3 Mei 1852, N°. 9 is afgeschaft. Die af schaffing had ten gevolge eene vermeerdering van hel getal bedevaartgangers, welke, hoezeer nog niet te beschouwen als gevaarlijk voor de rust, wegens het godsdienstig fanatisme, dat daardoor zou kunnen ontstaan, toch aanzien lijk kou heeten, zoodat, zonder juist over tfl gaan tot eene wederinvinTing der belasting, alï hebbende de strekking om den Mohammedaan i" de vervulling van godsdienstpligten ie beleffl" meren en mitsdien onbestaanbaar zijnde me* het beginsel, om den inlander zoo veel i lijk te besturen overeenkomstig zijne e Hingen, toch spoedig in overweging »er den genomen maatregelen tot tegengang der misbruiken, die uit het meer en meer toe nemen der bedevaartgangers zouden kunne» ontstaan. Als een uitvloeisel van die overwegingen werden, by ordo mtie van 6 Jtüij L 859 (staak' blad run- Nederland»ch Tndiê, \ J . 12), bepalio" ■cniaakt, die de strekking hebben, om, doO* middel van passen en van een behoorlijk oii' derzoek bij de terugkomst der bedevaartgai' zich te overtuigen niet alleen, dat zij '' L ' noodigc middelen hebben, om zich naar .MckW te begeven, en zoo te voorkomen, dat hunner van gebrek en ellende op de reis oi' 1 ' komen, maar ook dat zij werkelijk te ,Mekl- ;1 waren geweest, om zoo doende te verhüidere" 1 dat velen, die soms niet verder dan Sm:-' a ' poera gaan, terugkomende zich, zonder < 1 '" 1 ' regt, den titel van hadji zouden kunnen aai matigen, aan welken titel verbonden is in het oog van den inlandcr, zoo geëerbied'ë' regt van Int dragen van den tulband. Blijk, ns do bij de ministeriële verslagen ff Ie bevolkingwtaten, bedroeg het getal &' lcn, tot deze k&tegorie behoorende: iv 1854 .... 29,209 i , 1855 .... 86,098 , „ ISSG .. . . 24,908 , 1867 - ... 94,615 , JA. 640
Daarvan waren iv de Gouvernements rusi ""iim C: op Java: ia 1554 .... 18,564 zielen f 1555 .... 15.519 , . 1836 .... 18,536 „ ~ 1857 .... 15.758 , ' n de Vorstenlanden: in 1854 .... 701 zielen i' 1555 .... 709 „ . 1856 .... 712 . 1557 .... 776 „ ' :n op het eiland Madura: in 1854 .... 9,944 zielen . 1855 .... 0,571 » » 1856 .... 5,655 , , 1557 .... 5,081 , , die splitsing blijkt, dat, terwijl deze be t .. UI S op Java, zoowel in de Gouvernement» j s "Jentiën als in de Vorstenlanden, stationair ja/ C ' Z 'J °P ' let eiland Madura in vier jj. u s eeue vermindering aanwijst van v ' t >:i «ielen. De omstandigheid dat Madura, ktw" 6 6en oni ' (l| ' l ' ei '' '''''' residentie Soerabaja, | ' n S s tot eene afzonderlijke residentie ver „* e i en alzoo onder een meer geregeld, regt i ee Ksch Europeesch bestuur gebragt is, maakt ' Waarschijnlijk, dat die vermindering voor ;, grootste gedeelte, zoo niet geheel, aan meer juiste telling moet worden toege geven. \- 'J ccne verdooling in mannen, vrouwen eu erp 'i was de zaroenstelling als volgt: iv 1855 .... 7,747 mannen ' 1856 .... 7,578 ' 1557 .... 7,450 m .... 7,432 vrouwen ' 1856 .... fi,970 ' !857 .... 0,510 ' n 18 55 .... 10,920 kindereu ' 185 6 .... 10,355 , ' 1§ 57 .... 10,619 , ►ejjjj et J aw 1857 was /.ij in de versohillende Wiön versprei, I als v a. Gouvernement» residentiün op Java: Bantam. . . 459 zielen Batavia. . . 977 » Buitenzorg. . 72 „ Krawang. . . 133 # Preanger Re gentschappen. 551 „ Cheribon. . . 915 , Tagal. .. . 1,502 , Pekalongan. . OGS „ Samarang. . . 2,322 , Japara. . . . 1,061 , Rembang. . . G 72 » Soerabaja. . . 3,335 , Paaoeroewan, 1,294 „ Bczoeki. . . 1,439 , Probolinggo. . 808 „ Banjoewangi.. 2,193 , . SG „ Bagelen. . . 41 „ Kadoc. ... 52 » Madioen. . . 111 , I'atjitan. . . 8 „ Kediri. ... — „ 18,75 S zielen b. in de Vorst en lauden: Djokdjokarta. ISO zielen Soerakarta. . 59G „ 770 , e. op het eiland Madura. . . 5,031 , Te zamen. . . 24,015 zielen liet Wijkt verder, dat van de gronden, op Java aan partikulicren in eigendom toebehoo rende, in handen van tot, deze kategorie be iioorende personen waren '): in ISS-1 .... 52,022 bouws , 1855 . . . . «,742 , „ 1850 .... 42.502 , 1557 . . • . 40,825 waarvan do bevolking bedroeg: in 1854 .... 61,83-1. zielen „ 1855 .... 07,319 „ 1856 .... 78,739 „ 1857 . . . . 90,035 i) Omtrent de volgende opgaaf moet opgemerkt worden, dat in de ministeriele verslagen het hier bedoelde gedeelte der partikuliere gronden wordt 1 te belniorcu aan inJandets en andere Oos terlingen. JA. 641
en de waarde, voor de heffing van liet middel der verponding, geschat wordt: in 1854 .... op / 1,980,605 , 1555 .... , „ 2,082,303 , 1856 .... , „ 9,417,993 , 1557 .... . , 2,300,083 Hierboven is reeds gezegd, dat deae katc gorie der bevolking zich meer bijzonder bezig houdt roet zeehandel en scheepvaart. Vandaar dat, zoo als uit dn residentie's-gewijze, over 1857 gegeven verdeeling blijkt, zij zich voor het grootste gedeelte ophoudt aan het Koorder strand. Volgens den Almanak en Naamregister van Neierltcndiek Indii voor IS6O, was zij in het bezit der navolgende vaartuigen i I°. Op Java: 13 schepen, metende 3,1 Sl l /, lasten 45 barken, , 7,825»/, , 15 brikkes, » » 13 schoeners, , 536 1 /, , te samen 86 vaartuigen, metende 13,421'/«lasten. 2°. Op Madura: 1 brik, metende 214 lasten 5 schoeners, « » 3 kotters, „ 51 , te tanen 9 Taartnigen, metende HO laaten. De laatste katcgorie der bevolking van Java, die ons nog te behandelen oveiblijft, is die der lijfeigeiien of slaven. tden de slaven yewoonl huisbe -rinuikt, en de behandeling, die zij al ondervinden, is over hel meen van dien aard, dat lift te bezien zon , of hun toestand, nit een materieel oog punt, in vele opzigten niet tuier i., da» di< den vrijfu Javaan. Erger is die althans zeker niet. i'eenc meer of minder ren, dal mi il van slavernij menschelijke beginselen moei rege len, - , ja, zijn de slaven blootgesteld nan D ' dikwijls ook leiden in bekommeringen minder rooi gedeelte .In in Christelijk beschaafde maatschappijen. — Met dat alles is het ge" o van vrijheid, vooral waar het geldt de b £ schikking over zijn eigen persoon, zoet en l ' c rnensch heeft daarop een heilig en onvef" vreemdbaar regt. Slavernij nu krenkt b* heiligste der regten en vernedert daarbij »' c alleen den slaaf, die tot koopwaar wordt Vl ' r ' 1, maar ook hem, die slaven houdt cl ' verkoopt, of op eenc of andere wijze slai verdedigt. Want hoe of op welke gronde* zou hij voor zich zelven aanspraak kiinn'j maken op een regt, dal door hem wordt onU c ? aan ecnen natuurgenoot, een wezen even : "' hij uit Goda band gekomen mei dezelfde vC ' mogens, bewegingen en regten? I >e bepaling van het nieuw, in 1854 *''", de Nederlandsche wetgeving tot stand gebw reglement op het beleid der regering in ï* derlandsch tndië, krachtens hetwelk ') op " f ' 1" Jamiarij 18'iO de slavernij in geheel Ki ;( " landsch ludië moei hebben opgehouden, vr ' ilicnt dus : r i(iui(' toejuiching. VVani al zij '' dat voor Java, waar <lc sterkte der sla\ volking niet veel meer te beteekenen bai 1 gel niet van dat aanbelang meer " u \ schijnen, hij is het des te meer voor de '* tenbézittmgen. Buitendien men vergi-te '"'. d:it, zoo lang er nog maar cru slaaf mi men het wettelijk bestaan van slavernij huldigen; en voor de ontwikkeling ii' Nederland toevertrouwde bevolkingen '"' In-I een verblijdend voorteeken zijn, dat c ', der eerste vruohteu van de inmenging | Nederlandsche wetgeving in den j i ns Indische /aken is geweest eene voor be*j dier bevolkingen afgelegde plegtige \c-ikl ;l ', omtrent het onschendbaar regt van den )"' op zijne vrijheid. \\ aar eenmaal eene v ' I ving zich zoo stellig heeft verklaard, k:'"j. zonder mei zich zelve in tegenspraak '' men, niei blijven stilstaan op den \vi losmaking der banden, die de vrije ont* 1 I t:ii' ■ ran gansche bevolkingen beleminei* 1 verhinderen. De ordonnantiën van den Gouverneur' d raal van Nederlandsch Indië van L 4 Jul'j doch gepubliceerd onder dagteekenin 22" dier maand en snij .\ J . 46, 47 ■ genomen in het Staatsblad van A* |l Indiê, bevatten, behalve de regeling xt *j cijfer der aan de eigenaren van slaveO <) Zie nrt. 115 van ilal reglement, t« lift Staatsblad mm NtdfrlandtcJi hidiï, N- ' JA. 642
bennen vergoeding, en Je maal regelen ter uit v °erinï, de bepaling: I°. dat op Java en Madura, uiterlijk op don negentigsten dac; ad de uitvaardiging der daartoe betrekkelijke ordonnanlie, dus op den 20" Octobcr 1859, de sla vernij is afgeschaft, 2°- dat voor die afschaffing de termijn in de buitenbezittingen zal zijn uiterlijk de l e Januarij IS6O, en 3°- dat ook de perkhooriglicid op het eiland Banda is afgeschaft op middemaolit tus schen den laatsten December 1859 en den eersten Januarij ISOO. Volgens de hevolkinsstaten van 1856—1857 edroeg het getal lnfeigenen op Java en Al <idnra : 1854 in de Gouvernement! residentiën. . 9.3 GS ') r „ Vorstenlanden.. 48 op het eiland Madura. 22 9,138 ' n 1554-. Inlandscho bevolking: in 1855 in de Gouvernement* residentiëu. . ,8,653 •) * i, Vorstenlanden., 29 op het eiland Madura. 31 8,713 u 1856 in de Gouvernements residentiëu. . 5,166 3 ) » » Vorstenliuulcm.. 22 op het eiland Madura. — 5,188 > 1857 in de Gouvernemeuts reaidentiSn. . 5,211 *) ii ii Vorstenlanden.. 13 op het eilan**ladura. 36 5,960 Aan het einde gekomen van onze beschou wingen betreffende de verschillende riën van bevolking op Java en Madura, laten wij nog cene bijeentrekking der verschillende daaromtrent gegeven cijfers, ter bepaling vau de sterkte der totale bevolking, volgen: a. in de Gouvernements residentiën op Java, onder de onmiddellijke leiding v;m 's Gouvernements ambtenaren 8,252,546 b. op de partikuliere landen in die residentiën. . . 846,720 r. in do Vorstenlanden 985,875 10,085,141 <J. van bet eiland Jladura 310.3G9 10,395,510 Europesche bevolking: a. op Java 18,047 *. , Madura 424 ———— 18,471 lic bevolking: n. in de Gouvernements residentiën op Java. . . . 110,938 b. , „ Vorstenlanden 4,357 e. on liet eiland Madura 7.9G7 129,202 Arabieren en andere vreemde Oosterlingen: a. in de Gouvernement* residentiën op Java. . . . 18,564 6. „ „ Vorstenlanden 701 e. op het eiland Madura WJ- 29,209 Te transporteren 10,572,452 Mjg ■ van 7 > 512 >" '•'■ retid«nii« B«t»vit, on s '1 de overige residenticii. I .Bl9 l)aarVa " C ' B3l in ' lu "■sidentic Balavin, en ln de overige residenticu. *•»»« 3,3 t:s ni do teaidentie Bttaris, on in de overige residenticn. Het groote ver schil tusscheu dit en rle voorgaande jaren wordt toegeschreven aan vroegere foutive opgaven. «) Daarvan 3,534 in de residentie Batavia, en 1,077 in de overige residentiën. JA. 41» 643
Transport 10,572,452 Lijfcigenen of slaven! ii. in de Gouvernements residentiën op Java. . . . 9,303 b. u u Voretenlanden 48 r. op het eiland Madura 22 9,438 Totaal 10,681,890 in 1555. Inlandschc bevolking: a. in de Gouvcrnements residentiën op Java, onder de. onmiddellijke leiding van 's Gouvernements ambtenaren 8,502,303 b. op de partikuliere landen in die residentiën. . . 877,771 c in de Vorstenianden 1,010,771 ] 0,390,905 d. van het eiland Madura :;:i7, ( J~'S 10,728,833 Europeschc bevolking: a. op Java 15.452 b. „ Madura 40G 18,853 Cliineschc bevolking: a. in de Gouvernements residentiën op Java. . . . 121,072 b. , „ Vorstenianden 4,693 e. op het eiland Madura 7,290 133,(555 Arabieren en andere vreemde Oosterlingen: a. in de Gouvernements rosidentiün op Java. . . . 15.819 b. n r Vorstenianden 709 r. op het eiland Madura 0,571 2C.099 Lijfeigenen of slaven: a. in de (iouvmicmcnts residentii'n op Java. . . . 8,0511 b. r „ Vorstcnlundon 29 r. op het eiland Madura 31 8,713 Tutaal 10/JHVISS in 185 G. Inlandschc bevolking: a. in de Gouvernements rrsidentirn op Java, onder de onmiddellijke leiding van 's Gouverucnicuta ambtenaren ' 5.739.5G0 4. op de partiknliere landen in die residentiën. . . 969,977 c. in de Vorstenianden 1,015, "U 10,725,123 d. van het eiland Madura 80,16} ll,10B,87« EuTOpnehe bevolking : a. op Java 19,021 b , Madura 410 , 19,431 l raußporteren. . . 11,124,71° JA. 644
Transport 11,124,710 Chincschc bevolking: a. in de Gouvernements residentiën op Java. .. . 123.556 b. ii u Vorstenlanden 4,953 e. op liet eiland Madura 7,210 135,749 Arabieren en andere vreemde Oosterlingen: a. in de Gouvernements residentiën op Java. .. . 18,536 b. i, n Vorstenlanden 712 c. op het eiland Madura 5,655 - 24,903 Lijfcigcncn of slaven: a. in de Gouvernement» residentiën op Java. .. . 5.16 C b. ii * Vorstenlanden gg c. op het eiland Madura Totaal 11,290,550 in 1857. Inlandsche bevolking: a. in de Gouvernements residentiën op Java, onder de onmiddellijk! leiding van 's Gouvernements ambtenaren 9,016,743 b. op de partikuliere landen in die residentiën. . . 989,006 c. in de Vorstcnlaudcn 1,018,862 11,034,61] d. van het eiland Madura 380,985 18,405,596 J'airopcschc bevolking: a. op Java 19,923 b. , Madura 408 20,331 Cliinesche bevolking: a. in de Gouvernements residentiën op Java. . . . 126,267 b. ii f Vorslenlanden 4,994 c. op het eiland Madura 7,095 Arabieren en andere vreemde Oosterlingen: a. ia de Gouvernements residention op Java. . . . 15,758 b. ii ii Vorstenlanden 776 c. op het eiland Madura 5,051 24,615 Lijfeigcnen of slaven: a. in de Gouvernements residentiën op Java. . . . 5,211 b. „ „ Vorstenlanden 13 e. op het eiland Madura 36 5,260 Totaal 11,594,158 J»^ aniit Wijkt, dat. dn totale beyoliing van "310r Cn iw ' ur; v is vooruitgegaan m LB6B mei " !(j8 zielen of 3.10 "/„ op het cijfer van 1854, in 1556 met 374,392 zielen of 3.43 »/ o op het cijfer van 1855, en in 1857 met 303,608 zielen of ;>.69 °/„ op het cijfer van 1856. ' JA. 645
De handel en scheepvaart op en van Java, de produktie verkregen door het kultuurstcl sel eu de geldelijke resultaten, daaruit voor 'slands financiën voortgevloeid, zijn reeds in het artikel ÜScderlandsch Indië behandeld, eu kortheidshalve kan dus verwezen worden tot de aldaar omtrent een en ander medege deelde becijferingen en beschouwingen, terwijl wij hier nog ■willen stilstaan bij andere onder werpen uit het oogpunt van hun belang voor de iulandsche bevolking, zoo als de rijstbouw, de landrente, do klappcrteelt, de veestapel, en de resultaten, die het kultuurstelsel voor haar in de laatste jaren heeft gehad. Ten overvloede moeten wij opmerken, dat hier meer bijzonder sprake is van dat gedeelte der inlaudsche bevolking, hetwelk onder de meer onmiddellijke leiding van 'sGouvernements ambtenaren staat, — niet uitsluiting derhalve van de bevolking der partikulicre landen, der Vorstenlanden eu van het eiland Madura. De sterkte dier bevolking werd hierboven ') berekend: in 1354 op .... 8,252,540 zielen , 1855 ».. . . 8,502,303 , , 1856 „ . . . . 8,739,560 „ , 1557 „ . . . . 9,016,743 , terwijl liet getal der landbouwende huisgezin nen wordt gezegd te hebben bedragen: in 1854 1,257,704 „ 1855 1,268,147 „ 1856 1,246,88fi , 1857 1.265.473 Het verminderd cijfer der huisgezinnen in de twee laatste in vergelijking met die dei twee eerste jaren, in weerwil van de toene ming van het zielental der bevolking, moet daaraan worden toegeschreven, dat in de beide eerste jaren 1e zamen worden opgegeven de landhouwcnde huisgezinnen m<t en tender vol den, terwijl th: cijfers der twee laatste jaren slechts het getal geven der huisgezinnen in liet bezit van velden. liet juiste getal der huisgezinnen toni» vel den, in 1864 eu 1855 ten onregie begrepen onder het cijfer der landbouwende huisgezin nen, wordt niet opgegeven; maar wij hebben alle reden om het er voor te houden, dat wij niet ver van de waarheid zullen blijven door aan te nemen, dat dat getal hceit bedragen: in 1354 32,000 en , 1555 32,700 Wanneer wij daarmede de reeds gegeven cijfers reduceren, eu zonder dat is het onmo gelijk, om eenigzina op waarheid gegronde be rekeningen te maken, dan zo» het getal laml bouwende huisgezinnen mitsdien hebbeu bc drageu : in 1854 1,225,704 ,1855 1,235,447 , 1556 1,846,886 , 1857 1/258,473 Op die cijfers zullen wij onze verdere bere keningen baseren. De schrijver der reeds aangehaalde hoogst belangrijke verhandeling over do Rijst ') neem' (pag. 22) voor het getal zielen per huisgMi» aan het cijfer van vijf. Dientengevolge z° u de sterkte der landbouwendc bevolking » lC ' velden geweest zijn: in 1854 .... 6,128,520 zielen » 1855 .... 6,177,285 , , 1856 .... 6,284,430 » , 1857 .... 6,292,365 , en die der niet landbnuwendo bevolking, n lC ' inbegrip der landbouwemlu buisgezinnen zond* 1 velden: in 1554 .... 2,124,026 zielen , 1855 .... 2,325,128 , , 1866 .... 2,506,480 , „ 1857 .... 2,724,378 , Zonder op behoorlijke gegevens eene w*. juiste berekeaiag te kunnen geven, moeten tf " erenwel opmerken: I°. dat zoodoende de cijfers der niet l» 1 bouwende bevolking ons toeschijnen " l ten alle verhouding groot te zijn, d»* gelafiMi, . 2°. dal, l)ij cene berekening op dien v °'' verreweg de grootste vermeerdöj™ ru bet zielental zou Ijlijkeu ie ' IC 'i e plaats gehad onder de niet landbouw' 6 " bevolking. De uitgestrektheid van de velden der l"" 1 boawende bevolking bedroeg: O' kol. 'i Retdi hii'ilinnn vermeld p.ig. 61S, 2' *°' JA. 646
in 1854 .... 1,918,531 7 / 40 houws » 1855 .... 1,983,430 , • 1856 .... 2,011,854 , » 1857 .... 2,048,49874 tta t is per huisgezin: iv 1854 . . . • l- 5 7 bouw , 1855 .... 1-60 , , 1856 .... 1-61 ' . 1557 . • • • 1-62 „ Van het totaal der velden waren: I°. door do bevolking beplant voor eigen kuituur: in 1854 1,G48,443"/ S4 bouwsof 85.60°/ 0 , 1855 1,715,830 , i 86.51 «/„ , 1856 1 )l,817,004 1 / 4 , » 90.47 °/ 0 , ISS7 1 ) 1,829,971 „ , 89.55 «! 0 dus per huisgezin: in 1554 . . . • 1.34 bouw , 1855 .... 1-39 „ „ 1856 .... 1-46 , , 1857 .... 1-46 , 2°. ten behoeve der Gouvernements kultu res afgezonderd: in 1854 63,868/8 bouws of 3.33 % , 1555 fi3,421 , u 3.19 „/„ , 1856 62,7<57'/ 4 » * 3.12 °/„ , 1557 3 ) 66,904 - , 3.27 °/ 0 3". en onbeplant gebleven i in 1854 206,21 S 6' bouws of 10.75 °/o „ 1855 204,179 * , 10.30 »/,, „ ISSG 131,153'/ a ' ' f.53% „ 1857 146,023'/, . , 7.17 °/ 0 Uit de voorafgegane berekeningen blijkt: I°. dat met de vermeerdering van het t?e tal huisgezinnen ook toegenomen is de uitgestrektheid der velden; 2°. dat gemiddeld per huisgezin de uitge strektheid der gronden met elk jaar, lioe weinig ook, is toegenomen; 3°. dat ook toeneming heeft plaats gehad van hetgeen voor eigen kuil ux is be plant, en daarentegen vermiiuloi ing van het onbeplant geblevene, terwijl 4°. in het afgezonderde voor 'sGouvcrne ments kultures weinig verandering heeft plaats gehad. Van de door de bevolking voor eigen kui tuur bebouwde gronden wordt de produktie, berekend in pikols padi, gezegd te hebben be dragen : in 1554 .... 28,259,152 pikols „ 1855 .... 29,037,273 , , 1850 .... 32,844,135 , , 1857 .... 31,434,214 „ ri.jstbouw is uitgetrokken als in de residentie Ba zelen voor de Gonvernements kult mes te zijn ge bruikt; terwijl uit de verschillende koltnonUten van dat jaar blijkt, dat men in de gezegde resi dentie liccft geluid: Voor de indigotcclt 8,4355/ g bouwa „ „ tl.ee , 587'/ s „ „ „ kaneel „ «»« .__ Te zamen. . . . 'J.419V8 bouws In do 3 voorgaande jaren is het getal bouws in Bagelen voor de Gouvernements kultures afgezon- Serd, Tolgem de staten van den rijstbouw, geweest als volgt: in 1854 .... 0,749'/ s bouws 1553 .... 10.G19 , 1886 . . • ■ H,547/4 „ eu volgens de kultuurstaten: in 1854 .... 8,708'/ s bonws „ 1555 .... 8, ( J22'/ 6 „ „ 1850 .... 9,2245/ 4 „ Over liet alkicinccn viudt men in de slaton nog al aanzienlijke vcrschilltu. ') In de cijfers voor de jaren 1856 en 1857 van voor eigen kuituur beplante velden zijn voor Je Cc 't van tweede genassen begrepen: in 1850 .... 158,141 bouws » 1857 .... 187,7ö4V. ~ ''e vnn de gronden door de bevolking voor * n kuil uur bebouwd, met padi beplant zijn ge iden : in lSófi .... 1,fi59,7ri0V 4 bninva » 1857 .... 1,648,216»/, „ »*■ ' 1C r ' jfcrs ' llM ' '" IS5i C " llNr ' 3 ''"'" <1C '"' I)o K vr '" r ci K c '» kul'uur gebezigde valden zijn Vo 0;?st w i>:irsi-]iijnlijk ook begrepen jeworden die r tweede gewassen; niaur vnor die beide j:iron •lp" 1 *' e ofllci(ile staten van den rystbouw ge«D« 1 ltBi "g. zoo ala voor de jaren 18ÜG en 1857. tn,, ' let getal bouws, iv 1«7 voor de Gouverue y^ ls Cultures afgezonderd, schijnt foutief te /ijn. v»b 'J'- °" S "' Ct l)CI ' li( '? 1 -'" ''S* ' ]k follt '" llctc 'J fcr '3,05i 3 / 4 bomvs, dat iv ilcu itiat van den JA. 647
dat is per huisgezin: in 1854 . . . . 28.04'/, pikols ~ 1855 .... 23.50 r „ 1850 .... 26.84 „ ,1867 • • • . 24.98 , on per bouw: in 1854 17.1 4 pikols „ IS 5 5 10.03 , „ 1850 •) 13.04 „ , 1557 ') 17.09 ,__ Daaruit blijkt: l. dat per huisgezin de produktie eenigzina toenemende ia geveest , hetgeen aan niets anders kan worden toegeschreven, dan dal de gronden der bevolking Lu het . maar in liet bijzonder de bebouwde, gemiddeld per huisgezin ook vermeerdering hebben ondergaan, 2°. dat daarentegen per bouw de produktie hoogstens stationair is gebleven, zoodat dit niet wijst op verbetering van kul tuur. De gemiddelde produktie der 4 jaren is geweest 17,2' J pikols per bouw. Daarvan zijn de jaren 1-864, 56 en 57 beneden, en slechts het jaar ISSG boven dat cijfer geweest. Ter beoordeeling, in hoe vér de gemelde pro duktic voor de voeding der landbouwende be volking voldoende zij geweest, dienen drie a in bet oog te worden gehouden: ir. de behoefte per gezin, b. wat ieder gezin kan gerekend worden aan paili over te huilden, na aftrek van hetgeen daarvan moet won] en afgestaaß voor snijloon en bcuoodigd is voor zsfU' padi, — en r. hoeveel ilc padi nun gewigt verliest bij het stampen of de ontbolstering. In de meermalen aangehaalde verhandeling ocer de Rijst (pag. '22) wordt de jaarlijksch* behoefte aan rijst voor een gezin van vijf zie* lcn gesteld op 24 pikols. Indien de schrijv 6 * daarmede bedoelt gepelde r?jxi (hetgeen m* duidelijk blijkt), dan schijnt ons dat cijfer een'?' zins hoog te ssijn. Wij voor mis meenen, d*> gemiddeld voor een huisgezin benoodigd zO u '> katti's per dag of ruim L 8 pikols in hel jatf' Wai het suijloon aangaat, door den bedoel' den schrijver wordt het (pag. 20) gesteld °P l /s van hetgeen ieder heeft gesneden, w voegt er bij, dal in Bommige gevallen de ■ a ' beider zich tevreden moei houden mei een ze*' de, een achtste, ja zelfs een tiende en Iwaalw* Het is moeijelijk om hier tot eene juiste l> e ' paling te komen, omdal hei snijloou niet won" ten over hel geheele produkt, maar allee" van liet met geene mogelijkheid te constatcr 6 " Ite, waarvoor de behulpzame hand is sicbc den. .Men zal zich echter niet aan overch schuldig maken door aan te nemen, dal di voor den landbouwer 6 "/„ of HOg geen z ' y tiende van het geheele produkt verloren g»* Ook het verlies bij de outbolsteriug va padi is mi bepalen. I i doel»; jver stelt (pag. 22), dal. 15 pikols ende 987'/j Ned. ponden '), uitleveren " )111 Ned. ponden ol . l>ii zou dus Ji'''' r ' komen op '/is verlies, ün.s komt dit evei)ï cC te hoog voor. Het is er ver af, dat elke pikol pfldi J 8 p-dijk gewigt aan gepelde rijst uitlevert. l . vindt daarin, even als bij de \ cucliül l '"'.. isoorten hier te lande, ecu groot vei.- ( .■ in gewigt, en, hoe gebrekkig bet BtumpC 1 ontbokteren door de Javaansche vrouwen " . geschieden moge, inch scbijut ecu verlies °;.. het geheel van '/ 15 of 46 "/„ niet aanneni»'} Door dat verlies evenwel gemiddeld op te stellen, vrecaen wij niet ons bloot Ie st«" aan de beschuldiging van overdrijving ' : J- ') Hierboven is rcsds gezegd, dat het yctal bouws, niet pudi beplant, is geweest: in 18öG .... 1,650,770/* bouws .... 1,642,216'/, „ Over die gctalleu berekend, i= <lu proüuktie per 1 st: in IRSC. .... 10.7' J pi: „ 1557 .... 19.14 ~ Wij behoeven namnvclijks te doen opmerken, ilat de opgegeven produktie per bouw voor de jaren 1864 en I juist kan zijn, onnl.it bij de 1 over (liv jaren 'l<' hoeveelheid bouw», vooi knltuur iluor <ii' bevolking beplant, wordi op ■ i daar itbouw, hoeveel vuor de teelt van gediend ') Ti aangehaalde plaats >UaJ 787'/a N ei '"'„. den, maar • ïit mag »cl voor cena drukfout ë ilcn worden. s ) Men wt'tli' iiicl, dat er liior gcenekw e '; j \an betgdon liij eene bohoorlyko peilingd< moeten nitlevcron, uiaar van hetgeen bij di werkelijk '"" V i I ki■ JA. 648
Zoo (loonde zou men mei opzigt lot de ver kregen produktie komen tol de volgende re sulhiten voor ilc kuilbouwciulc bevolking. in 1854 produktie pikols 28,259,152 uf voorsuijloon O'Voof n 1,695,549 blijft aan padL . pikols 26,563,603 af verlies l>ij de pel ling 35 6 /o of. . . ,_ 9,297,261 rest aan gepelde rijst pikols 17,200,3412 voor de voeding van 1,225,704 huis gezinnen, of ongeveer 14.0S 1 /: pikols per huisgezin. * 1855produktie pikols 20,037,273 af voorsnijloon0 n /„of_*_ 1,7 I blijft aan padi. . pikols 27.295,037 af verlies bij de pel ling 86 "/„ of. •• > 9,553,203 rest aan gepelde rijst pikols 17,741,77-'! voor de voeding van 1,235,447 huis gezinnen, of ongeveer 14.36 pikols per huisgezin. 56 produktie pikols 32,844,^35 af voorsnijloon6°/ o of „ 1,970,648 blijft aan padi. . pikols 30,873,487 af verlies bij de pel" liug 35 "/„ of. . . , 10,805,720 rebt aan gepelde rijst pikols 20,007,707 voor de voeding van 1,246,886 huis gezinnen, of ongeveer 10.08 pikols per huisgezin. • 1857 produktie pikols 31,484,214 af voorsnijloon6°/oOf » 1,555,053 blijft, aan padi. . pikols 29,549,161 af verlies bij de pei ling 35 % of. . . , 10,342,206 rest aan gepelde rijst pikols 19,206,965 Voor de voeding van 1,258,473 huis gezinnen, of ongeveer 15.20 pikols per huisgezin. Gemiddeld heeft dus een landbouwendhuisge zi « voor zijne voeding aan gepelde rijst gehad: in 1854 .... pikols 14.08 1 /, » 1855 .... * 14.38 1856 .... » 1' 1857 . • » 1- Wanneer men de over de vier jaren aan de landbouw ende bevolking aan gepelde rijst overgebleven totale hoeveelheid te zanten op l D verdeelt met liet: totaal cijfer der lanu bouwende huisgezinnen, dan blijkt het, dat ge ld ecu huisgezin niet meer liceft gehad dan 14.96 pikols 'sjaftra. Is deze uilkomst voor de voeding der land bouwende bevolking, waarvoor wij de jaarlijk schc behoefte van een huisgezin op het gewis niet 1e booge cijfer van JS pikols hebben ge steld, reeda ongunstig, nog slechter vaïi de be rekening uil, wanneer die gemaakt wordt over ■'leelc liier geconcerneerde bevolking, welke hierboven ') is opgegeven: in 1854 op .... 8,253,646 zielen » 1555 „.. . . 8,502,30:5 , , 1856 , .... 8,739,860 , „ 1857 • . . . . 9,016,743 te zomen. . . .'M,511,512 zielen of gemiddeld 'sjaars 8,027,878 zielen: Do lotalc produktie toch heeft bedragen: in IS.VI .... pikols „ 1555 .... 89,037,373 v 1856 .... 38,844,135 „ , 1857 .... 81,434,214 , te zamen. . . 121,574,774 pikols of gemiddeld 's jaait,. . . . 30,393,091 pikola Wanneer men daarvan af trekt voor verlies bij de pei ling 35 »/„ of. 10,637,793 , dan blijftaangepelderijstover 19,755,90] pikola voor tic voeding van 8,827,878 zielen of on geveer 2.29 pikols per hoofd, terwijl o.üO pi kols daarvoor niets te veel is : ). I) Pag. 040, 1« kol. ') Aan inlandschc, vrouwelijke zoowel aU mnn nclijkc, volwassene en niet volwassene bedienden, wanuecr zij, gelijk meestal het geval is, voor hunne eigene voeding moeten Borgen, wordt, behalve het loon, op Java gewoonlijk e'eu kalti rijst per «lag verziekt. Dit is dus 3.G5 pikols in het jaar, waarbij nog komt, dat voor die bedienden nog het een en ander overblijft van de tafel hunner mees ters. Voor de voeding van <lc Javanen (kinderen zoowel als volwassenen) is dus 3.G0 pikols rijst in het jaar per hoofd niets te viel. De rijst i» het boofd voed.icl, dat 's ochtends, 's middags en 's avouiL ge nuttigd wordt. JA. 649
woont een Christen perkenier met zijn huisgc -2111 • zijne slaven en de Gouverncinents-ban nelmgcn, die het gewag moeten inzamelen en de perken in orde houden. De bevolking op de perken vau dit eiland wordt in 1856 Opge- BWOi sterk te zijn 1,881 zielen. De eerste af l"'ikiiig der muskaat-tuincn had in 1627, op ' ls( van den Landvoogd Vlak plaats. De (:e rste perkeniers ontvingen perken op schuld, " lc zij uit de winsten aflosten. Het grootste der perken bedraagt 3,000 vierkante roeden en 'evert jaarlijks ongeveer 32,000 ponden noten en 8,000 ponden foelie op. In 1855 bedroeg J™ produktie der Bandasche eilanden Neira, Y r(l() t Banda en Pocloc-Ay 123,380 pon dt! 'i foelie met 2,408 ponden gruis, en 401,040 JJ'J'ideu middelbare, 70.12 S ponden magere eu "6,858 ponden gebroken notenmuskaat. Er Wordt op Banda ook ngo en palmwijn gewon neu - Dit eiland is arm aan dieren; men heeft r eenige wilde Kwijnen en herten. De vee- Sia l"'l Instond op het einde van 1854 uit 189 J" u >Klercn, 154 geiten, 133 schapen en 57 var- Het Gouvernement skantoor is aan de Noord es 'zijde des eüands gelegen, alwaar de foelie |' lM Hsk:uil, van de perkeniers ontvangen worden. P eenigen afstand van hiel ligt eene batterij, .'." n et de versterking, welke aan de over- J ||( -' op bel eiland Goenong Api ligt, de zee- p il( '" zoodanig bestrijkt, dat aan ieder schip liet '"""•iizeilen kan belet worden. ( j. "'' landingiplaatl is aan den voet eens bergs, '" 'nen langs drie honderd dertien uitgehou ,J" trappen, zelfs te paard, kan bestijgen. <Ul de helling van dien berg ligt de stad ]~ j." Hr ', beoosten den trap ligt het, verval '"'' Sollandia. In de nabijheid van ilit fort iiiii ' '"°'' ( ' puinMteen gegraven, waarvan men wen*" r " l "' <)1 " '''' hiii/ru maakt. Al de geliou , . zoo partikuüere als publieke, hebben door m ls:> - Beweldig geleden, doch , s '" 1858 waren krachtige maatregelen (.p'"j! 1( '" tl)( ' 'I.Tzelver herstel.' De handel ia eèn a '"'' 1 l> " luill " i ' I '' ll ' l •i" (1 ° behoefte aan '""k'plaats is in 1855 voorzien door de W 8 '?" V!lu eraw '' ;l/ -' ir ' ll:l; ' r vn »'!- rr «Hes bod s^ra tcn te koop moest worden aaiiLre- Vrii| CU ' I)l ' lluvi '" Vlul Bsnda is in 1854 tot ncel iV ° ' leu Kl ' sill( ' ut pu lv ' ( vo '' ll( ' r I°- rs ' l( vi U(1 ' t lH ' a "nrende tot het plaatselijk bestuur, titio mCT ' * M '"'"''dlilaats eenen raail van Jus illl l;iar CU t° Ile VVITS ' '" IiowllllklumT ; terwql p re( j|, °°*- de standplaats is van eenen vasten aut tl « Hervormde Gemeente, en er eene Gouvernement* lagere school met ccnen Eu ropcschcn OndarwijSH! Eu ceucu Kwcekeling gevestigd is. Banda, koraal-eilandje in do Indische zee, bij Sunmtra's Westkust, nabij I'adang. Banda-eilanden, zie: Bandaschc ei landen. Bandalan, kaap aan do Noordkust van het eiland Bali, op 115° 18' O. L. Bandan, dorp op het eiland Bali, rijkßangli, bij den berg Bator. Banda Neira, zie: Ncira, eiland en stad. Bandang, eilandjes in den Molukschen Archipel, residentie Band», tot de Kei-eilan den behoorende, ten Noorden van Klein-Kei. Bandangan, dorp op Java, residentie Rcm banir, regentschap Renrbang. liet is liefelijk gelegen en overschaduwd door kokos- en lon <ai hoornen. Bandan Kaboen, dorp op Java, adsis tent-residentic Krawant;, distrikt Krawang. Bandar, riviertje op de Westkust van Su niatra, adsistent-residentic Benkoelen, landschap Kawor. Bandar, dorp op de Westkust van Suma tra, adsistent-residentic Benkoelen, landschap Kawor. Bandar of Sekocnicr, hoek aan de West kust van Sumatra, adsistent-residentie Benkoc len, ten Zuiden der Kawor-baai. Bandar, dorp op Sumatra, residentie Pa lcinhuiig, distrikt Ampat Lawaag. Bandar, dorp op Bumatca's Zuidkust, in de Lampongsche distriktcn, aan de rivier Toelang J avang. Bandar, dorp op Sumatra's Zuidkust, in do Lampongßohe distriktcn, au de rivier Raram. Bandar, zie: Bandar Goeniwang, dis trikt. Bandar, dorp op Java, residentie Pekalon fruii, rogentaohap Pekalougan, distrikt Bandar Goeniirang. Bandar, dorp op Java, residentie Pekalon gan, regeataohap Batang, distrikt Keboemen. Bandar, dorp op Java, residentie Pckalon pnn, Batang, in liet Zuiden ren het distrikt Sidajo. Bandar, dorp in Boraéo's Westerafdecling, distrikt, Mclawi, aan de rivier Melawi. Bandar, rolsteenbank in de rivier Mebnri, in Boraéo't Westorafdeding, distrikt MeLnrL Bandar of Bandjai Baloe, gebergte op Bornfo, in de residentie Baadjennasin, Het verhefl nota tot eene hoogte van 1,000 voeten en «unit gecegd te beitaaa uit dioriet, ser pentijn, sicnit, kwarts, enz. BA. 5 65
Wel wordt in de ministeriele verslagen ge zegd, dat men aan de opgaven omtrent de rijstproduktie niet genoegzaam vertrouwen kan schenken, en, aangezien op die produktie de aanslag der bmdre&teo geschiedt, is het ook zeer aannemelijk, dat van de zijde der inland sclie hoofden en de bevolking geene opgaaf is te wachten, die niet beneden de werkelijk heid zou zijn. Wanneer men evenwel daarte genover stelt, I°. dat wij in onze berekeningen mul rent de behoefte aan voeding ook eerder be neden de werkelijkheid, dan er boven zijn gebleven, 2°. dat nog niet eens in rekening gebragt is hetgeen er bcnoodigil is aan raaipadi, dan gelooven wij niets te veel te zuigen, dat om aan een en audei behoorlijk 1c kunnen vol doen, ongeveer 20,000,000 pikols padi meer in het jaar zouden moeten geproduceerd wor deu. Het is niet waarschijnlijk, dat, wij zeg gen niet eene zoo groote hoeveelheid, maar zelfs de helft, ja een vierde er van zou kunnen verewegen of te weinig opgegeven worden. De aangetoonde resultaten wijzen, dunkt ons, op de wenschelijkheid, om door alle ge paste middelen niet alleen de teelt, maar ook de peiling 1e verbeteren. Uitbreiding toch der teelt is moeijelijk an ders te verkrijgen dan ten gevolge van toe neming der bevolking, en dit is iii zekeren zin geene uitbreiding, daar zij met die toene ming steeds gelijken tred houden zal. Wij hebben gezien, dat in 1857 voor eigen kul tuur gemiddeld nagenoeg l/s bouw per huis gezin wordt bewerkt. Ben Javaansch huisge zin wordt gerekend 2 of hoogstens 2/2 bouw voor zijne rekening te kunnen nemen, maar dan moet het daaraan zijnen tijd onverdeeld kunnen besteden. Bij de vele werkzaamheden, die de bevolking, zoowel voor zoogenaamde heercudiensteu, als bij de verschillende Gou vernemenls kuil nies te presteren heeft, zal hel uiterst moeijelijk zijn, om van haar de behoor lijke bewerking van meer dan l/j bouw per huisgezin te verwachten. Verbetering van kuituur wordt dus van het hoogste belang, en daartoe z;il wel in de eerste en voornaamste plaats cene behoorlijke bemes ting der gronden in aanmerking dienen te ko men. De bergen op Java, vroeger zoo bedekt met Douchen, waarvan het. afvallend gebladerte enen rijken ÜMNM vormt, die door het. afstroo mend water medegevoerd eene heerlijke bi ting geeft, beginnen daarin meer en meer te kort (c schieten, en op vele plaatsen is het afstroomciul water als bemesting onvoldoende, om te voorzien in de uitputting der gronden zoowel door den rijstbouw /.elven, als door de teelt van tweede gewassen en vooral door de Gouvernenients kultures '). Ongelukkigerwijs is de Javaan ingenomen tegen alle andere bemesting zijner rijstvelden, en de meeste ambtenaren, aan wie de leiding der bevolking in zaken van kultures is toever trouwd, schijnen in die vooringenomenheid te deelen. Kou het onredelijke van dat vooroor deel, — want meer dan dat gclooven wij niet dat liet is, — al niet op duchtige gronden woulen aangetoond, zoo zou men BOg kunnen wijzen op de resultaten, door de indigo-onder nemingen in de residentie Djbkdjokarta ver kregen. Daal is voor den verbouw van indigo, eene teelt zoo uitputtende alt eeltige andere, cene zware bemesting aangewend geworden, WaarvOOl men noch kosten noch moeite ge spaard heeft. Daardoor heeft men niet alleen de produktie verdubbeld, maar de bevolking vaart er wel bij voor haren rijst bouw -). Daar voor geeft zij zelfs de voorkeur aan de zwaar bemeste gronden, die vooi de indigo-teelt heb ben gediend. Maar daar zijn het partikulieren, die de handen aan liet werk slaan, en voor wie meer of minder gunstige resultaten cene levensvraag zijn, terwijl met betrekking tot den Gouvernenients ambtenaar geldt het non res fiut agilur 3 ). Eer wij verder gaan, veroorloven wij ons nog eene opmerking. De Regering gaat in de behandeling van vele zaken, waaraan het belang der Javaanache bevolking naauw verbonden is, af op de in liohtingen van hare ambtenaren. Dit is zeer natuurlijk en vloeit uit den aard der zaak voort. Voor het minst zou het vreemd zijn, ') Hetgeen omtrent den rijstbouw voorkomt op blailz. 10—13 der merrmnliMi ungthMlde Verhan deling Over de Hijst, verdieut allezins gelezen te worden. •) Uit het omtrent die jiartikuliere indigotccU door den Controleur van Bxeii Houi nitgebrtf* Verslug, wanrvan melding is gemaakt in het <"" tikcl Ind 30, is gebleken, dat, hoezeer de inh» I sche bevolking op de gronden der pertikaliere on' ilernemcrs iinn rijstvelden niet zoo ruim liedi nld ' 9 < als de bevolking in de (ioiivcriienicnts residentie"' dit nadeel meer dan opgewogen wordt door ce» 1 grootere rijslprodiiktie. s ) Wij verwijzen tot hetgeen in gelijken zin red 1 isgezejrd in het artikel Indigo. JA. 650
x oo zij anders handelde. Onderttuschen is er 'ets, wat daarbij te veel over het hoofd ge zien wordt, eu waarop, met het oog Of de ver houding tussohen het Gouvernement en de iidandsehe bevolking, wel wat meer mogt gelet 'Orden. Aan de waarheidsliefde van t\cn Gou vernement s ambtenaar behoeven wij in niets te kort te doen, maar met dat alles is het niettemin waar, dat hij voor zijne kennis van eene menigte van bijzonderheden betreffende de be volking grootendeels afhankelijk is van de Hoofden, waarmede hij in de eerste plaats en bijna uitsluitend te doen heeft. Die Hoofden deelen tem niets mede, dan hetgeen zij kwijt, billen zijn, eu dat nog wel in hel licht, waar onder zij het belang der bevolking opvallen. geheel anders daarentegen is het met den par tikulier gelegen. Deze dringt meer door tot ( 'e bevolking zelve. Voor hem, veel meer dan *oor den ambtenaar, geeft de Javaan zich bloot. ■Terwijl hij in den partikulier gaarne iemand z ' (I t, die hel, wel met hem meent, kent hij den ai ubtenaar, legen wien hij veel te hoog opziet, Olr » ooit vertrouwen op hem te hebben, meer "'jzonder als den uitvoerder van 'sGouverne- m ents bevelen, en over het algemeen is zijne ondervinding niel van dien aard, dat hij 'sGou- V(; riieiucnts bescherming op prijs zou stelles. Het is niet Ie ontkennen, dat er onder de psrtikulieren menigeen is, die, door lage heb zucht gedreven, zich tegenover den Javaan Bc huldig maakt aan handelingen, waarover hij *ieh behoorde te .schamen; — maar er zijn ook v elen, die edeler handelen en, hun wezenlijk ••slang beter begrijpende, dat. niet beter meenen le kunnen bevorderen dan door hef belang \an Ct » inlamler niet uit het oog te verliezen. Hij ~*t alles komt nog, dat de Javaan, terwijl hij ln zijne aanrakingen met, den partikuliercn yUropcaau geheel vrijwillig to werk gaat, van <te| i ambtenaar altijd en niets anders dan bc clen te wachten heeft. Dikwijls ondervindt 'J daarvan wel is waar het, weldadige, maar • is niet genoeg om hem tot vertrouwelijk- Beu | uit te lokken. , -kn wat zullen wij nu EOggen van cene ver eerde rijst peil ing? üet bestaande staatkundig stelsel, waaron- r > om zoo te spreken, geen vinger in de "*™ kan woidcn gestoken zonder voorkennis toestemming van het Gouvernement, is ook jj 61 "' ov on als in zoo vele andere zaken, waarbij °? s t gewigtige belangen der bevolking zijn £ rr 'kketi, — eene belemmering. Dal ■■■ le, dal de Javaan ied , zelfs par onderneming, omdat hij haar beschouwt als op eu met 'sGouveruementa gezag tot stand gebragt, met wantrouwen begroet. Daarbij zijn die ondernemingen, — en wij bedoelen hier die, welke voor de riistpelliug zijn tot stand gekomen, — zoo niet allen, das tooh meerendeels op eenen te grooten voet ingerigt. Wij willen niet l)cslissen, of het zoo moet en niet anders kan zijn, — maai consta teren sleehls het feit. Moge al de Javaan ia hare onmiddellijke nabijheid gebruik maken van de gelegenheid om zijne rijst beter en voor deeliger gepeld te krijgen, — voor de meer verwijderden wordt zulks hoogst bezwarend, zoo niet ondoenlijk. Van daar dal cl ie ondernemingen, aangezien zij niet genoeg te doen krijgen om de groote kosten te dekken en eene redelijke winst 1e behalen, veelal eindigen met het opkoopen van en lul speculeren in rijst '). Zoo lang dit liet geval is, heeft men \au zulke iurigtingen weinig heil te wachten voor de bevolking, die over het algemeen ongaarne er toe over gaat, om zich van hare rijst te ontdoen -). Had men op Java cene klasse van Europea nen, die, ïich tevreden houdende met kleinere ondernemingen en kleinere winsten, niet op cene of twee plaatsen in elke residentie, maar op een aantal punten kleine pelniolcns op rigtte, eren als er hier te lande honderden van koorumolens zijn, waar een ieder in de nabij heid zijn mud koorn brengt, om het voor eene kleinigheid te laten vermalen, dan gewis zou de Javaan er langzamerhand loc komen, ge bruik te maken van de gelegenheid om, zon der veel moeite en kosten, zich een grooter en beter produkt te bezorgen. Doch zoo lang het zoo betreurenswaardig stelsel van bemoeije lijking, door de regering ten aanzien van de I) Aul de door den Heer van Hogkndorp te Kcdoug Soro, in de residentie Soerabaja, gevestigde onderneming van rijstpelling, moet zelfs eene soort van monopolie over eene vrij groote uitgestrektheid zijn verzekerd geweest. ») Welligt is hierin de reden te zoeken, waarom, gelijk reeds in eene noot op pag. 818, 2» kol., is vermeld, op verzoeken tot oprigting van rijstpcl moleni door de regering soms wordt gedifliculteerd. In dat geval moet men, hoezeer met de dadelijke reden van weigering eenigzins vrede kunnende heb ben , toch blijven afkeuren het politiek stehel, waaruit zulk een staat van zaken als liet ware voort vloeit. Buitendien blijft het voor de weigering, waar op wij doelen, (och nog iet-* vreemds, dat meu den EaropMin 4e ragunnii b handelsonderne ming weigert, terwjjl bui Ohinwea bet haudcldiijveu Icrd «unit toegestaan. JA. 651
vestiging van Europeanen gevolgd, wordt be houden, — zoo lang zal een zoodanig resultaat waarschijnlijk onder de pia vota kunnen ge rangschikt worden. Aan het einde van onze berekeningen en beschouwingen betreffende de rijstprodnktie op Java moeien wij nog doen opmerken, dat wij daarme.le niet hebben willen iiantoonen, dat- de bet olking liongcr zou lijden. Zoo slecht is liet gelukkigerwijs met de zaak niet sien de djagong en andere sur rogaten belangrijke hulpmiddelen aanbieden. Maar waar is het, dat do voeding der bevol king veel, ja Ie veel te wensohen overlaat, zoo dat men zonder overdrijving mag aannemen, dat de epidemische ziekten, waardoor zij van lijd tut tijd geteisterd wordt, zoo al niet haren oor sprong, dan toch hare hevigheid te danken hebben aan gebrek aan behoorlijke voedingsmiddelen. Hijst is het geliefkoosde en, naar liet alge meen gevoelen, ook het beste voedsel voor de bevolking. Voor haar welzijn zou het dua van liet uiterste belang zijn, dat de produktie, hetzij door verbetering der teelt, hetzij door eene terde peiling, zoo hoog kon worden op gevoerd, dat daardoor in de geheele behoefte werd voorzien. — liet voorafgegane kan strek ken tot bewijs, dat de rijstbouw op Java nog op verre na niet die zoo weuschelijke hoogte heeft bereikt. De aanslag der landrente, voor zoo ver bc trefl de voor eigen kultuiir door de bevolking bebouwde gronden, heelt bedragen: ') in 1854 . . . . / 7,f)78,82S „ 1555 . . . . , 7,890,006 , 1556 . . . . „ 8,614,644 r 1857 ....,» 8,014,802 De bevolking, in dien aanslag begrepen, telde: in 1554 1,049,090 huisgezinnen ;, 1555 1,058,905 , 1856 1,022,419 , » 1857 1,047,007 en dfc uitgestrektheid der gronden, door haui voor eigen kuituur beplant, bedroeg: in 1854 1,359,203 l »/ M bouw» » 1555 1,111,377 , 1850 1,329,357/4 , 1857 1,305,497 , llrt blijkt daaruit, dat aan landrcnte is be taald: a. per bouw : in 1854 . . . . / 5.63 „ 1855 .... , 5.59 , 1850 .... „ 6.48 , 1557 .... , O.GO A. per huisgezin: in 1854 .... ƒ 7.31 » 1555 .... „ 7.45 f 1556 . . . . , 8.42 , 1856 . . . . , 8.22 ') Residentie'sgewija berekend loopt de lieffii'S der landrenten ccci uit een, zoo als blijken kan uit den volgenden itaat, getrokken uit J e officiële mededeelingen. ') In de nu volgende berekeningen en beschou wingen zijn niet alleen Batavia, Buitcn7.org, <le Vorstcnlanden en Madora er buiten gelaten, maar ook de Preanger Regentschappen, «nar liet land rcntcnstclsel niet werkt, ah ouk Madiocn, Kcdiri, Patjitan en Banjoewangi, waar de kwijting van land renten in geld geen plaats vindt. Wel Inert men voor de rasidentiën Madioeo en Kcdiri opgaven van Jictive landrantan; maar het gean daarran in de regeriogsrenlagcn voorkomt, is 1c LDgOMikkeld, on niet te zeiden te onduidelijk en verward, 0111 die in de uu vulgondc berekenin gen op te nemen. ](ij ordo&naDtiiii raa B April 1858 (Staatsblad MM Nft/fr/amhch lmtië, N°. 4fi) en 9OctoberlBsB (Staatsblad van Nedtrlandteh Indië, N». 118) is evenwel ten aanzien van die beide residentien, nis ook van Patjitau bepaald, dat in die gawetteo de kwijting van laiiiliTiiteii in geld met ISS'J weder il worden. de resultaten van dien i ; ,I dus eerst kunnen blijken iv iati lagen, dan die tot uu loc in dru'.i »gn \crachcucn. •) Hij Je voorafgegane opgaaf van huisgezinnßOi die in de betaling van landrcnlcu zijn begrepe*' hebben wij geen e kans gezien, om liet cijfer de' huisgezinnen van dfl twee eerste jaren, zelfs m» a bij benadering (e verminderen mei het getal " e laodbouwendi haitgminnea zonder velden, die io ■' twee laatste jaren zijn weggevallen. — Van 'I** die vrij aanzienlijke verhooging in de in 1856 e en 1857 betaalde landrenten. — Indien voor '' c jaren 1854 en 1868 die landbouwcnde huisgezin"" zonder vela n door ons hadden kunnen worden aft e trokken, dan zou duaruit waarschijnlijk zijiigcblck 6 "' I°. dat ia de twee eerste jaren meer per h u ' gezin is betaald, dan volgens het hier "r gegevene het geval zou ziju geweest waardoor 2', de rahooging in de beide laatste J : ' r minder in 't oog loopend zuu zijn geworu 6 JA. 652
Hot produkt, waarover landrenten zijn ge- ' le ven, bedroeg in pikols padi: in 1864 .... pikols 20,884,248 , 1855 .... , 20,977,667 , ISSG .... „24 . 1557 .... . 23,174,116 De wwrdc v.in do padi kan, naar aanleiding van hetgeen in de regeringsTerslagen wordt yermeld onitrcn) de boogste en laagste prijzen '" hel behaudeld Ijarig tijdvak, per pikul ge st dd worden: *) in 1884 op .... ƒ 250 , 1855 „ . ...» 2.— „ 1866 „ ....;, 2.75 , 1857 r .'..., 2.S? 1 /, Volgena dio prijzen had dus het produkt, waarvan landrenteu z\]\\ geheven, e«ne waarde: in L 864 van . . . . / 62,210,724 „ 1866 »....» 41,955,114 , 1866 ...... 67,442,177 ,1867 // • ■ • • " 66,626,583 ) Ouder het drukken van dit blad ontving de factie het ministerieel verslag over 1858, waaruit . Ökt, Jut de aanslag der landrenten (ongerekend , e ''ctivu) had bedragen ƒ8,986,140.1 K welke som, over de in dat jnnr in den aansll) cijfer, van 1,280,222% bouws en 1,000,818 "■lbouwende huisgeiinncn, eene heffing geeft van vl S P°r bouw en van ƒ 8.98 per huisgezin. Iv ' '""d tot de o,) de vorige pagina (2« kolon j C|j Ven l>ecijferingen, schijnt de gevolgtrekking te \v"!" e " ( ' tnaill<t worden, B«t men weder op den ™ '■ "an opdrijving der landrentea. Ons komen die prijzen wel wat lioo? voor. Bee * men nagaat, dat, vol lierekenio- pen, die zeer laag zijn, minstens drie pikoh padi benoodigd zijn tot verkrijgin? van 2 pikols rijst, dan ton, in verband tot de hier gegeven prijzen voor de padi, in liet 4jerig tijdvak van 1884—1857, een pikol rijst gemiddeld hebben gekost ƒ 3</ 2 zilver. Uit is voor de prijzen in liet binnenland 6telliï te boog, vooral wanneer men bedenkt, dat ondet dien prijs van / 3'/ s 1102 niet begrepen is liet arbeidsloon voor het pellen of stampen. Zoo doende zou één kojang van 80 pikols eens gepelde of coogenaamde bras gala, waarvoor in de binnen landen, zelf* daar "aar door afvsei naar de itrandeo, de marktprijzen het boogste iyn, zelden meet dan ƒ '■><> vv " l '" betaald, op ƒ 105 a /• 120 reeds op de plaat 1 der produktic komen fe itaau. Gemiddelde opbrengst per bouw en per huisgezin van de ovrr het tijdvak van 1864 1557 volgens den aanslag geheven landrenten, berekend van liet, gezamenlijke. JA. 653
In verhouding tot die waanlc bedroegen dus de geheven landrenten: in 1864 14.71 °/ 0 , 1855 18.59 °/ 0 , 185fi 12.77 °/o , 1557 12.93 7„ Gemiddeld Ï-J..37 »/ 0 Deze peroentsgewijze verhouding is, voor zoo vit de door ons voor dn padiproduktie opsre geven waarde niet te hoog is, in zekeren zin niet zoo aanzienlijk, als zij oppervlakkig schijut. Men moet niet uit het oog verliezen, dat de lamlrente niet alleen of niet zoo zeer is eene bei-Hint: als wel cic Imur voor de gronden, die de bevolking als de gehruilcster opbrengi aan den Souverein, als den eigenaat '). Jliuir wanneer men haar in verband brengt met het gemiddeld inkomen van ren Javaansch gezin, dat op nog geen f 100 'sjaais kan ge steld worden, dan verkrijgt de zaak een ander aanzien, en zou men omtrent het al of niet drukkende eeuer helling, die op S ü B/2 °/o van dat inkomen komt te staan, misschien m indcr gunstig moeten denken. Bij art. 10 van het besluit van Kommissa (ieneraal van 9 Maart LBlB [Staatsblad Yederlatuhck hul ir, N". II) waa bepaald, ilnt. de belastingschuldige zijne landrente naai verkiezing in geld of in natura kun voldoen. Uil bet Staatsblad kunnen wij niet nagaan, hoe en wanneer men er toe ia gekomen, om de betaling in geld ;ils verpligtcnd 1c be schouwen. Uit hel hesluit van iien Kommissaris Gene raal van 25 April 1527 (Staatsblad run Keder lamdtei Indië, N°. 48) zou men moeten opma ken, dut de betaling in geld toen reeda alge meen ingevoerd was. Hoe dit ook zij, voor zoo ver de bevolking in d heid i.s om hare verschuldigde landrente te betalen met enste bij de verschillende Gouverne iiients kulture?, kan dit niet anders dan een gerief VOOr haar zijn; maar waar dit niet n zij. om een gedeelte of het 1 van hare schuld op te brengen, van hare rijst moet rerkoopen, daar kan de heffing niet anders dan als zeer drukkend worden be schouwd, vooral omdat door haar tot dien ver- koop moet, worden overgegaan in tijden van bet jaar, dat ilo rijst, veel tor markt komt, en dus gewoonlijk bet laagste in prijs is. De teelt van klappers is voor de bevolking rene belangrijke bron van inkomsten. Van ie zijde der regering is in de laatste, jaren veel gedaan, om die teelt aan 1e moedigen en uit te breiden, Uit de daaromtrent hij de ministeriële i er .slagen gevoegde stalen blijkt, dat, terwijl het getal klappci'boomen, 7.00 jonge als vruchtdra gende, op ] Januarij 1864 was 18,464,453 men telde '). op uit 0 . Dce. 1854 . . 18,005,741 boomen „ , „ 1855 . . 13,332,292 , „ , , 1858 . . 13,930,20:5 , , . „ 1857 . . 14,789,530 , Daarvan was bet getal vruchtdragende boo men: 2 ) Of uit". Dec. 1856 5,72 » , , 1557 6,099,219 Wanneer men aanneemt, dat gemiddeld een boom . r >Ü noten 'sjaars afwerpt, terwijl door enomen de prijs van LOO noten veilig op f 5 kan gesteld worden, dan zon daaruit vol gen, dal de waarde van de prodnkl ie dier boo nien liccH bedn in 1856 .... ongeveer ƒ 14,300,000 , 1857 .... Naar die uitkomsten kan uien nagaan, l>° e door den vermeerderden aanplant 3 ) de klap' perteeU mei elk jaar meer en meer \vinst2 e ' vend voor de. bevolking moet worden. "''' zou daarom wenschelijk zijn geweest, dat, l loe ' zeer een algemeen overzigt iler teelt li(iog st ' belangrijk blijft, het uit de opgaven der ring duidelijk ware gebleken, of en in ') De boeren in het moederland, die landen in huur hebben, zouden over lif-t tIgMMM alle reden van tevredenheid hebbm, too zij van de proiluktic hunner laiulrn ilecbti 1-1 ;\ 15 »/„ als huur kan <1 eigenaren hadden op te brengen. — Met deze op merking willen wij echter niet geacht worden, aan het beginsel eener heffing op de produlfio de voor keur tp Krirn boren dat eeuer »Mti deo grouil. ') In 'Ie opgiren 4w regering zijn niet l"*- r pen da residenties BaUvia, Soerakarta cm ij" djokartn. 2 J Hii-r. oor kunnen wij slechts de cijfer' jaren 1856 en 1857 geven, omdat van do "" voorgaande jaren het getal jongden vruchtdraS o *,, hoornen voor sommige residenticn verecnigd w' opgegeven. .. 3 ) In vergelijking met liet cijfer op 1 J»"* 0 I heilrwe dat op uk". December 1857, ' vier j.iren, 2,:}25,000 booaten iiicmt. . JA. 654
in de gegeven cijfers zijn begrepen de aanpïan tingen op de pariikulicre gronden. Ook verdient, de teelt van buffels, rundvee •O paarden onze meeste belangstelling, omdat toeneming er van wijst- op-, of in naanw ver band staat met toenemende ontginning van gronden en vermeerdering van binnenlandse]) vertier. Nog geen twintig jaren geleden was het gebrek aan vee, vooral voor bet transporteren naar de strandplaatsen van de toenemende binnenlandscbe produktie, zoo groot, dat men tot allerlei middelen van voorziening, zoo als l>et aanvoeren van kameelcn en ezels, meende te moeten overgaan. Gelijk in zoo vele andere Klken, zijn hoogere prijzen en betere betaling °ok hier de eigenaardigste en krachtigste mid delen van vooruitgang geweest. Nieta kan dit heter aantooncn dan de ge scliiedcuis der Javasohe suikerfabrieken. In den aanvang had liet Gouvernement zich I over de kontraktanten verbonden, om al hunne transporten door de bevolking te laten doen. t>e slechte betaling daarvoor bedongen (men leefde toen nog in eencn tijd, dat het niet raadzaam werd geacht, om den Javaan 1 'e laten verdienen), het verlies van veel \ er, dat vooral bij het dagelijks transporteren van Het van de velden naar de fabrieken gedurende drie a vier maandes veel te lijden had, — dit ecu en ander kon niet (trekken toi aan moediging der bevolking en gaf dus aanleiding tot zoo vele moeijelijkheden, dat de kont rak - i er door gedwongen werden, om zelf andere maatregelen te nemen, met dat gevolg, dat, toen in 1847 de Gouverneur Generaal Rochussbn eene nieuwe regeling voor de uit- Rifte van nieuwe, suikerkontraktcn vaststelde, daarin zonder eenig gevaar voor de industrie het beginsel kon worden opgenomen, dal de kontraktanten zelf in hunne behoefte aan trans portmiddelen zouden moeien voorzien. Er zijn ' e £enwoordig op Java ongeveer 100 suikerfa brieken cm gemiddeld kan de behoefte aan ' re kvee voor iedere fabriek gesteld wolden op ™0 span, dal is voor allen op 40.000 hees f; n > t'n in weerwil van de sterfte onder «lic ''"■■■n door de vermoeijenissen gedurende den °°g»ttijd, nemen de bezwaren der falirickanien met elk jaar at itreni den veestape] vinden wij in de Ministeriële verslagen over L 864—1857 de vol laven ') : a. lm ITcls: in 1851 mannetjes. . . 633,(550 wijfjes 944,314 1,677,964 » 1555 mannetjes. . . 641,580 wijfjes 979,15! 1,681,031 u 1856 mannetjes. . . 671,282 wijfjes 1,012,427 1,083,709 -/ 1857 mannetjes. . . 884,661 wijfjes 1,402,679 1,787,340 b. rundvee: in 1854 stieren. . . . 250,081 koeijen. .. . 326,471 570,552 , LB6S stieren. . . . 262,790 koeijen. . . . 336,836 599,520 , ISSO stieren. . . . 276,1 koeijeu. . . . 356,858 032,810 » 1557 stieren. . . . 288,883 koeijen. . . . 857,41 G 050,300 c. paarden: iv 185 d hengsten. .. . 192,422 merries. . . . 190,991 - 383,416 , 1855 hengsten. . . . 193,787 marien. . . . 193,402 387,189 „ 1850 hengsten. . . . 190,00.-, merriën. . . . 200,523 397,128 , 1887 heßgsten. . . . 201,647 ïni'iiifii. . . . 205,024 400,071 Berekend over het Hjfcr van 1554 heeft dus in de drie volgende jaren eeuc vermeerdering plaats gehad: a. van buffels 194,370 stuks of 9'/„ o/ o /,. , rundvee 79,748 , , 12 ' »/ 0 „ paarden 23,255 » » 6 °/ t ) 'u deze opga Ten zijn niel bagrepan de resi> * sti *n B«t»ïk, SoerakarU in Djokdjok»rU. JA 655
Dr grootste vermeerdering is dus geweest van het rundvee, en wel, volgens de sta ten van den veestapel, in de meer Oost waarts gelegen rcsiilenticn, zoodot hier waar schijnlijk aan belangrijken invoer uit de nabij gelegen eilanden Madam en Bali zal moeten gedacht worden. Do vermeerdering van buffels en paarden daarentegen kan veilig aan eigen fokkerij worden toegeschreven '). Van paar den, in het bijzonder wagen- en rijpaarden, heeft ook wel een belangrijke invoer plaats ;*) maar, daargelaten de vraag, of en ia hoever die paarden, welke voor ver liet grootste ge deelte worden gebruikt op de hoofdpl; aan liet Noorderstrand, in de staten van den veestapel zijn begrepen geworden, zoo is het cene bekende zaak, dat hel verbruik der zooge naamde overwalsche paarden : ') zoo groot is, dat in het jaarlijksch verlies van die soort door den aanvoer ter naauwernood wordt voorzien. Wij zijn nu gekomen tot de behandeling van het belang der bevolking bij de verschil lende (iouvernemcnls kultures, en willen daarbij in de eerste plaats onze aandacht vestigen op de teelt der kotlij. De ontleding van hetgeen daaromtrent in de ministeriële verslagen wordt, medege deeld, en waarbij wij ons willen bepalen tot lui tijdvak van 1844 tot 1557, omdat de ver l van die. jaren daarover de meest uil e bijzonderheden bevatten, mecnen wij echter te moeten doen voorafgaan door een kort overzigt van hetgeen aan de in door den Gouverneur Generaal van DES Bosch ingevoerde verpligte aflevering aan het. Gou ment van de zoogenaamde belastingschul i, — tot dien maat regel aanleiding heeft, gegeven, — en van den verderen loop der zaak. Wij behoeven daarbij in t'ce;e herhaling te treden van hetgeen hierboven ree,ls is in het midden gebragt nopens hei besluit van Kom missarissen Generaal van 7 Nov. 1817 (Staat*' /,/</'/ raii Nederlandsck ïndië, ]\i°. 55) waarbij, mei vrijlating aan de bevolking, of zij al dan niet kollij zou willen telen, werd bepaald, dal zij vrijelijk mogt beschikken over liet. pro dukt van de, door haar van het Gouvernement in huur te nemen koffijgronden, mits daarvan voor laiidrente of huur der gronden betalende '/■:> 'la oi '/j '«n het produkt, naar gelang Ie gronden, wat de opbrengst betrof, vie len in de eerste, tweede of derde klasse. Dé huldigde landrenten konden worden ge il ; n natura of geld, en in verband tot dit laatste zou jaarlijks de prijs worden be kend gemaakt, waartegen niet alleen <ie bevol king het verschuldigde zou kunnen kwijten, maar ook het Gouvernement bereid was, om desnoods hei geheele produkt van haar over te nemen. De maatregel mislukte, niet omdat hij op zieli zelven gebrekkig was, maar omdat daaraan bad ontbroken de hoofdvoorwaarde, waaronder hij alleen kon slagen, te weten eene vrije on belemmerde concurrentie, ') terwijl alles als ware liet er op aangelegd werd, om nieis dan teleurstelling te veroorzaken, coodal daar, waar die vrije beschikking werkte, de koliijieelt meer en meer was achteruitgegaan. Lij dat alles nog kwamen de beroering en verwarring door vijfjarigen Javasehen oorlog over een groot gedeelte van het eiland teweeg gebragtü In dien staat, van zaken li.nl ilr lieer VAN den Bosch op als Gouverneur Generaal \an landsch tndië. De. ongelukkige toestand drr koloniale geld* middelen, ceeds voor den Javasehen oorlog in de war gebragt en door dien oorlog nog meer verergerd, zonder uitzigt, dat het moe derland zijne opofferingen ten behoeve der ko lonie vergoed zou kunnen zien, gal nog vóV>r ') Vooral is dit blijkbaar uit de bijzonderheid, i!.\t, terwijl de veimccrderiug van hengaten heeft gen 'J.223 stuks die van inerrié'n is geneest. . . . 14,030 „ ilaat er uit den Archijicl h den regnl geeuc merrien, m:iar hengsten op Java worden aangeroerd. ! ) Volgens de hsadelsrerslagen liecft de invoer :en: iü ISSI 3,500 stuks , IBSS 5,843 „ „ 185 G 5,350 „ „ 1857 5,317 » ») Zij kninon meesiran Bima, 3«n3elhout-eihnd, Tiuior en M.iLi ') Opmerkelijk is in dit opzigt de door iet Heer van iiKN BosuU afgelegde bekentenis, dat J u Javaangche bevolking onder bet vroeger ,-ul-il h&' slagtoffer geworden van bijna uilsluilttnd Chi' neiche tehe ophoopert. Da) had niet '■""■' behoeven te zijn, indien men de weldadige concur rentie van <1 e-u Europeaan üiel geheel had gestremd' Men vindt die bekentenis in de door den Gouver* neor Generaal Baijd hij besluit van 28 Maar! 188* (SiaotMad van VederUmdtch Tndië N°. 24) gep»' bliceet l« akelijkê extra/eten uit een door den He*' van biN liosrn zameogesteld overzigt, en nMa» r db In Je rubrieki KuU 8 ' '>0. JA. 656
liet vertrek van den nieuw benoemden land *«>gd aanleiding tot het bespreken van de "oa&tregekn, waarvan eenc meer bevredigende u 'tkomst zou te verwachten zijn. De weg, dien hij daartoe wilde inslaan, was U 1 eene tegenovergestelde rigting v;m dien, *olke door den tocnmaligcn Minister van en Koloniën Elout de geschiktste Vll "l geoordeeld. Wijlen Koning \Vn.i,i;u I Seil 'Uihle zioh aan de zijde van den .lieer van D *« Jiosmr, en dien ten gevolge trad de Heer •Klout af. De Gouverneur Generaal van den Buscir * a s ecu man, die de laatste, dagen der voor tiitlige Oost Indische Compagnie had beleefd ' n > bij een vroeger verblijf in Indiër, dier als "et W are groeid in de denkbeelden, °"der haar bestuur heersehendo. Vandaar, " u t hij over het algemeen geen vrede had met je t bestuur van eenen Daendels, die zoo ree) ' il| l afgebroken van het vermolmde gebouw. ' Vi « hel wonder, (Int bij, vele jaren later, ? a afloop zijner zending naar 's Kijks West Indische bezittingen, alwaar hij had gezien, *iit u leu me (; C( . m . B ]a,i mbevolking vermogt te Oc 'i, tot het bestuur over Mcderhmdscli lndië groepen wordende, bij de beöordeeling der L *estie omtrent de betrekkelijke \, ri J\villif; 0 | 1 en gedwongen arbeid, zonder haar chouwen van den zedelijken kant en zon |: l ' r daarbij door te dringen tot bet wezes ""'lin, tot de slotsom kwam, dat. dwang lv i'u vrijwilligeii arbeid ver ie verkiezen be *eegkracht moest zijn, vooral bij onmondige Rv olkingen, levende ouder eeue luchtstrcck, v>U; 'r liet /ar uicida cene zoo begeerlijke zaak *°nlt gea'eln ? "e feilen, ile op .lava verkregen resultaten ,' lu den vrijwillige.n arbeid en de vrije beschik .B vatte bij eeuvoudiglijk op, zoo als ze na gedaan onderzoek, aan hem vertoon- J"; maar hij vroeg zioh waarschijnlijk niet • noch vanwaar het had kunnen komen, "ie resultaten niet beier waren geweest, of ze het onvermijdelijk gevolg hadden n het beginsel zelf van vrijen '■ en vrije beschikking. Had hij dat ge >v '"' ; 'an zijnen seherpzienden blik zou het l J^ lr . Hlll Jidijk niet zijn ontgaan, dat \ oor het k,.i Vllu f '° innerlijke waarde en de ontwik 2 j-,''" !l ' kracht, van liet beginsel, dal hij ter .stellen eu gesteld heeft, ontbroken l '" de noodige tijd én de voorwaarden, 'ijk V""' ' ll! Soeds werking van welk de v,' J'Kinscl ook daa "'eten Ck °id zijn. Men leefde toen nog in cencn tijd, waarin bovendien het bewustzijn, dat aan elke hande ling, aan eiken maatregel, eten zoo goed voor Gouvernementen als voor partikuliéren, wil men er waarlijk goede en gezonde vruchten op den duur van verwachten, een zuiver zede lijk beginsel ten grondslag moet liggen, — dat dit bewustzijn zich vrij wat minder l had uitgesproken, dan thans meer en meer geschiedt. Jüj dat alles voegde zich voor den Heer van den Bosch de hem boveu alles op het hart gedrukte noodzakelijkheid om niets onbe proefd te laten, wat de kolonie van eene geld kostende tot cene geldgevende bezitting zou kunnen maken, en daardoor (e gemoct te ko men aan den geldelijkcn nood van het moe derland, dal, bij de afscheiding der zuidelijke en den te lang volgehouden gewapenden toe stand der noordelijke provinciën, geen ander vooruitzigt had dan van een staatsbankroet. Terwijl wij, erkennende de. uitkomst, die hij aan Nederland gaf, uit al het voorafgegane zeer goed kunnen begrijpen, hoc van des Bosch is overgegaan tot de invoering van het op dwang gegrond kultnurstelsel, I even wel geene reden gelegen zijn, om voor tl breken van dat stelsel de oogen moedwillig te sluiten. Die gebreken zijn zoo in het oog val lend, het stelsel is zoo vicieus, dat rei den aanvang, — het doet ons leed dit te moeten doen opmerken, — de werkelijkheid niet beant woordde aan de ware bèteekenis der bewoor dingen, waardoor men het aangenaam meende te moeten maken aan eene bevolking, wier be lang zoo zeer heette er door bevorderd te zul len worden. De geschiedenis van het stelsel zelve geeft, althans voor zoo ver de fcoffijteelt betreft, den indruk, alsof men, begrijpende dat het harde woord dtetmg niet welgevallig kon zijn, bij den aanvang gemeend heeft der bevolking ie moeien doen gelooven, dat die dwang groo 'on worden, om haar de regtiuatige belooning van haren arbeid te verze . Zoo gaat het altijd, wanneer men niet de bewustheid heeft vanopeenen zuiveren, vasten grondslag te bouwen. .Maar toen men onder vond, dat de geduldige, eu, laten wij er bij voegen, du door den geëindigden vijljarigen Oorlog zoo vermoeide bevolking zich in dcv regel .schikte, verflaauwde hei streven naar hare verzoening met hel stelsel meer en ■ ene regtraatigc beloo 'een woor denspel, eu der bevolking, wier hoofden men JA. 42 657
gemeend had door Let lokaas der kultuurpro centen voor-het stelsel te moeten winnen en ook werkelijk er door gewonnen had, bleef niets anders over dan de naakte waarheid, dat is de dwong, met eene betaling, waarvan liet meer of minder ruime geheel afhankelijk bleef van de meerdere of mindere behoeften van 'sßijks financiën. Hoe zou van oen stelsel, dal van zulk een verkeerd beginsel uitging, en waarvan de vooropgezette bedoelingen zich zoo moeijelijk lieten vereenigeu niet hetgeen men eigenlijk wilde, ook andere vruchten te wachten zijn geweest? Men leest immers geene vijgen of druiven van doornen of distels? Doch ter zake. Bij resolutie van 8 Augustus 1832 (Staats blad van Nederlandsch I/idir, K". 35) werd be paald het volgende: I, F.erstelijk, dat, met intrekking in zoo ver »van alle vigerende regulatiin, te beginnen „ met het jaar 1533, alle belastingschuldige kuilij, „door den inlander op Java geteeld wordende, »boven het aandeel daarvan als belasting ver schuldigd, door de bevolking in dat loopende „■jaar legen marktprijs aan den lande zal moc hten worden geleverd, „ Ten ticeede, dat alle aan het Gouvernement rerde koffij, over welke, lot kwijting der , aan .het moederland verschuldigde betalingen, »nie.t zal behoeven te worden beschikt, aan «den meestbiedende zal worden verkocht, „Ten derde, dat aan de voorgaande ar „tikelen inmiddels door de gccoin erneenle „residenten op Java de meeste publiciteit »in hunne residentiën zal worden gegeven, , enz." Waarlijk zoo iets der bevolking de opge legde verpligting smakelijk kon maken, dan waren het zulke bepalingen. Mogt zij al een oogenblik met genoegen denken aan den tijd, toen liet haar vergund was, met haar produkt, na- betaling van de, daarvan verschuldigde be lasting, verder te handelen naar goedvinden (en dit is wezenlijk een hoogst aangenaam regt), te verbergen was het toch niet, dat zij in het genot van dat, regt er niet welvarender op geworden was. Nu zou haar wel is waar niet meer gevraagd worden, of en hoc vele koflij boomen zij zou willen telen, maar de onge dwongen beantwoording van die vraag was haar reeds lang ontzegd, en, hoe vreemd het moge klinken, de dessa's volkeren hadden het reeds ondervonden, dat bet in huur nemen van 'sOouvernements koiüjtuinen en gronden, dat vrij willig heette te geschieden, eene zaak was, waar voor men niet mogt bedanken. Kon haar in dm gegeven staat van zaken iets aangenamer wor den verkondigd, dan dat zij nu de volle beta ling voor hare koliij, den prijs, dien iedere handelaar op de groote markten bereid wa.s er voor te geven, ontvangen zou, na aftrek d# verschuldigde belasting? Maar aan de aanvankelijke medcdeeling ont brak nog die van de wijze, waarop Ban de <~ c ' dane toezegging gevolg moest worden gegeven- Dit geschiedde bij een reglement, dal wtf« vastgesteld bij resolutie van 3 Februarij LB3" (Staatsblad van Kederlandsch J/idii'; jS'°. !")• Artikel 1 van dat reglement luidde als volgt! «Alle koliij op Java geteeld en aan liet be stalen van landrenteu onderworpen, zal aan ff het Gouvernement worden geleverd tegen „ naritprijt, — jaarlijks door Ju-t Gouvernement , Ie bepalen .'" Wij verbeelden ons, dat de Javaanscbe be volking bij het lezen van dat artikel zich moeijelijk een begrip zal hebben kunnen vor men VBO MM Marktprijs, die wordt beptttU* en dat nog wel door het Gouvernement. J)ocl' venier. Artikel O van het reglement luidde als volg* l «Van den marktprijs, iv art 1 bedoeld, &" rworden üfgetrokken */, voor de verschuldigd" „landrcnte, alsmede de kosten van transport' „zoo deze laatsten echter meer (hm /' ■'> ]"' r „pikol mogten bedragen, zal dit meerdere f? c ' „bragt worden teu laste van het Gouvern* /, ment." Terwijl de bevolking vroeger van de quasi vrij" willig in huur genomen (luuverueiiientsknllijt" 1 ïien en gronden, naar gelang zij in de eerste, twee* of derde klasse vielen, aan landrenten moes. betalen >/»> ! /ü of Vu van '"'t produkt, kond tegen de bepaling van eene opbrengst van /» bij doorslag geenc redelijke bedenking inbrc"' gen; en wat de betaling van liet trausp 0 ' aangaat, ofschoon daarvan in de resolutie v» 1 8 Augustus 1832 wel geene sprake was ?'_ weest, zij kon niet zoo onredelijk zijn van ! verwachten, dat liet Gouvernement bare ko™ op de groot e markten aan bet zou laten verknopen en haar het rendement goed doen, zonder daarvan te hebben afge"'° ; ken de kosten VU bet transport. Immers '''''_ zij zehe daar hure koliij willen of kunnen **V koopen, zij zou zich die transportkosten ook hebben moeten getroosten. Was de PjT van ƒ 3 koper of ƒ SJ 1 /» zilver voor het trf*J port van een pikol kotlij wel wat hoog, fr. f , nood, het was, daar men toch vooraf kon zeggen op hoc veel liet zou kuni'' 1 ' . staan, slechts een maximum tol gerust» JA. 658
lintr, dat zij wel minder, maar in geen geval meer zou behoeven te betalen. Het kwam er nu maar op aan te weten, waarop dan de marktprijs voor 1533 zou worden bepaald. Wie zou bij de lezing van die verschillende artikelen niet gedacht hebben, dat bier kwestie was niet zoo zeer van ecne bepaling als «rel van eene aankondiging van den prijs, — eene aankondiging, die, aangezien het toch wat moei jelijk moest wezen, om bij den aanvang van ieder jaar vooraf te zeggen, boe de prijzen in dat jaar zouden loopcu, zich des noods zou kunnen regelen naar den gemiddelden markt prijs van bet voorafgegane jaar. Indien dit de verwachting ook der mland sche bevolking bij den aanvang van het jaar 1833 geweest is, dan kon de lezing van het derde lid der zoo even aangehaalde resolutie van 3 Februarij 1833 (StaattMad van Neder lan,i sch Indii, N°. 7) haar spoedig uit eenen zoeten droom helpen. Daarbij werd goedge v onden. . Ten derde. Den in art. 1 van voorschreven «reglement bedoelden marktprijs der koifij voor »ket loopeude jaar 1833 vast te stellen op »ƒ 25 ') per pikol, waarvan moet worden af getrokken s /s of / 1() voor verschuldigde • landrenten, alsmede ƒ 3 voor transportkos ten, overeenkomstig (!) liet bepaalde in art. 0 •van voorschreven reglement, zoodat in dit, •jaar voor eiken pikol betaald zal worden f VI." Bleek het der bevolking hieruit, dat *rj voor transport, onverschillig vanwaar en werwaarta tare koilij moest winden vervoerd, altijd ƒ 3 koper per pikol zou moeteu betalen, zij kon "u ook den door het Gouvernement bepaalden "mrktprijs ad ƒ25 koper of/ 2Q.83 1 /, zilver Vergelijken met den werkelijke», marktprijs hetzij v an het vurige, hetzij van het loopeude jaar. blijkens ilc handelsverslagen, en die zijn de beste bron, waaruit men de gemiddelde; markt- Njzen van die jaren nog eenigzius kan na tn, raa omdat zij bij de vermelding van de in- uitgevoerde hoeveelheden van eenig artikel c °l> de marktprijzen berustende waarde te *eus opgeven, blijkens die verslagen, bedroeg do uitvoer: »i 183-2 .... pikols 314.175.16 • 183 IJ .... , 880,166.41 **arvan de waarde wordt opgegeven: in 1833 ad . . . . ƒ 8,500,709 , 1833 ~..., 9,956,271 dat is gemiddeld per pikol: iv 1832 / 27.06 , 1333 , 27.61 dat is meer dan de voor de bevolking gel dende marktprijs : in ISIÏ2 per pikol. ... ƒ 6.22-/, „ 1833 , ~...„ 6.80 3 / 3 Terwijl men uit het vorenstaande zien kan, dat liet Gouvernement eenen anderen markt prijs voor de handelsverslagen heeft, en ceneu anderen voor het Staatsblad, willen wij nog eens nagaan hoe de rekening voor de bevol king zou zijn uitgevallen, zoo zij ware betaald naar hetgeen als de wezenlijke gemiddelde marktprijs hetzij van 1532 hetzij van 1533 te beschouwen is: Volgens den prijs van 1532 zou zij hebben ontvangen ƒ 27.06 af 2 / 5 voor landrenten of / 10.82/2 transport » 2.50 blijft zuiver / 18.78 1 /, zilver of/ 10.48 koper, instede van ƒ 12, en volgens den prijs van 1833. . . f 27.61 af 2 l b voor landrenten of ƒ ILO5 1 /, voor transport * 2.50 13.55'/,, blijft zuiver / 14.08'/, zilver of ƒ 10.88'/, koper, instede van ƒ 12. Nog eenmaal, te weten bij resolutie van 22 Maart 1834 (Staatsblad van Ncderlamhch Lidië, K". 20), werd do marktprijs door het Gouver nement, en wel even als in 1833, op ƒ25 ko per per pikol bepaald, en later werd daarom trent door het Sluutsblad het diepste stilzwij gen bewaard. „Het bewijs," Kgt de Heer Steïn Parvé '), „dat deze berekening naar den marktprijs „slechts denkbeeldig was, of althans spoedig , is uit het oog verloren, wordt hierin gevon- '> x lcn houdc in hnt oog, dut hier «nraku is an /25.-_ h opW| grfjjk „au ƒ 20.88«/| NederL ') Zie zijn ceibto geschrift over Het Koloniaal MonopoUeslelsel, getoetst aan geschiedenis en !„•■ Khmimf, in 1860 te 's Sravenbage uitgegeven bij de Gkthi. Hi-i.TMA.Nri--, p»g. 81. JA. 42* 659
. Bandaran, dorp op Java, residentie I'ro bolin<rgo, afdeeling Laiiiadjantr, distrikt Itanoc Lamongas. Bandar Awi, dorp op Java, residentie Bantam, Zuider Regentschap, aan de rivier Tjibarenoh, 208 ltijnland.selu: voeten boven de zee. Bandar Awir, dorp op Java, Deaidentie Preanger Etegeatacbapped, afdeeling Tjïandjorj Bandar Bila, dorp op Stunatra'i Oostkust, in de Batta-Landen, distrikt Bila, aan den linker-oever der rivier Bila. Bandar Djati, dorp op Java, adsislent itie BaitwuMrg. Bandar Goeniwang of Bandar, dis trikt op Java, residentie Pekaloogan, in het Zuid-Westelijke gedeelte van liet regmtsobap Fekalongan. Het gr&ui ten Noorden wh Se ragi en J'ekadjumran, ten Oosten aan Sawan gan, ten Zuide.n ium J'iinjoemaas en ten Westen aan het cegentaohap Pamalaag (in Tagal). Dit distrikt lereri veel kollij, indigo en thsc op voor de Europesche markt. De \\i-ltch zijn er goed. Het getal inwoners bedraagt 24,994 mei len. In lietzclve heeft men de bosscha! BodEor, Oedjong Negoro eu Wiao«g. l)c hoofdplaats is Qoeniwang. wcrkhoorige lieden, 708 partikuliere lijfulgrucn, 'JSÜ bannelingen en 8 leprozen (1855), Bandar Kalappa, dorp op Java, residentie Prcaiiircr Regeßtaahappen, afdcclhitr Tjiandjor. Bandar Lor, dorp op Java, residentie Soe <, regentschap Boerabaja, distrikt Djent,' golo IV. Bandar Nahor, dorp op Suinatru's Odst ku-t, in de I!alta-Landen, distrikt Toliali, 3,57 U Rijnlandaohe venten boven de zee. Bandar Pandjang, dorp op Java, adhis- Icnt-roideiitie fiuitciizorg, ia het Oosten van het distrikt Djtting». Bandar Parembang, dorp in Bornéi/s We.steralUeelinir, dwtókt IfcluwL Bandar Peten, dorp op Java, Bdiisteftt rendentie Bnitwaorg, 8 palen ten Z»sd-Ooßten van Buitenzorir. Bandasche, Banda- of Muskaatnoot eilanden, groep van tien eilanden in de zee na Baada, op 3fl nujko Znid-Oortiwifurta van Amboina, in>.-.hen L 29' 46' en i:SO°.W(). I, en I" en S' Z. Of. Zij beslaat, uit de zes bewoonde eilanden Jïanda. of (iroot lïanda, Neira, (iocnonl,' Api, Ay of "tt'aij, Kliun en W elkei berolking men oji 6,893 zie sgroot, als 484 Boiopaaaen, I Ï6 Chinezen en 6,704 lnliiiidens namelijk 800 tiüandsche ('hrisinicii, 84 1 tóohMnmedancn en 210 Timo reeen en Senimbaasen, :;: > QaWarezen en Ta bellorezcn, 'JJ-2 vrije inlandsche arbeiders, 1.152 De vier onbewoonde eilanden zijn Poeloe ka pal, Poeloe Pisang (waarop evenwel eenlepro zengestioht bestaat), Poeloe Bjethaa sn het Vrouwen-eiland. De gesteldheid van den dampkring is liier zeer al'u isselend en wordt in lit-t algemeen als niel gezond beschouwd) echter zijn ei- Euro peanen die ook hier tje/.ciiid blijven; aan den zeekant is de tutte hei lelsi: op de bergen kan bet koel zijn. Do lucht ia van lijd 10l tijd met zwavel en dikke voohtige dampen beladen en wordt bij het werken van den vuurberg zeer schadelijk. Dool de nabijheid der zee is de dampkring vochtig. De Oostmoeson, begint in Mei en is van regen en storm vergezeld; de begint in December en brengt dikwijls bevige ■tonnen aan, In November en April heeft men er ilc kentering- De regens houden op deze eilanden niet ZOO aan, als op Amboina, en zijn ook minder hevig. De dampkring word! des nachts veel afgekoeld,daar de zon teG uur op en te G uur onderiraut. In het algemeen bevatten de Bandasche eilan den vele vulkanische stoffen, Op liet eiland Goenong Api ui' Vuurberg is de grond voor* namelijk uil lava zamen^estelil; doch de overige eilanden zijn bedekt met eene zwarte aarde, waarin de muskaatnoot voortreffelijk groeit. Iv mulo tijden werden liirr zeer vele goor ton van boomen eo gewassen aangetroffen, die echter door In-i Bpu.wen van den vunrberg ver nield ca verdwenen zijn. Nu breng! de grom) oog ten weinig sago, kokosnoten, pisaqg, aua* naassn <'u andere vruehtru voort, terwijl de booge Icaaarieboomen dienen om de muskaat boomen tegen de herige stormen en zonnehitte \c. beschutten. De tnuskaatboom wordi niet op de eilanden Uliun on Etozengain gevonden. I' l ' rij.stkuliiinr ia Da dé oorlogen met de llollan ders vervallen en de rij»! wordt thani aang« Lr;ii;i van Ajnboina, Ceram en nok van Java< l)c moakaattuinen worden perken en derzel* ver ftigpiiMffi perkeniera genoemd. De nmskaa»" kuil uur beeft ilechti plaats op drie eilaudefl der l!;unl;i iM-ui-p, namelijk op Rinilii of GroOf Banda, Xeiia en \v, die te tanien 84 perke" hebben, nis Banda 25, Neira 3 en \\ 6. |)c eerste afperking bad b HiJi op |asl van de" Landvoogd Vlaz plaats, die aan de eerst keuiors perken op schuld welke zij nü '''' winsten afla De partikuliere handel van Java en Makaas* 1 ii bt van weinig belang; van Ceram, deAro 1 ! BA. 66
u den, (int de in 1533 bepaalde inkoopsprijs / 10 Ned. voor elke 125 ponden immer „is behouden, ofschoon de marktprijs altijd is „ veranderd en zelfs veel hoogei is geweest. //.Korst in ISJJ. is de prijs, waarvoor de »koflij aan het Gouvernement moet worden u geleverd, veranderd en nog verminderd met ,ƒ 2" >)• Die vermindering, waarvan in liet, Staatsblad geen spoor is Ie vinden, verdient onze aan , in de eerste plaats omdat men daarbij het vaststellen door het Gouvernement van eenen zoogenaamden marktprijs geheel heelt laten varen, en ter kennis der bevolking een vondiglijk is gebragt, dat zij voortaan niet meer dan / 10 koper voor een pikol kollij zon ontvangen; en in de tweede plaats omd voorgesteld is geworden door den Gouverneur Generaal JVlkrkus, den man die in IS3O \ve zijnc oppositie tegen het stelsel van den Heer van- db» Jioscii uit den Raad van J\~e derlandsch Indiii was verwijderd geworden. Ka den loop, dien de zaak van de bepaling van eenen marktprijs had genomen, waarbij de artikelen 1 en G van het reglement, hoe wei nig die ook hadden voldaan aan de billijke verwachtingen der bevolking, feitelijk buiten werking waren gesteld, moet het niet weinig bevreemding verwekken, in liet Staatsblad van Nederlandsch Indië, 1858, dus 25 jaren na de uitvaardiging van het bewuste reglement, dal i was opgevolgd geworden, twee verordeningen aan te treffen, die betrekking 1 tot dat stnk. I eerste, eene ordonnantie van 23 Fe bruarij 185 S {Staatsblad van Nederlandsch . N°. 19), bepaalt, dat art. 1 van dat re nt, waarvan wij reeds den woordelijken inhoud hierboven mededeelden, voortaan zou moeien worden gelezen als volgt : ~ Alle kollij, op .lava geteeld en aan de bc ig van landrenten onderworpen, wordt het Gouvernement geleverd tegen eene loning overeenkomstig het bepaalde bij van art. 56 van lul reglement op hei „beleid der regering in Nedetlandsch Jmlic ; , ~ jaarr.' e Btellen." In Int tweede, een besluit van 20 Februarij lerlandsch Indië, N°. 20), wordi bepaald, dat voor de af te leveren koffij gedurende hit jaar ISjS zal wordi n / 19 zilver en 53 duiten, zoodal, na aftrek van s /5 voor lamlrentcn en van/2 1 /; zilver voor transport, de bevolking voor één pikol zuiver zou ontvangen / 0 zilver en 20 duiten of ƒ 11 koper. Hier wordt dus de fictie van eencn markt prijs geheel opgegeven, maar gesproken va» eene belooi ''ij cvenwe] de myatülkatie van eene korting wegens landrenten. en kos ten van transport behouden is. Laat ons zien, in hoever die beide maatre gelen, die in effecte alleen dienon om aan de bevolking /' 1 koper of 83V 3 cents per pikol meer te bezorgen, omdat bij de enorm hoog? prijzen van de kollij in de laatste jaren eene ing van /' 18 koper of/ B/j zilver voor een pikol kollij aan het Gouvernenicut \u'l buiten alle verhouding moest toeschijnen, aan het wetsvoorschrift van art. 5(1 § •) van het regerings-reglement voldoen. Daarbij was bepaald: »dal de belooniug der „belrokken inlauders, met vermijding vau scha ndelijke overdrijving, zoodanig zij, dat de (icm ,/vernements kulturea hun, bij gelijken arbeid, , ten minste gelijke voordcelen opleveren als CiC teelt." Wij willen niet stilstaan bij het onbestemde der uitdrukking schadelijke overdrijving. Zou men, niet de ondervinding van meer dan tirin tig jaren voor zich, bij de 1. a dat artikel tei goeder trouw soms hebben kunnen meeneu, dat bet. Gouvernement, ten aanzien van de belooning der inlandsche bevolking) wanneer die niet op pariikulieren, maar »l' 'slUjks kas moest, drukken, zich ooit aan seh»' dclijkc overdrijving schuldig zou kunnen m«' keu, zoodat eene waarschuwing daartegen eefi? behoefte kou zijn ? De vraag, vaar het. hier op aankomt, i? ; Wat heeft men te verstaan onder de woord*" vrije teelt? Die uitdrukking is in het geval van (l( ' koffijplanters vatbaar voor cene tweelcdi valling: i/i- eerste, volgens welke een inlandcr in J f koffij-aanplantingen van eencn partikulicre" Ondernemer verondersteld wordt, vrijwillig ltf dagloon Ie weiken, en tipeede, volgens welke liij veronderstel wordt, zelf kollij te leien, en die, na '"■' taling der verschuldigde landrenten, verkoop' :r,M den mcestbicdcnde, hetzij Ie zijner woOf plaats, hetzij op eene gevestigde markt, '" beide welke gevallen hij echter zich op de" bedingen prijs cenige korting voor trans]' 0 ' en winst van den kooper zal moeten s-■ t■ I roost I '"' Wat do eerste opvatting aangaat, da* 1 *" ') Daardoor werd de betaling, die de bei zuiver outring, vermii '" kopo» of zilver. JA. 660
zal het aankomen op de beantwoording van twee vragen: I°. Wat is in den regel het dagloon van eenen arbeider, die vrijwillig zijne dien sten aan den parüknlieren ondernemer aanbiedt? 2°. Hoe veel dagen worden er bij 'sGou verncincnts koffij-aanplantingen gevor derd voor de produktie en het in lever baren toestand brengen van zoo veel koilij, als de bevolking over een zeker getal jaren per huisgezin jaarlijks blijkt te nebben geleverd? ') Ecno bepaling van het gemiddelde arbeids- Wn, dat o]) Java wordt genoten, is hoogst 'noeijelijk, daar dit afhangt niet alleen van de s °oit van arbeid, die, — maar ook van de Ter «billende gedeelten van Java, waar hij verligt maar door het loon te stellen op 25 "■'itin daags, /.al men zich stellig aan geene °verdrijving schuldig maken. Met zoodanig loon komt het er in de tweede plaats dan op aan te weten, hoe groot de ge middelde produktie is der bij 'sGottvernementa teelt ingedeelde koilij plantende bevolking per huisgezin, en hoe veel dagen arbeid voor die P r oduktic geacht kunnen worden in redelijk heid te zijn vereiseht. AVat het eerste punt betreft, zoo zal het ons later blijken, dat de Semiddclde prodnktie per huisgezin over Java '" het tijdvak van ISs<l tot 1857 jaarlijks heeft bedragen nagenoeg twee pikols en elf katti's. Wanneer wij daarbij in aanmerking nemen -), •W om tot die produktie te komen, een huis ëezin in het gezegde tijdvak heeft onderhouden Bemiddeld 646 hoornen, waarvan ongeveer een v 'erde is nieuwe aanplant, voor welke nieuwe Sponden hebben moeten worden ontgonnen, en S°plukt 48 l'/.i vruchtdragende boomen, terwijl jwarbij dan nog komen de tijd en de arbeid, be noodigd om liet geplukte in leverbaren toc 'tftnd te brengen, dan gelooven wij het er j'oor te mogen houden, dat, met eene mi "crekening, minstens 90 dagen voor dat alles &oodig zijn geweest, zoodat tegen een dagloon van 25 cents zoodanig gezin minstens / 22 a / 2 zilver zou hebben moeten verdienen '). Door de in 185 S toegelegde betaling ad ƒ 9.20 dui ten, zal dus voor eenc gemiddelde produktie van 2.11 pikols slechts genoten worden f 19 en 41 duiten of ruim ƒ 3 minder. ■, r het derhalve er voor gebonden worden, dat de toegelegde betaling niet voldoet aan de eerste opvatting der bij het wetsvoorschrift gebezigde 'woorden van vrijen arbeid, in den zin van vrijen arbeid iv dagloon, nog ongunstiger valt het onderzoek uit bij cenc opvatting van die woorden in Am tweeden door ons aange geven zin, waarbij namelijk zoodanig gezin verondersteld wordt /elf kollij te planten en zijn produkt tegen de marktwaarde te verkoopen. Wij willen hier niet eens de waarschijnlijk heid in aanmerking brengen, dat zoodanig ge zin, met meer lust arbeidende en dus meerdere zorg aan den aanplant on den pluk bestedende, meer zou kunnen produceren, neen — wij ne men de onder het dwangstelsel verkregen ge middelde produktie tot grondslag van onze be rekening, — en komen dan tot de volgende resultaten: Volgons het handelsverslag van ISSB heeft rlo gemiddelde waarde der kollij in dat jaar bedragen /28 en 73 duiten per pikol. Tegen, dien prijs vertegenwoordigde dus ecue pro duktie van 2.11 pikols oeuc waarde van f CilA'i waarvan verschuldigd was voor land rente 3 / 5 of „ 24.17 zoodat zuiver voor den planter overblijft / 3G.2G Om zich evenwel te ontslaan van de moeite der verzending ten verkoop naar eene marktplaats, veronderstellen wij, dat de planter zijn produkt aan eenen opkoopcr overdoet tegen ƒ 5 per pikol beneden de marktwaarde, dun zal hij op zijne produktie van 2.11 pikols nog derven u 10.0 G en dus bij slot van rekening zuiver ontvangen hebben / 25.60 De slotsom zal dus zijn, dat door de nieuwe toegelegde belooning men zich tegenover den kollijplautcr waarlijk ;um gcene schadelijke over drijving in welk opzigt ook heeft schuldig gemaakt. • . ') Het spreekt van zelf, Jat hierbij niet alleen 11 a aumerkiLig komt de tijd brnoodigd voor dea *' lu k en clc bereiding der koftij, maar uuk ilio vuor et ouderUoud der beslaande en liet tot stand reng en vau n i euU( , aanplantingen. Dat alles toch Cn °ort cigenaardiglijk tot hetgeen men onder het ' Oor <l produklie verstaat. i lelijk later zal word oond. ') Men moet daarbij niet n/t het oog verliezen, dat het loon vad f 22'/» slechts de betaling vcr woordigt van dem arbeid van eéu mau, terwijl hier sprake ia van een huisgetin. JA. 661
Doek-het wordt tijd, dat wij overgaan tot de mededeeliug der werkelijke resultaten, die 'sGouvcrncmunts koffijleelt voor de bevolking heeft gehad. Om die resultaten evenwel naai waarde te kunnen bcoordeelen, zal het niet overbodig zijn vooraf te berekenen, wat het lot der bevolking zou zijn geweest, zoo men, Volgens die opgaaf kan men dus de gemid delde marktwaarde der kolfij gedurende het tijdvak van IS33—ISSS stellen op ƒ 21.85 de pikol. Van dien prijs ad ƒ 24.55 aftrekkende: a. voor landrenten 2 / 5 of. . / 9.94 i. „ transport , 2.50 , 12.44 zoo zou de bevolking zuiver per pikol hebben moeten ontvangen / 12.41 in 1533 pikols 360,100.41 ter waarde van / 9,950,271 , 1834 , 480,018.02 , , , 13,099.254 , 1535 , 406,870.91 , -, , 14,093,902 , 1830 , 498,077.95 , , * 15,090,302 , 1837 , 684,947.41 , . • 18,293,179 , 1838 , 589,599.67 , , , 15,095,793 . 1839 , - 757,176.19 , , , 23,860,499 , 1810 , 1,132,874.58 , , * 37,368,301 , 1841 , 901,466.56 , , , * 28,848,998 , 1843 , 1,013,854.72 , «■ » • 24,839,444 , 1543 , 1,018,102.90 , , * 20,302,058 , 1844 . 1,2-10,025.12 r , • • - 27,280,552 , 1845 , 1,006,190.— , * 20,123,798 , 1846 , 916,876.76 * * » # 15,586,905 „ 1847 , 1,037,819.39 , , , * 17,642,929 , ISIS , 781,170.44 , * , 0 12,510,947 , 1849 , 919,212.02 . . , 15,428,075 ; ISSO , 818,881.05 , . * , 15,720,907 , 1851 , 1,210,990.52 , * • 27,792,181 , 1552 , 1,003,847.09 , , » , 22,843,865 , 1553 , 1,019,574.67 . . > - 25,309,379 , 1554 , 1,017,595.60 , . , # 25,377,107 , 1855 , 1,264,265.92 . * t * 32,398,53 S , 1556 , 1,188,408.26 , » # * 35,853,080 , 1857 „ 976,889.42 . > » » 34,164,092 , 1858 , 1,096,428.50 , . * > 31,370,967 te zamen pikols 23,467,080.66 ter waarde van ƒ 583,306,443 getrouw zich houdende aan de baar in 1838 gedane toezeggingen en de woorden daarvoor gebezigd, haar den werkelijkcn marktprijs had gegeven. Blijkens de handelsverslagen heeft de uitvoer van kofiij sedert 1832 bedragen als volgt: In stede van dien heeft zij ontvangen: van 1833—1844 ƒ 10.— , 1844—1658 „ B.S3'/> dat is: van 1883—1844 per j.ikol minder / 2.41 , 1844—1858 , , , „ ■J.<T ; ,j Als men nagaat, lioe vele millioeucn pik'» 5 koilïj door iiaar sedert <•* verpligte aflevering zijn geproduceerd, dan &* men zich eenig denkbeeld kunnen vormen van d c schade, die haar is toegebragt door de hou-J s JA. 662
willekeurige behandeling der zaak; daargelaten n °g liet nadeel der korting van ƒ 2/3 per pi *°l voor de quasi kosten van transport '). De resultaten, welke de koffijteelt in 1854 tot 1557 voor de inlandsehe bevolking heeft gehad, hebben wij, overeenkomstig de cijfers, door du regering zelve daaromtrent medege deeld, zamengevat in de twee volgende tabel len, waarvan de eerste een algemeen overzigt geeft van de teelt, den pluk, de produktie en de genoten betaling, en de tweede een verge lijkend overzigt van de resultaten gemiddeld voor een gezin in elke der betrokken resi dentiën. ') Al de kosten, die het Gouvernement in Indië °P de koffij, boven den inkoopsprijs, te maken 'teft, en waaronder, behalve transport en afpak k' gebragt worden kosten van personeel bij de Pakhuizen, van personeel bij de kultures, van be merking der koffij naar de West ludisehe bereiding, Va 'i kultuurproocnten, fictive landreuten (!) enz. enz -, bedragen geen f 2'/j do pikol. De hocveel hci J belastingschuldige koflij, in bet tijdvak van '&54— 1857 aan het Gouvernement geleverd, be haagt 2,96 r J,495.1Gi/j pikols, waarop de voor- sclirevcn kosten, behalve den iukoonsprys, hebben beloopen f G,3iC,425.40 JA. 663
664 JA.
665 JA.
Bij ccnc aandachtige en belangstellende in- ] zage vooral der tweede tabel zal men zien, dat, in weerwil vau de oogverblindende cijfers, j welke de eerste tabel aanwijst, de resultaten over het algemeen hoogst Ireurig mogen hce ten. "Wij willen de opmerkingen, waartoe die tweede tabel de stof levert, zoo veel mogelijk geleidelijk geven: I°. Terwijl ccnc gemiddelde jaarlijksche pro duktie van 2.]0 1 / 5 pikols wel als zeer middelmatig kan worden gehouden, vin den wij slechts in 9 gewesten ') dat gemiddelde overschreden, en in 12 resi dentiën niet bereikt. Onder deze laat ste zijn er zelfs vijf, waarvan de jaar lijksche produktie per huisgezin geen pikol heeft bedragen. In twee van de ze 2 ) is zelfs de genoten belooning voor de koüijplantcnde huisgezinnen on toereikende geweest voor de betaling van de van hunne rijstvelden verschul digde land renten. 2°. Terwijl van de residentii'ii, waar per huisgezin meer dan het gemiddelde is geleverd, Pasoeroewan, Bezoeki, Tagal, Banjoewangi, Patjitan en Madioen vrij goede resultaten hebben opgeleverd, wat aangaat het voor den pluk van één pikol koffij bcnoodigd geial vruchtdra gende boomeu, namelijk 110/2 , 111, 129, 173, 156 en 170/2 boomen, is dat ge middelde in de drie andere residentiën, te weten Pekalongau, Preanger Regent schappen en Soerabaja slechts bereikt door een veel grooter getal van vrucht dragende boomen, namelijk van 253, 306 en -235 boomen. 3°. In de residentie Preanger Regentschap pen, waar meer dan 80 °/„ van de land bouwende huisgezinnen bij de koliijteclt is ingedeeld geweest, is de overschrij ding van het gemiddelde slechts moge lijk geweest door de groote aan de teelt gegeven uitbreiding, waardoor gemiddeld een gezin 7~1 vruchtdragende boomen te plukken heeft gehad. 4°. In weerwil dat in de residentie Chcri bon per gezin een nog grooter getal van vruchtdragende boomen, te weten 7'Jo, jaarlijks gemiddeld per huisgezin aanwezig is geweest, is men nog 38 kat ti's beneden het gemiddelde gebleven, omdat daar niet minder dan 459 vrucht dragende boomen voor den pluk van 1 pikul noodig zijn geweest l ). Tegenover zulke hoogst treurige cijfers, welke schij nen te wijzen óf op ondoelmatige be planting, óf op zorgcloozen pluk, óf op ongeschiktheid van gronden, moet het eenigzins bevreemding verwekken, dat men aan de teelt eene zoo grootc uit breiding heeft gegeven, dat aldaar een gezin jaarlijks gemiddeld te onderhou den heeft gehad een getal van 1226 boomen; zoodat, terwijl de verdienste per gezin in het 4jarig tijdvak niet meer heeft bedragen dan ƒ lo.l'.) I . 's j aars, dit neerkomt op eene belooning van iets meer dan één cent per boom. .o°. In Kadoe, waar ruim 93 °/ 0 van de land bouwendc huisgezinnen bij de koffijteelt is ingedeeld geweest, en waar, in wi;<"r wil dat per gezin 333/2 vruchtdragende boomen gemiddeld jaarlijks aanwezig zij" geweest, men nog bijna één pikol is ge bleven beneden de gemiddelde produktio per gezin over Java, aangezien 2 l Jl vruchtdragende boomen benoodigd zijn geweest voor den pluk van één pikol, zoodat de koffijplautende bevolking daar per huisgezin gemiddeld jaarlijks niet meer heeft ontvangen dan / 9.51, heeft de teelt mede eene grootc uitbreiding gekregen. Zelfs vindt men in het Mi nisterieel Verslag over ISSA vermeld, dat de bevolking, als een bewijs vau hare ingenomenheid met do teelt, mil liocnen van boomen uit eigen beweging vrijwillig had aangeplant! Wanneer wij aan zulke mededeelingen ecuigc waarde kunnen hechten, dan is het waarschijn lijk niet, om tot de conclusie te komen, dat de Javaan goed betaald wordt voor zijnen arbeid bij de koffijteelt, maar om daaruit aanleiding te nemen tot d" vraag, wat men dan niet bij cenc meer redelijke betaling van hem zou mogen verwachten V •) <) Prcauner Regentschappen, Tagal, Pekalongan, Sucrabnja, I'asoeroewan, liezocki, Banjocwangi, Pa tjitau t'u Madioen. ' J i Rembang en B«ujoem»a». ') Dat is nog geen IV» ous per boom. s ) Terwijl de regering geenc gelegenheid la«j voorbijgaan, otn, hetzij regtstreeks, hetzij door i e voorstanders van haar stelsel, op al wat door d e tegenpartij wordt medegedeeld omtrent vrijwillig 11 arbeid op Java, wanneer die door partikulieic" wordt verkregen, de verdenking te werpen *•" JA. 666
C°. En wat zullen wij Kggen van die reedden tien, zoo als Bantam (Buitenzorg kunnen wij sedert de opheffing van het kollij-ser vituut in 1850 er buiten laten), llcm bang, Banjocmaas, waar de produktic nog geen pikol per huisgezin is geweest? Doch genoeg, wij willen liever de feiten, z oo als die uit de door de regering zelve ge f?even cijfers blijken, laten spreken, om tot een beslissend oordeel te brengen aangaande het in 1832 ingevoerde dwaugstelsel, dat heette ter bevordering van het belang der bevolking te boeten strekken! Er wordt waarlijk moed Vernacht, om zulk een stelsel tegenover zulke resultaten te durven verdedigen. Hoe verderfelijk het is, wanneer een Gou v ernement, dat geen regt heeft, om zijne uit- Kaven te bestrijden door andere middelen dan die van regelmatige belastingen, zijne roeping v ergetende, zich eelf als handelaar opwerpt, blijkt uit het voorafgegane. Hier ziet men eene * e elt, waarbij een gezin voor zijne rekening Bemiddeld krijgt al den arbeid gevorderd voor de instandhouding van eeue aanplanting van G i 700 koffijboomen, waarvoor jaarlijks be- ' U 1 ontginningen vereischt zijn, — al den arbeid voor den pluk vau ten minste een derde gedeelte van den aanplant en voor het 'n leverbaren toestand brengen van het pro l 'ukt, — en dat alles tegen eenc belooning, die naauwlijks op 2 cents per boom kan wor den gesteld '). En hoe velen van die gezin nen zijn niet vcrpligt, om dien arbeid te vcr rigten op 2, 3 en meer uren afstauds van hunne woningen ? De uitkomsten van de suikerteelt zijn, dank zij de omstandigheid, dat voor de bereiding van suiker de onmisbare tusschenkomst van partikulicre ondernemers is ingeroepen ge worden, voor de daarbij betrokken bevolking vrij wat minder onvoordcelig geweest; ofschoon, wanneer men nagaat, hoe veel zwaarder de arbeid in de suikerriettuinen is en hoe veel meer tijd daartoe vereischt wordt, de als bc looniug van dien arbeid genoten betaling, waar onder, gelijk van zelf spreekt, de vergoeding moet wordeu begrepen, die der bevolking voor het gemis harcr gronden billijkerwijs toekomt, als alles behalve te ruim te beschouwen is. De regering, die in haar stelsel van uitsluiting van den Europeaan, zich het regt heeft aange matigd, om, uitgezonderd op partikuliere lan den, gecue ondernemingen van suikerbereiding toe te laten, dan die, waarvoor zij de leveran cier van het riet is, en die als zoodanig het riet bezorgt tegen cene levering door de fa brickanteu van suiker, zeer ver beneden de marktwaarde, stond in de bepaling van den prijs, waarvoor het suikerriet aan de fabrie kanten zou worden geleverd, op een meer on zijdig standpunt, aangezien de betaling niet uit 's Kijks kas, maar onder de benaming vnnpiattt loon door de suikerfabriekanten moest geschie den. Zij kon dus hierin, zonder zich zelve te bcnadeelen, meer in het voordeel der door liaar te werk gestelde bevolking handelen, daarbij slechts zorg dragende, dat het plantloon niet te hoog werd opgevoerd, om den fabrickaut de levering van suiker tegen de bij kontrakt be dongen prijzen onmogelijk te maken. Het moet evenwel gezegd worden, dat, zoo de betaling voor de bevolking in de laatste jaren aanzien lijker is geworden, dit niet zoo zeer het gevolg is geweest van opdrijving van het plantloon, als wel van den belangrijken vooruitgang, die in de suikerbereiding heeft plaats gehad. "Wij hebben voor de resultaten, die de sui kerteelt voor de bevolking heeft gehad, even als voor die der koffij, genomen het vierjarig tijdvak van 1854:—1857, en uit de officiële door de regering omtrent die teelt gegeven beschei den zameugesteld de volgende vier tabellen, terwijl bij ecne vijfde meer uitvoerige een ver gelijkend overzigt wordt geleverd. kuoeijcrij en vermomden dwang, zou me» toch de v fa,ig mogen doen, met welk regt zij aanspraak "'eeut te kunnen maken op het goed gelouf van "nderen, wanneer zij tegenover de ellendige resul ta ten, die, zoo als wij gezien hebbeu, hare koffij 'eelt over het algemeen voor de bevolking hce(t Behad, verkondigt, dat die bevolking, en dat nog e ' in de minst gunstige residentiëu, zoo met die ee 't meer eu meer ingenomen wordt, dat zij mil '°enen van boomen uit eigen beweging, geheel vrij- aanplant? Waren de kultuurproceuten voor e residenten, controleurs en bovenal voor de in an dsche hoofden afgeschaft, dan zou een duchtige Sfond voul . j iet ongeloof zijn weggenomen. Maar nu? ') Vit de hierboven gegeven tabel ü°. 1 blijkt, lt de totale aanplant gemiddeld jaarlijks heeft «dragen 205,276.073 boomen, — a 2 cents per ° ol n «ou dat een loon geven van/ 5,<J05,521.-16, terwijl de bevolking gemiddeld heeft ontvangen 6 .457,0'J9.6i of s'Jj ton meer. JA. 667
Getal huisgezinnen bij de suikcrtcelt ingedeeld van 1854—1858. Getal houws voor de suikertcelt afgezonderd van 1851—1858. JA. 668
Werkelijke proiluktic van suiker run ISS4 — ISSS. 669 JA.
op bevel van Awoxstjs Albuquekque, eenc ontdekkingsreis in den Molukschen Archipel, kwam ie Banda iiun, nmkte aldaar een verbond en nam er eene lading muskaatnoten in. Vóór de komst, der Portugezen dreven de Bandanczen handel op Ternate eu omliggende eilanden, ter wijl de bewoners van Cêlebes eenen ruilhandel op Bahda onderhielden; doch na de landing van Antoxi d'Abkeu waren het voornamelijk de Portugezen, die op deze eilanden handel dreven. In het. laatst der zestiende eeuw wer den zij door de Bandanezen overvallen en ver moord. De eerste Nederlander, die Banda aan deed, was Jacojs van Heemskerk, die met de Bandanezen een wrbonil sloot. In ICO9 was de handel der Nederlanders reeds zeer levendig en hadden zij aldaar ecuc aanzienlijke vloot. Na veel tegenstand van de zijde der eilanders, die niet tot onderwerping wilden gebrast wor den, gelukte het eindelijk den Zeeroogd Hoek, opvolger van den door de Bandatiezen wreed aardiglqk vermoorden Zeevoogd van der Hoeves, op den 13 Augustus 100',), een verl)ond van Trede met hen (e sluiten. Sedert dien tijdbleven de Bandasche eilanden onder Ncderlandsch ge totdal in \7'.Ki, tijdens den oorlog met Engeland, de landvoogd van Boekholtz ze bij de eerste Opeisching aan den vijand overgaf. Jiij den vrede van Aniiens teruggegeven, vielen zij in IS 10 weder in handen der Engelschen. Na den algemeenen vrede in 1814 werd Neder land in derzelver bezit hersteld en zijn zij tot den i ru'r inwiurdigoii tijd onder ons gezag gebleven. Vóór hunnen overgang tot het Islamismus waren de Bandanezen Heidenen. Sedert de komst der Nederlanders echter, werd het Ishi mismus door het Christendom cenigzins ver" drongen. Voorheen stond het Bandasche volk bekend als trouweloos, verraderlijk en weder spannig; de tegenwoordige bewoners zijn traag, lui en dom. en andere eilanden worden Schildpad; pSrèïen, tnpang, vogelnestjes, vederen, sago, gedroogd vleescn, varkens, schapen, vogels, houtwerken eu kokosolie ingevoerd. De voornaamste handel ■"onlt er door de zich aldaar gevestigd hebbende 1 '"liezen gedreven. Daar er slechts eenmaal 's jaars schepen van I ;LV;i aankwamen, om levensbehoeften aan te Mengen en specerijen in te nemen, waren de ji'w'miers vroeger gewoon zich l)ij de aankomst uier schepen voor een geheel jaar van alle, P°odwendighedeu te voorzien. De sedert eenige J'" l '" tot stand gebragte geregelde sto vaart ' lu Juva op de Miiluksclif eilanden heeft daarin 5? 08 _ gunstige verandering te weeg gebragt. cs uie,tteiiiin is de handel dezer eilanden van , ein ig beteekenis gebleven. Vooral is de handel . Cl Bandanezen veel achteruitgegaan, nadat 11111 uitsluitend verkeer nuf de \ roe-eilanden opgehouden, en zoowel Javanen als Boegi '■''" en Makassaren daarin deelden. s l '"*' drinkwater is hier srliuarsrh eu veelal '<•• Neiraj Ay en Goenong Api hebben geen e t vat (;r) Zoo( j a t het vee zeewater moei drin •■ ,' In den omtrek der Bandasche eilanden " zeewater in Junij en September des nachts " *ii als melk. In dit witte water gaaf dei • '^ evaar hjke deining voor schepen. Deze q ( "'"> en witte kleur konieu uit. het Zuid ( ''" N;1 -n de Aroe-riliimlen opzetten. zijn.' ' oon >*amßta bergen van deze eilanden Gr "t° p oira llc ' f'Pflnberg, boog 589, op (;,'" de. I'.ninlcira, toog 1,5 1.1, en op v oe'te°"" Al de raurber ?> '""'- I>BBBl > BBB Ki J" L '." l'e Bandasche eilanden zijn dikwerf il ''i-dbevi ll; _ r( . 11 blootgesteld; onder de licviL' *a»rd ""'" ' lil ' vm "'-''' " ls:! ''" ' v ' '• Wild° r^P °?* e Vl ' lw ' )r ' l ' ll^ r <' 1 i werden BSngerigt. filter' ■■"'' ll "'' tl ' W '"'" '' r "'''' ;i:ul^'lr(lt l'eii, soort "''" ''' "'' roMn ß*l n wilde varkens, eene gevaaip'/ 1 *'''''' '"'"''J'' ll ''" v< '' l ' gniole, zeer en )j Oi .'-! 8 »ngeB; &p Ay worden wilde herten BandaT" a> op Banda of Grooi e " HÄ« i men willl(; zwijnen, wilile herten () '- toeskoes. 'tapej/j eilanden vindt men vit- Bfl ( "' Ma and|. uit. runderen, geiten, schapen ?.(. e^r lic ' eilanden is veel viseh, vooral e " ma kercel, welke laatste visi'h ge^ der «u' mot S!l ""» «'hiei het eenige voedsel staven i s . "laar v .i" ( ' ! ' ;u "l ( n worden geene metalen, SGVdiul,.', ''"a\d, puimstéen, lava én koraal «eed de Portugees Antosi d'Aukk.i , De bijzondere literatuur over de Bandasehe eilanden is van weinig belang. Wij zullen ze met die over de andere tot de residentie Banda behoorende eilanden-groepen vermelden op het art. Mohdtken. Bandau, eiland inßornéo'sTVesterafdccling, dist rikt Melawi, in de rivier .Melawi. Bandegang, dorp pp Java, residentie Soc rabaja, W*/ 4 pasj van Soerabaja, :i7': t ]>aal van Grissee en IJ, paal van Modjo Kerto. Bandeira of Band era, berg op de Noord kust van hef Jïanilasche eiland Banda, distrikt Lonthoir, in het jierk Kelie en Noorwegen. Hij is 784 Rijnl. voeten hoog. Dé steile hellingen zijn met eeneu rijken plantengroei bedekt. BA. .' 67
lietulins, door de suikcrrictplantendc bevolking genoten van 1854—1555. 670 JA.
Vcrgelijkeud overziet van de resultaten, die do suikateelt over het tijdvak van l^Ji — lSüS voor de (Jaarbij betroH'en bevolking, in de reipectire residentiën Jiecft gehad. 671 JA.
liet is, zoo als men uit die stukken kan zien, vooral in de residentiën Soerabaja, Pasoc roewan, Probolinggo en Bezoeki, dat de belang rijkste produktic heeft plaats gegrepen, en het verdient onze bijzondere aandacht, dat juist in die residentii'n, met uitzondering evenwel van Soerabaja, het geringste getal huisgezin nen per bouw zijn ingedeeld geweest. Om welke redenen in het laatstgeinchl gewest een in verhouding tot den aanplant zoo bijzonder groot getal huisgezinnen, namelijk van ruim 6 1 '~ per bouw, noodig kan zijn, kunnen wij niet nagaan; maar wij betwijfelen het, of daar mede aan de zaak der suikerteelt voo wordt bewezen. Op hetzelfde verschijnsel, dat zich hier vertoont, hebben wij ook gewezen in het artikel, handelende over de iwliyo. Feite lijk hebben de residentiën Fasoeroewan, Probo linggo en Bezoeki het bewijs geleverd, dat, met veel minder dan het bij het kultuurstel scl bepaalde getal van i huisgezinyen per bouw, de suikerteelt kan plaats grijpen, zelfs zoo dat de produktic dier residentiën bovenaan staat. Gewis kan de geschiktheid van den grond tot die hoogere produktic liet hare hebben bijge dragen; maar toch schijnt het bedoeld bewijs de vraag te wettigen, of niet het voordeel van ceue verdeeling van het verdiende plantloon onder een geringer gelal huisgezinnen op zijn beurt voor die huisgezinnen tot prikkel heeft gestrekt, om zich niet meer lust en zorg van de opgelegde taak te kwijten? Men bedenke het wel, het kan hier de vraag niet zijn, om Je uiordcelen, welke een teelt afwerpt, zoo veel mogelijk onder de bevolking van deze of residentie te verdeden en zoodoende die be volking daarbij zoo veel mogelijk te benuttigen, maar wel, om zoo weinig huisgezinnen moge lijk te bezigen, en die dan voor hunnen ar beid een daaraan geëvenredigd loon toe te ken nen. Zoodoende zal men den Javaan er toe brengen, om meer en meer in de suikertcclt zijn belang te vinden '), vooral indicu door ccnc behoorlijke regeling de bearbeiding van zijn rijstveld er niet onder lijdt. In den regel moot en kan ook de bewerking van den Buikeroogst, bij behoorlijke capaciteit der fabriek, medio October afgeloopen zijn, en gedurende die bewerking heeft de aanplant voor het volgend jaar plaats. Meestal is die aanplant reeds met de helft van de maand September geëindigd, terwijl men in April of Mei begonnen is met de velden dooi' beploe ging daarvoor in gereedheid te brengen. Late* worden nou eenige werkzaamheden gevorderd voor het aanaarden van het jonge plantsoen en het inboeten van liet uitgestorven riet, —■ terwijl soms, len einde het omvallen van het riet door de hevige windvlagen in de west ïnocson tegen te gaan, men het zoo veel mo gelijk tracht te schoren, — maar zelden zijn die latere werkzaamheden van dien aard, dat de landbouwer in zijnen rijst houw, die met het doorzetten der regens eenen aanvang behoort te nemen, er door belemmerd wordt. AVij kunnen van hel onderwerp der suiker teelt niet afstappen Zonder HOg een enkel woord in liet midden te hebben gebrast omtrent een zeer belangrijk punt, daarmede in verband te weten eene uitbesteding der sui kerkont rakt en. Na al hetgeen wij in het belang der Javaan sohc bevolking hebben gezegd, zal de betui ging, dat wij uit. dat oogpunt zelfs mot de suikerkontrakten niet zeer ingenomen ziju, niets bevreemdenda hebben. Wij zien daarin, hoezeer onder eeuen anderen vorm, niet dan een deel van het, niet ten voordeek; va» den inlander, maar van derden ingevoerd dwangstelsel. Ondertusschcn is liet niet te ontkennen, dat van dat stelsel de suikerteelt door de vlugt, ■die de Buikerbereiding op Java vooral in do laatste tien jaren heeft genomen, voor de I) 6' volking de minst onvoordeclige resultaten heeft gehad. Dit heeft men voornamelijk te danken gehad aan de voor de fabriekmatige bereiding der suiker zoo onmisbare tussehenkomsl van partikil liere ondernemers, voor wie de groote uitgaveüi zoowel tot oprigting der fabrieken, als voor f* fabriekatre zelve benoodigd, het van belang maak ten, om ,loor allerlei verbeteringen de produkti" steeds te doen toenemen. Zoo werkte d«* i ) Ecne opmerkelijke bijzonderheid, die, zoo wij goed geïnformeerd zijn, cenige jaren geleden in du residentie Pasocioewau heeft plaats gehad, kan liior tot bewijs strekken. Daar waren vroeger nog min der huisgezinnen »er bouw ingedeeld dan tegen woordig. In sommige dUtrikten was de indeeling bovendien zeer ongelijkmatig, zoodat er dessa's waren, die 1% andere die naauwelijks 2 a. 2</ s man per bouw konden leveren. Men wihlc voor deze laatsteu den druk verminderen door eene ver mindering vnn haar aandeel in de voor de sui kerteelt af te sonderen velden; maar hut bleek, dat zij daarmede niet ingenomen waren. De oU dervindjng had doen zien, dat de arbeid uiot '" zwaar wat, terwijl liet jilantloon onder 2 6 "'' man verdeeld vrij wat ruimer bdooniug had "1' geleverd. JA. 672
streven wederkeorig mede tot bevordering van liet belang der suikerplantende bevolking, daar deze voor den ter levering van de grondstof te verrigten arbeid niet in dagloon, maar naai den uitslag der fabriekmatige bewerking werd betaald. Wij willen hier niet uitweiden over het meer of minder rationele van ceneu Modanigén maat staf van betaling, waarbij liet loon van den veldarbeid wordt "afhankelijk gemaakt, niet alleen van het zoo wisselvallige in het al of niet :■'. van eenen oogst, maar nog bovendien van eene meer of minder goede bewerking van den oogst «elven; maar veroorloven ons de vraag, wat toch wel die voor de bevolking minder onvoor deelige resultaten mogelijk maakte? Hoofdzakelijk moet meu dit zoeken in hel ■neer onzijdig standpunt, waarop de regering »et opzigt tot deze aangelegenheid stond. Blijkt uit hetgeen niet betrekking tot de koffljkultuur is voorafgegaan, hoe de rege ring, regtcr in hare eigen zaak en weggesleept door de onverzadelijke begeerte naar oogver blindende geldelijke resultaten, de wijze opge vat heeft waarop zij gedurende een tijdvak van "'jkans dertig jaren gevolg zou kunnen geven ten de der bevolking geopende uitzigten, die •trekken moesten, om haar vrede te doen vin den met het nieuwe stelsel van dwang; bij de s uikerteelt moest, de aandrang tot beknibbe 'iiig der bevolking zich vrij wat minder doen gevoelen, en bleef de bepaling van het haar toekomend loon slechts afhankelijk van de vraag, of en in hoe ver de met de. r egering in kontrakt staande partikuliere on dernemers, op wie de betaling van de grond stof onder de benaming van plantloon, gelijk >Q den aard der zaak lag, werd gelegd, daar mede niet te zw;iar gedrukt zouden worden, °m aan hunne verpligte levering van suiker de bij de kontrakten bepaalde prijzen te bunnen voldoen. Zal nu eene uitbesteding der suikerkont rak- Cn kunnen dienen, om de bewaring van dat m eer onzijdig standpunt der regering mogelijk *° maken? Om meer dan cene reden vennee- wij dit te mogen betwijfelen. Het denkbeeld cener uitbesteding heeft zijn o'Ustaan te danken aan de niet zeer voordec le 6 financiële resultaten van 's Gouvernement.s su 'kerhandel in het tijdvak van 1840—1856; waartegenover men breed uitmat de zoo het "ectte grove winsten der suikerfabriekanten, en . s eene zeer natuurlijke gevolgtrekking werd J! belang van 's lands kas eene besnoeijing ler wiusteu als wcnschelijk voorgesteld. In het artikel Nederlandsch Indiö (pag. 420 en 427) hebben wij aangetoond, dat de minder voordeelige geldelijke resultaten van 's Gouvernements auiterhandel niet moeten worden toegeschreven aan den te hoogen prijs, waarvoor de suiker door de fabriekanten was geleverd, maar aan de wijze, waarop zij werd te gelde gemaakt; en naar aanleiding van de op grond van officiële bescheiden en cijfers te dier plaatse gemaakte berekeningen, toonden wij aan, dat in het voor de suiker zoo on gunstig mogelijke tijdvak van 1848—185 G, het Gouvernement cene enorme som had moeten derven alleen door den verkoop der suiker in rland, in stede van in Indië, en wij kwa men alzoo tot de e< al de improduk tiviteil der J.i kontrakten voor 's lamLs geldelijk belang dr.s niet lag in de kontrakten zelve, maar in het irrationeel stel sel van verkoop in Nederland '). Wal m> aangaai de groote •winsten, die door de suikerfabriekanten zouden zijn behaald, het ') Het is hier de plaats om eene foutive bere kening, in liet aangehaald artikel gemaakt, te licr :.tellcu. Op de 1« kolom vnn pagr. 427 werd de «aarde der Gouvernements suiker, overeenkomstig de Indische marktprijzen, over liet tijdvak van 1848 —1850 gesteld op gemiddeld f 13.45 de pi kol, eu in verband daarmede betoogd, dat door cencn verkoop in Nederland hel Gouvernement per pikol minder had ontvangen ƒ 2.47'/s, of °ver de geheele verkochte hoeveelheid ruim ƒ 21'/s millioen, dan wanneer de suiker in Indië ter markt ware gebragt. Op grond van diezelfde berekening be weerden wij, dat de fabriekanten in datzelfde tijd vak de suiker aan het Gouvernement hadden gele verd tegen ƒ 3.51 beneden de Indische marktprijzen en dat zij daardoor gederfd hadden ruim ƒ 22 ïnil lioeo, zonder dat liet Gouvernement er mede be voordeeld was geworden. In de noot aan den voet van pag. 427, l e kol., is de waarde der Gouvernements suiker Foutief be rekend op ƒ 13.45 per pikol, terwijl dit had moe ten zijn / 13.26. Hierdoor wordt liet door den verkoop in Nederland door het Gouvernement miu der ontvangene van ƒ 2.47«/» op / 2.28«/, en de derving voor de fabriekanten ?an f 3.81 op ƒ3.62 per pikol teruggebragt. Maar ofschoon daarmede de derving over de geheele verkochte hoeveelheid, zoowel voor het Gouvernement als voor de fabrie kanten, mot f l'/« millioen wordt verminderd, blijft de werkelijk gederfde som nog hoogst aanzienlijk en groot genoeg, om aan de waarde van ons betoog weinig of niets te ontnemen; loodat wij in den tekst alle regt behielden, om tot dat betoog te ver wijzen. JA. 43 673
fama crescit cundo heeft zich ook in deze aan gelegenheid ruim bewaarheid '). Het is hier de plaats niet om dit aan te toonen, en wij moeten ons voorbehouden, om daarover in het artikel Suiker meer breed voerig te handelen. Alleen vermcenen wij te moeten doen opmerken, dat over Java de kosten, zoowel tot verkrijging als tot bewer king van de grondstof en het in leverbaren staat brengen van de suiker ter plaatse waar Ac aflevering geschiedt, gemiddeld moeten ge steld worden op minstens ƒ 7 per pikol, onge rekend hetgeen er vereischt wordt voor rente en aflossing in 20 jaren tijds van het voor de daarstdling dor onderneming benoodigde kapi taal, dat voor eene met stoomtoestcllcn wer kende suikerfabriek met cenen aanplant van 400 bouws veilig op / 350,000 kan gesteld worden 3 ). Hiermede kunnen de kosten per pikol suiker gemiddeld op / 9 gesteld worden 3 ); en wan neer men daarbij in het oog houdt: I°. dat van IS4B—ISSG de fabriekanten het s /, gedeelte van husna piodaktie in den regel aan het Gouvernement bobben moeten leveren, 2°. dat die levering minstens voor : / 3 heeft bestaan uit suiker N°. 18, en voor '/» uit suiker N°. IC, 3°. dat in datzelfde tijdvak de suiker aan het Gouvernement gemiddeld is geleverd tegen ƒ 9.31 por pikol '), 4°. dat het derde der produktie, dat aan de fabriekanten is verbleven, grootendeels, zoo niet geheel, heeft bestaan uit infe rieure suiker, dat is suiker van N°. 1 tot en met N°. 15, s°. dat die suiker hun even zoo goed als de Gouvcrncincnts suiker / 9 per pikol kostte, G°. dat dus, behalve eene kleine winst van 31 cents per pikol op de aan het Gou vernement geleverde suiker, hunne groot ste winst moet zijn behaald op het aan hen verbleven '/, der produktie, be slaande uit inferieure suiker, dan kan men eenigzins nagaan, wat er zij vafl die zoo breed uitgemeten enorme 'winsten ")■ Ja, er zijn enkele fabrieken, wier geldelijke resultaten, door ecne produktie ver boven het gemiddelde, zeer gunstig zijn geweest; maar hoe velen staan daartegenover (en waarlijk haai getal is vrij wal aanzienlijker), die voor den ondernemer, naaftrek zijner uitgaven,slechts zoo veel hebben afgeworpen, dat hij daarin geene ©verdrevene, neen, maar eene toet wv tige belooning voor zijne industrie en de vele daaraan verbonden kansen van verlies mogt zien? ') AVij beweren niet, d;it liier en daar door en kelen gecne belangrijke winsten zouden zijn be haald; maar toch verineenen wij te mogen volhou den, dat ten aanzien van verreweg het grootste ge deelte der suikerfabriekanten het geroep voor het minst zeer overdreven is geweest. De aanleiding er toe zal waarschijnlijk gezocht moeten worden in de dolle prijzen, die voor den verkoop of de ver huring van sommige fabrieken zijn besteed. Maar sedert wanneer kuunen zulke exceptionele feiten, waarbij nog het bewijs zou moeten geleverd wor den, dat de betrokken koopers of huurders geene reden hebben gehad om zich te beklagen over hunne manie, voor het bezadigd oordcel voldoende worden geacht als maatstaf ter beslissing? *; Wij hebben de aflossing van het kapitaal voor de onderneming gesteld op 20 jaren, omdat dit de gewone duur is der suikerkontraktcn, waarbij het Gouvernement zich het regt heeft voorbehouden, om ze niet te verlengen, in welk geval, zoo het Gouvernement de fabriek c. a. niet verlangt over te nemen, aan den ondernemer niets overschiet dan de amotie voor zijne rekening. Elkeen op Java weet, wat voordeel dit geven kan. 8 ; Voor aflossing in 20 jaren van een kapitaal van ƒ 330,000, dat in ludië de zeer matige route van 7 °/ 0 moet afwerpen, wordt jaarlijks vercischt f 33,000, of ongeveer ƒ 2 per pikol, voor cenc fa briek, die van 400 bouws gemiddeld eeue produklie verkrijgt van 40 pikols per bouw. Eerst in 1857 is die produktie van 40 pikols per bouw gemid deld over Java bereikt. ') Zie de berekening, daarvan gegeven in "' 1° noot onder de 2« kolom van pag. 427. s ) Van het geroep omtrent die enorme wiustC is nog veel, waattofl niet zoo zeer de sedert 184» all wel de vroeger uitgegeven kontrakten, unnlc ding hebbeu gegeven, toen schatten renteloos >" voorschot werden verstrekt, om de ondenn.'i" er tot de daarstelling hunner fabrieken in staat stellen, *.u zij bovendien niet alleen hoogere prij& e ontvingen voor hunne aan het Gouvernement leveren suiker, maar over het algemeen geen l'l on loon boven de 30 pikols per bouw te betalen li" den, en eindelijk in het bekomen van brauillio 11 ' van koelies en van transportmiddelen door het Go°_ vernemeut geholpen werden pp eenen voet, W a _ over een ieder, behalve de anno bevolking, te f° men had. JA. 674
Wij twijfelen er niet aan, dat bij cene Uit besteding personen zullen worden gevonden, die er geen bezwaar in zullen zien, om suiker kontrakten te nemen op onereuser conditiün dan de bestaande met opziet tot do levering aan het Gouvernement; — wij willen dos noods aannemen, dat dit geschiedt ter goeder trouw en met het vaste voornemen, om door inspan ning van alle krachten zich aan geeiw teleur stellingen bloot te stellen ; wij taan nog ver der en willen zelfs gcloovcn, dat door hen gecne teleurstellingen zullen worden onder- Vonden, — ons betoog heeft niel de sliekking, om het tegendeel aan te wijzen, — maar wij iieenon op goede gronden in twijfel te moeten trekken, of langs dien weg het belang der be volking bij desuikerteeU voortdurend en steeds meer en meer zal kunnen behartigd worden. Men zegge niet, dat cene uitbesteding op °nercuscr conditiën dan de bestaande kontrak ten voor de ondernemers ten gpoorslag zal strekken om alles aan te wenden, ten i hunne productie te doen toenemen, en dat hierdoor van zelf het belang der bevolking zal borden bevorderd. Wij geven het eerste des loods toe, zonder evenwel daarom de gevolg trekking voor de bevolking bijzonder te beamen. De regeling toch van liet te betalen plant 'ooll is zoodanig, dat. al wat er meer dan 40 pikols per bouw wordt vervaardigd, voor de bevolking eene /.eer geringd vermeerdering van haar loon afwerpt. Wij nemen des noods aan, dat de productie door vernieuwde inspanning iilcld gebragt worde op 50 pikols per bouw,— en op dit oogenblik bestaat ernogmaar uitzigt op de bereiking van een zoo be langrijk cijfer; ') —wat zal daarvan het gevolg *'ju voor de bevolking? Ecne meerdere bcta ji"g voor plantloon van ongeveer ƒ 12 per te verdeden onder 4 a 5 huisgezinnen, en «tt nederkomende op cene meerdere ontvangst P er huisgezin van ƒ 2'/ a a/3 'sjaars. Uaar **t kan tegenover de verwezenlijking van een zoo ver verwijderd verschiet gesteld wor de "? De lioogc waarschijnlijkheid, dat de nieuwe ondernemers, die aangenomen hebben, tegen zeer onereUM condities hunne suiker aan liet Gouvernement te leveren, trachten zullen zieli logen schade te dekken, niet alleen door vermeerdering van hunne productie, maar ook door vermindering van hunne uitgaven, en zoo doende de voordcelen, die der Bevol king door de fabriekatie werden aangebragt, zullen besnoeijen. Wij eindigen op grond van al het voorafge gane met de betuiging, dat cene uitbesteding der kontrakten, — 'slands geldelijk belang moge er door bevorderd worden, — niet strek ken zal tot bevordering' van dat der bevolking. Integendeel, is de winnende hand, gelijk men pleegt te zeggen, mild, eenc uitbesteding kan tot niets leiden, dan om aan de betooniug van mildheid den pas af te snijden '). Het beginsel eener uitgifte van kontrakten bij gunst is een ellendig beginsel, en het zou zeer wenschelijk zijn, daaromtrent als ook om trent de verlenging der kontrakten vaste re gelen te maken; maar ee«e uitbesteding zou wel eens de waarheid kunnen bevestigen van het oude spreekwoord, dat hij, die het onderste uit de kan wil hebben, gevaar loopt, dat hem het lid op den neus valt. Het wedervaren van de bevolking bij de indigoteelt is nog treuriger dan bij de koffij tcelt, niet zoo zeer omdat de betaling slecht was, maar omdat de produktic zoo was afge nomen, dat zelfs met cene veel hoogere beta ling de belooning der bevolking nog gcrin" 1 zou zijn geweest. De oorzaken daarvan kunnen nergens anders gezocht worden dan in het ge mis van de tusschenkomgt van partikulierc ondernemers, waardoor, even als bij de suiker teelt, cene behoorlijke afscheiding tusschen den veldarbeid en de werkzaamheden bij de fabriek matige bewerking van de grondstof als van zelf zou zijn tot stand gekomen, en dus zoowel de aanplant als de bereiding met meer zorg zoudeu zijn geschied. ) In 1557 was de produktic gemiddeld over av a 40.61 pikols per bouw, in 1858 42.31 pikols; j" aa r in 1559 schijnt zij weder gevallen te zijn. Zie e ' et officieel Verslag over ISSB, pag. <JG, waar in en e noot wordt gezegd, dat volgens bcrigten de °8»t van ]gsu rou hebben afgeworpen 1,640,225 Mols. Over eenen aanplant van 40,259'/» bouws, ïo° D * s *'' c Tav ISSB was (en waarom zou die van a 3 minder hebben bedragen P) wijst dit cijfer ceuc foduktie aan van 40.74 pikols per bouw. <) Wij hebben, waar het hier op aankwam, de zaak eenvoudig behandeld uit het oogpunt van het belang der bevolking, zonder nog te treden in eene beantwoording der vraag, of ecue besnoeijiug van de winsten der fabriekauteu wel zal knanco dienen, om hen aan te moedigen tot het doen van belangrijke uitgaven, ten einde door gedurige ver beteringen in de snikerbereiding pari passu te gaau met dezelfde industrie in andere lauden, waar de Gouvernementen zich niet het regt aanmatigen of toekennen, om de winsten der oudernemers te be snoeijen, of daarop beslag te leggen ? JA. 43* 675
JVij behoeven in gecne herhaling te treden van hetgeen te dien opzigtc alsook in het algemeen omtrent de resultaten der teelt voor de bevol king reeds gezegd is in het artikel Indigo. Met verwijzing mitsdien tot dat artikel ver mcencn wij evenwel van die resultaten over de jaren 1854—1858 hier een zoo beknopt mogelijk overzigt in tabellarischen vorm te moeten geven. Getal huisgezinnen bij de indigoteelt ingedeeld van 1854—1858. Gefcl bouws voor de indigoteelt afgezonderd van 1854—1858. Werkelijke produktie van indigo van 1854—1858. JA. 676
Betaling, door de ïnriigoplantenric bevolking genoten ran ISSI — ISSS. 677 JA.
.Mot zulke resultaten, aan wier juistheid niet te twijfelen valt, aangezien de berekeningen gemaakt zijn naar aanleiding van de door de ing zelf gegeven cijfers, behoort er waar lijk moed toe, om een stelsel, dat lot zulke uitkomsten geleid heeft, te durven verdcdi- De regering schijnt partij. te willen trek ken van het op haar last door den controleur van Beest Holle gedane onderzoek omtrent de partikulierc indigotcelt in Djokdjokaiia. Als zij de gebreken, welke dat onderzoek ten aanzien van hare indigoteelt aan den dag lieefl gebragt, zoekt te verbeteren, dan zal ongetwij feld aan die teelt, althans gedurende de eerste Jaren, eene betere toekomst daardoor te beurt kunnen vallen. Maar wij verineeuen onbe schroomd voor onze overtuiging te mogen uit komen, dat de verbetering niet lang zal du ren, om de eenvoudige reden, dat hetgeen ge brekkig is in zijnen grondslag, gelijk dit het geval is mot de Gouvcrnemcnts iudigoteelt, geenc radikalo verbetering toelaat, zoolang do grondslag zelf niet veranderd wordt. Van de overige Gouverncmcnts kulturcs, zoo als die van thee, kaneel, nopal en cochc nille en peper, zijn de resultaten, welke zij voor de daarbij betrokken bevolking hebben gehad, niet met juistheid opgegeven. De ta baksteelt maakt daarop evenwel cene uitzon dering, en wij geven dus daarvan de volgende overzigten, waarbij de residentie Samarang niet is opgenomen, omdat de veldarbeid, die daar voor de ccuige nog aanwezige onderneming venigt wordt, door üi dagloon werkende ar beiders geschiedt. Getal huisgezinnen bij de tabaksteelt ingedeeld van 1854—1858. Getal boinvs voor de tabaksteelt afgezonderd van 1854—1858. "Werkelijke produktic van tabak van 1854—1555- JA. 678
Betaling, door de tabnkplantendc bevolking genoten van ISSI — ISSB. Vergch'jkeiid ovcrzigt van de resultaten, die de tabaksteelt in het tijdvak van 1851—1S5S voor de daarbij betrokken bevolking, in de respeetive residentiën heeft gehad. 679 JA.
Bandeira of Band era, berir op hot mid den van het Bandasehc eiland Banda, in liet perk Drie Gebroeders. Hij heeft ecue hoogte van 1,510 Ttijnl. voeten. Bandeira, zie: Papenberg. Bandeira, een der toppen van dan Hin djani, op het eiland Lombok. Hij wordt ge schat ongeveer 9,300 liijnl. voeten hoog te zij». Bandeira, bergje o|> Samatra'e Westkust, ten Oosten \au Natal. liet is 323 llijidandsclir voeten hoog. Bandelang, een der Zeven-eilandjes, ge legen bij de reede van Padang, ter Westkust van Suniatra. Bandenang, dorp op Java, residentie P.a tavia, Ooster Kwartier, aan de rivier .Maroemla. Bandera, zie: liandeira, ben:. Bander Agong, dorp op Suniatra, op de Westkust, adsisteut-residentie Benkoclcn, dis trikt .Manna. Bander Djeder, zie: Bandjar Djcder, land en dorp. Banderi Sergang, dorp op het eiland M:idura, op de Noordzijde van de afdeeling Socmanap. Bandieten-oiland, zie: Pandita, eiland. Bandieten-eiland, zie: Rozenpain, eil. Bandigan, eiland nabij het eiland .Madura. Bandil, dorp op Java, residentie Kediri, adsist ent-residentie en regent schap Ngrowo, di.stiikt Wadjak. Banding, baai aan de Zuid-Oostkust van het eiland Billiton. Banditti, zie: Pandita, eiland. Bandjagan, dorp op Java, residentie en regentschap Soerabaja. Bandjahan, dorp op Java, residentie Djok jokarta. Bandjakan, dorp op Java, residentie Sa niaraiicr, regentschap Salatiga, distrild Salatiga. Bandjang, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling eu regentschap Beriiek, di.strikt Leng konpr. Bandjangoe, dorp op Java, residentie Socrabaja, afdeeling (irissee. Bandjar, distrikt op Java, residentie Bau jocmaas, adsistcnt-rcsiilcntie en regentschap Bandjar Nagara. Het bevat ongeveer 97,600 zielen. Bandjar, dorj) op Java, residentie Hanjoe Negara, üamljar. Bandjar, dorp op Java, residentie Madiocn, afdeeling NgawL Bandjar, dorp op Java, residentie ifdceling Tocban. Bandj ar, dorp op Java, residentie Sama rau£, regentschap Grobogan. Bandjar, dist rikt op .lava, residentieFreangcr Regentschappen, regentschap Boekapoera. Bandjar, dorp op Java, residentie l'rean<rer Regentschappen, regentschap Bandjar, 82 palen van Soemadang, 91</, paal ran Bandong, L37'/| paal van Tjiandjoi en (17 palen van Cheribon. Er u een geplaatst. De omtrek is rijk aan geboomte, Bandjar, zie: Bantjar, dist rikt. Bandjar, dorp op .lava, residentie Probo linggo, afdeeling Probolinggo, distriki Tongas. Bandjar, dorp pp Java, adsistent-residentie Banjoewangi, divtrikt Banjoewangi. Bandjar, dorp op liet eiland Madnra, op ilc Zuid-Oostkust van het regentschap Soemanap. Bandjar of Banjar, dorp op het eiland Kambangan, residentie Banjoemaas. Bandjaran, vcrkecrdelijk Banjarangi distriki. op Java, residentie Preanger J!cL r ent schappen, regenjjchap Bandong. Jlct is be woond door ruim 17,000 Javanen. Bandjaran, dorp op Java, resid. Preangei Regentschappen, regentschap Bandong, disu-ikt Bandjaran, waarvan hel de boofdpkata is, 11 palen \an Bandong, -10 palen van Boemadang en 51 puien van Tjiandjor. Het ligt in een vruchtbaar oord, aan den noord-westelijken voet van den berg M&labar, nagenoeg 2,200 Rijnl. voeten boven d(' zee. Dit dorp lieefi :.' vll huizen en een fraai dorpsplein, aan hetwelk do moskee, de bonten patanggrahan en een kollij paklmis gelegen zijn. Bandjaran, beek op .lava, resid. Preangel Elegentsohappen, regentschap Bandong, distrikt Bandjaran. '/.ij ontspringt uit den berg M* 1 labai en bespoëlt het dorp Bandjaran met schil' derachtige bogten. Bandjaran, distrikt op Java, resident»' Japara, regentschap .laparu. Het lievat a : ' dorpen met 11,000 inwoners. Bandjaran, dorp op Java, residentie J»" para, regentschap Japara, disirikt liandjarani 10 palen van Japara, 88' i paal van l'ati. Bandjaran, rivier op Java, residentie !•* para, regentschap Japara. Zij ontspringt ul den berg Muerja. Bandjaran, dorp en poststation op J: lVi ' l j residentie ('lierihnn, I 7{palen ten Westen der sW Cheribon, 17 palen ten Oosten \an Karang ' s " Dong in ! 1 )ialen van Indramajoc. Het is e gewoon verhlijf Van den Kesident. Bandjaran, berg op Java, adsistent- re *~ dentie Krawang. Hij bevat vogebiestgrott» Bandjaran, dorp op Java, residentie ' s ' BA. 68
Wij ïien daaruit, dat de betaling per bouw, ofschoon over het algemeen minder dan het pL'intloon voor de Buikeronderneniingen, toch vrij aanzienlijk is, zoodat de geringe belooning, ide bevolking voor arbeid erlangt, alleen moet worden tocgesohre per bouw ingedeelde hel geheel berekend, net dubbele is van liet getal huis voor de suikerteeli pei bouw be uoodigd. Wij kunnen niet nagaan, welke goede reden moest die soms it worden in zwaarder. (leren arbeid bij de tabak-, dan bij de suikcrteelt ver , dan zou toch nog altijd de vraag over blijven, v\ bij voorbeeld in de nsi dentie rasoerocwan i,' cn( '<-'o '"' ( 'f l gehad aan _-een vijf huisgezinnen per bouw, terwijl in Rcmbaiig ,s, in Japara bijna 'J, en in Soera baja ruim 13 huisgezinnen gemiddeld jaarlijks noodig zijn geweest. Men ziet. dan ook hier veder hetzelfde verschijnsel (dat wij bij an dere kulturcs hebben waargenomen), dat na melijk in de n i, waar de betaling, éu per bouw én per pikol berekend, veel minder is u in de drie o. residentiën, per huisgezin evenwel veel meer ontvangen en ook geproduceerd is. Uit de minist ui het voorm ring, om de tabakskontrak ten l, : ler te verlengen, niet o tabak voor de niet wil ; . maar . n van ge\ . dal "i ■ 'sGom •■ wor m kultnurondernemingen noch voor de onder - zelven, noch ■■ : zoodanig komst zoo aan HÄ( tabaksteelt, die. ', met ende, in ha schiciit kon wijzen dan op den 'P te genzin en 'lkingj terwijl L'eljktij. ■ teelt voor i toenam. Hieruit bh at de, der bevolkü geiia:.' liijnlijk wel de wijze i die ten I a door of van het Gouvernement gegeven. "Wanneer wij evenwel het voornemen tot niet verlenging der bestaande kontraktes, ook niet de vollo overtuiging, dat daardoor het vonnis over de teelt van tabak voor du Euro pesche markt niet wordt, uitgesproken, geheel kunnen beunen, dan doen wij dit. in de stel lige verwachting, dat de ondernemers sullen inzien, dat voor ben op geene waarlijk vrij willige Mtnplsntkg te rekenen valt, wanneer die voor den planter geene betere urtzigten aanbiedt dan op een e betaling, die, zoo als het hierboven gegeven overzigt aanwijst, gedurende < r,n lijdvak van vijfjaren niet meer heeft be dragen dan f 0.14 a f 14 jaarlijks per huisge zin, en / 5.7' J af 7.'J3 per pikol, terwijl el ders de tabak, die de bevolking eigener bewe ging teelt, zoo veel duurder wordt betaald. Hoogst belangrijk is voor dit onderwerp het lift van den gewezen tabaksplanter J. Dl Moi, van Otterloo, getiteld: de vrije, arheii -mhatig e/i Kèciïri inzv. '). Hij stelde eene tabaksonderneming daar in de afdceling Blitai der laatstgemelde residentie, die wel verre van eenige medewerking te ondervinden van de zijde van bel plaatselijk bestuur, en zoo aau leiding te kunnen geven lot de beschuldigingi dat ten haren belioew: vermomde dwang ZOU hebben plaats gehad, integendeel sterk i gewerkt werd door den sedert tot regent ver heven Ilonggo of onderregent van Blitar, daar deze in zijne afdeeling zelf de grootste spectt" lant in tabak was, in weerwil dal hij in zijn" betrekking volgens de bestaande bepalingen zich peculatiën niei mogt inlaten. In dat gesohrifl «U-t-It de Heer de Mol va* iiloo een kontrakt mede, door zijne oU derneming dessa Badangan, in het distrikt Srin gat, lot levering ran tabak tégen ƒ 16» / 12 en j ■"in planten, naar g* het produkt zou zijn van de I', i.'' 1 of 3' soort. Ook door handelshuizen te Soerabaja zij" asten aaogi gaan mei in de binnen' Landen gevestigde Europeanen, die hun ver» i van het iipkui)|iin \;ui tabak tot k-v^' ring zulke hooge prijzen, dat, zelfs n"' 1 ruime betaling ran den planter, noga*"' zienlijke winsten ilour den opkoopcr kunu 1 '" worden behaald '•). Is de partikuliere handel penegeu om zul*' «) TJitgogci-rn iv 185' J te Utrecht bij KüH" I ,v Zoo». *j Zon warden dooi een hindelihnia tü SoernbnJ iv lbj'j'du volgeudo [jrijzca toegezegd: JA. 680
hooge prijzen te besteden, dan kan men na- Raan, hoc, behoudens eenc behoorlijke, onbe lemmerde concurrentie, de vrijwillige arbeid onder de bevolking zou worden aangemoedigd door eenc betaling, ver te bovengaande die, welke zij onder het dwangtteUel erlangt. IV ij hebben nu surcessivelijk bij verschillende kultures stilgestaan, om na te gaan de resulta ten, die zij voor de bevolking hebben gehad. Heeft onze bevinding, die alleen opgemaakt is uit de door de regering zelve gegeven cijfers, er ons toe geleid, om het dwangstelsel, zelfs 'ut een materieel oogpunt, af te keuren, daar '"'t ia geen opzigt kan geacht worden 1e heb ben voldaan aan de verwachtingen, die de be v olking niet opzigt tot de belooning van den baai opgclegden gedwongen arbeid met regt "•ogt koesteren; wij zouden nieenen aan de l'illijkc eischen der onpartijdigheid te kort te doen, indien zelfs de minste vooruitgang om to t eencn meer ratiouelen toestand te geraken w erd voorbijgezien. Uit dat oogpunt kan niet dan met genoegen kennis wonleu genomen van hetgeen bij het '"inisteriëel verslag over 1858 wordt medege deeld ten aanzien van den inkoopsprijs van de koffij. Uit dat stuk blijkt, ') dat, terwijl voor 1858 de inkoopsprijs was bepaald op f 9.20, voor 1859 op ƒ 10 eu voor ISGO op ƒ 10.50 per pikol, men, behoudens een minimum \an f 8.50, bij verdere stijging der marktprijzen, de betaling zou kunnen verhoogen tot ƒl3 de pikol. Dit is reeds iets, ofschoon niet genoeg Rcdaan, zoo lang men er niet toe gekomen zal *ijn, om der bevolking te geven, wat haar, na aftrek van het verschuldigde wegens landrente en transport, voor huur produkt regtmatig toekomt. Waarschijnlijk zal deze aanvankelijke, verhoo- B lu g kunnen leiden tot de overtuiging, dat, loc verder men voortgaat op den we; en billijkheid, hoe meer men daarin zijne c |ooning zal vinden, niet alleen door eene tu "nere opbreug.st der belastingen ten gevolge 40 toenemende welvaart onder de, bevolking, aar ook door eene grootere productie zelfs z °nder noemenswaardige uitbreiding, aangezien cene betere betaling de bevolking er toe bren gen zal, om met meer lust en zorg niet alleen de koiïijaanplantingcn te behandelen, maar ook en voornamelijk den pluk te bewerkstelligen. De roekeloosheid, waarmede dit laatste uc selüedde, en die niets bcvrcemdends heeft, wan neer men nagaat, hoe slecht de daaraan en aan de verdere bereiding der koffij bestede arbeid en moeite werden beloond, kan voor een groot gedeelte het opmerkelijk feit. ver klaren, dat men op Java gemiddeld 230 boo men, in verschillende vroegere tijdvakken zelfs veel meer, noodig heeft ter verkrijging van één pikol koffij. Het is niet te ontkennen, dat de kollij heester op Java niet overal even goed tiert; maar toch, wie verschillende aanplantin gen op verschillende plaateen heeft gezien, niet alleen in bloei, maar ook tegen den tijd van den pluk, zal moeten toestemmen, dat eene produktie van DOg geen half katti per boom ver is beneden hetgeen men redelijkerwijs zou kunnen verwachten. Wordt dan ten aanzien van de koffij, wat wij niet betwijfelen, eenmaal de ondervinding opgedaan, dat men van eene goede betaling in den volsten zin de gelukkigste resultaten heeft gekregen, wie weet of dit niet leiden zal ook tot trapswijze bevordering van het belang der bevolking bij andere takken van kuituur? Zoo kan zij misschien, gaandeweg meer en meer van dwang ontslagen, tot ge heel vrijwilligen arbeid worden opgeleid, en dan eerst zal men kunnen zeggen, niet dat de productie van .lava, maar in veel hoogeren zin dat de productive krachten der bevolking zijn toegenomen. De inrigting van het bestuur vau Java heb ben wij in het artikel Nedcrlandsch Indië reeds besproken, en tot dat artikel kunnen wij dus kortheidshalve verwijzen, om te besluiten met eene opgaaf der verdeeling van het eiland. Java, dat met uitzondering der zoogenaamde Vorstenlandcn, dat is van de residentiën Soe rakarta en Djokdjokarta, thans geheel oiider het regtstreeksch bestuur van het Nederlandsen Gouvernement staat, wordt, gaande van het Westen naar liet Oosten, verdeeld in de vol gende gewesten als: a. Bantam, residentie met eene bevolking van 532.756 zielen en bestaande uit de regentschappen Serang, Pandeglang, Tji ringffi en Lebak, alsmede liet distrikt Tanara. b. Batavia, residentie met 450,907 zielen, V °or kooltabak I°, 2°, 3" en 4« soort ƒ 38 1 /,, * 30, f2ocn f ii»/ 3 p C ,. v x„\, Voor kanaiietabak 1«, 2", 3» en 4o soort/ 26«/ j. *»%, ƒ 16«/ a en ƒ 10 per pikol, en °or inlarulschcn of zoogcuaamden Javntuljak • 2» en 3» soort/ 21*/,, f 1C«/ S eu / 11»/, per i Zi« p ag , y 5 j,,, ofüciel,. uitgave. JA. 681
bestaande uil het distrikt der stad en voorsteden van Batavia, en uit de Ba ta\iasche ommelanden, verdeeld in het Ziiiil-üuster, m liet WesterkwartLer '). e. Buitenzocg, op zich zelve staande as üstent-raaidentie, met eene bevolking van .'i29,.'iüï zielen, en bestaande uit liet regentschap van denzelfden naam. (I. Krawang, op zich zelve staande assis tent-residentie, met cenc bevolking van 157,648 zielen, ra bestaande uit het regentschap van denzelMen naam. e. Preanger Regentschappen, residentie met cenc bevolkiag van 817)063 zielen, en bestaande uit de regentschappen Tjan. djoer, Bandoßg, Soemedang, Soekapoera en Linibaiigaii. /. Cheribon, residentie met eene bevolking van 567.71 S zielen, en lir.slaande uit de regentschappen Cheribon, Indram&joe, (jalue, Madjalengka en Kotningan. i/. lagal, residentie, met eene bevolking van 392,581 zielen, en bestaande uil de regentschappen ïagal, I'ainalang en Brc bes. h. Banjoemas, residentie met cenc bevol king van £36,174 zielen, en beslaande uit de regentschappen Banjoemas, I'oer ■nokerto, Pocrbuliugo, Bamljarnegara en ïjilaijap. «'. Pckalongun, residentie met eene bevol king van 273,032 zielen, en bestaande uit de regentschappen Pckalongan en Jiatang. k. Biigelen, residentie met ecuc bevolking van GÜI,'JSS zielen, en bestaandfl uit de regentschappen Poerworedjo, Kocto ardjo, Keboeiucn, Karanganjar, AmbaJ en Ledok. /. Katloe, teeidentie mei eene bevolking king van é57,633 zielen, en bestaande uit de i elan en ïe mangoong. m. SainaraiiL', residentie met eene bevolking van 908,987 zielen, en bestaande uit de regentschappen Samarang, Salatiga, De mak, Grobogan 3 ), en Kcndal. n. Japara, residentie met eene bevolking van 509,300 zielen, en bestaande uit de regentschappen Pattic, Japara, Koedoes en Djawana '). o. Patjitiin, op zich zelve staande assis ti.'iii-irsiilcutio met eene bevolking van 101,050 zielen, eu bestaande slechts uit een regentschap van dezelfde benaming. j). Madioen, residentie met eene bevolking van 377,">10 zielen, en bestaande uit dc regentschappen Madioen, Magetan, Nga wic, Poerwodadie, Ponorogo en Soeino rottn. </. Bembasgi residentie met eene bevolking ?an 659,689 zielen, en bestaande uit de regentschappen Rembang, Toebas, Bo djoncgoro en Blora. r. SÓerabaja, residentie niet ceiic bevolking van 1,132,874 zielen, en bestaande uit de regent schappen Socrabaja, Bidoc ardjo, Modjo Kerto, Qrinee, Mdajoc, Lamongan en Bawean -). s. Kediri, residentie met cene bevolking van 326,055 zielen, en bestaande uit. dc regentschappen Kediri, IVrbek, Ngrowty Trengidek en Blitar. /. Pasneroewan, residentie met conc bevol king van 445,171 zielen, en bestaande uit de regentaohappon Patoeroewan, Ma lang m Bangil. v. Probolinggo, residentie met eeuc bevol hng van -2'JJ,C>7I- zielen, en hestaamlc uit slechts een rageotsebap van gelijke!) naam. v. Bczocki, residentie mét cenc bevolking van 2SI.S2C zielen, en bestaande uil de regentschappen Bezoeki, Panaroekan ca Bondowosso. te. Banjoewaogi, op zicb zelve staande as siatent-residentie, met eene bevolking van :>S,2I C .) zielen, ca bestaande uit het eeuc regentschap van denzelMeo naaö' Voorts behoort nog administratief tot la 1 ' eiland Java : x. het eiland Madura, vroeger ecu onder deel van de residentie Soerabaja, iniu* in 1857 tot eene afzonderlijke resitl verheven, hebbende eene bevolking v;u' 119,387 zielen, en bestaande uil de & itecbapptn Pamakassan, .Madura <•'" Sumanap. ') Ouder Je residentie Batavia rrsortcren ook de zoogenaamde Duizend-eilanden of tic eilanden gclegcu in de laai van Batavia. •) Grobogan is eigculijk slechts een ronggoscliap of onderregcutschap. •) Tot deze residentie behoorcii do Krimoii-J)j»" a ' eilanden. *) liet regentschap Bawcim bestaat uit het ou" c de residentie Socrabnja bcUoorende eilaud Baweo"' JA. 682
Eindelijk heeft men uog op Java zelf de onder hunne eigen vorsten, als leeuheeren van Iet Nedcrlandsch Gouvernement, staande twee Vorstenlandeu, te weten: y. Socrakarta met eenc bevolking van 691,681 zielen, en z. Djokdjokarta, met ceno bevolking van 8 1 1,855 zielen. De hier gegeven cijfers der bevolking, waar- Uit blijkt, dat zij bedroeg: Voor geheel Java 11,523,032 zielen. ; Madura t! 9,357 , te zamen 11,943,019 zielen, 2 'ja getrokken uit Let ministerieel verslag over 1858, dat wij voor de gehcele bewerking van & artikel te laat hebben ontvangen. Literatuur over Java '). t Akremecne werken over land- en volken kunde en geschiedenis van Java. Ch. S. Hafïles, The Uistory of Java. London. 1817. 4°. met Atlas. 2 1 ' edit. (ecnigzins be kort.) Loudon. 1830. 2 Dcclcn. B°. niet Atlas. (In dit beroemde werk is de term Hisiory in zeer oitgebreiden zin opgevat, daar het inderdaad oen volledige beschrijving van het eiland, zijne aardrijkskunde, voort brengselen, oudheden, uilen, letterkunde, zeden en gewoonten bevat.) ** 8. ÜAFFUis, Oetehitdni» run Java, /rat be treft de onderwerpen, irelke voor Nederland <•,<, Irnüë wetenswaardig zijn, met aanteekcninj-Tn door J. L. de Siuklee. 's Hage. IS3G. B°. (Deze vertaling is tot niet veel meer dan een zesde van den omvang van liet oor spronkeujke verkort, dooi de weglating van allea urn tot oudheden, letterkunde j en mythologie betrekking beeft.) ■ '•• J>. .\lonky, Java in- huw h manage a c »l<»'i/. London. IMSI. 2 Vol. B°. Batavia, de. hpofdtUtd van Neer landt O. Indien, in derttlvtr gelegenheid, opkomst, voortreffelijke gebouwen, hoog» en laagc regeering, //r.ic/iiede nissen, kerkzaalcen, koophandel, zeden, luchtge eteldheid, ziekte», dieren en gewasten beschrem «. Amst. 1782, 1783. 4 Doelen. 4°. J. llageman JCzn., Handleiding tot de keuttit der geschiede»*», aardrijkskunde, fabeüeer e,i tijdreien. Java. Batavia. 1552. B°. (Zoo ik meen 2 Deelcn, waarvan ik het eerste ook onder deu titel: Kort begrip dr,' alge meen' 1 geachiedem» run Jam, het tweede ouder deu titel: Aardrijkskundig overzigt van Java vermeld vind.) Zie voorts de werken van: Yalextyn, Cüvw ÏUfiD, RÖOKDA VAN EïSIXGA, VAK IIüGEN DOEr, Teü-uixck en van der Aa, op bl. 493 vernield, waarbij iioü; gevoegd moet worden: * Chu. Lassen, Indische Altn-thiiMskunde. Th. 1 und II (te zamen 4 Stukken). Bonn. 1843—1852; Th. 111 (3 Stukkeu). Leipag. 1857, 1858; Th. IV, St. 1. Leipzig. 1801. (Over den Indischeu Archipel, inzonderheid Java, haudeleu Dl. 1, bl. 341 vv., Dl. 111, bl. 1040 vv., Dl. IV, bl. IGO vv.) * A. W. VON SCHLBCEL, Jctn and JSali (ia zijn Indische Biblioihei, Bd. J, 8. 399 ff., vooral over geschiedenis en oudheden volgens IUiTLES en CjiAWi-uiiD.) [De Fransche bewerkuw; van Kao-les en Ciuwj-tkp, op bl. 193, 1« kol. vermeld, is van den lieer il. Makciial,.] 11. Taal- en Letterkunde, A. Woordenboeken. G. Bbucüneb, Klein Woordenboek der Holland sche, Rngelsche en Javtuuuoiê i/dm, l>aia\i;i. P. P. Roorda van Eysinga, Algemeen Neder dtutxeh m JtKaansek, ra Jmoaanith en $hdw- j /a ; , :. Kampen. 1535. 2 Declen. B°. D. L. MoüKBUt, Jkuunhcliiiij ca», het Jav. en Ned. Wooiihuhink mm 1\ P. Roorda van Et/siiiga (Tijdsein: v. N. I. Jaarg. V, Dl. 11, bl. 3C3 vv.). J. F. C. GeRICKK, ■}<!>■,it'üïi-h-Xeib'ïilidlsch Woor ld <>p Uut e» 'm dienst van tehap, uiti/etjeven op ttittwodiyimj rif» hel Nederland.wh Gouver iti'iwiil, en. vtrmeerdtrd en verbeterd dow T. Roorda. Amst. 1817. Imp. S°. Belangrijke iMJTflegsels tot dit woordenboek zijn geplaatst achter: Cohhb uitgave van Baron Sakhender (1851), ) De literatuur over Java is moeijelijk tr schei " van die over Nederlruulsch Indië, waarvan Java d ? hoofdzetel ia, in het algemeen. Vele werken, ook en zelfs voornamelijk over Java handelen, ' daarom reeds onder de Literatuur over fti erlan <lsch liidiiJ vermeld ca wurden hier 'r e * andc i"inaul opgesoiml. Eigürige gstohrrfl w uvc U J! VI ''"" ;I(1 maar tot do literatuur -Nccluilandscli ludiu belioorcude, ziju Uier op- S'iomcn yeteekend met *. JA. 683
llookda's uitgave van Winters Ja vaansche vertaling der 1001 nacht (1819), lloorda's Juvaansrlic Gntmmaliea (1855). Hoobda's uitgave van de Adji Suka (1857), Keïzkk's uitgave van het 2» deel van Wixtek's Jacatwsche zamenspralcen J5B , allen nader te vermelden. Hel is te hopen, dat weldra al deie bijvoegsels in eene tweede uitgave van liet woordenboek inogea worden opgenomen. T. Roohpa, Nederdxiteck-Maleitck en Soendasch Woord«nbo»k, beneeens itcee Stukken tol oefe ,ii,ig in lui Soeiid<tsch, tcr;ameld door A. de WUDB. Amst. 1841. B°. B. Spraakkunsten. G. Brucksek, Proeve erner Javaansche tpraak kunsl. Seramporc. 1830. B°. J. F. C. Geiucke, Eerste gronden, der Jiiri/mi sche taal, beneven Javaaiueh leer- en leeshoek met eene poardeidijst. Uatavia. 1881. 4". A. D. Cokxkts de Groot, Javaansche spraak kunst, uitgegeten, in naam en op verzoek van het Bdliniiiiixrh (leimntsehap door J. F. C. (Ikrickf. i l'erhimdd. r. h. Jtn/nn. Genuotsch. Deel XV . Bafema. 18SS. B°. (Eene leveusschets van A. D. Cornet» de Qroot, grondlegger der Javaautche taal studie, door G. Laüts, komt voor in de Knn.sl- en Letterbode voor 1843, Dl. 1, bl. 68 vv. en W vv., en is ook herdrukt, \ óór de bewcrkinir der Spnwkkunst. van Cor keis dk CiuooT door T. Roouda [zie beneden].) I. I. itOORDA van BrSUfei, Javaantckt spraak kunst of de wijze om Of iHU gemakkelijke ma nier He i -en, schrij ven en spreken. Amst. 1835. 4°. T. KoORDA, Juvdiinsrhe tpraakhmit door trijleii A. D. Coknets DE GROOT; tweede verbeterde en vermeerderd* uitgaaf; gevolgd door een lees boek tot oefening in de Javaansche taal, ver zameld en uitgegeten door J. F. ('. QIHCXX, op Meute uitgegeven en voorzien van een nieuw woordenboek. Amst. 1843. 2 Deelen. B°. J. A. AVii.kj.xs, Aanmerkingen op de Ja raa/ixr/ie tpraakkmmt, en/..; gerolgd van taalkundige rrrlumdetingen on-r de VOOT -7.t en (umhechtsels door C. ï. Wnrißß tB J. A. WILKENS (Ttjdsrhr. v. A. /. Jaarg. VI, Dl. 111, bl. 1—36, 105—121, 219—243, Dl. IV, bl. 1—16; Jaarg.Vll, Dl. I, bl. 291—314; Jaar-, VIII, Dl. I, bl. 1—22). P. J. Vetii, Beoordeeling der Javaansche spraakkunst, enz., met ceno inleiding over de geschiedenis der beoefening van de Ja vaansche taal tot op het tijdstip harer uitgave (de Gids voor 1844, Boekbeoor dtèlingt», bl. 431 vv., 491 vv., 555 vv., 615 vv., C 79 vv. [Van de inleiding gaf Dr. Zxmnsß eene vertaling in du Hal liiche Lilerat#r-Zeitung.~\. J. J. de Hollander, ■ J/it/id/eitling bij de be oefening der Javaansche faal- e/i lêtttrltmf* voor de Kadcllrn run allé imiprnrii, bestemd voor de dienst in Ntdtrl. ludic. Breda. 1840. kl. 8° bevat Spraakkunst, Overeigt der Let terkunde en Bloemlezing). T. Roorda, Javaattsehe grammatica, btMoeni f" Iri'shurlc tot offniiiig i/i dr Jaraansche taal- Amst. 1855. 2 Doelen. B°. C. Javaansche teksten. G. Bevcknee, Javaansche vertaling van het Nieuwe Testament. Serampore. 1830. J. ï l . C. GxBICXX, Leesboek voor de Javanen, i e zamfnijcsti-bl uil ttukken des Ouden ai Sirmri'n Verbond*. Haarlem. 1841. B°. J. F. C. Gericke, Javaansobe vertaling van het Nieuwe Testament, 's Grav. 18)7. kl. f. J. F. C. Gericke, Javaansche vertaling van het Oude Testament. Amst. 1854. 3 Declen. B°. J. F. C. Gericke, Javnaiißche vertaling van lift Evaugclie vau Markus. Amst. 1848 kl. 8°- J. F. C. Gkhicke, Javaansche vertaling van bet boek der Psalmen. Amst. 1849. B°. J. F. G. Gkrickk, Herziene uitgave der Javaan sclie vertaling van het Nieuwe Testament) onder toezigt van 'I. Roobda. A.mst. LB6O. S° -11. ('. MII.LIKs, De Jaraainche llijbelc?'' laling (de Oids voor Augustus 185Ü). liet Evangelie van Mattheus. inhetSoem vertaald. Batavia. 1854. T. Roorda, Het boek Railja Pirangon nf * l Geschiedenis van .Xuhi Moeio, eene .laraansC' 1 legende, 's Gravcnh. 1844. B°. J. J. de Hollander, Jaoaunti ■■/;-.1/«/»""' iiicliuiiische overleveringen omtrent de </ schiedenti van Motet en Koning PharfOj vertaalde uittreksels uit het bock K""L Pirangon (Tijdiekr. v. N. f. Jaarg. DL 11, bl. 93—116). D. L. Mounier, J/cl boek de,- Mwofc J'rad/"f'_ iv het Javaansch, met vertaling en aantee»* JA. 684
Hingen en een Bijvoegsel over de staaihuis koudëlijti inrigliiig der Javanen te So&rakarta {TJjdtckr. v. N. I. Jaarg. VI, Dl. I, hl. 247—352). I. P. Koobda van Eysikga, Kritiek van dit werk (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. VI, Dl. 111, b 1.,97—101). T- Roorda, Jaraansche wellen, namelijk de Na wala Prudata, de Angger Sadasa, de Angger Agetig, de Angger Goenoeng en de Angger Aroe- Itiroe. Amst. 1844. B°. 8. Ketzer, Kitab Toehpah, Javaansch-Moham medaansch wetboek, 's Gravenli. 1853. B°. ï- P. Roorda van Kimnca, QeieAiedenü van SulUrn Ihralnm, Viifü rau Eirak, uit het Ma leixr/t in het Jiwaansch, met Javaansch ka rakter, voor ee,-M<-yiinie,ideu; mitsgaders Ai/i Sastro, of zedcspreukeii in liet Kmci, mst roode letters, en de Jataamche vertaling achter iedere spreuk, voor meergetordiideit. Amst. 1843. 4°. Zedespreuken uit de Nili-Sastro-Kam (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 11, Dl. 11, bl. 435 vv.). D. L. MouKiEii, De Pcmmti-Sastro. Neder duitsche vertaling {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. V, Dl. 11, bl. 286 vv. . *• B. Cohen StUART, Geschiedenis van Ju/run Sakéndhèr, een Jin-an/isrh verhaal (tekst, ver taling, aanteekeningen en woordenboek). Ba tavia. 1851. 2 Deelen. B°. J. J. 13. Gaal, Qetchitdein* van Baron Sa khender, beoordeeling van Cohen Stuart's bewerking (Tijdschr. v. h. Beljtscli In luimt, Dl. I, bl. 221—259). A. E. Cohen Stuart, Antwoord op de aan- Mcrkimjcn in het verslag van den Har Gaal (Tijdschr. v. h. üelflsch Instituut, Dl. 111, bl. 389—412). (Medcdeelingeu uit de geschiedenis- van 8an,,1. Stikciidhcr door den HecrCoiiKX Stuart komen ook voor in liet Indisch Archief, Dl. 111, bl. 3G9 vv., Dl. IV, j bl. 215 vv.) o o " A. Wilkens, Séwuka, een Javaatuch gedicht "iel cr,ir. inleiding, teovrd<n/,</r/,- M rrrtuli//// (afzonderlijke afdruk uit liet Tijdschr 3. N. I. ••arg. ISSO, Dl. 11, en Jaarg. L 8&1, Dl.1). j 1851. 8» ' *• C. (Ikkkkk, ll'iicuho o/ Hiutorogo, een gedicht, niet vertaling m aantecke ''"'geu (Verhandd. v. h. Bul. Genootsch. Dl. • * WüDericu, Afdjoni<( Wiicaha (Kawi-tekst :i " liet voorgaande), volirens ecu Balineesch **«. met i ll t cr li uua i rcu C'yniinenturius (Ver handd. v. h. Bat. Genootsch. Dl. XXIII. 1850}. L. Rodet, Études sur la littrature Java naise — Ie Vivaha {en Kavi: Ardjoena- Vivdha) {Journal Asiat. 1858, Torn. 11, p. 271—309, 394—412). C. F. Winter, De Brata Joed<i, de Ramu en de Ardjoena Sasra, drie Javaansche helden dichten üi Javaansch proza verkort, uitgegeven door T. Roorda. Amst. 1845. B°. T. Roorda, Proeve van Javaansche poëzie uil hel heldendicht de Brdld Joedd of de strijd der Burdthd's. Leeuwarden. 1841.8°. P. P. Roorda van Eïsinga, De Brala Joeda of de krijg der Bharata's naar het Javaansche heldendicht ww Setxpoe Sedah, ia 69 zangen metrisch overgehragt. Lei den. 1849. 4". J. Pijnappel Gzn., lets over het Kawi en de Javaansche poezij (Beoordeeling van Roorda van Eysinga's vertaling der Brata, Joeda in de Gids voor 1849, Dl. 11, bl. COl vv.). [De Javaansche tekst der Brata Joeda is mede door den Heer P. P. Roorda vax Eysinga bewerkt voor het Bataviaasch Genootschap. De uitgave wachtte op de vertaling, die intusschen door den auteur nimmer aan het Genootschap geleverd, maar later iv Nederland afzonderlijk uit gegeven is. Inmiddels is de reeds afge drukte Javaansche tekst op Java in vele exemplaren onder de inlauders verspreid. Het Bataviaasch Genootschap heeft den onvoltooid gelaten arbeid van den Heer Roorda van Eïsinga in handen gesteld van den Heer A. B. Cohen Stuart, die ecne geheel nieuwe bewerking van tekst en vertaling heeft noodig geoordeeld, van welk zeker gedeeltelijk, en waarschijnlijk reeds geheel, afgedrukt werk de uitgave in een van de eerstvolgende deelen der Verhandelingen van. het Bataviaasch Ge nooUduip mag worden te gemoet gezien.] D. L. Mouniek, Ardjoeno-Sosro-Bulioe, naar het Javaansch (//"/««•/' Magazijn, ltwaalf- c tal, Dl. I, bl. 300—331). D. L. Mounier, Lotgevallen vaa Romo, naar 'het Javaausch {Indisch Magazijn, lHwaalf tal, Dl. 11, bl. 180-230). C. F. Win j i:k, Homo, een JatMMch fedicki, naar 'de hain-kuni MM Joso Dhipoero{Verhandd. v. h. Bat. Grnootsch, Dl. XXI, 2 gedeelte. 1840,47). C F Winter, llangling Darmo, bevattende de regering, wonderlijke lolgeadlni en Lrijgsbe d'rijocn van llaiifjling üarmo te Mcloko Pati, JA. 685
mm,- een oorspronkelijk Jevtumtck HS. [Ver handd. r. h. Bat. 9tn. Dl. XXV. 1853). C. F. Winter, Het hoek Jdji Salto, oude fabel achtige gescUahius van Java, vil de poëzie in Jiicnaiiscli proza overgebragt, uitgegeten door J. J. B. Gaal en T. Roojida. Amst. 1857. B°. J. J. de Hollander, Manik Maja, een JavatuucA gedicht, niet utti<l<'f-l;t„iiiqrii (Verhundd. v. h. lint. Gemohrh. Dl. XXIV. 1851). J. Lipjes, Beschrijving caa hel ontstaan der o e :o,i- en tHoan-eklipt, Uit tic Manik Maja ('Tijfcchr. e. .V. I. Janrg. 111, Dl. I, bl. 07 w.). C. F. Wixtek, Javaansche mythologie. Ver talinï der Manik Jthtja {Tijdschr. r. A . /. Jaarg. V, .1)1. I, bl. I—SS). — Mytho logie Javanaite, Fransclic vertaling van het vorige stuk in den Möniieur dei Inde». 1848—1849, p. 295—320. J. A. Wilkens, Het Wajang-verhaal Pregitoo. Javaansche tekst met inleiding, vertaling en aanteekeningcu {Tijdschr. v.N.I. Jaarg. VIII, Dl. 11, bl. 1—98). It. Friedericii", De Oexana Fa/»(instellingi Hindoe-godsdienst op Bali 1 )). Uittreksels met vertaling en aanteekeningen (TijdtcKr. v. N.I. Ja»ïg. IX, 1)1. ill, 1,1. 01?—373). R. Friedehick, Wretta Santjaja (verzameling der mettti). Kawi-tekst met aanteekeningen n;iar een Btklineesch HB. [Verhandd. v. h. Bat. Oemohei. Dl. XXII. 181.)). It. Fktebobeich, Bom Kaéja, <l i, Oedich Bhduma, den Zoon run Witjnoe en de Aarde, in hel oorspronkelijk Kam, wlgent t/ree Bali rie MB3. [Periandd, r. h. Bat. Oenootteh. Dl. XXIV. 1862). [De Heer FRiEBEHinr heefl ook nog het Kawi-geiliclit Mam Batangan voor het Batsviaascn Cicnootschap bewerkt. Dit stuk, reeds lang afgerlrukt. en o]i Java verspreiil, zal in ccii der eerstvolgende dcelcn worden opgenomen.] T. Roorda, Jtiraamche gesprekken ui de onder ar/i' ' door reu Javaan Sotrakmia, gevolgd door een bijvoegsel l/ij het >k O p het leeshoek tot oefening i„ ,le Javaantehe taal. Amst. 1843. B°. C. F. "Winter, Jataansche zamensprakea over verschillende onderwerpen, uitgegeven door T. ItooKiiA. 1„ Deel. Anwt. 1845. S°. C. F. Wixter, Javaantche tatnensprahen, nityc fffven met een bijvoegsel hij het Jatxwnsch ■iroorilenLoek door S. Keyzer. 2« Deel. '/., tpr&foên over salöka't, paribtutUM, wangsalans iii andere ottdentifpeH. Amst. ISSB. B°. C. P. Winteu, Dvhi-ml M ééne Nacht, JruU sclie vertellingen, naar de Nederdwtscft* ter laliiiy ui het JavaatueA vertaald, uil afgeven de»?. Roobda. 1847, 18-19. 2 Dcelcu. B°. [Een levcnsberigt van C. F. Wintee, waarbij ook eene opgave zijner nog ongedrukte Javaanselic Geschriften komt voor in het V/„-, e. N. I. Jft&rg. 1852, Dl. 11, bl. 215—221.] ï. Roorda, Jav/taiiaclic brieven, herigten, ver dage», vt iften, bevelschriften, prorlii nwlirx, publicatie», coitiraci**, tcMibekenU- Hitte», qi/iiiiniirx, proessttukktn, pachtbt en andere mortgeUjke /tuiten, -umi,- lISS. vit gegeten. Amst. 1845. B°. JSrscln-ijrii, . uter-iultuur ii liel plat MaleUch en Javagneei door Javaan" toh* Ambtenaren, met Mutteekeningea van T ■ ItoouDA (TijiUrlu-. v. li. Helfiteh Instituut* Nieuwe Volgiceks. Dl. I, bl. 235—209). K. E. Holle, Proeve van Somtdateht pohij (siudirs). {Tijdsein: v. h. Bal. Oen. Dl. VI» bl. 114—124). K. F. IToLi-i;, Honderden één Soendatclietpreeitcoof' den (TijMi-.vJi.JJat.Ge,,. DI.X, U.G2—79)- J. van IrEBEN, Begin mm <;,<,■■ .hn-mmst-he hts tori*, genaamd Sadjara Jimljn Djawa, vertaald door den Translaten! Gordijn (Verkandd, >'■ /,. Bal. Qttoottch. Dl. I, bl. 134—172; &■ 11, bl. 202—285; Dl. 111, bl. 185—202). D. A. Ovi:i;iu:j:k, Vliiglige uanmerlAitf* op de JaviKiiiarlii hiitorié, enz. (^W/iu/id"' v. h. B*t. Omoettek. D1.X,b1.249—257)- Bijna woordelijk tftuulttut van een geslachlregister van de Vursti'n van Juni {7'ff' hundd. r. h. lint. Geneoiiek Dl. VIII). 11. J. Dosis, Poortpeltinfen der Javanen «9 hel ri'rsciiij/ii',l run kometen, veiteald uit c-'' 1 Javfiausch geschrift (de Ooiterlmg, Dl. * bl. 472 v.). C. F. Philips, Overtigt run. het Jacaattsch tf liiuil Sati Kh'oiui [Tijdichr. r. L Bat. 1)1. IV, I>l. 43—55). C. P. Philips, Ocerzigt van iet haal PortliGcl Gondho Prono {Tijdsein: V. '' Bat. Oen. Dl. VI, bl. 202—209). C, F. Philips, llcl brotdergeveeht vit de V* <) De letterkunde van ïïali hangt, gelijk Je taal, Icn naauwite zamen met die van Java en hel K;iui i? nan beide eilanden gemeen. Dnarom vermeld ik hier dit geschrift, dat boven onder de literatuur over Hali niet is opgenomen. JA. 686
i Kertto Tii,hlin{/tm (Tijdsein-, v. h. Bal. Om. Dl, VII, hl. 33—44). ■P- L. vax I'lof.mkn Waaxdkius, liekntipte en zakelijke inhoud PM iet Kawi-ha,nhehrifl Panunljangah Ngoerah Sidenutn (Tijdtchr, v. h. Bal. Gen. Dl. VIII, bl. 61—71). A. B. Coiieit Stdabt, Overzigl van 't Juraan eo O O schc dichtwerk Djaja Ltoghtra (Tijdschr. v. h. Delft-wh histituiil. Dl, T, bl. 44—09, Dl. 11, bl. 151—1S8). J. Lii'jks, Vertaling ier tcajang: Raden Bam hdnfj Soekitro's huwelijk (T/jdse/ir. v. N. I. Jaarg. IV, Dl. I, bl. 485—489). C. F. "WiNTEB, Verlaliinj va* Javaaniche stuk ken lot il e regtspleging behoorende {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. VII, Dl. 11, bl. 1—29). D. L. Mol'nieu, Babaéh (Kronijk), naar het Javaansch [Indisch Magaifjn, 1" twaalftal, Dl. 111, bl. 33—63, Dl. IV, bl. 146—169; 2- twaalftal, Dl. 111, bl. 186—208). T. ItooRDA, Verhaal van den- oorsprong en. het o o o oegi,i ru,i ili'it opstand van Dtpa Negara, tol gent een Javaattê<;h ITS. (Tijdschr. v.h.Delftech Instituut. Nieuwe Volgreeks. Dl. 111, bl. 138—227). In Roorda van Eysinga's Handboek der ln,id- en volkenkunde van Ned. Tttd. Boek 111 (Java) kamen BOK onderscheidene kleine Javaansche teksten in transcriptie met Europesoae letters en vertaling voor, zoo als: Sengkolc Ooenwff (Over het ont staan der bergen), Dl. I, bl. 9—15; Ver haal van de eerste bevolking van Java, Dl. I, bl. 107—111; Kandhaning woekoe (Verhaal dor weken), Dl.I, bl. 27G—292 ; Uittreksel uit de Bal/ad noto rul J)j'/inj (Geschiedenis der Vorsten van Java), Dl. I, bl. 296—302 (vergl. Dl. 11, bl. 31—49); Javaansehe kronijken, Dl. I, bl. 452—472.] D. Inscriptie" u. " inscriptie* from Ihe Kaïn <>r t/iirieuf Java ne *e language, taken from a stone found in Ue diitricl of Surabai/n. mi Jam {Verhandd. ••_*. Bat. Qeuootsd. 1)1. VIII). 1 of two of thé atteünt intcriptions oii cop j'i/ii/i'x itiiy iip i/i the rit in') ii/ of Surdbaya roma* character {Ferhandd. t>. h. Bat. Ge </<. Dl. VIII). nft op een steen, toette zich te Selotigo in ' ' v ' tui,/ mm dm Heer Dmitbevindt \Verhandd. c "• /'. Bat. Otnoohch. Dl. X, bl. 129 vv.). J - van ]i£a Vlis, J' , betcktigving en **klaring dei- oudheden en optchriflen op Soekoek en Tjelto {VerhandJ. 0. //. Bat. Ge nootsch. Dl. XIX). R. Fkikdericu, Inscriptie* van Java en Situwtru voor lui tint oaicijferd {Verkamde, v. h Bat. QomoUeh. Dl. XXIV). R. ÏBIBDKRICH, Verklaring van dm Batoe Toelis VOH Bidtenzorg (Tijdschr. v. h. Bat. Gen. Dl. I, bl. 441—468). E. Netschkr, Bc Baloe Toelis nabij Bui tmzorg {Tijdsckr. v. li. Bat. Ge*. Dl. IV, bl. 380—382). R. Fkiedeeich, Inscriptie van Sineh (Tifdtcir. v. h. Bat. Gen. Dl. 11, bl. 335 vv.). R. Fkiederich, Ontcijfering eter attcriptiSn te KatmM, residenlu < heribon ( Tijdtehr. r. h. Bat. Om. Dl. 111, bl. 149—182). R. Fhiedebicii eu J. Rigg, Om- de in4< va/i Djumboe (Tijdsc/tr. v. h. Bat. Gen. Dl. 111. bl. 183—193). R. Frieheeich, Verklaring va» inscriptie» op gouden, ringen van Jura (Tijdschr. r. h. Bat. Gen, Dl. V, bl. 471—483; vergl. ook aldaar Dl. VII, bl. 141—146). Afbeelding van een ouden pilaar run ModfOpahU, met verklaring door R. Fbiedebich {Tijdschr. v. li. Bof, Qm. Dl. VI, bl. 509 vv.). J. Jlageman Czn., Toelichting ever den oudi'ii iiilimr ritu Modjopakü Tijdtehr, r. h. Bat. Gen. Dl. VU, bl. 17=!—17.*). — De redactie van bet Tijdschrift over deze Toelichting (aldaar bl. 17G vv.). [Bovendien komen vele korte aautcekeirin gen omtrent inscriptiën op Java gevon den verspreid voor in de Berigten in het Tijdsein, v. h. Bat. Urn., meest van de hand van den Heer E. NïSTSOï E. Selbekg, Eine SUimt hnjt in Brambaxau amf Java (KtuiMUtll. 1839. NI. 100). J. Rigg, Ancient JaVi iptioiu ui Pana laran (Journ.of l/te Lid. Airhip.lSsl,ipAM{.). E. Miscellauea. Proeve van hoog, yemeeii cii berg-Javaan» (Fer handt. v. li. Bat. Gen. Dl. 11, bl. 289—897). Mr. B. Ketzeb, De Javaantcfte kamdttkrijien te Lotiileii (Tijd.sc/i/. v. h. Delftsch TmMnut, Dl. IL, bl. 330—311). E. NüTsr.iiEß, lelt over eenige in de Preattffer ,-, gentschappen gevonden Kam-honisohrirften (Tijdschr. v. h. Bat. Oen. DL 1, bl. -IG9 — l-79). E. Dulavbieb, Mémoiret, lettre» et rapporto, relaü/t au eouri <I< ! lanffuei Malayt et Jeva naut, fait a la bib pendant let muiües 1840 — tl, ISJI—-12, et a itux roi/ayn literaire* enirejrit m AngUi ,],i j es unnèes 1838 et 1840. Paris. 1843. B°. JA. 687
(Zie voorts de opgave van linguïstische werken over den Maleischen tadstam, ■waartoe ook W. von Humboldt's werk Ileber die Kawi-Spraehe behoort, boven bl. 509, 1« kol.) 111. Oudheden. A. Uit liet Hindoe-tijdvak. P. A. ScniLL, Beknopte schcls van de godsdienst der Hindoes met betrekking tot die leer, welke vroeger op Jata is beleden (Tijdschr. v. iV. /. Jaarg. 111, Dl. 11, bl. 544—579). F. G. Vaixk, Gedachten over de ruinen van de Hindoesche godsüentt, velke op Jara geronden worden {Tijdschr. v. JV. I. Jaarg. 111, Dl. I, bl. 177—203). F. Junghuhn, Ruinen van Java, korte ontleding der steenen gedenkteekenen, welke de. Hindoes op Java hehbc/i achtergelaten {Tijdschr. t». N. 1. Jaarg. VI, Dl. 11, bl. 341—381. — Ook vertaald onder den titel: Ruines de Java, in den Monileur des Indes. 1846—47, p. 18—21; 137—146). J. F. G. Bkumund, De Hindoe-ottiktdtm min Java (Indiana, Dl. I, bl. 1—66, Dl. 11, bl. 1—55). Joh. Mülleb, Veher Alterihümer des Ostiiidi srhen Archipels, imljesondere i'bcr die Hindu- Allerthümer i/tid Trmpelriiiiien auf Jara, Ma dura itnd Bali, narh MH/licilinigrn ton Bku- MUUD vnd VAN 1 lokyelt,,ö«,v dein Holluntlischni brarbeitet. Berlin. 1859. B°. (De niededeelingeu van Brumund zijn die in de Indunia, die van van Hoèvell wat over oudheden voorkomt in zijne Reis over Jura, Madi'ra en Bali [zie op bl. 514, 2« k 01.].) AV. It. van IIoËVELL en R. Friedericii, Be redeneerde beschrijving der monumenten van hel Kabinet van oudheden van hel Jiataviaasch Ge nootschap {Verhandd. r. h. Bat. Qenoottch. Dl. XXI, eerste gedeelte, en Dl. XXIII; het laatste stuk is door den Heer I'riedeiuch alleen bewerkt). C. Leemans, Beredeneerde beschrijving der Azia tische en Amerikaautckt monumenten van hel Museum van oudheden te Leyden. Lcyden. 1848. B°. [De Indische voorwerpen, bijna allen uit Java afkomstig, zijn beschreven bl. 1—48.] C. J. C. BXUVENS, Verhandel,iig t.crr drir groolc ii/ den jure u i( J,,,/, lllwr rlanden overgezonden (i 0 d O or de 3' Klasbe van het Koninklijk Nedcrlaudsch lubtituut). Amst. 1526. 4°. Javasche oudheden, opgedragen aan Z. K. 71. Prins Hendrik der Nederlanden (Platen in piano met 11011. en Eng. tekst), 's Graven hage. 1852. 1" Aft.; 1854. 2' Afl.; 1856. 3- Afl. (Zie de aankondiging dezer praehtuiijravc in het. Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1852, Dl. I, bl. 283—289.) Col. Mackknzie, Narratke of a jonrwy to exaniine tlie rcmains of vn minmt tily and timples ut Brctmbanan in Java {Verhandd. r. h. Bat. Genootsrh. Dl. VII). J. Crawfurd, The ruins of Prambanan in Jura {Asia/ir. Betmreiet.Tam. XIII, p. 337 (1820). C. F. Winter, Oorsprong n>« dr tmdkeden U Prambana* {Tijdtekr. v.*N. I. Jaarg. 11, D. I, bl. 460—473, Dl. 11, bl. 139 vv.). C. Leemaxs, JavtUHttche tempels bij J'rcihihinitDi {'fijdxchr. v. h. Delftsch Instituut, Dl. 111, bl. 1—26). J. Crawfurt, On the ruins of Boro Bndor in Java {LU. Soc. of Bombay. 1820, p. 154 ff.) Be tempel van Boro Boedoer in de residentit Kadoe, uil een. reixrerliaal (Tijdschr. v. N. ï. Jaarg. 1858, Dl. 11, bl. 105—115). J. F. G. Brumund, Te Boro-Boedoer (TijcUcir v. N. I. Jaarg. 1858, Dl. 11, bl. 252—200, 273—285, 3515—: e. F. C. Wilsen, Boro Boedoer (Tijdschr. v. h. Bul. Gen. Dl. I, bl. 235—303). R. Friedericii, Eenige Aanteekeningen op hel stuk over Boro-Boedoer, door F. C Wilsen {Tijdschr. t. h. Bui. Gen. Dl. II» bl. 1—10). [Omtrent de uitgave voor Gouvernement» rekening der afbeeldingen van Boro- Boedoer, naar de uitvoerige teekeningeß van Wilsen, komen berigten voor i" het. Tijdschr. v. h. Bat. Gen. Dl. Vl, bl. 279, door dra Hoer E. Nmhchsß en in liet Tijdschr. v. Ned. Lid. i 1858, Dl. 11, bl. 10fi, door den Serf VAN HOEVELL. De VClllilZCllllc (UllvaUr van dit werk, waarbij Ds. J. F. Q. B»"' mtjnd verzocht is den tekst te levert»» is de oorzaak dat het nog niet verscli c ' nen is. Een groot aantal platen echter voltooid zijn]. J. MuNXTrn, F.ciiiye bijdragen lot het onderzot' der uudhedcn op Jura (inditch Magazijn. °' Twaalftal, Dl. I, bl. 173—192:. [Onder den titel: Eeuiyc bijdnii/en tot " kennis der oudheden op Java is dit st u)t ' JA. 688
met kleine veranderingen, ook aipedrukt in de Gids voor 1847, Mengelwerk, bl. 489—502]. Sal. Mullek, (har tênige mtditétn run Java Sur.iatra (Tijihclir. v. h. Delftseh Instituut. DL IV, bl. 93—122). J- F. G. Rai mimi. l*U toet tttmm tmrwtr >; rscliillni<l gein-nik vil 4m Hindoe tijd, op Java getonde* i Ttuliaiut, 1)1. 11, bl. 101—111). Dr. C. Swavinü, Berigt en af/eeimi,,,/ "•i/u/r sternen, icii/i/rn en wapenen (\,//nn,-/,-. Tijdschr. v. N. l.\>l. 1, bl. Sl-S.Ï). R- J. li. Kussenmt.u.i:u, Verzameling ran oud tiede,, en derzeker fnbelaelitiye verhalen in de residentie Piisstiroeani], met ten» </e<>i/rapltisrlie btochryving dief residentie* RoU. J 843. B°. Godsdiens/ir/e ~/on/taen/en op Jam {Tijdiehr. v. N. I. Jaarg. I, 1)1. 1, bl. 215). W. K INDEK, Be /e„ipel,/,-o//en ran A'oe/o ■drdjo in ds residentie Hm/elen (Tijdsein: r, h. Hat. Gen. Dl. I, bl. 89—ll(i). J - H\i;f.m\n .ICzn., Tjandi l'ari (Tijdsehr. r. h. Bat. Gen. Dl. 11, bl. 894—408). I'kikuEHlCH, llnithie-aniHfilen, aan (Ie ijfens Ban Bunlen- [Bantam] (Tijdschr. c, h, Jlul. '■-n. 1)1. 111, 1.1. 32—37).' *• C. Wilsks, Oudheden in Cheribon (Tijdsein-, r. h. Bat. Gen. Dl. IV, bl. U 8—166,45&-49 1; Dl. VI, bl. 57—OS;. »E SÉjnjf, Onilheilen i/l < //eril/nn ('l'ipheli,-. >:. h. Bat. He,,. 1)1. VII, bl. 379~387). 0, C. I\(ioiU)/.IKK, De ri'ine Vunanipil.kaii in Ke&ri (Tijd»ln-. r. h. Hat. den. Dl. V, bl. 425—430). "• Friedekicii, Beschrijving ran e» ■beeld (Tijdschr. >■'/,. Bat. Ge». Dl. VIII, W. 72-74). ■"««wo opgegraven oudheden in de residentie Ka- d «e (Tijdsein-, r. N. I. 1, Dl- U, W. c, 70 ~73). • A. BtoDDISGH, Tjandi Moendoet m 1839 {.Kjdschr. v, A. I. Jaarg. I, DL 11, bl. 398 -407). • A.. BuDinxi.ii, Tempel Seh Oryo {fyjdtchr. j, 8 - AT. /. Jaar?;. I, Dl. 11, bl. 407—410). ■ •f'.'Ncili HN, llimli.e-citdheilen in de ]',ean//er ''.'/e/t/xr/iap/ien (Indisrh Magazijn. 1" Twaalftal, . J) l- 1, 1.1. 2128—231). M. T. dk Salis, Qudhedtn zou men zegt uil ' lf ~ IO« ««me>, op J(/rw gevonden (Indisrh Ma 9<*>jn. 2. Twaalftal, Dl. 1, bl 17—23). [Vanden Kunstschilder 11. V Sii.mm.ii, wiens schilderijen naai tempelruïscn op Java thans berusten in het Kabinet der Dclftsclu; Akadcinic, \indi men levens berigten in de Hemt- en Letterbod*, 1846, Dl. 11, bl. 276, 290 eu 360 (van de hand van J)r. ('. I-ki.maxs), on in tic Kopiist, Jaarg. I, 1)1. I, bl. 3SI—3SB). I!. T'ii hrl Monammedaausche tijdvak. //''/ heilige graf ton Gifie ( Tydschr. r. X. f. .liianr. 11, IM. 1, 1)1. 60— 66; vorgl. bl. 201). ■S \. BODDHfaH, Pater Oedé [te Djokjokarta] {Tijdtehr. r. X. I, Jaar-. 11, Dl.I, bl.éS—é7; vci-1. hl. 801). \V. J{. van HOSVELLS Heilige graven (Tijdsdr. r. X. F. Jaarg. 111, Dl. I, bl. 172—176). J. F. (I. Bbükukd, Be vorstelijke granen van <;iri rto Djokjokart»] 1)1. I, hl. 223—241). Heilig* graven {Indüch Magoeif*. 2 Twaalftal, Dl. 111, bl. 104—106). ' I. P. lioniiiiA vax Kvsinca, /> motkee van Dtmak (Imlhrh Magazijn. 2- Twaalftal, Dl. 111, bl. 47—50). IV. Geschiedenis. A. Altremonnn Geschiedenis van Java. .f. A. Wilkens, Qvmxigt der geschieden*» run Jaoa, grooi»nd**ls uit oorsprwijtelijlce inlandse/ie hïoinieu r/rjn>l {Tijihrhr. v. X. I. Jaarg. IS4O, 1)1. 11, 'hl. 205—327). .1. llw.kuax .l('z\.. .11,/i\.)/•<>,if geschitdems van Java, ritu ie, vroegste, tijde» nj aan tot op onze tlagen. \- Boek [tot L4BB] {Indisch Archirf, Dl. 1, hl. 886 vv.; 1)1. 11, lil. M vv., 115 V v., 205 vv., 377 vv.). 2' Boek tui L6é6] (/« ditch Archief, 1)1. 11, hl. 3ö2 vv., iB4 vv • Dl. 111, hl. 1 vv., 107 vv., 268 u. Dl. [v 1)1. 1 w., 77 vv., ] 17 vv, 463 vv.). 3" Boek [tot 1082 (Tijihcir. v. //. Bat. C,-„. Dl. I, hl. 173 vv., 383 vv.; Dl. 11, hl. 3:! vv.). A. B. C'iiikn Sxoabt, De geichrtflen van il:il llrr,- .1. Hiiiji'.iurn ■/(.,>. nau /Ie Ja i/uche liml- en letterkvnde getoetst {Tijdschr. v. X. 1. Jaarg. ISÖI, Dl. I, bl. 328—337). B. Ou dr Geschiedenis van Java. W. R. van ftoËVELL, Nieuwe belangrijke pro* „en, voor de oude geschiedenis van -lm;, { Tijihrhr. V. I. Jaarg. nï, Dl. 11. hl. 307—317). J. J. DE llrji.i. \mm■■!!, fels otes het Javaaxsch en de oudste geschiedenis der Javanen (<te Gids voor IMS Pl : U. bl. 35-71). Oorspronk !r heer*chasflft ofte de be gtnselen run ■ '■/"' regeringen op het eylüH'H Groo(-Java, opgesteld uyt dr (lV ii c j a . vaanschc. srhriften ende verhaalen (Anonym JA. 689
marang, regentschap Salatiga, distrikt Salatiga. Bandjaran, dorp op Java, residentie Tagal, regentschap en distrikt ïagal, aan de ri\ ier van Tagal. Er is eens haven, die voor kleine schepen bevaarbaar is. Het is hoog en gezond "'■lc.wn. Bandjaran, dorp op Java, residentie Pe kaloiiiran, regentschap Pekalongan, distrikt Sa- WKngan. Bandjaran, dorp op Java, residentie en Boerebaja. Bandjaran, dorp op Java, residentie Ka «oe, regentschap Magpiftng, distrikt Ngasinanj °P de grens van het distrikt Ballak. ■Bandjaran, dorp op Java, residentie Ka oe > i'CLrciitschiip 'l'cinanggcing, distrikt Prapak. Bandjaran, dorp op ,la\a, residentie Ka- B °6, regentschap Bfagebog, distrikt Minorak, Bandjar Asam, dorp op Java, residentie jttibos, regentschap Koeningan. Bandjar Baloe, »: Bandar, gebergte. g. an djar Banjir, dorp op Java, residentie ' '■"'iiiig, regentschap Grobogao. -öandjar Dawa, luikerfebrijk op Java, "•«entie Ta-al, aidaeUng Paiaalaag. j. ( aa djar Djawa, dorp op liet eiland Balt, ( l|"' h "-Mijl< Boleling, S uren van Boleling, hoi i)ii, U " r "!'■ ' s vaa vruchtbare rijstvelden l ilt ~ an djar Djeder of Djeher, partikttliet \li,i"' 1 '' :iva> '''^''l' I "'' 6 Soerabaja, regentaefaap 02(M K ' Tt "' liistrikt ModjO Kcdjo. liet bevat «ewoners. •l<iv aÖC M ar D J eder of Djeher, dorp op K ( . r ' 1 ' r( ' s ' 1 ' ( ' | itic Soetabaja, regentschap Modjo Mi.,?"'.,'''""' 1 Wodjo Kciljo, aan den grooten V|l "'' '"'-j paal van Ifodjo Kerto, 66'/, paal Vaa | 7"' r: 'Na, 76V| paal \ :'iu CrisM'i; en 20 paal 'uss i' '■ "' ( ' r ' s **n puststaiiiin, op dr grens Ba"" •''' r '' s ''' l '" l ' i;u Boejwbaja en Kcdiri. i|,. IU l n^J ar Kidool, Eoutwerk op Java, resi> oainarang, regentschap Grobogan, distrikt ll '^ l 'nl I ai " ■^'oSar0 S ara > uilsistcnt-residentir BH beejj 7° P "1' Java,residentie Banjoemaai, liet \V,. S|| "' B»nae« 1 cii Noorden Pekalongan,ten J'X'uit" r '' L - r| ' l|lsl 'l'appi'ii Poerbolinggoen Ban i, i^" ten Zuiden ca ten Oosten Bagelen, Be* Rotoert!^* 1 * 1 * 11 vcnlrcld, als: Bandjar, Sin. ïftt , "' Karang Eobar en Batoor, te samen be PeaW 8 » 66 ' 074 zu ' 1 ''". ondel weVtt BS Euro '"i'ivi, ' ~' (l ''' Ghinesen, M tlaleqers en \ra t <*ak ?. ov «%ens Javanen. Er groei! njst, hooüplaati raa de ai ■•«fee en het regentschap van dien naam, I op Java, resident ie Banjocmaas, 32 palen van Banjocmaas, 42 palen van Poerwokerto, 29'/ s paal van Poerbolinggo, 04 palen van ïjilatjap en 59 palen van Poerworedjo. Er wonen 1,100 Javanen, eenige Europeanen en Chinezen. Het huis van den Adsistcnt-ltesidcnt, dat van den Kegent en de pasciban verdienen eenige op merking. Men heeft er cene in 1847 gebouwde gevangenis, eene regtbank van omgang en een landraad. Er is te Bandjar Negara een zout verkooper gevestigd, alsmede een agentschap van de Wees- en Boedelkamer te Samarang. Bandjar Sari, dorp op Java, residentie Probolinggo, afdecling Probolinggo, distrikt Dringo. Bandjar Sari, dorp op Java, residentie en afdocliiiLC Mailiocn. Bandjar Sari, matwerk op Java, residentie Samarang, regentsebap Grobogan, distrikt Kra denan. Bandjar Sari, dorp op Java, residentie Bagekn, regentschap Poenvoredjo, distrikt Djcnar. Bandjar Waroe, dorp op Java, residentie Probolinggo, afdeeling Lauiadjang, distrikt La madjang. Bandjar Waroe, dorp op Java, residentie ELembaag, afdeebng Toeban. Bandjer, dorp op Java, residentie Soera l):ij,i, afdeeling Lamongan, aan don linker oever der Bditr:i\ViUi. Bandjor, dorp op het eiland Bali, rijk Bo leling. Bandjermasin, Banjar of Ban jermasincr, zie: Zuid- cn-Oostcrafdee liiiir van Boméa, residentie. Bandjermasin, Banjar Masin, Ban jormasing of Bensrhar Massing, ko ningrijk in Boznéo'a Zuid- en-Ocwterafdeeling, granende ten Noorden aan het distrikt Doeson Oekte, ten Wasten aan Bekompai en Docsoa llir, ten Zuiden aan Tanah l.aut en ten Oosten aan Tanah Boesnboe en Paair. Hel is niet alleen bet grootste rijk mui Baraéo, maar welligt ran den geheelen Archipel» daar hel eunc oppervlakte van s(l rietkante ireogntphisehe mijlen beslaat. Het bestuur berui hij den Sultan, den Kijks lir-iicnlir, ulc / . rtfS, Radéii's en Priesters. De Bulten is een bondgenoot van lui Kederlandachc Qt»vemeiaent en oefent sijn jeaig uit mei iuachtoemingderbestiutnHe trak talen. Al de iliainaiitcn boven de 5 karaten, die in zijn gebied gevonden worden, zijn het : les Sultans, tegen eene retributie 11 i waarde aan hel NederlaodscK Qouveruement. BA. 69
Handschrift van 't jaar 1710, opgenomen in het Tijdschrift Biang-Lala, Jaarg. IV, bl. 2C2 vv.). B. B. C, lets over hel koningrijk Jacalra (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. I, Dl. 1, bl. 38—40). B. B. C, Oorsprong van den naam Banjocicangi en gesciiedkimdige aanteekcning omtrent Ban jnnraiigi (Tijdschr. v. JV. I. Jaarg. I, Dl. I, bl. 204—206). J. Hageman JCzï., Over den oortprong van den naam Soerabaja (Indisch Archief, 1)1. 1, bl. 533—536). H. P., lets over het rijk en, de vorsten van Pa djadjaran (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. I, Dl. I, bl. 339—353). Overleveringen betrekkelijk de oude Javaansche geschiedenh en den val van het Modjopaïtsche rijk (Ttjd.fchr. v. N. l. Jaarg. I, Dl. 11, bl. 263—286). Ed. Dulaubier, LUle dn pays qui relevaient de Fempire Jatanais de Madjapahit (Joum. Asiat. 1846, Juin). J. Pijnappel, Lettre a Mr. Didaurier {Joum. Adat. 1846, Nov.-Déc). Ed. DtiLAUKIER. Addilion au mémoire inli t»lé: Liste etc. (Journ. Asiat. 1859, Juin). [De Maleische tekst van deze lijst is te vinden in: Dulaurieb, Colleclion des principales Chroniques Malayes (Paris. 1849), Fase. I, p. 107—109.] A. VAN DE Poel, Oorsprong van den naam Ha gelen en hei aldaar gevestigd getlacht der XmtoU (Tijdtchr. v.N.I. Jaarg. "VIII, DI. 111, bl. 173—180). W. R. van Hoeveli., Onderzoek naar de oor zaken ran het onderscheid in voorkomen, klee ding, zeden, en geicoonfen, taal en karakter iusschen de Soendannzen en eigenlijke Java nen. (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. IV, Dl. il, bl. 132—169). D. L. MouxniK, lets over de verhandeling van Dr. W. R. van Hocvell, betreffende het onderscheid tussehen Javanen en Soen danezen (Indisch Maguzijn. 2 e Twaalftal, Dl. 11, bl. 195—200). C. Geschiedenis van Java sedert de komst der Europeanen. J. HAGEMAN JCzn., Europesche gewestelijke ge zaghebbers op Java, voor zoo verre is kunnen worden opgespoord, sedert de komst ra» Ei>n peanen (Tijdschr. v. h. Bat. Gen. Dl. IX, bl. 76—92). J. K. W. Quarxes van Ufford, Naamlijst van hoofden van gewestelijk bestuur op Java en Madura van 1517—1859 (Tijdschr. t. h. Delftsch Instituut. Nieuwe Volgreeks. Dl. 111, bl. 117—135). J. A. van DJ3B Chïs, De Nederlanders te Ja kalra, uit de bronnen, zoo uitgegevene als nicl uitgegeven*, bewerkt. Amsterdam. 1860. 8". Verhael van de belegeringhe der stadt Batavia in 't coniiiekrijek van Jucalra, imuo 1628, den 22 Augusty, door een ooggetuige (Tijd.vhr. v. h. Iklflseh Instituut. Dl. 111, bl. 259—312). Kuurt voorstellende de belegering van de stad Batavia 1648, met beschrijving (T/jd,sc/ir. v. h. Delftsch Instituut. Nieuwe Volgreeks. Dl. 11, bl. 305—31 i . Hoe is de /Compagnie in 't bezit harer lande», op Java gekomen? (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1856, Dl. 11, bl. 39—45). C. W. Wauikehm, Bijdragen lot de geschiedenis der Soendalanden, uit het Maleisch (Tijdschr v. h. Bat. Oen. Dl. VI, bl. 247—257). Mr. van Alphen, lets over den oorsprong e/i HÄ( eerste uitbreiding der CAÜMtckt tulkjihuiting U Batavia (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. IV, Dl. l, bl. 70—100). Verzameling van verscheide echte stukken van Bit tavia hencaards gejonde», concerneereiide de/t opstand der Chinezen builen en de daarop gt' volgde gruwelijk» mautun bomen gemelde stad- Dordr. Zonder jaartal. W. R. VAN Ho&VXLL, Balavia M 1740 (Tijdxehr v. N. I. Jaarg. 111, Dl. 1, bl. 447—556). Mr. van Alphun, Brief mm de rtdattj* (Tijdsrhr. r. X. I. Jettg. 111, Dl. iU» bl. 113—126). [Zie ook het Overtiqt der procedures /e//e' Hilekeiner, vermeld bl. 495, 1» kol.] Kort terhual run de ./anu.se/ic oorlot/en van tot 1757 {Verluwbl. v. L Bat. 'den. Dl. XÖ bl. 75—231). Vertaling van een Javuuiixeh J/S. behelzeade eflf geschiedkundige schets der splitsing van hel r>r van Socrakarta en der stichting van hel r'r van Djocjokarta (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1" Dl. 11, bl. 204—211). . Overzigl van de voornaamste gebeurtenissen in"' Djoejokartasche rijk sedert deszel/s s/ichtM (1755) tot aan hel einde van het EiigeWf tusschenbcduiir (Tijdschr. r. N. I. Jaarg. Dl. 111, bl. 122—157, 262—288; Dl. bl. 25—49). S. N. NedekbUßG, Coiisideriilifn over de Jo cC " tretsche en Preanger regentschappen Tijdschf■ h. Bal. Gen. Dl. 111, bl. 110—148, lOT—*** 290—31t>). J. HagemaU JCzn., Geschied- en aardrijk^' dig overzigt van Java op hel einde der "' JA. 690
tiende eeuw (Tydschr. v. h. Bat. Oen. Dl. IX, bl. 261—418). J. Hageman JCzn., Geschiedenis van hel Ba taafseh en Hotlandsrh Gmtrernernent op Java, 1802—1810 (Tijdschr. v. h. Bat. Oen. Dl. IV, bl. 333 vv.; Dl. V, bl. 164 vv.). [Dit stuk is een fragment van het zevende boek van dos schrijvers nog on voltooide gemeene Geschiedenis van Java; zie hoven.] Zeven hannelinqeti onder den Gouverneur-Generaal Duemlek (Tijdxch: v. N. I. Jaarg. 1860, Dl. 11, bl. 145—153). J - Hageman JCzn., De Engelschen op Java {Tijdschr. v. h. Bat. Oen. Dl. VI, bl. 290 vv.). '[Vergelijk de werken van Saxe-Weimar, Titohn, Lrvyssoitn Normas, bl. 495, 2 e kol. vermeld). J - Hagemaïï JCzn., De. Engelschen te Buenos Ayres in 1807 en tr Bataria in 1811 {Indisch Archief, 1)1. IV, bl. 72 vv.). Extraet-verliiH>i</ fmtt mmoriê van T. S. llaffles, Luitenant-Gouverneur van Jura, dot 11 Febr. 1814, bij de invoering van een verbeterd stelsel van administratie en de instelling van eene la >,d rente op Java; liet origineel gedrukt voor de O. I. Comp., maar niet uitgegeven (Ned. Hermes, Bijvoegsel tot N". 10—12, 1828). Overlijden en begrafenis van den Keizer van Soerakarta in 1820 (Indisch Nat/azijn. 2« Twaalftal, Dl. 1, bl. 148—159). bfath and funeral of the Sultan of Souraearta in the islund of Java (Asiat. Jo-um. 1821, Torn. XI, p. M 8 ir.). ■*W<?« Ma* Knreta 1778 (TijdxcAr. v. h. Delftsch Instituut. Nieuwe Volgr. Dl. I, bl. 44^1 —448). 'hr. J. du Rovèee van Breügki,, Bantam in 178 G (Tijdsrhr.v.h. Mftseh Instituut. Nieuwe Volgreeks. Dl. I, bl. 110—170). e laatste invtxtituur MM MMM lUtidamschen Sultan in 1812 {Tijdsehr. r. h. Belftselt Insti '««t. Nieuwe Volgrcoks. Dl. 1, bl. 363—398). "» Cheribonsche Vorsten (T:j,hchr. v. A r . I. Jaarg. 1849, Dl. I, bl. 430—435). "• ExgelhaUD, liapj)ort orer de onluslrii Ir Cheribon in 1806 {Indisch AreUêf, Dl. 111, „ bl - 79 vv., 159 vv., 239 vv., 319 vv.). ÏÏederltiwlsch-rmlv' in 1817 (Tijdtckf. r. N. I. Jaarg. 1861, Dl. 1, bl. 271—301). '' *2peditie in ilc i-rsjilcnlic <!ir,i!h,ii in den vang mm LBlB (Tijdschr. v. N. I. ÏHag. ir Js: 'l, Dl. I, bl. 3ie—32o). r - J. F. VV. van Mkn, flc Chinezen op Java Wj'lschr. r. .V. /. Jaarg.l, Dl.l, bl. 239—253, 292—313). e CMneten op Java (in Btnige betchóum*ge* Ove <- -luta, Arnhem, 1851, bl. 38—41). Djocjokarta van 1816 tol 1830 {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1851, Dl. 11, bl. 73—99). J. J. van Sevenhoven, De oorzaken van den oorlog op Java van 1825—1830 {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. I, Dl. 11, bl. 102—130). J. F. W. VAN Nes, Verhandeling over de waar schijnlijke oorzaken, die aanleiding tot de on lusten van 1525 en de volgende jaren in de Vordenlunden gegeven hebhen {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. VI, Dl. IV, bl. 113—171). Die Ursachen des Krieges auf Java, wahread die Jahre 1825—1830 {Niederl. Muneum, Bd. 11, N". 3, S. 116 ff.; N°. 4, S. 120 ff. Carls ruhe. 1840). J. Sxeyn Pakvé, Landcerhuur in de Vortteu landen en Javasche oorlog ('i'ijdschr. v. N. I. Jaarg. 1850, Dl. 11, bl. 23—57). J. r. W. van N>:s, Laadierhuur in de Forstenlamien, aanmerkingen op het stuk van den Heer Steyn Pahvé (Tijdsein-. v. N. I. Jaarg. 1850,D1. ll, bl. 206—209). F. V. A. de Siueks, Mémoires sur la gaan de l'ile de Java de 1825 a 1830. 1833. 4°. Met Atlas. F. V. A. DE SIUEIIS, Cc.drnkschiiJ'l van tb* oorlog op fata, vertaald door 11. -\l. Lange. Amst. 1847. B°. Kol. Nahuys, Verzameling van officiële rappor ten, betreffende den oorlog op Java. Deventer. 1835, 1836. 4 Deelen. B°. A. W. P. Weitzel, De oorlog op Java van 1825—1830, hoofdzakelijk bewerkt naar de na gelaten papieren van den Luitenant-Generaal de Koek. Breda. 1852, 1854. 2 Deelen. B°. [In dit werk zijn opgenomen of verwerkt de Tafereelcn uil den oorlog op Java in den Militairen Spectator van 1849 en 1850 van denzelfden schrijver.] Aanteekeningen van den Gouverneur-Generaal Ba ron van dek Capellen over den ojistand van Dipo Negoro {Tijdschr. v. iV. I. Jaarg. 1860, Dl. 11, W. 363—382). J. B. Osten, Eene expeditie naar Kertosonxo in ' Or/ober 1525 (Tijdsein: v. N. T. Jaarg. ISSB, 1)1. 11, bl. 229—243). Stukken hi,-<f<'nde Dipo Negoro na zijne gevan genneming {de Oosterling, Dl. 11, St. 2, bl. 137_180). * Vederlandsch Oott-In&i {Ned. Hermei, 1527, N o_ j bL 3—51, N». 8, bl. 74-92, N°. !), bl. 23-31, N°. 10, bl. 3-12, N". 11, bl. 3—52). Staat ww /«w (^ ed - Jle "" es > 1827 > N "- &> bl. .'!—so). * Omtrent eenige stukken over I/iJische za ken, voorkomende in het Tijdschr. Ilermes, JA. 44* 691
door de redactie der Batuviawhc Courant (Tnditeh Moguzija. 2* Twaalftal, Dl. IV, b). 7—107). T)e toestand van Bagelen in 1830, naar een rap port van den Heer H. G. "Vaxck (T/jdsehr. ': -V. I. Jaanr. 1858, Dl. 11, hl. 65—84). Korte letenssckelt van 11. (f. Valch- [Biang- Lela, Jaar-. 1, 1)1. 11, bl. 138—143). / (* betrekkelijk den verkoop ran lift, landgoed Soekaboemi op Java, uuur aanleiding ran de Mnertatk te* /'. Mijer [zie bl. 505, 1" kol.] Batavia. 1835. B°. A. dk Wir.Pi-, Aires aan '/. V. itn Koning, wrgens het voorgevallene ten aantiên ran Soe tabottnie onder het bewind van den Goureritevr- QmeraM MM der Capellen. Amst. 1838. B°. P. Clkhan, Bente adres betreffende hetgeen ,■ het bewind der Qouvefneun-Generaal ■I. C. Boud ei />. ■/. de }•',<<,■?,>* tegen hem is 39, l Stukken. B°. e, Veter die vttgmtgene **d gegen irarlige Lage t. Rintela and Leipzi-. 1840. S J . E. Selbesi tegeiueoonKgt toestand ran Java, bewerkt door W. L. dk Sn ki.kk. öronüigen. 18 H. B*. L. Stkitz, Een voering run den ,/ dm IJ dng. Is 17, ter tmimrutg vtm den blaam opgelegd aan den Heer /'. •/. Kamphuis, in rd,i het land TjiLundi Oedik, i;u«-<lit. LB4Ö. V. M Tjikand'i-Oril: 1846 (Tijdtckf. v. -V. /. Jaarg. 18W) Dl. I, hl. 189—167). L. Steitz, De npttand en moord van Tji- Landi-Oediek in 1845. Stal taffèllêckrift. (Tij.hehr. r. X. /. J lla r S . 18G0, Dl. I, 1)1. l.")ii— Klli. 1 /'' ",i Ha/aria ■ '<■„ |2 Wei :848 v. N. I. i 1849, Dl. I. W. B 4 vv„ 159 w., J«0 w., l w„ :!;:, iio r.j Dl. IJ, bl. 79 v., 161 w.. 2SB u., 297 v.. 3(6 r„ 418 rv.; 56, 1)1. I, 1.1. «3— Ittt ,/e /,, 't Qravemhage. 1862. B°. '. /..ill-Boinincl. 1 S.> 2. B°. ]{. W. J. G. Ü.vkk, Bene ger% stem 'i. L 853. Water rijn «amarhügt ./ ,/, VJ me. xtan Uehr. r. .\. /. Jaarg. ! v >-'. Dl. I, bl 18JU-141). Dit artikel hamlrli OW-d» hoßgewnood in Demak en Grobogan in 1860, De bescherming dr,- inlmuhtht. bevolking op Java [Tijdwhr. v, -V. I. Jaar-r. 1853, Dl. 1, bl. 82-47). Een voorbeeld van de bescherming der inlund frhe b*VCiïking '■/) ,/,'/■,r t.mler lul h-gnticoordig tteUel ( Tijdsein: v. N. I. Jaarn. 1855, Dl. 11, bl. 70—Ü0). Brieven ov/'ï de l'i,/s/i;il,///<!<;/ op Juni, dooreen linidhuiirder (Tijdxehr. r. jV. f. Jaarg. 15.V.1, Dl. 1, bl. 1—16). G. H. \ah Soest, Be iolemah rtauOnotêt i" LB6O {Tijdichr. v. N. f. Jaarg. 186.1, 1)1. I, U. 1H7— 156). Ki/iii/i 1 uitkomsten Rzn Int teytmebordif regering* xlchel, (hit hrl jaar l.sjs, bitf&etu officiële betcheidm (Tijdieir. v. N. I. Jaarp;. W>l, 1)1. I, hl. L 57—171. Nog ■■ rL-iiiijfu i,m- lui fnditcAe regt ringtbêltid i» 1868 {Tijdtckr, r. X. I. fcarg- LB6l, Dl. I, lil. -'tl— 1 -.. irtntr.ïc/i/'iri/ir/ ml Ltilir umi \ 'n/rf/ti//'/ CnjdtHu: v. .\.' /. Jawrg, L8«9; 1)1. 11. bl. 1?:!— 178). Dt algemeen* opinie Ut Nederland over den tegen .■J'kji'ii Qoiieemetor-Generaal van Jfedet' lii.nhri, Inéü (Tijdsthr. v. .V. /. Jaarg; 1859, Dl. 11, bl. 800-414). J. A. Ykiksman, Hoofden va*gewestelijk l run Tui/ul Ti/fh-rl/r. r. 11. ilnl. (Int. Dl. IX, 1)1. 75 vv.). \V. U. \an lliif.vKi.i., Getckmdkmndig ondenett ikii'r den ooftproiig en den aard mm iet pm" tilcutier landbezit op Java (Tijdxdir. », ,\. '■ Jinlil'. ÏM'.I, Dl. I, 1.1. .laarir. !V-,i, D. IJ, 1)1. '.17— l.'il, bl. Kil— ISO). ('kronologuchc geteüêdenis run Batavia d<< Chinees, vcrtiwld door \\ . 11. .Vli.mn i;si> met M&teekeningeii irau I. Munt sn W- " v\v lf(iK,vi;r,i, [Tijdtrkr. 9, .\. T; .liiatsr. ID' Dl. n, bl. I—l*s). * P. A. I,kii% fyemff rdckertê van ('Hij*,-/,,-, r. h. üètftich Instituut, Dl. C»< bl. BoB—3Ö*). — Rapport »tn van ■ over den itaat der Oost lmlis>-lie ('<ini]ia','i" 1 ' i \ld. bl. Ul— V orgel, nog orer K.\,\n GoeXS '/'//< //. Lelftnh fiutUmtt, Dl. 111, b1.87— 6^ * Nofrx illiislniliri' of Ilic lij'r and t&rvtCU oj . Sldtnford Uxfflet {Jm&ii. „f the Tnd. d }-:,:',, \.J. l\, p. 306—894). — l!«jr Uu- liid'i, ,!,■,/,, (Ibid. New Hei' I '"' Vol I. 1866, p. 266—890). *P. Mijkii, Tjevtmbtrigi van J. <. l'" r "[' i Hand (Handelingen run ie Maatschappij *' JA. 692
Nedertemdteh* letterkunde Ie Lei/den, 1860, bl. 28—118). * P. J. Veth, ,h;i,i (hréticn Boud, I en II (de Gids voor Maart 1860, bl. 297—318). * De HagedachUitU van de» Heer -I. C, Boud ■Inluid /■//:■,/ :;>'' mfdtn (Tijdtchr. v. X. T. Jaarg. 1860, Dl. I, bl. 83-44). * A. W. I. Weit/.kl, Dt Oeneraal-Majoor ,lln-. Corel niii i/r,- Wijeh {Militaire Spectator voor ISSH, ook overgenomen in liet Tijihchr. r. h. Bat. Gen. Dl. I, bl. 480—509, en met een portret en eenige toevoegden van den Heer van Hokvki.i, in het lijihchr. r. X. 1. Jaarg. 18M, Dl. I, bl. 114—134). * Een. beroemd tolduat M «én bedelbrief, levens schets van den Kolonel Poi.and {Ttjdtchr. v. A. /. Jaars. 1858, Dl. 1. bl. 3*8—366). * émteelminge* wm den Gcncraul J. PinmnrG NtttrwLAMD voet tijn leem {Tijdickr. e. ,\. /. Jaarg. 1859, Dl. 11, bl. 1—30). Ellrknm ni de PreangeT'lUffeiUteKappen. Ecu blik op Int /.. l. /'■ •/■ Baron va* der Ca pellen ifijihi-hr. v. K. I. Jaarg. 1860, J)l. 11. bl. 803—310). Saldi Sarif BaHatnan (ecu Ztm schilder) {Tijdsein: 9. ,\. /. JaWTff. VIII, Dl. I, bl. 27fi—278; .hiiu-. 1861, Dl. 11, bl. 274 v.). i ia Ningrat, Sul/uu tem AV \llmtdil. m Oeeein/ten tem hrt T*d. Gen. Dl. 11, bl. 189—201). Eenit/e bijzonderheden omtremt Javaauteié Vor sten, IS2O—IBSS (llmidil. en Qmehnftm run ln-t hul. <:<■„. 1)1. VI, lil. 859—378). Kadjo H'irjn Kroffio, JavakDscb (inrwerkmaker, te Brussel {llnmld. en Geschriften pan hel Ivd, Gen. Dl. VI, bl. 379-383). Y. Tij il ri'. ken kun ilc. "• Litjks, .liirdttiisclic lij<lirl,-<'nin<) (Tijilschr. v. -V. /. feu* Hl, DL I, 1)1. é v.)'. J. OuVUB J/N., /f/.v oen- lii' lijilrcl-i'niiii/ ihr Mnhmmtkmtn (Tijilxchr. v. N. I. Jiuirs;. 111, Dl. 11, 1)1. :522—325). *< ATimaill VAN CaRNUKK, lelsan-r ilc Mnl,tui: tatuueié tijdrekmdng op Jaae i fijitehr. v. N. /..laar-. V, Dl. 11, hl. L47 — l&S, 659—669). "< P. C. Gerkjxi, Ttti oeer dt Javaatuch* tijd rhemdd. o. h. Hul. Omoolsch. DL XVI, 1,1. (15—80). "WiCKmute, Vémoire mr la chronologie ie PMttoire du Jatamtk [Aeadémit dm buerip «OW» Torn. XVI, I. I, ~. 824 ».). • "ackmas JCzn., lets over Jawateche tijd rrki-itiitii en jihir/i'lli,),/ (hn/isrfi /tre/tief, DL "■ bl. 318—321). A - I*. Cohkn' Bcuaki en J. Pinufm CI/n., Nog iets over de Mtilumruicdtiauxche tijdreke ning (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1850, Dl. I, bl. 315—325). * Vragen over tnütehé tijdrekenkunde, in een iris/ (mii ét ïf'hirtit' ( Tijdteir, v. h. Bal. Gen. Dl. I, bl. 372—382). * J. Hagkman JCzn., Ee/iige OÊÜtOOtitH r/p de ge» VUT I mlh'vhi' tijdrekenkunde. {Tiji/srhr. v. 'h. Bat. Oen. Hl. 11, bl. 318—334). — Aan vulling dier (Aid. Dl. 111, bl. 105—109). — Tirenle AanwUiiy (Aid. bl. 279—297).' — Derde A,iHt,dltn, h Hoer' de ti'iilrik,niny hij de Chinezen (Aid. Dl. IX, 1,1. 07—74). .F. llch-tm.vnn, De, Chiiiexehe feesldugeii volgens dm ■liiriiinisehei, Al„i,r,iak voor hH jaar dal 1783 (J. C. 1854/1855) loegeluhl {Tijdsehr. v. /;. Delfheh Instituut, Dl. IV, bl. 204—277). "VI. Geographje, Topographic, Statistiek. A. Algemcenc beschrijvingen van Java. Ryckloff van (Imknn, ('i,i-te //iwr/nyi-u/ff van 7 eylandt Java, <l r ... linuhUe linyr, lyckdon ■■n'r/i't srlir iiii hrrimiltf/, /'mie ytregtert teert {Tydschr. v. li. Ih-lft.srl, üutHvui, Dl. Vi, hl. 351—307). Pfykfkh vdn \ll 11 k. Si r TmtelJaea êtntHer vertckiedmt» B«%oohn«m. 1889. Pïtwib bb Nxdxck, Btqviett* HÄ« File d» Java i-I dé te* êütr* kabitantt, traduit Jcl'Alleiiianil par Girodz nu Villabd. Brux. 1837. kl. B°. Pnxnn sb Nbübgk, Hm» ■■~,■,,. Brux. 1840. 8". (andere uitgave van hetzelfde werk). IVi i-t Kil \<i\ .\kikck, Sckettt» nui. het. cdiiiiil ,i, uit het Duitsch. Amsterdam. 1838. B°. H. ,1. I;. Kl .vSKNDK.WiKX, Afatu IHftl kundige be*chrijving van iet aiamd Jam. Uro ningen. LB4L B°. .l,m. Min.i.Kit, Bttchreilmng <hrlntttl Java»uci den Btriehte* R. J- L- Kuum&ragen mul m deren ,icnn> QitelU», mv dm IToUënditdtt i. Berlm. 1800. B°. • (TijiUrlu: v . N. I. Jaarg. IV, 1)1. 11, bl. 201—220). DssCHAMFS, /'■• de Java [1790] i !/, royale <l'Amis, 1820, Torn. 111). Il d'Argoct, J/mi, Sügapere et M bl. 515, l' kol.] Paris, 1542. S°. C. L. M. van bek Goes [Java. Sc/ielseu et trekken ui' de \ Dór4c.lBsB.B°. * W. II- MxDHDBSIi '// Cht- .roail, ~f qf Üe Makfd* j. . p ar . /ir/'/n,-/// af Jum, hj Que T4l Hak. Londoii. 1850. B°. JA. 693
* Chinesche aanteekeningen omtrent Neder derlundsch liuliï, vertaling van het voor gaande stuk. 's Gravenhage. 1858. B°. * Opmerkingen van den Chinee* Hong Hoe' Hoi gedurende, zijn verblijf in den ludi schen Archipel, andere vertaling van het zelfde Chinesche stuk (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1852, Dl. 11, bl. 1—59). B. Bijzondere resideutiën. 1. Naar de algemeeae verslagen der Residenten over 1845, 1840 en 1847. NB. In 1848 verkreeg de Heer W. R. van Hoèvell verlof om uittreksels uit de verslagen der Residenten in het Tijdschrift van Neder landtti Indii te publiceren. In het eerste dric ïnaaudelijksehe uoinmer van den X" Jaai (184 S), dat, wegeni het plotseling vertrek des schrijvers naar Nederland, door geen tweede gevolgd werd, verscheen een deel dezer versla gen over 1846, terwijl eenige andere nog daar aan werden toegevoegd in den eersten Jaargang van liet met 1849 in Nederland herboren tijd schrift. Het is zeer te betreuren dat de Heei VAN HoiBVELL zelfs het verslag over 1840 niet geheel heeft kunuen mededeclen, veelmin zijn plan volvoeren, om met de mededeeling dezer verslagen in de volgende jaren geregeld voort te gaan. De uitgegeven gedeelten zijn de vol gende: Jaargang 1848, De residentie Buitenzorg (1846). bl. 81— 86 t * Preanger Regent schappen (1846). * 87— 99 Taeal (1846). . . „ 99—107 , , Pekalongan (1846). „ 107—120 Jaarg. 1549, Dl. I, , , Madioen (18-16). . bl. 169—183 , , EUmbang (184 S . . „ 405—410 , , Soenibaja (lülO). . „ 410—420 Na het vertrek van den Heer van Hokvki.i. uit Indië, ontving Dr. S. A. Buddingii, als Redacteur van hei Indisch Archief, verlof tot opneming der verslagen over 1847 en plaatste daarvan de volgende: De residentiün Bantam, Bui tenzorg, Kra vaag. . . .Dl. IIJ, bl. 133 vv. , , Tjeribon, Ta gal. .../,„ „ 290 „ „ , Pekaloogan- • » » ~■ 055 , , , Bezockic, ka doe. ~.i0 n 415 ,/ De residentiëu Samarang, Rembang, Pasoeroean. . Dl. IV, bl. 21 vv. , , Kediri, Bage len, Banjoe maas. . . . „ , » 100 „ , k Patjitan. . . „ « # 105 „ 1. Naar bijzondere berigten. Jlir. J. de Rovère van Breugel, Beschrij ving van Bantam in 1 757 {Tijdschr. v. h. Deljlxcli Instituut. Nieuwe Volgreeks, Dl. I, bl. 308—362). J. K. Hasskabx, Bijdrage tot de kennis van ZiiiiJ-Jitnifi/iii (Tijilsvhr. v. N. I. Jaarg. IV, Dl. 11, bl. 221—256). Brieven over Java, uitsluitend over B:ml;i'ii {ïïfdtct*, v. N. I. Jaarg. VII, Dl. 11, bl. —240, 353—396; Dl. 111, bl. 1—28). Bantam in 1829 {Indisch Magazijn. 2' Twaalf tal, Dl. VJ, bl.' 53—55). C. S. Blume, Beitrdge zur Kenntnus vo/i Hint- Itim, dm vrslliclicii- Brzirk (tuf Jant (lln-lhit, ZeiUehrift für Erd-, Folter- und Stuukit kmtdê, 1825, Th. 11, S. 227 ff.). De BaiaoüucAê OmnUltmdê» in 1829 {Indisch Mai/azijn. 2» Twaalftal, .1)1. VI, bl. 37 v.). J. C. Rabermaciieu en W. van Hogendorp, Beschnjri,!// van he.t koningrijk Jaccatnt c/i de stad Balavia (Verhandd. v. h. Bat. Qe nootsch. Dl. I, bl. 19—70). A. Teisseire, Bndrijving ra» ee n gctheUe der Omme- en Bovenlanden van Balaria {Verhandd. v. h. Bat. Genoohch. Dl. VI). W. It. B[oer], Statistieke opgave der residentie Batavia, naar vmi Jhr. Hora Siccama {Bijdragen tot de kennis der Neé. <" vreeiude koloniën, Jaarg. 1847, bl. 550—558). ïïerimeringen ton BmUmorg {Tijdschr. v. N. /• Jaug. 1853, Dl. 11, bl. 170—183). Topographische bijzouderlinlen nopens de residenfif Biiitenzon/ op hel eiland Java 'de Oosterling, Dl. 11, St. 2, bl. 65—80). SUtièiieèé aanUektningm met Krawamg{Tijdschf v. N. I. Jaan,'. II! Dl. I, bl. 428—135). '•'//// i,i LB2B (hulisrh Mitgatün. B'TwaaK" talj Dl. VI, bl. I—6). A. Be Wilde, J)e Prca>iger-re<ju<hchii/ipen, op .Uii-u gelegen. Ainit. 1830. B°. (Ook in de .V' I '' lier,,,,-.«, Jaarg. 1829, N". 6—B, met een bij voc<r.M'l in Jaarg. 1830, N°. 10, bl. 80—68). Geogrtijihisclie en ftaüsiiichè bijzonderheden ""' J',rn,/,/i'/--/i'//t/e,/ op hel cilunil Juf {de OotterUnp, lA. 1, bl. 99—128, 867—423)- He Vreemger in 1829 {Indisch Magazijn. ~' Twaalftal, Dl. VI, bl. 4G—43). JA. 694
Tn. Housfieid, Essay on the geography, mine ralogy and botany of the Western portion of the territory of the nalive princes of Java {Verhandd. v. h. Bat. Genootsch. Dl. VIII). ï. Err, Deseription de la réaidenee de Fehtlon gan (Moniletir des lades, 1847—48,p.45—57). (11. J. Domis,) Aanteckemngcu OmtrentSa&uiraag in 1824 en 1825 (Indisch Magazijn. 2' Twaalf tal, Dl. 111, bl. 130—141). Ji ij dm ff e tot di ideniiê M, (Tijdtoif, v.N. /..)■!,■:!-. J556.D1.11,b1. 1—17). H. j. Dom in, Dij zonder heden betreft t,a>/a m Mud urn (de Oosterling, 1)1. 11, St. I.'bl. 87—126). J. Hageman JCzn., Bijdrage tol de kennis van de residentie Soerabaja (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1858, Dl. 11, bl. 85—104; Jaarg. 1859, Dl. I, bl. 17—34, 105—128, Dl. 11, bl. 129—164; Jaarg. 1860, Dl. I, bl. 207—277). P. Blekkek, Bijdrage tot de tennis van het «Hand Mtiduru (tndi.seh Archief, Dl. I, bl. 265—317). J. Hageman JCzv., Bijdrage tol dr ten* residentie N/tdoera [Tijdsc/n: v. K. I. Jaarg. ISSB, Dl. I, bl. 321—352, Dl. 11, bl. 1—25). H. J. Domis, T>e residentie Pasoerotang op het rilund Jam. 's Graveiiluige. 1836. B°. Banjoeicangi en de twamlberg aldaar in 1759 en 1790 (Indisch Magazijn. 8' Twaalftal, 1)1. J, bl. 134—147). F. Err, Baujoetcangi (ï'ijdsrhr. v. N. I. Jaarg. 1849, Dl. 11, bl'. 241—261). J. Hageman JCzn., lets over Banjoeicangi (In disch Archief, Dl. 111, bl. 317 vv.). C. Bijzondere afdeelingcn of plaatsen. J. K. Hasskarl, Socmudaiig, op de grenzen van hel. distrikt Leliak m de rmdtuti» Bantam {Tijdtekr. v. N. I. Jaarg. IV, Dl. 11, bl. 126—131). Ttcee woorden over Bataria, in 1820 (Indisch Moyazijn. t> Twaalftal, DL 1, bl. OS—107). Gillan, Account of Batariti, Ut inkabüanU, fommerce, climale etc. (The Journal oficience o/d the arts, IS 19, Vol. VII, p. 1 ff., 273 ff.). the ca/jitul of Jura, M 1843 (Colonial Magazine. New Series. 1843, Vol. IV, p. 31ff.\ Bataoia et, Samarang {Revue de l''Oriënt, 1844, Vol. 111, p. 204 ss.'). «««E, Batatia (Kevue de l'Orienl, 1851, Vol. IX, p. 43 ss.). J)r inilemxkerk te Jialaria (Tijdschr. v. N. I. J aarg. 1852, Dl. I, bl. 142—144). A - W. P. WEITZEL, Batatia in 1868, Schetsen. e >i beelden uit de hoofdstad van Scderlan/tsch / "dië. Gorinchem. 1860. B°. J. W. Heydt, Batavia, de hoofdstad van Nee derlands Indien, eer 29 Mar nette en in hét jaar 1745 na, het lemen geleekende kmistplaten, met verklaring. Amsterd. 1754.4°. C. F. Deelemak, Btifarici'srfi album, terume ling van een tiental gezigU* van. de hoofdstad ,-h Tndië. Balavia (1859). K., Een pnur dagen U Buitenzorg {Biaug-Lala, Jaarg. I, Dl. 11, bl. 287—291). Eombbon, Builen zorg, réiideme i/i' Gattvtr Gcnï'rul nV'.ï établuttmenU Neérlandais dant Pinde {Rente de F Oriënt, 1845, Vol. VIII, p. 14.). W. ¥. Hoogeveex, llrt tlislricf Djampaiig. tengah, regentschap 'fjinndjnrr ('J'ijdschr. v. h. Bat. Gen. Dl. VII, bl. 493—525). Tjoeroek Penganten (Tydschr. v. N. I. Jaarg. 1852, Dl. I, bl. 425—427). Schets rail het ei/n/id ïS'oesa-Kambatiqau (Tijdschr. v. K I. Jaarg. I, Dl. 11, bl. 54—70). Beschrijving van Xaratia-Bollong en de vogel ves)klippen, ah/nar (Tijihchï. v. N. I. Jaarg. VIII, Dl. I, bl. 313—326). [Vertaald onder den titel: Bescription of Knratuj-Bollong in Dl. I van the Jour nal of the /ur/ia» ylrc/iipdago."] Karang Bollong ( Vijêtckr. v. N. I. Jaarg. 1849, DL 11, bl. 325—325). <i. ,1. P. Carlieh, /lesrhrijri/ia van de vogel iicxtklippen te Kartmg-BotUmg {Tijdschr, r. h. Bat. Gen. Dl. I, bl. 301—322). De Ramt Wawar ia de randende Hagelen (Tijdsr/n: v. N. I. Jaarg. IS6O, Dl. Jl, bl. 343—3C0). A. van de Poei,, /'<■ rivier Bogewont» {Tijdschr. v. A r . I. Jaarg. IX, Dl. I, bl. 367—374). Goea Oeptt* in het [I'ekaloi {Indisch Maijn-Jju. 2« Twaalftal, Dl. VI, bl. 140—142). Be landen DjabanrtOtgka, Kurang-Kohar, A'ali l',clilirr en Jl'•),■!>■ ir-ilri, tiisfchcii Pekalonyaii, Samarang en Kadoe {Indisch Magazijn. 2» Twaalftal, DL 11, bl 122—137). Dr. Erombekg, Vngelneslgrotlen hij Wirotórie, in de afdeeling Groèogan, residentie Samarang litch Archief, Dl. 11, bl. 158—164). H. J. Domis, Salaliga, MmrMoê en dr zeven tempels {Verhundd. ». h. Bat. Genootsch. DI. X, bl. 105— 125). H. J. D'imis, ModdenfitUen in. êt residentie Sa ï.nirviiq {dé n„>t<-,ii„f/, 1)1.11, St. 2, bl. 45—50, en Indisch Mnga-Syn. i< Twaalftal, Dl. 111, bl. 91—100). J. ï. ü. BeüMUXD, Bezoek in den vervallen dakui run, Dipo Negoro te Tegal Redjo Uu dunia, Dl. I, bl. 181-197). JA. 695
Socrukarta in, eenige byzo*derh«4en geschetst (ïijdsch,: v. N. 1. V, Dl. 11, bl. 453—482). Tn. lli>rs>i,;t.i>, Over ie rivier run Solo (Ver htmdd. r. h. Bat. QmteticA. DL Vil). (.'. I& ï. Phabtobics, Moddencellen van A> soiigo (Indisch Magatijn. 2" Twaalftal, Dl. 111, bl. 143—146). i'„ Qleppt* (Tijdtchf. »'. .V. I. Jaarg. ISV.I, 1)1. 11, bl. 46—50). J. J). R., Bijzonderki de» eotutneiie ktl ei de munt te Soerabaja {de Oostaiiity, Dl. 11, St. 2, bl. I—4S). J. ALTING SIUEIUi, HrschrijriiH/ run. lift eiland Bmrrtm ( fijdutkr. r. X. I. Jaarg. VIII, 1)1. 1, bl. 279—312). Vertaald ouder den titel: Account of the üland Bawcan, in Dl. V van ik* ■!■ of the fndini) Ari-hiprluf/O, bl. 383—399. Bomen* en de zeeroovers (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. r, 1)1. 1, bl. 158—1G5). COENETS DE GIIÜOT, lid riUllid BMMtM (-W tuurk. KfdtOr. v. N. 1. Dl. 11, bl. 202—274). P. A. Schill, lets oter lanxmg >•» omstreken (Tijrtechr. v. N. f. Jaarg-. IV, Dl. 11, bl. 42—51). J. Hageman JCzn., Schoten mm Mataag m omstreken (Tijdschr. r. /;. Bat. 9e». Dl. I, bl. 42—70). H. J. DoMIS, Aanlrchni'iiKjen oter hel gchrïi/tr ger {Verliitwlil. r. h. Hat. OeneoUck. Dl. XIII, bl. 325—356). J. 1). \AN IIKiaVK.RIIKN, Ilijil nit/i' Int (//•/, ran het Tengertek-gtbergtê en detselfè beu (Ver/w »>!/. e. h. Bal. Qmootiei, Dl. S De l.v Tour, /'■ Kmtagitet de Tin ij,ir, disfiirt dt- PaftemVthMff, dans l'ile de .l„r,i (Aiimrim iet Vnynges, Vol. XIV, 1811, p. 314 ss.). 11. J. Domis, Gratie (I*di*ek Mui/mijn. 2 ( ' Twaalftal, Dl. V, bl. 121—126). 11. J. Domi-n J/i'f liltiiiuic-ir,iti,- m I'tisoeroe «M Indheh ~Mciij(izi')ii. i.' Twaalftal, Dl. VI, bl. 41—46). Poeloe San/poe en de ZuidL m {Indisch \hu,,:,,,,. 2- Twaalftal, Dl. 111, U.i83~ C. J. Bosch, Amtteekemngen over 4» afdeeling Boiidoicoto, residentie Bczoehi (Tijdsrlir. r. //. Bat. Gen. Dl. VI, bl. KV.i—soB). 11. ,1. Domis, Ocer hel meer Kink ia e,/ den vulkaan Lamongun, in de residentie Bttoeki (de Oosterling, Dl. I, St. 2, bl. 55—f. Ij. D., Lamadjang in Bczoelci (Indisch Munaxijn. r. Twaalftal, Dl. IV, bl. I—6). Her/en in BezoeM (Indisch Magazijn. 2" Twaalf tal, Dl. VI, bl. 32—35). D. Havens en Wat er wc r ken. De hciven\r< rl.i'ii rmi. Batatia m Samuraag {Tijdschr. v. X. l. Jaar«. 1857, 1)1. 11, W. 1-14). De haven run Tjilatjap (Tijdtchr. r. N, I. Jaug. 1849, Dl. I, bl. 368—3? I . /J'■schnjrtiitj der .tlinctliii,) „irl irrii/iilii'-xlii'tznt M de Porrn/ifl-ïirirr (Tijilxrlir. r. Xijrcrheiil in N. 1. UI. 11. Oorspronkelijke Bijdragen, bl. 74 v.). De nieuwe organisatie van den waleritaat •■ Indié en de tfroomieider umi de mimdiiiij ilrf Solo-rivier {Tijthckr. r. X. F. Jaarg. 1855, Dl. 11, bl. 260—20)). D. L. Wolpson, Meitdeeiingen over de mari tieme icei-ken te ,Scerii/nrj// (T/ji/xc/ir. r. .\ heid \n N. I. 1)1. 11. Oorspronkelijke Bij dragen, bl. 55—90). De toestand en Vxmitzigten <ler liavnis op Java, na de Ministeruli- belóftOn (Tijtlscli,: v. N. 1. Jaarg. 1858, Dl. I, bl. 91—96). De toesla int der havent ep Java in 185 S {Tijdtthr. v. X. I. Jaaig. LM», DL 11, bl. 257—207). E. Reizen over Java. L. H. W. Baron van AïLVA ]iKN(;Kus, Omnt gtgeven iagbotk, gtaehnvn gedurende mm ver liUjf op Java mm 1887—1830 (Bijdtogeu tol de kennis il. Ned, en vreemde Itoh/miën, Jaarg. 1844, bl. 79—107, 143—107, 2i>9—307, 363—385; Jaarg. 1845, bl. 103—197, 263—282, 421—135; Jaarg. JtylO, bl. 260—283, 412—452, 510—549). P. Bi.kkkek, Fragmenten eener reis over Jatxh /,'rix deor Ooileliji Java (Tijdtehr. e. N. r. Jaarg. 1849, Dl.' 11, bl. 17—50, 117—145). Reis Itatgt (/'■ Noordkvet run Midden-JuvO (AKI. .laan;. IM'.I, Dl. IJ, bl. 177—190, 202—270; Jaarg. 1850, Dl. 1, bl. I—so, 89—98). lleis door dr binnenlanden ran Muldm-lan, iAI.I. Jaarg, 1850, Dl. I, bl. Lfl6—l9l, 2-15—273, 3(19—314, 397—H5; Dl. 11, bl. 1—22, SI—9.S, 141—159, 219—238). C. L. Bnntß Gedachten op tme reu [in IS22] r het Zuid-Oostelijk gedeelte det Bantam {Inditch Magasij** ■■!■' Twaalftal, D 11, bl. 1—36). C. L. Jil.i MX, i'ritymriit ril ern dat/hark, i/r/in' 1 ' ilvn np mie reis «ver Java, De t/er// /jerm" 11 (Im/hrl, Magazijn. 8« TwaaHUl, i)l. 11, bl -102—116). J. F. e Hm mi nu, Naar Hmmu en omxtrrW [Indun,,,, Dl. 11, bl. 101—267). J. F. G. Bkumukd, Een reisje door de rc#' JA. 696
denüe Bantam (Tijihch: v. N. I. Jaarg. 11, Dl. 11, hl. GS 7—705). L. Burek, Aauteekeidugen op eene reine naar en in di' QMêU Malang en gtfarmdc een verblijf aldaar van 1837—1 S 47 (ISiaiiq- Lulu, Jaarg. 1, DL U, bl. I—il, 105—134, 201—249). I. de Ciiatei.ki x, UtrinnerwgtH een» reit van ' Soerabaja nttar Mahi?n/ (Tijdsein: r. jy, /. Jaar R . 1853, Dl. I, b 1.'223—210, «1—140; Dl. 11, 1)1. GO—fis). Dji.sc ni'nniv, Voyag» a Banlani ai 1825 (Nou telles J,i,iati-s d»t / "J/a'/fx, Toni. XLI, IBÏ9, p. 5 ss.). H. J. Domis, Re /.« <,ïc,.l,ira. Pnsoeroean. 1829.8°. 11. J. Do.mis, Ji,i'r:iiinl mar fti* va» Welerie naar het gtbergU I'raanw (}'ci-haintd. v. h. Bat. Qmoottel, Dl. XII, hl. :i.'»7—383). H- J. Domis, n SudnMlo, in IS3O {Tndüei V«s**ij«. 8" Twaalftal, Dl. VI, bl. 1 1'.»—100). ''t; Kbrkns (/)<• reis '"''■ lara, iit LBBB, van ilf.i QouveriieiÊr-Qeneraal ran Nidmrkmdsch l.uii'r) (Tijdsein: v. N. 1. J«Tg, 1859, Dl. I, bl. 4-13—492). Ik. (JKiusTJii'KKi:, Javaansche tchetie*, vertaald uit de Jllf/ri,n-i»r Zeitung voor 1852, niet een BijVOtgtêl door J. I'ijnm'lt.i, O/.n. (Tijdsein-. v. h. brlflsr/, InttitmU, 1)1. 11, bl. 413—401.) («&YCkm*t van Goens,) Javatnu regie, f/tdaen eau liatarin orer SatlUtrattffA nar /!/■ IcOMHck h/e/ce hoofdplaatè Mutariim in den Jan 1056. Dordrecht. 16GG. 4°. [Herdrukt onder den t itol: Rcythetchrj/ring fin drii, weg t"/l SiDiiarauf/li i/af de h> iiiiirklyike hoofdplaats Ma/aram, in het Tijdsein: r. h. Delftseh lnstUvut, 1)1. IV, bl. 307—350.] *• N. (luiMMiii.s, Ent ti,,/!jr naar den Gedé e » Pam/ennii/n (H'ari/axari voor 1851, bl. 212—230). J - C van Ilasm;i,t, l'erslaii te» I*2B] naar ,!,■,, Westhoek vm ■/<"■> (Indi*ei Uaya -'./''■■ B. TMfelftal, 1)1.11, h 1.55—91). '• R. \ \\ lloki K 1.1., JM nrrr Jara, Mad/iru •■" Hal,. 2ie 1.1. 514 l" kol. [Van Boósvbll plaatst* in \w.\ Tijdichr. p. X. I. ook nog de «olgeade fragaoen tcu van reisvorluilcn: fiv tvr/t/i- 10,1)00 voet ieofi |O]i den Tjcni.r , Janfff, VI, Dl. 111, bl. 834—845 (onder den wam Jkrommi;.s) ; en üjokdjokarta, Qartbek l/.WW, Jaarg. L 867, Dl. I, 1.1.301—328. Beide deze aiakkci) cija licnlrukt in zijn rp ' 't het Indische Irrr,,. ' **■ Hüttsi'iELl), Reis naar dr. ()t>sters(r,krn Jaca (Ferhandd. v. h. Bat. Genmtuh. Dl. Vil). Van Imhoïï {Reit mm «V« Gouttemmtr-Gtneraal) Ot&r -lina, in liet jaar 17JG (Tijdsein-, r. h. Delfl&h intHtuui, Dl. I, bl. 291—440). J. 11. Jasses, lieis van Sfamqmng ïiruii- Vckd lOßfjem M $o«raèqju (de Ootlêrlixy, Dl. j bl. 203 — 275); Qastmendtchap van. Z. H. de,i Sultan run. .Vad/oa (Akl. Dl. 11, bt. 1 bl. 51—58). Fk. Ju.ngiii'hn, TopegrapiUche t'xd taitKtoUten schafUiehe. Btiie» dwek Jura, ;/>i,i VfVfkle fötdtrt d/'i-cA C. E. Nees yoj* Esekjiück. .Mil Aihis. Magdebutf. 1819. B°. Fti. Jün(;iiui[.n, Bern ihvch die [*wl J/uw, mü I orbemtrkung vott C. E. Neks von Esexbück (Zeihch,-. f. vergi, Erdkwk, 1843, Th. II 8. 70 ir, 137 ir., 324 ff, iöó il 1 .; Th. 111 S. 55 ff.). Loudon, Lettre au Profiteur Jtmeto»,j mr wie vitit» a In vallés de la Mui dans l'ile de ■lar.a, dalée du 4 Sepiembre IS3O (Jrcliii:. do Botanie par Guillemin, lüs3, p. 280), [Is ooiio vertaling uh ttel Sdittb. I'fiifos. Jou,;tal, 1832, Vol. 1, p. 10^.] H, G. NiHDYSj icrlnuil va» i'eu tor/tje naar it paltti va/i Sello ru dr,, ]f, r a/ii, in 1820 (luducA Mm/,rJj,t. -Z- Twaalftal, Dl. I hl 157—134). I. vax üort cii S. Mülleii, Avuteekcinni/ni gtkoude» op eene n , ,■„ gedaeUs van het rilaiid -lava (I'ciiaudd. c /,. Bat Ge nootsrh. Dl. XVI, bl. 83—156). J. D. I', Journal of aa excursion to the mUive pronnces of Ju ai in. the yenr 1838, ,1,,,-iiiq the war tcith Dipo Xegoro (Jonni. of the Indi Archip. Vol. VU, p. 1 ff., 138 ff, 225 ff. p. 358 SI. ; Vol. VIII, p. 80 ff, 158 ff.). Van' I'iikiin eu Naiiuïs, Tcgtjt naar den berg Lmcoc. in Augustus 1818 (Indisch Magazijn 2.. Twaalftal, Dl. I, bl. 25—28). ('. U, Fragment uit mi onggdmti reisverhaal (fa Oosterling, Dl. 11, St. 1, bl. 42—50). J. C. M. Raiikkmaiiikk (l'rai/hienten uit de jour nalen van), ieti-ejfende de lia/aciafhe Huren landen en de J'reanger■ /{rgr,t/srhapjjrii(Tijdsc/n-: \. I. Jaais'. 1850, Dl. 11, bl. 101—180). ,1 Rlgg, ./ trip to Pi-o/,n/i„,/i/o (Jo/irn. of the l„d. JrcUp. Vol. 11, p. 538—863, 001—072). J. EUgg, Tour J'roin Sut(i-alia//a, ikrougX Kedirt, Uitla>\ Malimg, Antang and Paswr/'an, Ijaek to Sourabaya (Jouni. of the l„,l. Archip. Vol. 111, p. 75 ff, 193 ir, 83.5 il', m ft, 535 ff.). D. S, Togt naat dtn Ptnangoenga* (Indüch Magazijn. 8" Twaalftal, Dl. 1, bl. 1,1—17). E. Seljjjüw, Reiu naeh Java (in liet Tijdschrift JA. 697
Der Freihafen, Gallerie von Unter/iattitngsbil itm, 1841, Hft. IV, S. 211 ff.; 1842, Hft. ]1, 8. 198 ff.). Dr. E. Selberg, Reise uach Jara vod AntflAgt noch den Insein Mtidura nnd St. Helena. 01 -denburg. 1846. B°. Dr. E. Selberg, Rei» naar JtM» >•>/■ l>e:oek op het eiland Mmlura, vrij vertaald door W. L. de Stuhleh. Amsterdam. 1846. B°. J. J. van Sevenhoven, Java, lm. Hemt» van hen die over dit eiland VtfthM U rci.:rn, van Batavia tot Bamaiang (Tijd.se/ir. v. N. I. Jaar K . I, Dl. I, bl. 217—257; Jaarg. 11, Dl. 1, bl. 321—355). J. E. TeYSMAN, Uittwtstl uit een /!ni/rrrliitid eener reis door Middelt-Java (Xalmn-k. Tijdschr. <■. X. I. I>l. VIII, bl. 195—294). * J. E. TüTBMaR, Uittreittl uit het dagverhaal ■ r reis door Onst-Juca, KarimOH-Jova m Balt- Hole/ing (Natitvrk, Tijdsehr. v. N. I. Dl. XI, bl. 111—200). V., Togtje naar hel Tengenehe gebergte (Jm&kK Magazijn. 2« Twaalftal, Dl. I, bl. 70—76). Een togtje. van Malang naar Ngantanff, rttidentie Pasoeroeang, door een 2" Luitenant (Ittditch V„f,a;ijn. %* Twaalftal, Dl. 11, bl. 138—152). Togtje in Krtneattg, November 1826 (InèUeh Magazijn. \* Twaalftal, Dl. 111, 1)1. 52—08). l'itstapje vmi Poenoortdjo naar den Goe/iong Wangie en de meer zuidoostelijk gelegen gren zen der r Bagtien {Tijtbchr. r. X. I . fattg. VI, Dl. IV, bl. 880—396). Reisje run S<ib> naar Patjita* {Tijdêchr. r. N. I. Jaari,'. VII, Dl. 11, bl. 119—136), Indrukken onti-uiigen op een tntjlje in de boven landen van Jh'itenzorg (Tijdsrhr. v. iV. /. Jaarg. 1852, Dl. 11, bl. 433—437). Loste aanteekeningen gehouden op eene reis over .lam in 1839 {Tijdsehr. v. N. I. Jaarg. 1861, Dl. I, bl 171—188, 203—230). A jovrnal of a tour in the island of Jara (Asiat. Journ. 1816, Vol. I, p. 124 ff., 233 ff.). jÜMrM dttns l'ile de Java (Journ. d. Vojfaget, 1823, Vol. XVII, p. 273 ss.). Visit (o Jara (Afiat. Journ. New Series. 1833, Vol. X, p. 374 ff.). Reite nach Java {Geograph. Ephemeriden, 1829, N". XXIX, S. 258 ff, 289 ff.). VII. Bevolking. A. Statistiek der bevolking. Bevolking van Java en Ifaéura, uit, de statis tiek van 1832 (Tijdschr. v. K. 1. Jaarg. 11, Dl. I, bl. 154—171). P. Bleeker, Bijdragen tot de statistiek der be- vollcinq van Java (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. IX, DL I, hl. 39—41, 143—212, 321—366; Dl. 11, bl. 97—136; Dl. IV, bl. 1—25). [Hoofdzakelijk ook medegedeeld in the Jotirn. of the Ittd. Archip. Vol. I, onder den titel: Slatisties of the pspulatim of JavaP\ P. Bleeker, Algemeen? ttaat do- inlajukckt be volking op Java over IS4S—ISIS {Tijékehr. v. N. I. Jaarg. 1850, Dl. 11, bl. 205). P. Melvill van Cakndée, Tableaux et doe/t. '.? tfattttifue* rtlaiifs a la ptfmlation de, rib- de Jam {Moniteur des Indes, 1847—48, p. 25—32). Geboorte)/, huwelijken, eehtseheidiiiyen e,i sterf fftvaüen onder Christenen en Joden Ie Batavia I°. Qetober LBBB tot »U a . 1529 (Indisch Magazijn. 2 Twaalftal, Dl. VI, bl. 110—112). Geboorten, huwelijken e» tterfgevalUn ottdbr de iïurnpeanni en hiiinu 1 itfslamhielingeii te Ba tavia run lS|(i— LB3S (Inditch Magazijn. 2« ftfaüftal, Dl. VI, bl. 185—188). B. Zeden, gewoonten, instellingen, klocderdragtcn. K. llardouin en W. L. RnTBEj Javn, /• li n uil hel leren, karakterschetsen en Ut dragteii ra// dara'.i /leirnners, in aJlmtJ //'/i/r i/< ,/ali/iir //eleckend, In/nreux eene kaart Jam. 's Gravenhage. 1 5 .">. 4°. E. Dubois en Kitskma, Typn Indien* prü ai' rché o Soursöojra; destütés d'ttprit des fi ffure.t t/ai xc /rui/ren/ dans Ie Caliinet de .!//. D. Scheltchia. Haarlem. 1860 (5 gelithogra pheerde platen in klcurdruk). F. Boeckholtz, l'ittrekscls uit eenige aan leckeningen nnpciis den Javaan in het oostelijk gedeelte ran het eiland, 1775 (Verhandd. r. h. Bat. Gcnooheh. Dl. VIII). Bijdrage lot de kennn 'en e,i gewoonten der Jammen ('ïijdschr. r. JV". I. Jaarg. 1852, 1)1. 11, bl. 257—280, 347—367, 393—422). Aa&teekmingsn op deze bijdrage (Aid. Jaarir -IS,VI», Dl. 11, bl. 423—432). ' Vervul- (Aid. Jaarg. 1853, 1)1. 1, bl. 81—103). Karakter Jer Javanen { Tijtkchr, <■. .V. /. Jaarg 11, Dl. 11, bl. 212 v.). H. Mac GiLLAVKY, Ktrte re,■handeling of i""<' terkeniiigni, mnlrenl den adelstand der Jat \l erhandd. v. h. Hal. Cenootsdi. 1)1. .\VI, bl. 31—62). * De inlandsehe adel in Nederhnéhch I>"1"' (Tijdsrhr. v. N. I. Jaarg. 1855, Dl. 11, & 1 ' 397—404). JA. 698
Javaansche tileh (Tijdsein: v. N. I. Jaarg. VIII, Dl. IV, bl. 253—209). C. F. Winieb, Titels (!'''■ Javaansche grooten ie Soerakarta (Tijdschr. v. h. Bat. Oen. Dl. 11, bl. 459—470). C. F. \Vintek, Instellingen, gewoonten en ge bruiken der JatêMH te Soerukarta (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. V, Dl. I, bl. 459—4Sfi, 564—G13, 690—741). C. F. Winter, Regüpleging over de onderdanen van '/,. 11. den Soesoehoe/ian min, Soertthirln Tijdschr. v. N. I. Jaarg. VI, Dl. I, bl. 9'J—l29, 368—399, 479—501). E. DE I'ILIETAZ BOUSQUET, Korte beschrijving dr,- Jm-itxihe reijllianken in de landen der Ja dê Vortttn (Nedtrlasukci* Jaarboeken van Regtxgeleerdheid en Wetgeving. Dl. V, St. I, 1837). J. F. W. van Nes, lioedeheheidingen op Java volgens de Kilah SapUM (Tifdschr, r. N. I. Jam-g. 1850, DL U, 1)1. 867—861). S. A. 15uddingii, liet hof te Boerakarta{Tijd»«hr. v. N. I. Jaarg. 1, Dl. 11, bl. Mr. T. C. T. Dbklbman, De Nieuwjaarsdag te Soerakarta (Tijdêchr. u. h. Deljïscli Instituut. Nieuwe Volgreeks. Dl. 11, bl. 348—360). Jitcttanschc vidkan'rlii-hlini/ [Tijdsein. V. N. I. ■laarg. 11, Dl. I, bl. 129 v.). ï l . (J. Wilskn, l!ijf/(l<<tiri</hetle,i der Socndanezcn. (Tijdschr. v. h. Bat. Ge». Dl. 1 V, 1)1.465—487; Dl. VI, bl. 75—96; Dl. Vil, bl. 45—60). i. IL .(. Netschbe, De voorspellingfivnM uit de Woekocs ran de .fut-,men (Tijdschr. v. h. Bat. Oen. Dl. VI, bl. 511—n •'. Hackman' JCzn'., Overlevering omtrent de reu zen run den berg Ptttiajam ('l'ij'lschr. v. h. Hat. Oen. Dl. VI, bl. 275—278). W. R. vak Hoevell, Wreale slrn/uefeningen vroeger op -Inrit in gebrvik i Tijdsehr. v. N. I. Jaarg. 111, Dl. I, bl. 108—171). S. A. IU diiini.ii en I. A. Siiiii.l, tlrhnuken bij .Innuinsi-iii- Groeten ( Tijdsthr. v. A r . I. Jaarg. 111, 1)1. 11, bl. 239—215, 466—471). ■&■« waroun (Tijdsehr. r. N. I. .laan,'. 1853, SL 1, 1)1. 51—56). "pelen en voUueermaken der Javanen. I. Tijger ffeveeht door \V. li. VAN EoËVJU.I (Tijdsein-. »• N. I. Jaartc. 111, 1)1. 1, bl. I T. Jitvainisch tovmooupel, door S. A. BcD- Ulngii (Aid. Jaarg. 111, 1)1.11, W. 946—252) j ' I I. JttriKtnselic Iromedie, door S. A. BtTDMHGH (Aid. Jaarg. IV, 1)1. 11, bl. 343—355). [N°. 1 is ook rertaald meèagedeeld b den Mimiteur drs Inde», LSI 7—W| p. 120—125.] ■"Ksciuiips, Moeur», '< tt tpettaehi de) Javanuis (Annales des Voyages, 1807, Vol. I, p. 145 ss.). E. Selberg, Die Javanen (Der Freihafen, Gal lerie ton JJnterhaltungsbildern. 1842. Hft. 11, S. 236 ff.) J. Cbawpued, Noies on the population of Java (Joiirn. of the Ind. Arehip. 1849, Vol. 111, p. 42 ff.). A. van Rijck, Berigt wegens de zeden en ge- Koonten der opgezetenen van den berg Bruma (Verhandd. v. h. Bat. Genootsch. Dl. VII). (Spanoghe,) De Heidenen of Badoetoinen van Bantam (Tijdsehr. v. N. I. Jaarg. I, Dl. 11, bl. 295—305). W. ït. van HoËVXLL, Bijdragen tot de kennii der Badoe'iuen in het '/.uiden der residentie Bantam {Tijdsehr. v. N. I. Jaarg. "VII, Dl. IV, bl. 335—430). C. F. WINTEB, OortprowQ MW het zoogenaamde Kaktng-volk, in do Vorsteulanden (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 11, Et 11, bl. 578—588). Aquasie BoAoni, Prinz von Aslwnti, Notietn ïther die Chinese* tmftkr Intel Java (Zsiitehr. d. Leutsdm M,„;',r„l. Oetrikci. Thl. IX, S. 808—823). Aquasie Boaoii, Mri/edeelingen over de ('hineziii </;/ .la fa, vertaling van het voorgaande stuk met aaiiteckeniuircu van J. Hofïmann (T/jth-e/ir. r. h.Delftsch InstihiHi, 1)1. IV, bl. 278—301). Kmie en tmusoudige bmekrifvimg van de 'Jjemhing of hel zijogeiiaai,id Jlooilin/'iest der ('/,,. te Batavia (Verhand/I. v. h. Bal. Gmoattch. Dl. VI). [Vertaald onder den titel: Relaüoii abréffée d/i Tten-bing, rultjalrement iippellée la File iles Mur/s, elie; le.i 11/ii/oi.i de Ba tarialJoitni.Adat. 1823, Vol. II, p. 230).] * Bijdrage tot de kennis ra,i de n-etten en in slellini/e,i de,- (kiltezen in Nederlandsch J,itli, (Tijdsehr. v. N. I. Jaarg. 1853, Dl. 1, bl. 011—255). * J. Hoitmakn, Ifct Hernel-Aarde-Verbond, een geheim getmotsehap in I'hina en fmitr de Chi \ie~en in I '/idië (Tijdscir. r. h. Ihljheli Insti tuut, Dl. I, bl. 200-290). * J. PIJNAPPEL GZN. dl J. HOFFMANK, Bijdra ijeii tot de kennis MM '/'' j/elieime genOOttekof' pen iler Chinezen {Tijdsehr. v. h. Dclflseh In stituut, Dl. 11, bl. 127-147, 292-329). C. De bevolking uit een politiek oogpunt beschouwd. H. Doscir, De vermevrdeïimj van Jmxit levol- JA. 699
plaatsen van Indië kwamen, is vervallen, waartoe de bedriegerijen der inwoners en het verraderlijk gedrag aan. Hollanders en Kngclschen gepleegd, niet weinighebbenbijgedragen. Thans wordt hier alleen noy handel gedreven door Benige Malaba rr " 60 inwoners van -\lalakka, die hier niet kleine vaartuigen komen, om peper, vogelnestjes, ■*l l(v ''njrn, BtofgOtld, kamfer, bcnzoïii, bctcl, ka toen, zwavel, ruwe zijde, sapanhout, pinang noteil, die hier iv menigte groeijen, en slaven tegen amfioen in te ruilen. Groote schepen does deze plaats alleen aan om ververschingen 1(1 balen. Daar er sedert Maart J 857 een kou- \au vrede, vriendschap en handel tusselien den Sultan vau Aehin en ons Gouvernement gesloten is, zal de handel en scheepvaart zich op die kust wel meer en meer uitbreiden. De hui/en zijn te Achin meest van hout, niet atap gedekt, en op palen gebouwd, om ze t eiren de overstroomingen te beveiligen. liet paleis van Am Sultan is niet aanzienlijk. De stad teli 36,000 inwoners, die 8000 huizen bewonen, welke veelal door geboomte van elkander ge scheiden zijn. De haven van Aehin is onaanzienlijk, met (■ene bank. Zrij is bij laag water alleen voor kleine booten bevaarbaar, doch bij hoog water voor vaartuigen van 25 a 30 ton tegen alle winden \cilig, uitgenomen Koorde- en Noord \uunl-UYsle-\\ inden. Achin, rivier op Sumalra'sNoord-AYcstkust, koningrijk Aehin. Van haar ontleeuen het ko ningrijk en de hoofdstad hunnen naam. Zij is ondiep en stort zich, na de stad doorstroomd te lielilirn, met vele takken in zee. Aan baren ;, ,|„- bewoond is, ligt eene vesting van klippen opgeworpen. Vóór den mond litri eene b;mk, die bij laag water naiiuwclijks door kleine vaartuigen kan overgevaren worden. Arabisch karakter geschreven. Zij belijden de Mohainmedaansclie godadiensi -, hun voornaamste middel van bestaan b handel en zeevaart, alhoe wel kunsten en wetenschappen bij hen op eenen liet rekkelijk vrij hoogen trap staan. De inboor* liiiLea, die in Aehiu meer landwaarts in wonen, bebouwen de rijstvelden, en bonden zich met de peperkultuux bezit:. De kleeding der mannen bestaat uit eene "wijde broek, die tot op de kuiten neerhangt; het bovenlijf is naakt en het hoofd bedekt met ecu Arabisch muisje. De vrouwen dragen eenen rok, slaan een si uk wit linnen om, als zij uitgaan, doch hebben het hoofd ongedekt. Achinezen, of Atjine/.en, volk op Su matra's Noordelijk gedeelte. Zij bewonen Achin en de stranden van Baroa tot Siak. Zij zijn van ecu donker uitzigt, groot van gestalte' en wel geboilHil, eu verschillen iv liuii ue/en, zeden en gewoonten ree! ?an de overige Sumatranea. Zij zijn werkzaam, vernuftig en slim, doch ma ken zich dikwijls schuldig aan 1 rouw cloosheid. Daarbij zijn zij trotwk, moordsaohtig, venader lijk, wispelturig, achterhondend en wellustig. Hunne spijze is zeer eenvoudig. Rijst, groente en visch zijn hun dagelijkseh xunl-,cl, doob In, II ei- een feest plaats, dan gebruiken zij \ ir. ..il ~,, , evogelte. I' 1 1" drank is water, doch zij schuiven in het algemeen zeer sterk 1 "■ De taal der heeft veel over eenkomst met du Battasche taal eu wordt met Achinshoofd of Koningspnnt, kaap aan de Noord-Westkusi van Bumatra, op 6* 84' 80" V Br. 95" 16' ü. L. Van de tot do Ariga-baai zijn vele nieuwe dorpen, die door de zich meer eu in.er uitbreidende pepei kult uur nog jaarlijks toenemen. De kaap vormt met Poeloe Nasi en nog benige eilandjes, die er tegenover liggen, de Soeratte Passage. Achtorwal, distrikt op het eiland Groot Banda, residentie Banda. Tot d\ dist rikt be hooreii de negen perken Boven Dender, Beneden Dender, l)ric Broeders, Batimandi, Boetong, Laoetang, Kverts, Lust en Toetra, welke te zanieii, op hel einde van ]85 I, 113,609 muskaat notenboomen bevatten. Dr boomen dezer per ken zijn bekend als liet weelderigste te bloei jeii. Achterwals-eilanden, naam die de: Oos telijke A roe-eilanden, iv de [ian.la/.ec gelegen, wel eens dragen, ler onderscheiding van de Westelijke of Yoorwals-eïlanden, waarvan zij door het vaarwater Kobie Waioe, gescheiden zijn. De namen der Achterwals-eilandeu zijn: Noba, Warriaj Joddin, Kola. Wanna, Kal&nie, Narim, Watelee, Dokor, Karwaro, Kobrohor, Jobdie en \\ orkaij. Acht Kottas (Landschap der) of Delapan Kota, landschap op Suin.il ra, koningrijk Siak. Adado, dorp op het Tcniinber-cilaud Moe uoe£roean, residentie Banda. Adam, eiland teu Weslcti van Sumal r.' 1 . in de [ndlsche zee, tot de Batoe-eilandcn bchoo reude. Adam, dorp op het Batoc-eiland van dien naam. Het is het cenige dorp vau dal eiland en wordt door 20 Niassers bewoond. Adanara, Andanara, Adenara, \di nara en door de Portugezen Odonar o, Babrao en ook Sarbite genaamd, eiland il, den \lo luksehen Archipel, ten Ni n van het eiland I'lores, ten Oosten en Zuiden van de Ziraanro-straut en het eiland Solor. AC—AT). 7
De Sultans hielden voorheen hun verblijf te Kajoe Tanggi, alwaar men nog de overblijfselen van hun lusthuii rindt, doch zij hebben in het jaar 1771 hun verblijf te Martapoer» gevestigd, waar tlians de regerende Sultan gewoonlijk zijn verblijf houdt. De bevolking wordt op nagenoeg 120,000 zielen geschat en bestaat voor het. grootste gedeelte uit De overige be volking bestaat uit Dajaks, die mei si op de bergen wonen. liet is vooral onder dit gedeelte der bevolking, dat, de Zendelingen van het Rijnsche Genootschap, die in het rijk van Bandjermasin werkzaam zijn, hunne pogingen met eenen vrij gunstigen uilslag bekroond zien. Het land is doorsneden van eenc rij bergen en besproeid door vele groote rivieren. De kust is hier laag en moerassig. Daar de in vouers traag en lusteloos zijn, strekt de land bouw alleen ter voorziening in de dadelijke behoeften der bevolking. De voornaamste voort brengselen zijn: peper, was, vogelnestjes, ro /d», benzoïn, steenkolen, ijzer, diamanten en stofgoud. De goudmijnen liegen er digt aan de oppervlakte der aarde, somtijds geen drie vademen diep. De diamantmijnen Leveren fijne en groote diamanten. De inwoners zijn zeer bedreven in het vervaardigen van wapens, die door sierlijkheid uitmunten. In de residentie [en Vorst worden vele \■nichten gekweekt, doch overigens wordt dcrzelvcr saakweeking geheel verwaarloosd. Rijst wordt in geringe Iheid verbouwd. .Men vindt er onder dé (lieren cenige buffels, ossen, varkens, geiten, schapen, honden, kippen en eenden. J'aanlcn, welke van Java overgc ■a orden, beliooren alleen den Vorst. schip, dat jaarlijks met peper naar China zou mogen varen. Doch van deze uit zondering werd. al spoedig misbruik gemaakt, wodat er eene menigte schepen uit China to Jïaudjermasin aankwamiMi om peper te laden, en liet schip, dat door de Compagnie derwaarts gezonden werd, kwam meestal zonder genoegzame lading terug. li 100(5 hebben de Nederlanders reeds handel op Bandjermasin gedreven, daartoe vooral door den rijkdom van peper, stofgoud en andere voortbrengselen uitgfeloki ; in L 669 waren deze betrekkingen door den verraderlijkcn aard der inwoners gebed afgebroken. In 1717 werden alle Kii'.'clschcn, die er zich ophielden, \cnimord. De Sultan, die de Kuropesehe waren niet ont beren kon, deed vele pogingen en aanzoeken om weder met de Nederlandschc Oost-Indische Compagnie handelsbetrekkingen aan te gaan, doch dit werd door haar geweigerd, totdat de vaart, in L 786 hervat werd en er in 1733 een nieuw \erdrag werd nrslotcn, waarin de Maat tpij den Sultan tegen al zijne vijanden be loofde te beschermen, en waartegen de alleen ! in peper aan de Nederlanders werd ver gund, Eoodal de Sultan ilie alleen aan hen zo\i moeten leveren, met uitzondering van één In 1717 werd die handel met China door den Gouverneur-Generaal van Imuoïp belet en in 171.) wenl er ons handelskantoor ópgengt. Lu 1787 stond de Sultan den Nederlanders zijn rijk af, om liet weder als leen te aanvaar den, llrt werd in 1809 op last van den Gou verneur-Generaal Daendkls weder verlaten,daar het de kosten door zijn»; opbrengst niet dekken kon. Later trachtte de Engelsclunan Hark, door Kaitles tot resident van Bandjexmasin een stuk gronds, dat hij van den Sultan voor lioi) persoonlijk ah teen verworven had, met kolonisten van Java (veroordeelde misdadigers) te bevolken, waarna in LBl6 de Ne derlanders terugkeerden en in 1817 het oude kontrak l vernieuwden. De Nederlanders hebben er tegenwoordig een Resident, een Sdcretaris, een Ontvanger der inkomende- enuitgaanée reg> ten, een zoutverkoop-pakhuigmeester en eeaige I'oslliouders in de verschillende distrikteu. Bandjermasin of Hanjcrmassing, hoofdplaats der residentie Zuid- en-( lostcr afdeeling en van bef rijk Bandjwmasin, op BornéVs Zuid-Oostkust. Zij ligt, 4 uur van de monding, aan de rivier liandjemiasiii, ofwel op een daarin liggeud eiland, Tal as genaamd) op 3° :U' in" /,. Br. en 114° 30' 0. L. Zij is het verblijf van den Resident van Hornco's Zuid- en-()ostcrafdceling en de stapel plaats \an alle produkten der landen, die door de Banjer of BaritO besproeid worden. De inwoners drijven aanzienlijken handelt daar ilc haven voor den grooteu handel ' s opengesteld. De uitvoer bestaat in specerijen, waaronder vooral peper, diamanten, stofgoud, steenkolen, benzoïn, was, mimi, drakenbloed, kamfer, vogel' nestjes, ijzer eu wapenen. De invoer beslaat voornamelijk uit sliikg"* 1 ' deren, buskruid, messen, opium, rijst, zout, sul' ker, Chinccseli porselein, zijden stollen, kor;tli'"> paarlen en eenige paarden van Java. De bevolking bedraagt 30,000 zielen. V B Rtad is in 17 wijkeu verdeeld. Wij hebben <>l' de Westzijde, vsi Tatat ecu in L 709 gebou*? l'iit, mede 'l'alas of wel Van Tuyl genoei»*' -Nabij ilit furt staat de woning van den lic.Ml' 1 ' 1 ' l.i is Ie r.aiiiljennasin ecu Zendeling ran I ll ' Rijnsehe Genootschap gevestigd. Ter dezer plan 1 * 1 BA, 70
Htuj beschouwd als de grooMe bron van rijk ilimi voor Nederland. Rotterdam. 1851. B°. (Kritiek hiervan in het Tijdsrhr. v. ÜT. T. lattg. 1861, .1)1. 11, bl. 134—141). W. Bosch, De icaardc van statistieke op garen omtrent Juni, verdediging van bo vengemelde brochute tep:en hot Goiuhch Krofkêke (Tijdttkr. <\ X. l. Jatrg.lB62, Dl. I, bl. 118—128). 11. J. Lio.v, Anaiyst der cijfert M betohou iciiiyr/i r. in hrt ice,k „denr vennrerderimj van Jaca's becolkiny" Rut tcnhiiü. W.yi. B°. H. van Blommestein, Java en dr Jtitniiei:. BeiUuia. kSfil. B°. 11. van Blü.mmestkix, l'ervoly op Java en de JiiniiKn (haat aanleidrug run fftJgn nnnmrr kingen op het borengepdonde gonhrifl in het Zi>Ac/lr. r. .X. I. Jaar-. LMI, 1)1. 11, hl. iil vv.). Zalt-J'.uimnel. LB6B. B°. \V. Bosch, Ken vtrzeêt aan ilrn lieer ntn Jilommestein (JTijdschr. c. K. 1. J&Vg. L 852, UI. 11, bl. 1)52—135). . lïoscii, De. viiarhriil en de Heer vau Bloinmesleiit (Tijd.se/ir. f. X. J. Jaarcr. b 853, Dl. 11, bl. 125—1 Fit., l>i'. Courrrnitdruts-kullures op Juni M de Jaramn (Tij'heh,-. r. X. I. Jaarg. ISSC, Dl.I, bl. 138—142). W. Bo.scil, De ii-rlaiiir! Jer Jtfnme,/, n,///e,/s dr Min 'i (Tijdtckr. r. X. I. Jaug. 1857, DL 1, bl. 3G5—100). H. BOSCH, De vooruitgeumdé uelraiht rmt \e derliiH'lsih InJir, i/e/oc/xt tuut de /,the/lot r,i„ '!•■,! MiniiUt Mm knl<,i,i,',i (Tijdteir. r. X. I. Jaiirs. 1857, Dl. 11, bl. 348—861 ■/ der Jiinu.en. /;',■,/,' Variatie i,p een omi thema (overgedruki uit Nuhrlandtch Indir, stuat- m UMtrkmiJt) H'erl.hlmh. ]5.",7. \V. Bo* 11, h'i'/i' brochure irrr »de irelraart dr.- Jucuncn" door liar" fiff6* <ijjem M anjumen ten yrltji/en>trti/t \ Tijdnehr. r. _\. /. Jftftrg. 1857, 1)1. 11, W. :(57—:is:?). W. Bosch, l>r trtfe 1,1 getheemgm ttrbtid der diiranrn /'rite/ijk toeyelirltt (Tijdse/ir. r. X. I. Jai Dl. [|, bl. 886—333). ULermaa, Hui ,;,/„ ,/,,/ Javaan M vrijen arbeid ergednkt nit den Java-b< I'atavia. 1860. B°. (i. JI. van Somt, l'rije arbeid m ie teiilijkt onttriklelt/,1/ tg* <fal Juni,/,/ (Tijd.iihr. V. N< I. Jnug. IMO. I>l. I, bl. 909—400). J. A. Casfxme, Vermeerdert dé Umdbouwende brrotkini/ oj) Jura.' [Inditeh Archief, Dl, IV, bl. 66 vv.). J. A. C.weksz, Jlel paiiperisuic teel mogelijk onder de lamlliomrers op Jnva (Inditch Archief, Dl. IV. bl. 135 vv.). J. B. J. VA.N Dukkn, At Jaraan i/i het mire daglicht geschetst, beneven* tanige inliekiinp»» OVer het liiiinenlundseh bestuur op Jura. ',s(ira vcnliage. 1861. B°. (Kritiek in het TijHtekr. v. K. I. Jaarg. 1861, Dl. 11, bl. 434—436). Licht- en .lehadmrbeehlen uit de binnenlanden van ■lara, door de gebroeders Dag en Netehi. Leyden. 1854 en Amsterdam. 1555. 2" druk. Amsterdam. 1855, 185 G. 3 Stukken. B°. J. F. G. BrüMUNP, Kenige upmerkimjiu ore,- i/e , HeM- en tchadiiirbeeUb'ii ra/i ft* yehrordefs Ihn/ rit Xurlit." Uataviil. 1866. 2 Stukken. B°. Hal leert de ondervinding omtrent de arbeid zaiimlieid en vatbaarheid tot ontwikkeling run den JarmiH, nok in betrekking tol de luin lotgedadUê e*thefl*g r "u verpligten arbtid (Ilandrl. e/i llesclirijlen nm ti't I*4. Geil. 1)1. 111, bl. :il7—33S). liijdragr otter de afbeidxattutheid m vatbaarheid tot OHtteitketing van dm Javaan i Uandd, en OeukriJU* va» het In,/, //e,,., Dl. IV, bl. 7;'.—sh). * De voer- en nadrrlm vu,, 'net I AuiAScA» vletnei/l in .Xedi rlinnlseh Indii' (ffandd. i'„ Crxchrijh it NM het hnl. Hen. Dl. IV, bl. 908—837). D. Dè Europesche bevolking. \\ . L Krn.i:i!, De EwropeoMM in Aederlam/seh fudië. Leyden. L 856. S u . A\". li. van [|ni:\ i:i.i., t)r ~■■,', n;, i,p Jura /„ik .■<eh.ni voor 1840, bl. W\— ll. 'ij. .1 LliuMMl S (W. EL VAN HIiI'.VKI.L), I,'rarrlt (Tijdtchr. v. N. 1. Jauiv. IV, Dl. 11, bl. 181—8fl0). (llaiulili over de begraafplaatsen en gr* J ven der Ëuropeaaen te li.daviii.) Veaduiie* (t Butooia (TydscAr.v. .V. /. Jaarg> VJI, 1)1. J, bl. Wi— k'U). ~ l'.'iie rniilii/ie in de hoteillauden Hiang-Lalilt . I, Dl. 11, bl. (iü_ 77). I. Km i 1 1:1. D/s., Dt Inditcit dames i ll'armi mi vuur 18*2, bl. 240—849). li. \. D., '/''//"' '■''" '''" Ottdffiut [l!ian<j-l,til<i, .laan. 1, Dl. 11, bl. U 1 —164); typ, haar (Aid. 1)1. 78—84). E. vgt i a. * W. L. ItIïTKK, /), s/arenx'aiid in Aider/aml^' 1 /„-//;• (LabcAm rooi LB4O, bL L 85—145). (Ook in zijne Indiicht iennnerixge», en* 1 [lic bl. M 2, 8« kul. , bl. 881—895). ■ S. \.\s l)j.\ h.MXII, lets omtrent di: xlate.t <" JA. 700
NederlüdtUch Oost ludië {Warnasari voor 1849, bl. 106—119). fl* Koeli {Luhchmi voor 1841, bl. 142—148). Jeronimus (W. R. van Hoï:vell), Eene epi demie op Java en de cholera in Nederland. Ainst. 1549. B°. VIII. Sclictscu van het leven op Java en van zijne geschiedenis, in romans en novellen. (i - 11. Nagel, Seieitta uil mijne J-ttoWMtk* j'iiitrfeuilli'. Amsterdam. 182 S. B°. (; - 11. Nagel, Javaanttke tufereelen. Amster dam. 1829. BÜ.8 Ü . C. S. W. van Hogendobp, Tafercelen van Ja iische zeden. Vier oorspronkelijke teriaie*. Amsterdam. 1837. B°. (Vroeger reeds gedeel telijk verschenen in den Recensent, ook der Ju ei „senten, voor 1834). (Kritiek hiervan, door W. R. van Qo£ \ell, in bel Tijdsehr. r. .Y. /. Jaarg. I, U. I, 1)1. 91—103.) ff. lt. VAK lloKViLr,, Uit het Indttcit leren. Zalt-BommeL 186 Q. B°. (Van de stukken in dezen bundel ver srhencu l'ec-lien dtiyen, De Japautche xtecnhot'irer en />e Tedali iv het Tijdsein. v. A. /. Jaarg. IV j Een togfji liéndui leml voet hoog, Aid. Jaarg, VI; ll<t nn,,,-e,)i eemr EuropetcAe opvoeding ia de WartMtari voot 1818, allen ondei den udonym Jbbobikdsj voorts eem renrenilnlie in liii Tijdtchr, r. X. 1. Jaarg. L 858; De sHxpek-tt ii in Nederlandtch Indië en Qttrtbtk \iodloed, Aid. Jaarg. IS.J 7; Een npi-,,ei- in l'riilniVuujii, Aid. Jaarg. 1858; eindelijk de Natuwrtaferulen mm Jcna in de h'id.i voor 1850, De iijper ep Java, Aid. voor IS.V.', Ken ,1,,,-j, ,„ ~,/ l-enj, Aid. voor ISSS.) (P. J. Ykth, l>e eiime/,/ ulnrnni run Jtrommm, Kriliek van bovengfi- OOemdfl stukken in de Qidt vour w 1860, Dl. Jl, 1,1. 760—780.) • Ij- Eiitbb, Nuf en oom. Btn verhul UÜ 'el term run den tn.ererneur-'ieiieninl Jhra ''"'■' eau Riebeek [SHjdtchr, r. N, l. Jaarg. 111 . W. 11, 1.1. 687--656), (Ook in d(. s Scliiijveis Jndixelie heeinneeiit 'jeil, (nnitrel.emnyen ei, Uijereelen. Am , v sterdam. 1843. B°. hL 1—50.) ■ L - Hrni:i ; , Sara Speet, lialana in 1689 [lijdxclu. v. N, i. Jaarg. V, Dl. 11, W. Sl —ll4, 190—210. ('Jok iv des Schrijvers Xiei/tee Indische ver lieten e, Biitaua. 1845. DL I, bl. 3—51.) W. L. Ritiek, Hel Doodmdal {Tijdschr. v. uY. f. Jaarg. VII, Dl. 11, 1,1. 338). W. L. RITTEK, Heler Erbrrreld, een' eer haal uit de 18'- eeuw (Latiekmi voor IS 10, bl. 8 43). (Ook in des Schrijvers JitdiscAs hi-rinnerin gen, aunteeki-ningen en tafereeka. Am sterdam. 1843. bl. 51—73.) W. L. Ritter, Jan Pekel alias Klein of de Mrlattie-lrans. JSm verhaal uit hrt leven van den Gouverneur-Generaal A. van 1 Hemen (Lat schim voor 1811, bl. 95—130 . Ook in des Schrijvers A'icuwe Indische r, r halen en herinneringen, enz. Batavia. 1845. Dl. I, bl. 52—80.) W. L. Ritter, Hendrik H d {Indische herinneringen, aituleekeningen en tafercelen. Amsterdam. 1843. bl. 74—102). W. L. Ritter, Herinneringen, uil vroeger jaren mijns lecens. Het onveni-achl bezoek (War nasari voor 1552, bl. 55—72). W. L. Ritter, Gods vergelding {Warnamri yoor 1852, bl. 178—200). W. L. Rittek, Kent Tdiiiboehan of liefde en wraak {Wetmmri voor 1853, bl. 147—190). AiIHROSIUS, De noodlottige dag, uil dé jW| van een aotbieitaar op wachtgeld {ll'arnasati voor 1848, 1)1. 117—136). A.MBSOSIÜS, De verloofden. Novelle (Wafnatari voor 1549, bl. 200—254). \\i lilinsll s, Nolopatti, l-'.ene vertelling (H'arnu ' uri voor 1852, 1.1. 871—302). Amuuhsus, Een (/kl'l'-h koper, Novelie (B'utiig /,</„, Jaatg. I, DL I, U. 255—304). Vjcbbosius, De toMderling* tijgenxDigtt (liiiing /,,/„, Jwtfg. J, Dl. 11, bl. 254—204). F. SsELIG, J'orl" Sirie, ei;i n rhaal uit den ouden tijd (Lalcêcimi voor LB4l, bl. G—4o). KaBENAXES, Derd* tUff** na Mijne aankomst té Batavia (Lakse/nut vwt 1811, bl. GJ—S2). Emèoi Vjdina, door Mr. C. vak Hkerdt mede gedeeld uil M ihiijbiick van een ttfgatorjm aéookaat m Indii {Wartuuari voor ISIS, L 77—204). lirdniksi-luifli-ii om een iifgestorrin aijcokaat in NtderlaadtcA Indü, DM&gededd dfflfii Mr. L. J. A. Tollens. 1. Hottte Tiktoe nj de val xrlu: rijttmaai; IL De Kindermoord {/Hang :. Jaarg. 1, DL I, hl. 81—1)5, 205—28 G). Mr I. A. SuillLl,, Biedju, ca/c cerielling (7/',<,-.. ,-i rooi 1848, bl. 231—240). Mr. (i. G. Kool, Aissu, een rc-liual (ll'ar/iastoi voor 1849, bl. 45-87). A. J. Casi'ERSZ, .//•'/(>' 'f hel shigtojfer raa Ja naaaschex mwnMuijd {Wanuuari voor 1851, 1.1. 'JU—ll2). W. A. Ulvklaar v.v.n l\\ïiri:.\, Eaupam JA. 701
jtiffl te Tjiboenga {Warnasari voor 1851, bl. 3—19). .U'ikstaël, Sut ontbijt hij den, Meer Kutrnb-aker of het ongeluk van Baar te zijn (Tijdtchr, r. N. I. Jaarg. 111, Dl. 11, bl. 396—448). F. U. van HntKi, Vader Supitmio, fragment uit de onuitgegeven schetsen en verhuleii van een predikant in Ntd&tlamêtch Indiê (Jl'an/a -sari voor 1862, 1)1. 13—21). Dokimastes, De twee dvi:/;/// pileol» {Wurmt mi voor 1852, bl. 108—153). S. van Deventer, Kene. rerolutie op Jura, eene v gebeurtenis {Warnitsari voor 1853, bl. 236—244). Hoe ik naar Jata kwam en hoe ik het (e Ba laria bij mijne aank'niist. r,,,a1 (Tijihchr. r. S. r. Jaarg. 1559, bl. 187—203). VU liet xidilalenlrriH /,/, ./ara ('J'iji/xr/i,-. r. .V. /. Jaarg. 1860, Dl. 1, bl. lflflT—130). Een duy uit hel itchen joi/er v. N. I. Jaarg. iMii), Dl. 11, .U. 154—163). Dr wraak • -•■«, 1640 {Tijdsein-, r. ,\. I. Jaarg. ISOO, Dl. I, I>l. 278—288). l.'i// oorlof Of ,/ara 'ui 1706 [Tijtlsth,-. r. \. /. .laai-. IS6O, Dl. I, bl. 831— Joh. ('. ZiMXMBM-LS, SoettAotne» Mtngkoerai Mas, ./ara M 1708 (de ','ids VOOr 1852, Dl, I, bl. 458—476). (Overgenomen iv Hiany-Lala, J;:. Dl. 11, bl. 174—192.) Bé dubbelt teleurlie&rng, i oolmchten en Haften, door eth' Oostcrtimj. Zalt-JSoiniiicl. 1849. B°. J. F. G. Brumund, QartU 4» Emgging (lm diana, Dl. I, bl. 242—:.'?!■ : Ut doekter va» i 1,,,. Hekel (Alil. ])1. 11, bl. LIS—I3S) ; De ~w,l (Aid. Dl. 11, bl. 136—ii IX. Kerkelijke Zaken. W. K. VAN HoiVILL, .laraansrhr CtriijtMa té abaja i Tifêtckr. ter ttverderiug nm ( 'luist. tin in \. I. 184(1, Bi IV, 1)1. HU—l/3). J. Mi N.Nini, /Irzcifk van »'- iv' CMiim gemttttte te Sidokari in de retidenUt Soerabaja {Tijdschr. v. X. J. Jaarg. IS4O, Dl. 11, bl. 403—t'i op J,n;i (/',/_-, /,„r/i,,,/ ,-, rigteit omtrent de Btf6*h*rtpr«idimg, iniLri I gevcn door het, NedarL Biibelgenootsobap N B . LXX.MX, Md lböO). J. F. G. BbüMUSD, Berigten omtrent de l gtUtati* mm Jom. (Jitgageran door 11. A. G. Bbumund. AniMinlam. 1854. 1). J. ten Zkldam (lanswijk, UU mwp M iv iet rekking M de ieaiige/iej,rediki/n/ in oostelijk Java {'Mededeelingen van wege het Ned. Zendelinggenoolsch. Dl. I, bl. 89—121). S. E. HifiTHOOiiN, lets over den Javaamehen Mohammedaan en im ■lartmnxehen Giritée» (Mededeelingtn mm wetje hel Ned. Zendeling genootseh. Dl. I, bl. 183—213). Uit hel dagboek van den Zendeling D. J. ieN Zeldam Ganswijk CMededeelixge), 'vanwege het Ned. Zendeling■griwotsch. Dl. 11, bl. 99—13fi). Uit liet dag verluidt van den Zendi/ing S. E. lIaKTHOORX {Mededrelimjen van icet/e In ' Zemdelmggenooitei. Dl. 11, bl. 137—171). S. E. lIaRTHOORN, De zending op Jam en éMt bepaald die, van. Malang, uit zijn Jaarrerslay van 1857 (Midedeelingen van wege hel Ned. ZemblhuiqenooUeh. DL IV, bl. 105—137, 212—252). J. N. Gkimmits, D&pai en de Depokken, cc/ic l/ij drnije lul de kennis run de !nUmdaihe Christenen faoa {H'n,-rnnai-i Vnor 1 S.VS, hl. ]7—64). J, Y. (i. ISjiumum), Thans motten wij den Ja m lul Niemoe Tuüment in hutden getut (ludiana, Dl. 1, bl. 157—1G8). J. V. G. BIIUMUND, J>e „ waarsehunnde slnd uil de binnenland** rm /ara fopM dt l'.nin ijilisalie M l/idi-r" aun iniurluid tn werkelijk 'hei,/ getofttt (Induina, Dl. 11, bl. luis— ->'k). * J. K. JkLIMKA, line km Op de heslr mjtt worde,/ wortien in 4êgrwie Mme/!<■ aan Er,m -i/,/i,rr,-/,i,,/di,/>,-s in \edrrliindsrh Oost /„dn, met oen woord ter inlcidiii!; v.'m dn redactie {Mednleeloii/en run Wtg« lul .\ed. Zendeling' fenooittk. Dl. I, bl. 829—850). I'ridi'shinttsehe Missmneu tiuf Jura ( Husel. Mm/a:- Tli. 111 (1818); Th. XII, lletï. 1 (1827)). W. R. van llnï:VK.i.l., Inirijdingsrede yehovdt* in de nieuw gebttni» kerk ir CheriiM 11 No" rr,nln /■ LSI2, voorafgegaan mn oen Icori zigt de,- (h,-is/, gemeente aldaar. Bat. LB4I AV". i(. van llui:\i:i.i,, Di iiiirijdmij der Quitte*" kerk Ie Serum/, resi,/e„/ie liunlani, M Septtl*' ber LB4&. Batavia. 1846. B°. W. E. TAK llukvkli,, Jjseh/idsnde ,/i/w/fden l' liaiitriii m '/-■ WiUm*kmk, den (i .l/yns/i" IMS. Groningen. LB4B. B°. I. 1 rAS lh .i;i:i, Kerkelijk» lêtoeken *«<"' de J'ri,/rs/(/nlsrhe i/ihieeulen run UnileniitnJ, "* I'renni/i-r /ï,i/,/i/,irhii/)/,en m Knnninij in l^ ; ' (T/jdsihr. tot bevordering run Chris/. /, I. Jwrg; I, Dl. I). Verilag van hel Nederlandich Ousl-lndiseh BiJ' f ,/i'n</t,/srht(/i. l!al;i\iii. lN.'i2. 8", Verslag run lul Javaanteh medewerkend Zend'" /inggenui/sihn/i. liahivia. LB§o, 8". l'irslag van Int rtr/madelde in de algcni' JA. 702
gadering van het Nederlandsen Oost Tnditche Bijbelgenootschap ie* 9den •/»///IS| o. Batavia. 1846. B°. Verslttii vnorniiiiirfijk run 1 Nosemèer 1859 tol 31 Oiiohrr )55.") mm lui Nederlanthch Ooit L> ilhch Zendeling- en Btjlielgenoottc/iap, trktnd bij lirshiit run (hu Oouvenmcr-GenHttal, dd. 27 Octobtr 1852. Batavia. 1856. B°. * G. K. Niemann', Inleiding lul ie ketmü vak ilru Ttiam, ooi,- mr/ bttfêfiking tot den fndi sclicn Archipel. Rotterdam. 1861. B°. (Over den Islam in den Indischen Archi pel handelt de schrijver 1)1. .'W7— llB). MiilHibiHieilt/itiisrhe fkêtte* <!<>"r ResideMen //<' ■ :! {Ttjêtehr. v. N. I. Jaarg. 1858, Dl. 11, bl. 245—251). ö- FiUEDKiuui, Dr llti'ljir {Jl'oïiHisar't, voor 1849, bl. 208—301). hulufil der Umlji'x op hrl roll.slrrni i/rr J,ir,t nen (Htmdd. m OetehHflm run hrl hul. Sen. Dl. VI, bl. 1—17). \. Onderwijs. Opvoeding. Drukpers. J- F. (1. BiiuMUNn, Ihi volksonderwijs onder de 'liiranrii. Prijs-antwoord, uitdreven door de M;ui schappij tot Nut van 't Algemeen ia OogVlndië. Bfttavia. 1-557. s J . (Kritiek hiervan in hei Tijthcir.v.lf.l.Jrg. 185 S, Dl. 11, lil. 116—191, 185 -I'. J. Vktii, //<■■/ onderwijs der Javanen, naar aanleiding \,in Iïkimi sii's Volks onderwijl, enz. i<lc Gidi voor 1858, Dl. Jl, hl.' 717—77.)). ■ -Minnich, Opleiding run Java'» bevolking tot Cinstelijkt beschaving. Utrecht. 1848. B°. (Kritiek hiervan in het Tijdschr. v. V. /. Jaarg. 1849, Dl. I, bl. 286—289.) '"irrnijs ni opvoeding ier Javanen [Tijdtehr '■■ A. f. Jaarg. L 849, Dl. 11, bl. 275—287). *•» nnilinrijs op ,/irrit «n ét (twloed ihiurrini o/i ' /r >i toettemd dèr bevolking (Tijêichr. t>. W. I. J iwr-. 1 s 19, Dl. 11, bl. 329—335). • A.. ('asi'khs/., D» werdeékn Ut Nederland ""■ verwachten run (fe beschaving van den Ja r """ (Tij<l.■«•/,>■. r. 2f. f. Jura. 1851, Dl. I, b /- 68-66). " onderwijs der Javanen {Tijdtchr. v. N. I. Jf wrg. 1852, Dl. 11, bl. 202—210 . *<"*6acAttffihr>ol te Soerabajn ». N. I. 1858, Dl. 1, hl. 189—1 19). '■''; v/ ".'/ >;ni ilnt staat êtr ambaéhtstchool te 'wrahaj,, over 1868 m reglement <l<r amßachls 'Stool {Tijfhrhr. r. Nijverheid in .Y. I. Dl. I. Oorspronkelijke Bijdragen, bl. 145—159). H. Wittich, lets orer de opleiding van jonge lieden in het ruk der boeledrukkerij bij de Lange- en Comp. U Balatia (Tijdschr. v. Nij verheid in X. /. Dl. I. Oorspronkelijke Bij dragen, bl. 70 v.). Aanprijzing om de zoogenaamde inlandeche i-in i/n-rn op Java te bezigen voor de beoefening ier (hinesche taal (ffa/idd. e» Geschriften vm hit !>,'!. <!m. Dl, I, bl. 159—168). * De opvoeding van jongelingen in Indii- [Tijdichr v. JV. ƒ. Ja'nrg. I, Dl. 11, bl. 77—80). * De Oost- en Weit-In&tcke Opvoedingi-Maat schappij (Tijfhrlir. r. X. I. Jaarg. 1851 Dl I, bl. 314—325). * De nprorr/ing run lïnlixche. kinderen in JYrJr,- land (Tij'hr/u: v. .V, I. Jaar?. 1851, Dl II bl. 125—133, 267—273). * Gedachten oter de opvoeding in Nederland van Fndisekt kinderen (Tijdxchr. v. N. I. Jaar" 1855, Dl. 11, bl. 247—259). * Statuten en jaarVjiescht verslagen van de Oost en West-Indische Opvoedings-Minr/srhr/ppij te fort 1850. (Kritiek over de vier eerste verslagen, door 11. J. Lirix, in het TijdbcAr. >■. X. [. .laars. 1855, Dl. I, bl. 300—307.) * S. L. W. tak w-:u Elst, let» 09& de ding iii Nederland vat hier geborenen {IlUr- Utmri voor 1851, bl. 23—35). * Bijdragen tol de / den staat run hel '■rir>/x ia Nederlandseh Indiê {Tijdschr v \. I. Jisrg. 1849, Dl. I, bl. 149—158).' * W. R. van HoSveïx, Eet ondermj» i„ \,. derkmëuh Iktöë. Terigblik op 1849 [Tijjsrhr v. N. I. Jaarg. 3 850, Dl. I, bl. Gl—80). *Be openbare schoolr.ru mru.* in Imti? (Tij&chr v. N. I. Jaarg. 1850, Dl. I, bl. i>27—237)! Middelbaar onderwijs op Je ra {Ttjdickr. v. N. I .laars. 1851, Dl. I, bl. 406—413). Ondbheijt op Java {Tfr'dfeir. r. X. I. Jaarg 1851. Dl. 11, bl. 110—] 26). * J. K. W. Quaki.es van Uitohii, liet oiuJer wijs in Nederlatuhch Indiê {Ttjdtctr. v. X. / Jaarg. 1552, Dl. 11, bl. 135—147). * Eenr nieuwe stem in ImHë [te weten hel l,i diieh Schooiïlad] Tij/hrlir. r. N. l. Jaarg 1853, Dl. I, bl. 440—444). I;. v\n Vi.if.t, fris over het onderwijl op Java. 'a (Irav. 1848. B°. Jnmtal report» en Jadrhjhsehe verslagen vau het 'Parapattan- Weezenge»licU {Parapallan Orphan Jiylm). Jaarlijks sedert 1834.1; JA. 703
(Zie over het ] 7,. verslag, 1850, liet Tijdschr. X. I. Jaarg. 1851, Dl. I, bl. 77 v., en over het 21» verslutr, 1864, Aid. Jaarg. 1866, Dl. I, bl. 332 v.) Weefhnis U Parapattan {Tijttehr. v. X. f. Jaarg. 11, Dl. 11, bl. 141 v.). S. A.Buddini;n, //■',,/ km k Ptn<i)wti<i,i | Tijdtcir. e. X. T. Jaar-, 111, 1)1. 11, bl. 253—239). \\'. H. .Mkihiuhst, PanpaUtm Qrpkan AtjtUim (Tijitcfc t. X. f. Jaarg. 111, Dl. U, bl. 456—4-G5). F. Si nri.n/.K, t*mg» teoorden wer ■■'■ van k-indi'i-oi run Ettropèsnt* tój inUutitcke vrouwen in het alftmtm, e» mm ianderm in ife Weefhi'izen in '/ bijnander (Tijdsein-, /•. N. T. Jaarg. IV, 1)1. T,' bl. 101—113). s. A. BuDDtBSK, Antm*rd mm dr Heer&x Med htnt f/i Sehidlzf Irr zake als boven ( Tijitehr. v. N. I. Jnartr. IV, Dl. I, 1)1. 229—236). * üverzigt An .11/ rtlagen mm hri Scho()hre:en in XetL f>i'li- : zie bl. 491, 1 kol] over 1850—1858, Tijd 1854, Dl. 11, bl. 20.5—212; ener Jvi.'S, Aid. Jaarg. 1855, Dl. 11, bl. 38—16; over is:, I, Aid. 'Jiiiirc. 1856, Dl. 11, bl. 50—60 [ over argi 1857, Dl. 11, bl. 86 over 18.-)0, Aid. Jaarg. 1858, Dl. I, bl. 2'j(j_:sM-; over 1557, Aid. Jaarg. ] 859, Dl. 11, bL M 7—380 en Jaarg. 1860, Dl. 1, bl. tö—64; ovci- LB6B ra 1869, Aid. Jaarg. 1861, Dl. I, bl. 315—3-.». i. < A. C. Otoehaus, Bijdrwjt over /'< leenri;:e, ia otrbanA btichomcd met Onderwijl i/l XedcAtindxeh Lid ir {Tijdsein-. V. X. I. Jaarg. 11, Dl. 11, bl. ISG—2O3). E. Be Waai., Oeiehitdtni* d«r Jastucié Courant (l.tdiaeh Utgeuijn, 1- Twaalftal, Dl. IV, bl. 43—73, 227—' W. U VAN lIiiKVKI.I., De drvhpers ni/ien. J,n> Mr. <i. liiciiN r&s PkIVCTXBXS (Tijdschr. r. .V. /. Ja»rg, LSfl, Dl. 1, bl. 149—157). * De i/rvijifrit in Indir (Tijdsehr. r. X. I. Jaarg. W 67, Dl. I, bl, 50—' * Bkn 'i toor 't reglement <y< ie irub m-rl'H [Tijdsrlir. r. ,\. /. Jaarg. l v "i/, Dl. I, bl. 315—350; Dl. 11, 1,1. ' /,. I., Be» Dr» Vfjdsrkr. t. X. I. Jaarg. 1860, DL 11, l.!. gl—6l). hboek der /eatehj&t der Vaderland Kholtn,ge hè*» U luttarw, 2 Au,/. 1844. V-M. L 044. $°. XI. Administratie. P. de Haan Pzn., Sekatte» ttemgamie dr lm< déHjke aimimttïatie mm Java, zon «h dir i/r -vertt is, llwtis betlaat, en zoo ah die 'm />' rigkn i>. Leyden. 1829. B°. <'. F. B. l'n.M'Tiuurs, Bijdnuje tot tk Icemit run Int liiniirnlundsrli hrxlvnr op Jar,t {Illdi tcht Bij, 1)1. 1—5(1). J. D. vas Hjshwhjcdkk, Java, vooriüen, tegen ,itif/ m i>i d<- toetemtt, in verfamd m*t iet tonetpt op het hilciil di v riijiriiiij i/l tftief hmitth ludir. 's ihiL'i-. \MM. B°. (Kritiek btervan in hel Tijdtlhr. o. N. I- Jaarg. L 854, Dl. 11, I>l. 04—69.) Bedenkingen óp dr brocimte mn dra J/irr Vétn Ilrnrerttiii , dunt, roorhmi" enz. (Ihmdd. Ru Qetehrijten ven iet Tud. <!nt. Dl. i, bl. 46—69). * H. J. LION, //("■ lm/ir i/rt-n/m-d irordt. 'sGra vcnliiiL'c. 1861. B°. * Betckovmngcn omtrent hrt btttuw landtei ïndiê (Ttjdschr. r. N. I. Jaarg. 1850. Dl. I, bl. H 52—357). L. ViTAi/ls, Mitbrvikên iii dr ttdmhüfratit "/' Java (Tijdsrli,: r. \. I. Jaatg. 18* li 1)1. 11, bl. 21G—L>r,c,|. * hts om- hel ra&kaOl rmi. lndixrli timblritut"' ('rijdsr/i,. r. .V. /. Jaarg. 1852, 1)1. 11, bl. 438—44' ii. ï. L. R., lets over ie miêbrmken ren UiUthdtcki /ion/dm i,p Jota { Tijdsriir. v. .V. /. Jaarg' LB6Bi DL I, lil. :c—-IS). • Hat irordt rr unl opiifft (et Ntdtrlandtch ludir ormrdrrd •' i '/'//>/«■///■. r. A. /. Jaar!,' -lss l, Dl. \, bl. ir,:;—i' ♦ De spptnÜß >/'/• NederUndêch Tnêitthe ank" ■ren trijrn het ronr Inüi lirslmindc rri/r -rii/f/sstr/xrl {Tffdtekr. r. .\. /. Jaarir. 186^, Dl. I, bl. 827*-»S2)i Ahiimis. //«,, , mitbndken {TijitecM' m \. /. JHBg. IV, I, Dl. 11, bl. • /)c Wijlis/,r van Koloniën eH dr Inditti i/r,i/,,i i,i rr hrt nidiimr/ s/r/srt [ Tij/lm hl. r ' '.V. /, Jeaig. 1667, Dl. I, bl. 276 -• Vr/'i/ru en rtuuheli (Tijdwhr. r. .X. I. JWl5' L 857, Dl. 11, bl. 23 «). Ili/ ~,,/51,,,/ tem d- ii llnr 11. /,. Bantod liijdruijr (ut dr knniis dn ny/i,iiirdi,/hrid W* dr lndisrlir rr//rri,ii/. /.alt - Hiiinincl. L 86- " ' (Kritiek liicrvaii in In-t TijittJif, '■■ \- Jaar- LB6f, Dl. 11, bl. 'l 16 v.) ; i/r opmerkingen over het ttietues Insluit o Irrkkrlijk hrt nidikiiut mn Jmlilnuhir '"'" de ÖOti liidisrhr di,„! iTijdsrhr. r. Fc -. 18*9, Dl. J, bl. I .!■■!— l'.i'Jj. JA. 704
* Artikel 30 run hel Indisch rei/erinysreglement (Tijdschr. v. N. 1. Jaarg. 1859, Dl. 11, bl. 216—219). * De liberale yeesl run 1848 {Tijdsehr. v. jV. ƒ. Jttlg. l«60, DL 1, bl. 145—155). * .Me noodzakelijkheid van tenen Baad nut Ko- U„üë,i {Tijdsehr. v. N. I. JttUg. 1664 DL I, bl. 199—218). •in i ,-]i-in>it:-ii(iir iH reglement mm «//Tfe «oor /«/;»/ mm Kolonie» ( Tijdsehr. v. N. I. Jaarg. 1854, Dl. I, bl. 273—281). * /te pmmtiaule instructie voor den Ruud run KMpkmdel en Koloniën ( TijéeeAr. v. N. I. Jmxg. 1854, Dl. 11, bl. 317—321). * //W ,-?</crutt/!ii-ci/lei,ic,it voor Nederlitmlxr;, (Ti r u/„: ' r . .V. y. laarg. 1854, Dl. I, bl. 3M—496). * W. K. van ll(n;\ ki.i,, /A 7 voorloopiff verslag der rsmmitiie mm rapporteur*, betrekkelijk hel WÊttomheerp tot vtuUttlUng ven iet refferiagt reglement (Tijdsehr. r,. N. I. Jaarg. 185 J, Dl. 1, bl 36). * De officiële waarheid van den Mimtter van Koloniën in. de Staat»-Courant (Tijdsein-, <•. N. I. Jaartr. 1858, Dl. I, bl. 150—157). Het gemetnieleven op dunt in de inimndteht en de Europesche maattehappy [Tijdsehr. v. If, I. Jaarg. 1858, Dl. 1, bl. 233— iW). De Ugemtoarüge Atauttnt-RttideiUen op Juin dsch,-. f.'.v. 1. Jaarg. LB*B, Dl. 1, bl. 334—337). * Kritite/u betehowmng run u,i. \i run het re yleinrnl Op hel Inleid der rei/eriny eu ruit het i/'m daarover in de Tweede Kuier,- verhandeld W (Jlmtdd. en (irs-eln-ijlen RM het lud. Oen. Dl. 1, bl. 169—322). * lieratidsluiiimj ocer uit. 55, in verlaad tot art. 5G KM hel reijlenieul op het Meid der r egeriitti (J/u/tdd. M QetCnr\fien run hi-t lud. Gm. DL 11, bl. 8—34, 90—126). tiet stelsel vun deportatie van wotd/idigers Ha 'Ui-h Indis (lluiidd. in Qetchtif tei mm hei md. Om. DL IV, bl. 30»— 889). "<< gemeealeleveu der Javanen (Handd. <;i Ge "'hri/len run hel Ind. Gen. 1)1. V, bl. 293—318). Ie hre'reiidiens-len, ninmunielijk het tprigten "«« bruggen en andere u-erken run openbaar helaity (Benige l,esehulttriui/en orer Jtllll. Ani '"•"i. 18(il. B*. 1)1. 49—68). ■™' r ' C. J. Ki,|.m:ii, llundlmek tm diens/e tier dante», itrittenU Eeeidenten, Sehreiaritten ''•r residenlien en andere udniinis/ru/ii re tenoren, die, alt toodamp e» uit kracht run *MWM iidiiiinislniliere ludimini/ Of Juru en Uadura, regttrlijke fimeHin uitoefenen. Ba *■»». 1800. i*. (Kritiek hiervan in liet Tijdtchr. v. K. I. Jaarg. IS6O, Dl. 11, bl. 70—7 C.) Baktholo, De Ambtenaar bij het binnenlandseh bestuur in Oost-J'udi'è, meer biftoméer de Kou troleur bij de landelijke mkomtien tn hmUnret. Kmiijf losse schetsen en opmerkingen, 's Gra venhage. 1801. B°. i, Kritiek hiervan in het Tijtlschr. v. N. I. Jaarg. 1801, Dl. 1, bl. 25&— 269.) Muliatuli (E. Douwes Dekkeu), Mme Ha velaar of de Koffijreüingen der Xederlt/udscAe Handelmaalschuppij. Amsterdam. 1800. 2 Dee leu. B°. P. J. Vji-ni, Midlatuli versus Droogstoppel, Slijmi-rinij en Comp. (de Gids voor 1800, DL 11, bl. 58—82, 233—209). Il' tulanthelie koofitn en de bevolkiiiy op Jum, naar aanleiding van Mnx Havelaar (ïijdschr. v. X. I. Jaarg. 1800, Dl II bl. 258—200). M'ilitluli's Grieven (Baluviaa&ch Handels- Had voor 1800). Recensiën in de Tijdspiegel (door de Kkijzer), de 2 Letterbode (door ItOBIDK. VAN DER Aa), de Wettdschap peltji (iloor J. ï. Buus). Waarheen? gen woord na» de leurt van \iax Havelaar. Leyden, 1800. Ba.8 a . Indrukken van den. dag, Medegedeeld door .Mi li-atuu, K°. 1 en 2. Arnh. 1800. B°. instelling te Butaciu in liet belang van nui/elakkige inboorling*» [het Collcgie van Boedelinecsteren] (Tijdsein-. v. J\ r I Jaar" .1849, 1)1. IJ, bl. 310—: A. A. Buïskes, Over de IKeeskamers en het (i.llegic van Jloedelmeesteren te Jii/tacia. Aka deaisch Proeftchrift. Leyderj. 1861. S°. (Kritiek hiervan in het Tijdschr. v. JV" / Jaarg. 1801, Dl. I, bl. 180—190.) XII. Landverkoop, Landbezit, Landverhuur. F. G. J. VAN SwiETEN, De verkoop van lande rijen (■}! Java verdedigd tegen ll'. L. de Stur ler, of antwoord op de „Vlugliye aanteti i/en Of de „Jleselu- tr -\ed. l„d."" [zie bl. 505, 1» kol.]. Tiel. 1847. B°. .1. van SWIXIXS, Ut nieuwe bedenkingen tegen den verkoop VOlt landerijen op Java op gelost. Zult-Hommel. 1848. B°. Mr. Q. J. Sikiii kcii, Verkoop van landerijen op Java, nan repten yrtwht. 't Qiar. 1848. B°. .Mr. .1. F. W. ViX N«8, l'.mige denkbeelden den verkoop run landerijen op Java. 's Gr»Yenhage. 1848. B*. L, van VtErr, Verkoop van indUek» do JA. 46 705
„ip'meii, een vaare aan Kr. J. F. W. mm Am. 's Gravenhage. 1848. B°. Nota van den Heer Baron Sloet tot Oldhuis aan dn Tweede Kamer der Staten-Generaal, betreffende het dekken van liet tekort over 1848 en 1849 door den verkoop van lande rijen op Java, Beantwoording dier nota door Z. Exc. den Minister van Koloni nieuwe Nota van den Heer Sloet tot be antwoording van den Minister (officiële stuk ken in het Bijblad der Slaals-Courant voor 1849). Mr. J. F. W. van Nes, Oter grondeigendom en landverkoop op Java, naar aanleiding der WOta van den Heer Sloet 10l Oldhuis. 's Gra venhage. 1849. B°. J. D. van Hei:- Bedmtutgen tegen de nota mm Mr. Baron W. A. Sloet tot Oldkuii ■ den r/rl-oop ran gronden op Java. Gro ningen. 1849. B°. (Kritiek hierna in het Tigdtekr. >■. N. I. Jaarg. 1849, Dl. I, bl. 357—367.) Brief van een ingezeten U Batavia, aan den Heer Mr. Sloel lot OltUtm», ore,- dm landverkoop op Java. 's-Gravenhage. 1849. B°. W. R. vax Hoï:vell, l * tegen de mededeelt Vimritr van £i aan de Tmeedt K<t„ie,- der Steten-fieneraal, op van landen op Groningen. 1849. 't Rij!.* gronden in Tndië tonder verhoop aan ïrendlitiar ter voorziening in het tekort mm '.< huid* geldmiddelen en tol opbeuring der al t/r„irnie irelriiarl. 's Gravcnhage. 1849. B°. Alstorphius Grevelink, Heeft Nederland hei regt Oott-I*ditek« domeinen U verkoopen tn ie opbrengst ran deun rerkoop ie tiorien in ilr Xederlandsche schatkist? Is toodonige litimlc ling i,i het belang van Nederland en mm hart Koloniën (Tijdxchr. der Maattekopptf ter betor iering van jYijverheid, 1)1. Xlll, Bt. 3). liet individueel tcueak-betU in de reetdenüi tam {TijdteAr. c. N. 1. Jaarg. 1849, Dl. I, bl. 401—405). J. W. 11. Smis.sa.but, Een woord OMT tl den Heer Stoei M OldJuae, dienende tol beantwoording i ling, door den Mi, itting der Tweede Kamer ean II Mmari 184.9 gedaan. Leyden. 1830. B°. (Kritiek hiervan in het Tijdtekr. e. .\. 1. : LBSO, Dl. I, bl. 18*- Bsron Njlhuii van BüBOW, Tartikmlxer land bezit op JoM {Tqdtekr. r. A. /. Jaarg. 1850, Dl. I, bl 11 -1—121). Hel verhuren ren landeriji nptmten in de T'orsleuliiiideii van Soerakurtn en Djokjo taria (Tijdsch: v. N. /. Jaarg. 1850, Dl. I, bl. 275—295). Baron Nahuts van Bxmesi, Beseimmmg* den tegenwoordig» toettand van Java. (Tijdxehr. v. A. 1. Jaarg. 1850, Dl. 11, bl. 119—125). Over het partiknüert iandbttit op Jura en Over de oonakni der ongunstige vitkotutm, umUe il< luiltjuiniiiycii. run woede grimden M ile re sidentie Samurang hebben opgeleverd (AVv/y licsc/iuiiiriiiyci ori',- J ( na. Aniluim. 1851, bl. 1—37). Hit eerhure» vm vtM*i* grendeitQpJateiTifdiehr. v. N. I. Jaarg. 1851, Dl. I, bl. 28—34). Het oordeel van. den Heer Elovl urn- i» bmtt verhuring»* m de VortienUaiden [Tijdèckr. v. N. I. Jaarg. 1861, Dl. 11, bl. 43—58). Het rerkoojifH van landen op Java, beoordeeld door eene Qomenementt-kommtgiê (Tijd.se/ir. v. N. I. Jaarg. 1852, Dl. I, bl. 373—410). * De algemeenc verordening om/n;// kêi verkoren van QotKtmtmmtt'ffroaden m Tndii (TijdêcAr. v. N. I. Jaarg. 1856, Dl. 11, bl. 181—191). lliiiirl:ii,ilrnl,lr,i nni- nnrste i/riu/ilen op .Inrit { Tï/dteir. v. N. 1. Jaarg. 1556, Dl. 11, bl. 380—391). Het betoUkfftn km inUmdtekê Hoofden 'm uwttk't der bevolking (Tijthchr. r . .v. /. Jaarg. 1857, Dl. I, bl. 256—290). S. Keyzer, Bescht,itir't,tci<n over hel lamdhetiiop Java, ter overweging toorgettdd aan Dr. ll'. />'■ van Hurrrtl. 't (iravcnliage. 1858. B°. J. ï. G. Beumund, Het tamébêmt tp .turn (Ti' v ts,-t,r. r. ,\. /. Jaarg. 1559, Dl. I, bl. .10—5 fi, 87—104). l)i- Iniidrerh uu,■ m (fe rijke» mm Soeralcarta en Djokiljnhn-tii (Tijilsehr. v. N. /. Jaarg. 1859, Dl. 1, bl. 65—86). AanieekemKffen ty liet wmn reglement op den liindliiurr 'm de FtffttmUmdtn (Tijdxiiir. ''■ N. I. Jaarg. 1559, Dl. 1, bl. 178—186). llrt individueel iandbetü op Java en het landf lijk .stelsel (Tijd.srlir. r. X. I. J«aig. 1859, Dl. 1, bl. 243—255). Beraadslaffiiii/ over de vraag of hel a/Maat wout» gronden op Java tal kunmen medewerkt* lot bespoediging der duur de vet gewilde miy.i' i mm lui /.iili'ii'rsielsrl (llii,n/il. Sn Qetchrif' 't,-,', km het Tnd. Qe*. Dl. 11, bl. 288—: \.ni hol / iertal I trhaadelingen van J. "' Graaf \\n dbs Boscb is .\ '. 1 1, den verhoop van gronden op Java, ï0 ° vee! ik weet) ni<'i verschenen. XIII. Financiën. Belastingen. \j. \an Vliet, Autocratie, of hel bij de &*" JA. 706
sche regteHijke magt aanhangig proces tegen de Javasche bank. liotterdara. 1846. B°. J. H. Graaf van DEN Bosch, Viertal Verhan delingen. I. Over het betaalmiddel »p Java. 's Gravcuhage. 1850. (Kritiek liiiTvan door Dr. Dassen in hel Tijihchr. v. N. I. Jaarg. 1853, Dl. 11, bl. 368—372.) lets over ie opiumpacht op Jma. Zalt-Bommel. 1853. B°. (Kritiek hiervan in het Tijdtckr. v. N. I. Jaarg. 1853, Dl. 11, bl. 470—473.) Ee,tige iitinieekcningcn en bttcheuvfageK omtrent hel in Kediri tierende tMtel km beladingen tot m met L 844 (Tijdtehr. v. N. I. Jaurg. 1849, Dl. 11, bl. 56— «1). Het batig slot van de Indische adtnitiittratie (Tijdschr. v. N. !. Jaurg. 1860, Dl. I, bl. 184—147). -De landelijke inkomtien o/> Ju ca ('l'ijitschr. v. N. I. Jaarg. 1850, Dl. 11, 1)1. 239—255). De lombardpacht op Java (Tijdschr. v. N. I. .laar-. 1880, Dl. 11, bl. 388—347). Opmerkingen omtrent het zoutmmiopolie ojj Java (Tijdschr. v. N. 1. Jaar-. 1851, Dl. 11, bl. 100—115). L. Vitalis, Ocer de pachtm in \st ah r de onzedelijkheid tem temmiffi réruk king waaraan de overmatige mubmike» van 'imlere de Javasche bmoUcing bloot stellen (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1851, "ül. 11, bl. :;(;:,_386). verondersteld deficit ( Fijthckr. v. N. /. ■ Jaarg. 1554, Dl. 1, bl. 81&-482). D» invoer van opium in th Prtanger-regenttehap pan verboden [Tyitehr. v. S. I. Jaarg. 185 C, Dl. 11, bl. 220—217). £cue stem vit Java oMr de fwtdfet- ofiombard huize» 'ut Ntderlandtch Indii (Tijdschr. v.N.I, ■. 1857, Dl. 11, bl. 231—241). * De uitvOCitm/ l'i'r ml'illirrl in Atr!,;!lllldsch fndii (Tijthchr. r. A. l. Jaaig, 1857, Dl. LI, bl. 304—312). * H. J. Lion, De ecrs/i: B*ptm&er 1857. Ite 'jeling van hel mmfoeeten in Ned*rlandtch t*dü, Bataria. 1857. B°. Kritiek lüervau in hel Tydtchr, r. N. I. Jaarg. 1857, Dl. 11, bl. 384 v.) he tiixi-ii.ssir,,, %n t/f Tweed* Ktmu mr het plan van tli-.i Jln-r M. J. Lion om den koert ''er dniiiui te verminderen ( Tydtchr. p. A . I. J *« Dl. 1, bl. 15—J "'• Bom h, O» wwtkwHtie tf Ah nader toe 'jeluht (Ttjdtohr, r. N. I. Jaar-. 1859, Dl. I, Dl. 1G8—172). * • L., De begroeting van fndii M de grond wet {Tijdsein: v. N. I. Jaarg. 1859, Dl. 11, bl. 21G—219). * Opium en de opittmpaeht {'J'ijdschr. v. N. I. Jaarg. 1860, Dl. 11, bl. 100—111). J. J. Hassklmax, Nota ore- de opitmpaeki op Java (Handd. en Geschriften van het Ind Oen. Dl. V, bl. 18—36). Memorie voer dr in-,-hiii<j dn- opiunpachi op Java {Handd. en Qetckriften nut liet Ind Gen. Dl. V, 1)1. 107—179). XIV. Kolonisatie. J. P. van der Huciit, Betuog ler aanprijzing ■ /■ kulfiiiixulii' rait Nederlanden naar Java. Amsterdam. LBé3. B°. J. P. van der Hucht, Btaulicoording van tégen de kolonisatie gemaakte bedenkingen. Amster dam. 1844. H". (Kritiek hiervan iv tic Bijdragen lot de (r,/n/.s der Neé\ en vreemde koloniën Jaarg. 1845, bl. 62—65.) E. C. Enklaak, Hei kolu. Nederlan den op Java en het tegenwoordig kultuvrttel sel, beschouwd uit het oogpunt van belang en van mmtcholijkheid, Kampen. 1857. B°. (Kritiek hiervan en der broclni i den Heer van Diggelen [zie bl. 50G, 2» kol.] in de Niernee ReeensetU voor 1858, door W. Q., en in liet 'J'ijdschr. r. N. 1. Jaarg. 1858, Dl. 11, bl ir,_4B.) * Over het aanleggen van Eirropesche volkplan tingen in Tndiê (Benige beschouwingen ocer Java. Arnhem. 1851. bl. 53—64). Van het Viertal Verhandelingen van J. 11. Qraaf van den Bosch is N". IV, Over l'.Ki-opesche kolonisatie in Nederhmdeeh hidié, zoo veel ik weet, niet verschenen.] \Y. ConunujiiaitiC'n. * De spoorwegen en telegrafen in Britsch en in Nederlandsen Indië {Tijdsein-. >:, N. I. Jaarg. 1853, Dl. I, bl. 278—286). Een spimnregplan van Samarang //aar Kadoe en de Vorstcnlanden {Trjdseir. c. N. I. Jaar<' 1859, Dl. 11, bl. 215—242). vegen op Java {Tijdselir. v. N. I. Jaarg. 1859, Dl. 11, bl. 226—230). De ei:. I den aanleg run een tpoorweg wrang naar de Vontenlanden {Tijdtchr. v. N. I. Jaarg. 1861, Dl. I, bl. 301—308). * De versnelde en geregelde gemeemchap met de Urlandeche beiittingen in ()<>*) en Weit Indië {Tijdsein: t. X. l. Jaarg. 1555, Dl. I, bl. 35—41). JA. 45* 707
* Stoomvaart in Indië {Tijdsein: v. N. I. Jaarg. 1857, Dl. 11, bl. 250—2515). * Stoomvaart naar Inéii (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1859, Dl. 11, 1.1. 193—199). XVI. Militaire aangelegenheden. * Naar Neérlandsch Indië ! Aanwijzing hoe men. zich toor hel / dii kan verbinden, enz. 's üravenhage. 1861. B°. * Hel Kerven van Mandtche soldaten in Indië (Tijdschr. v. JT. I. Jaarg. 1552, Dl. 11, bl. 60—63 . * Verbetering van het 10l van den Indisch' daal (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1853, Dl. 1, bl. 161—170). * De vreemdelingen in het Indische leger (Tijd.se/ir. v. N. 1. Jaarg. 1553, Dl. I, bl. 346—340). * De imlruldie van. den Kommeuukmi des leger» in Nederlaiuhch Indië met aanmerkingen, en beschouwingen daartoe betrekkelijk (Tijdschr, v. N. I. Jaarg. 1553, Dl. 11, bl. 8—24). * Een Dirtele/'.i--(ie,ie,-atil run Oorlog in Indii (lijd.se/ir. v. N, /. Jaaig. 1554, Dl. I, bl. 103—113). * De militaire fondsen in Oost Indii (Tijdtchr. v. jf. I. Jaarg. 1554, Dl. I, bl. 333—330). * Brieven i Utdacttur van liet Tijdschrift voor Nederlandse/: Indië, ore,- ee„e. zaak die alle Officieren ler harte gaat (Tijdtchr. v. N. I. Jaarg. 1854, Dl. Jl, bl. 303—316). lenen van ontevredenheid bij hel InditcAe leger (Tijdschr. v. N. /■ .l.iarg. 1855, Dl. I, bl. 11—16). * Wat verlangt het leger en Kal doet men voor het leger? (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1855, Dl. I, bl. 01—99). * Sympathie voor het Indische lei/er (Tijdtchr. ■o. N. I. Jaarg 1855, Dl. I, bl. 210—224). * De discipline aan boord bij d voor de koloniën (Tijdtchr. r. ,\. I. Jaarg. 1555, Dl. 1, bl. 322—331). * lets over het OVtrple Officieren vil het Nederlandse/ie in hel Indixche leger {Tijdtehr. v. N. I. Juug. 1555, Dl. I, bl. 386—359). I)c iulandsche irapening op Java (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1856, Dl. I, bl. I—6). * De sociale posili,- run r/m Officier in. Ittdiè (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1856, Dl. I, bl. 266—257). * De toestand tun den Europese/ten soldaat in Indië (Tijdtchr. r. X, L J aarg . 1856, 1)1. J, bl. 439—443). * Koloniale werving (Tijdschr. t. N. I. Jaare. 1857, Dl. 1, bl. 320—337). * Fragment van een brief door een Indisch Offi cier aan een zijner kameraden M 't moederland (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1858, Dl. I, bl. 97—108). * Op welke waarborgen tegen, de verkorting hun ner regie» mogen de Officieren van het Indisch leger (ÜBUpraaA maken (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1858, Dl. I, bl. 158—164). * lets over het korps Officieren run administratie bij het Indische Injer (Tijdtchr. t, N, l. Jaarg. 1861, Dl. I, bl. 111—115). * Open brief over de ffeatetiomdige dietut iti Nederlandsch Indi'è (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1861, Dl. I, bl. 172—185). * Die Detttxchrii Soldaten m NMtrUmdueh- Indien, (Das Ausland, 1860, N°. 52,5. 1240 ff.). * De Dmtschert in het IndücJkß leger (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1801, Dl. 1, bl. 309—314). * Het leger in Kederlandteh Indië (Handd. en Geschriften van het Ltd. Gen. Dl. VII, bl. 174—228). XVII. Handel. [Zie, wat de Officiële Statistieken betreft, bl. 419, 1« kol.] Placaat mm de tollen duur J. Pzn. Koen gesteld op de inkomende en uitgaande goederen, alsmede van i/e Maling op de tappen ( Tijdschr. v. h. Delflsch Instituut, Dl. 111, bl. 187—192). 11. D. Campagne, Jtwa, zijnde een kort omrtigi van des:c//s irnurdij en himdel, met betrekLimj tot Nederland, 's Grav. en Ainst. 1815. B°. P. de Haan Pzn., liet handelttelitl run .Sara, met koophandel, scheepvaart en falirickstnat ran Nederland in verband gebragt. Leyden. 1825. B°. * W. P., Aanmerkingen op hel officieel verslag niii tien hun'lel, de xi-/ier/,n//irl en de in- en rcylen Op Jurn en Mii'liirn nver het </• 1526 (Indisch Magazijn. 8« Twaalfinl. Dl. V, bl. 20—51)). Jaarlijkschc meter <// -Im-n c,i ifadwra en jaar lijksche uitvoer van daar over de jaren 1823 —1832 {de Oosterling, DL I, tabellen tegen over bl. 236). Tableuvx coiuparatijs des frindpaHX nrtielcs du commeree r/e .hint el Minlnra, 1525 a 1844 (Moniteur des 1,/ des, 1516—47, p. 116, 117)- J. J. Belinfante, Commeree el navigalion d<' Java el Madura en L 846 (Momttur de* /m/es, 1846—47, p. ISl—l9O, 218 s.). J. J. Belinfante, Tdlileiin.c lUtaillés du coif merce el de. In nnviijtition de l'Ue de Java pnnr Vunnee. 1846 ( Momlmr iet fade*, 1847 —1848, p. 400 ss.). L. W. Meijer, Tableau van dm -uitslag ra» eenige cerzendingen run urtil;, eerste soort, natif JA. 708
Holland, in de jaren 1816 en 1817 {Indisch Magazijn. 8. Twaalftal, Dl. 11, bl. 36—40). Slaat van in- en uitgaande regie», geheven te Ba facia van 1816—1824 (Indisch Magatijn. 9' Twaalftal, Dl. 11, tegenover bl. 194). Staal des handels te Batavia, 1827 {Indisch Ma gazijn. I" Twaalftal, Dl. llf, bl. 108—110). Publieke verkoop van koperen munt te Bal" ■hdij 1828 (Indisch Magasijn, 2- Twaalftal, Dl. V, bl. 89—99). Handelsblad van NeSeHauAei Indië. Koffijpro dukl der Preanger. Lijnwaden, (Jniiséh Ma gazijn. 2>' Twaalftal, Dl. V, bl. 133—139). He toestand en de vooruilzigten van den handel te Samarang, voornamelijk in het jaar 1850 (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1852, Dl. I, bl. 334—351). Ocerzigt des handels te Samarang gedwend* liet jaar 1850. Uitgegecen door de llandelsvereeni ging ie Samarang. Samarang. IS6O. (Kritiek hiervan in het Tijihrhr. v. N. I. Jaarg. 1860, Dl. 11, bl. 204—210.) XVIII. Kultuurstelsel en vrije arbeid. C. F. E. Praetobius, Gedachten omtrent nood zakelijk geworden emieteringtn in het stelsel hcltuur op Java (Ind. Bij, Jaarg. 1843, bl. 78—102). Opmerkingen omtrent gedane voorstellen tol ver betering ilcr Jiiiancirn, ihxir mhlilel run uit breiding der /cultuur enz. op Ja en [Ind. Bij, Jaarg. 1843, bl. 510—603;. De tegtmMordige tottttmd van hel kulluurstelsel op Java {T'jilxel,,-. v. N. I. Jaarg. 1850, Dl. 11, bl. 106—118). J. H. Graaf vak den Bosch, Viertal Verhan delingen. 111. Over hel, s/t hel rim eiilliires, e», de rerbelerim/en mikt /ham M de eilroerhty daaratu zoutten hmmttn irorden gebragl. 'sGra venhage. 1851. B°. l)e Heer Launy over in toethtnè wm iSwfl (Tijdschr, v. N. I. Jaarg. 1851, Dl. 11, bl. 35—42). De financiële resultaten van 's Gouvernement.s landbouw M handel (ï'ijtlsehr. r. .V. /. .laan,'. 1853, Dl. 11, bl. I—7). L. Vitalis, De inoocring, leerling en gebreken van het stelsel wn kultures op Java. Zalt- Bommel. 1851. b. (Kritiek hiervan in het Tijthehr. e. N. I. ■Jaanr. \WA, 1)1. 11, 1)1. 200—207.) ■'* er dwang naodig mn den ,/aradn Ie dnen pro duceren voor den Svropeschen kandel f (Tijdtckr, ». N. I. Jaarg. 1852, 1)1. 11, bl. 68—80). r !/e arbeid iv de residentie Chtribo* (Tijdtchr. "• N. I. Jaarg. 1853, Dl. I, bl. 201—207). Verhooging van arbeidsloon op Java {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1853, Dl. 11, bl. 120—121). Het stelsel van pur tik ulier e industrie in verband niet de welvaart van de Javaansche bevolking {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1853, Dl. 11, bl. 170—175). H. J. Lion, Onderzoek naar den vrijen arbeid, in verband Otet een onderzoek naar de mogelijk heid, om het Icullimr- of dwangslelsel op Java iinnr vrijen arbeid te vervangen {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1854, Dl. I, bl. 1—37, 81—123). J. 1). van Herwerden, ƒ* overgang tot vrijen lunttbouw op Java zonder slooping van het stelsel va» kultuur nn reeds mogelijk? 's Hage. 1854. B°. (Kritiek hiervan in het Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1854, Dl. 11, bl. 136 v.) R. W. J. C. Bake, Kunnen en nwele.u. er ter (iiitleringen gebragt worden in het kulluur-stclsel op Java? Utrecht, 1854. B°. (Kritiek hiervan in het Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1854, Dl. 11, bl. 137—140.)' J. Kruseman, Het stelsel van kultmir en handel voor rekening van den Hiaat, tergeleken met een stelsel van rrijr,, arend e/t vrijen handel op Java. 's Hage. 1584. S°. (Kritiek hiervan in het Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1555, Dl. I, bl. 172—176.) P. et F. van den Broek, Réjlexions sur les ehitngemeiilH apporïés deptti» i 8 II- OM ni/steme des cultures a Java. Paris. 1556. 8". (Kritiek hiervan in het Tijdxchr v. N I . 1856, Dl. 11, bl. 330—336.)' Java en Cuba {Tijdschr. v. N, I. Jaar" 1857 Dl. I, bl. 63—69). F. 11. VAN VlisslNGK.v ll'-rrarmin// nui het lailliiur-delsel op Java in het welbegrepen belang van het Moederland en de Koloniën ('jydsehr. v. N. I. Jaarg. 1858, Dl. 11, bl. 37—46). H. J. Lion, Het kulluurstelsel en art. 56 vu,i het regeringsreglement. Batavia. 1858. B°. (Kriüek hiorvan in het Tijdsehr. v. N. I. Jaarg. 1859, DL 11, bl. 129—132, 204—205.) W. Bosch, Statistieke uitkomsten van het kul- Itinrxtehel op Java (Staat- en Slaalhuishoud knniliij jnarbiA-ji', Jaarg. 1858, bl. 316—323). 11. W. J. C. Bake, De vrije arbeid op Java, ■uuur aanleiding der beraadllagvtgtn van de Tweede Kamer in Febr. 1859. Amst. 1859. B°. R. W. J. C. Bake, Een woord over de vcr/ioo ffing van het plan/loon op Java. Amsterdam. 1858. B°. P. Vreede Bik, De vrije arbeid te Soerabaja, getoetst aan de waarheid, 's Grav. 1859. B°. JA. 709
gaan eau dertigtal Cbinesche kinderen school. Ei itaad een Gouvernement* zoutpakhuis en er behooren drie kruisbooten te huis. Te Bandjermasin is een laadiaad gevestigd, ;| lsu(ik een agentschap der ISataviasche Wecs cn Boedelkamer. de Indische zee, ten Westen van Sumatra, tot de Zcven-eilandcn behoorende. liet is het Noor delijkste van de frrocp en ligt op 0° 47' 30" Z. Br. Bando, rivier op Java, residentie Pasocroc wan, regentschap Malang. Bandoe, eiland in de Molukschc zee, ten Oosten van Celebes, tot de Banggaai-eilaudcu behoorende, residentie Tcrnate. Bandoe, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Sfagelang. Bandoe, dorp op Java, residentie Pekalon gan, regentschap I'ekalongan, distrikt Seragï. Bandoe La-wang, dorp op Java, resi dentie Tiigal, aan den grooten weg,- U palen van Tagal. Bandoenan, dorp op Java, residentie Kc diri, afdeeling Ngrowo. Bandoeng, zie: Bandong, regentscha]). Bandoeng, dorp op Java, residentie Ba tavia, Wester Kwartier, bezuiden liet moeras Wanoengan. Bandoengan, dorp op Java, residentie Ba tavia, (Jostcr Kwarlicr, ten Noord-Oostun van het moeras Gembol. Bandoengan, dorp op Java, residentie Pa soeroewan, Pasoeroewan, bewestcu de hoofdplaats. Band jermasin, naam welke wel eens aan liet rott \an Tuyl gegeven wordt, zie: Tujl (Fort van). Bandjermasin (Rivier van), Banjer, eu ook dikwijls Ha rit, o genoemd, rivier in "OrtléVa Zuid- cn-Oosterafdecling, rijk Bandjer i. Zij ontspringt in liet, meer van Koetci "•óna. Het benedenste gedeelte tot aan liet ' or t Alarabaliau wordt somtijds met den naam Vli i Baiito beteekend; van daar draagt zij den naam van de distriktcn, welke zij doorstroomt; echter i/cwn verscheidene inlandsehe Hoofden Wta de geheele rivier den naam van Baiito. ''ut rent i\i) palen vau liare hbofdmonding, bij 'MHSWaIa Aniljainan, deelt zich ilc ii\icr in twee ''" Uc 'ii; de kleinen lak gaal ouder den naam '' lll 'lj(n' of Kleine Dajak naar het Zuid-Zuid- Bstea al', neemt onktreut in do helft van zij "'" loop ik-, uil liet Noorden komende Kapoeaa "I 1 ''» ni\ :'u palen ben Westen mui Baadjer |"' I:;|| l in /.cc. Niet ver binnen 's land.s vau deze onding gaat weder een aanzienlijke tak naat '' QïOote Dajak-rivicr, welker mondlßg BOg ,\ c ' r( '<-i- naar het Westen ligt. Verder rerbindt , J *ich nul (| ( ; Miiciocuir om, onder tlezcu naam, ' lrc| i koop in ecne oostelijke rigting vervol- totdat zij op 0° 21' 30" N. Br. en 114' ~ '• Jj. haren naam verwisselt met dien \an ; "'"'> "f IWsrn,. I ll rivier van Bsndjennaain ü fraai en , (;o| l cm voor groote Bcbepen bevaarbaar, ( l." z 'j Wilden ininiler dan lof 3 vadeinen Pte heeft, doei ilc- ceeschepas kunnen niet ;i '" 1 'Ie itad opzeilsn, daar \<»ir de mon r- r dezer rivier eeuc li.-miL ligt. In de lunn "■'-' ójtt.in 1857 aoodbakene gesteld. . eze rivier is tot, op meer dan 250 nvcn bc ],-1 ' "I' welke I Jir zij oog eene aa-nmerke «■Ml'(- ''*■'■''* l " heeft, doch door klippen en rallen |~ " v ■■ : ' il >:i:ii- ; S; waarom zij bier den naam van andjir, dorp op Java, restóentie Banjoe- fdeellng , Q p jbvb, residentie Bage °'ïegentsohap ,■„ distriki ambal. c „ , nd Jolmati, zie : Badioelmati, rivier 1 torp. cl,^ and Joran, berg op Jaya, I resi- " f - Krawang. ando o f Poeloe ïocdjoe, eilandje in Bandoengan, dorp op het eiland Madura, op de westelijke grens van het regentschap Sociii;im;i]>. Bandojono, dorp op Java, residentie Soc rakarla. Bandong of Bandoeng, adsistent-resi ilcutic. en regentschap op Java, residentie Prëangei Regentschappen, grenzende ten Noor den aan de sidsistent-rcsidcntic Krawang, te:i Oosten aan het regentschap Soemadang, ten Zuides aan het regentschap Soekapoera es ten WOicn aan dat van Tjiandjor. Ia uitgestrekt heid is Baudong het tweede regentschap der residentie, hebbende een Oppervlakte van 3,:i.J7 vierkante palen, met eene bevolking, die over even wordt per vierkante paal sterkte zijn G.i zielen, dat is in het geheel 230,630zie1en. Hei is tevens liet vraohtbaarste en In gelegen en daarom liet koelste gedeelte der Preanger Liandéfti Door de vele meren en moe ia bel 'lp soinmiiro plaatsen ongezond. Bandong is in de volgende dutrikten ver deeld: Bandoogi Timbonganten, TJikemboelan, Tjipotjo, Bandiaran, Tjiinalii, Negara, Tjilo . KopO, Tjisondari, RonuL'a, ïjitjalengka, Madj&laja, Baloeboez Limbaagao of enkel Lim loer, Rad ja AJamlala, Tjiabang, Tjibéa, Tjikao, Oedjong Bron Koeion ui i tedjong Bron Wélau. BA. 71
(Kritiek hiervan in liet Tijdschr. v. N. I. Jaar-. 1559, Dl. 11, bl. 309—311.) 11. C. Bekkixg, Benige proeven tot wederlegging van de brui-liiii-r onder den titel „ie vrijt ar beid ie Soerabaja, getoetst aan de -waarheid" ran P. Vreede Bik. \ Gravenhage. 1859. B°. Eenige >,/,,„ i r het kultmerslelsel ( Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1860, Dl. I, bl. 307—311). Ci. 11. van Soest, Regeling van ie uitgifte der htltvnr-kontrakten bij ie wet. Interpellatie ■ den Heer van Hoëvell (Tijdschr. v. N. I. Jiuirg. 1860, Dl. I, bl. 365—378). G. H. van Soest, Hel hUttmrstritel en it ver lenging van de suiker-konlrakten door den Minister van Koloniën [Tijdschr. t\ N. I. Jaiirg. 1800, Dl. 11, bl. 81—99). Wat is waarheid? Vrije arbeid blijkens officiële stukken {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1860, Dl. 11, bl. 164—180, 213—252). G. H. vas Soest, De kruütogl tegen de vrij willige nijverheid op Jara (Tijdschr. v. .V. /. Jaarg. 1860, Dl. 11, bl. 311—327). W. R. van Hoèvell en W. Bosch, J)e vrije arbeid op Java behandeld M /•>//> M'erilis. 's Gravenhage. 1860. B. J. J. Hasselman, Beschouwingen omtrent iet kulluurstelsel, eenige andere Indische aangelc i/eiilieden. en vrijen arbeid op Java. Zalt- Bommel. 1860. B°. J. D. VAN Hkkweiuikn, liijië's rerilerf, iVeer- Unids ondergang, 's Gravenhage. 1860. B°. Baktholo, Vrije kult tut op Java, in verband met art. 56 van hel regerin//srcgle iiicnl. en de /nib/ini/ie van 1838. 's (iravcn faage. 1860. B°. J. R. COMUnUB, Een WOOfè ler i/c/iyen/irid der uji handen zijnde ontmoeting der oud- Gouverneitrs-Generaal J. J. Boehitsen en Mr, A. J. Dl'-h.ii" r MM Twist, Op hel reld run vrijen arbeid, 's Gravenhage. 1860. 8". Salak, De deugdelijkheid run lul UgenKOvrdige cnltttiirstelsel op Java, tegenover het gewaagde en gevaarlijke eau vrijen arbeid op groole schaal betoogd. Amsterdam. 1860. B°. Beschouwingcji run de suiker-contracten, het kul tiin.rxlehel en hel stelsel MM vrijen arbeid op ■Jara. 's Gravenhage. 1860. B*. C. H. F. Riesz, il'al behoeft Java? Eenige denkbeelden ore,- kwbm en. m-beid. 's Graven lage. 1860. B°. C, 11. F. EtEMZ, J>e Tim;!,. K„„ier en hm; :il li„/en ; van 27 April, 10, ]len 12 Mei 1860. 's (uavenliage. LbüU. B°. C. 11. F. Riesz, De partikuHere indmtri» en de publicatie can 25 December 1860. 's Graven hage. 1861. B°. C. H. F. Riesz, Het kultv/>m WW ** «■*. 56 van het regtringtreglement. 's Grav. 1861. B°. C. H. F. lliesz, Het irehijn r/t/t Java, vooral den Juman, en het Moederland, besproken ■'m l'eli.r \fimti», ;.' I .I'o ,i uu rij 1861. 's Gra venhage. 1801. B°. W. R. van HoSvhx, Dertienjarige beoordeeting ruti 't htltttursteleel op Jure [Tijéhckr. r. N. I. huug. 1801, Dl. 1, bl. o'J—sö'; ook afzonder lijk afgedrukt. Zalt-Bonnöel. 1861. imp. 8°). Java hij i/ii, Anglo-BaUtvian i F\nuei*t Waffoeiite, April 1861). * J. 1). van Hekwerden, Antwoord aan den Heer Sr. ll'. BoieA, naar luudeiding van zijn r I/uliï zoo als het geweest is e/t meti hel weer urn irillm. beden [Zie bl. 500,1» kol]. 'sGra venhage. 1860. B°. * W. Bosch, Hel antwoord van den Heer J. D. van Herwerden getoetst aan de feiten. Arnhem. 1860. B°. XIX. Kultuien, A. Rijst. P. F. H. FnOMBEKG, Bemesting der rijskeldeii {Tijdsein: v. N. I. Jaarg. 1850, Dl. 11, bl. 120—129). De rijslkvUmer op ./urn vijftig jaren geleden < Tijdsehr. r. A. Delftsck [/tstiiiivi, Dl. 11, bl. I—ll7 . H. A. Steyn Pakvé, Bijdragen tot de kennis rilii i/e rijyJkuUimr op Jam (IVftltC&r. r. h. DelJUch liixlilmiJ. Nieuwe Dl. 1, hl. 399—440). Occr de liiiiihriite en de verbetering der rijsl/etll dp .1 iirii (Ki'ji'nje lietiliDiiiringen, over Jacu. Arnhem. 1861. B°. hl. -Vi— 4S). I. C. E. Cakolus, Bijdragt hl de kenm iirn t-ijsiljnii/r np Java (Tijtlsdtr. v. N. !• Jaarg. 1858, Dl. 1, bl. 231—233). * Bijdragen tot de kennis run de voornaamst vooiilirrm/filifii run Sederlutidsi■■// Tndii. I. JM Rijst (uitgegeven duur de Maatachappij tot Nut van 't Algemeen). Amsterdam. ISÜO. B°.' S. A. Buddingh, Rijdndliiiir in de ommel MM l'ni'tiriu {i'ijdfcltr. /;. N. I. J;i;irir- I\> Dl. 11, bl. 432—457). Opgav» der ccrtcltiUi'iidt: jnn/i-soorlen, gttetÜP wordende op hel land Bloeljoer in BuUmtorS ('fijdsc/ir. r. Mjm-lieid in N, I. Dl. I. Oor spronkelijke Bijdragen, hl. 80). Rijstpelmolent (Indisch Mm/azijn, S« Twaalftal V, bl. 126—133). P. J. M.llJiß, He lui kundig onémDtk run rijst {.SaliuirL Tijihvhr. V. N. I. Dl. V, bl. 195—202). JA. 710
-M. J. H. Kollman, Nota omtrent de padisoor feu iretke in de afdeeling Pandeglanij roorko me» (Nnlnnrk. Tijihi-hr. v. JV. I. Dl. XI, bl. 228—231). B. Suiker. C. Jacom, Om het tommêède Imtgtkrek der shII-i i-ninlfiix in de bovenlanden ie re-helpen {Verhandd. v. *. Bat. Getwotseh. 1)1. 11). A. Teisseire, l'erhandeh'nf/ run den lei/euwoor diffcn staal der tuiiermoUft* omtireeil de si ml Batavia (Verhandd.t.li.Bat.Ge)iootsch. Dl. V). S., Gebrek rwn brandhout voor de tuikemiolms (Inditch Alnyuzijn. 2( Twaalftal. Dl. VI, bl. 125—127). Een voord hi-er ile verbetering dv ndker-fubrï iiilie op Juni i Tiji/sehr. v. jV. /. Jaarg. 111, Dl. 11, bl. 472—470). S. A. BüDDISGII, Ki'ltnnr en J'abrihutie der ud ter op Java (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. IV, Dl. I, bl. 4G2—483, vergel. bl. 580). W de Vogel, leh over de uüh rop Java {Tijdschr. v. N. I. Jawg. IV, Dl. 11, bl. 309—372). G. de Raadt, Mededetling omtreni ei/linderx e. <t. roor xuiiermolenx i Tijdschr. v. N. I. Jaarg. VI, Dl. I, bl. 507—570). H. J. Liok, Aanmerkingen op het bovca staaude stuk (Tijdsein-, v. N. I. Jaaig. VI, Dl. Jl, bl. '-2Ö9— 264; vergel. nog Dl. 111, bl. 340 v.). A. Pokbzywnicki, lets over de bereiding van /.nnxk/cart (Tijdselir. V. N. I. Jaarg. VI, Dl. 11, bl. 95 v.). H. Berxahd, Het suiker riet sap (Tijdselir. /:. N. I. Jaarg. VII, Dl. IV, bl. 215—221). I L. van Blommestein, Over hel verbeterde tuiier fnbritaat op Java. JBatavia. 1843. 8". Beoordeeling door H. Bebnard {Tijdtehr. v. N, I. Jaarg. V, Dl. 11, bl. 487—489, en antwoord bicrop, aldaar, bl. C 73 v.). H. J. Lion, Beoordeelint/ der terhandeiing „over het verbeterde siiikerjubrdcut op Java" (Tijdsehr. e. N. I- Jaarg. VI II, Dl. I, bl. 219—257). 11. VAN BLOMMKMKIN, Jnlikritiek o/, de kriliselie mmmi rkinr/en run den lieer 11. J. Lion. (Aldaar, bl. 433—442). B, van Blommk.stein, i'ermceederde, en verte ten/e rerliimdelin// orer hel snikerjiibrikimt, 'dsmede eene besehrijrini/ MM ««I MM Uteetel !<■! snikeeberridim/'ljijdse/.r. V. N. I. Jaarg. VII] , Dl. I, bl. 345—300; Dl. 11, bl. 99—125). 11. .1. I,ion, Brief over deze verhandeling (Aid. bl. 130—132). '1. van Blommestein, Suikerfabrikaul {Indisch Archief, 1)1. I, bl. 681—686). T. Lucassen, Resultaten verkregen bij de tiaf door stoom werkende, fabriekt'», in de residentie T/rgal, mei de, toestellen van. Berosne ca Cail {Tijdsehr. v. N. I. Jaarg. VII, Dl. IV, bl. 57—95). H. J. LION, Be Heeren run Blommeslein, Lu rasse» en. de suikrrjabrika/i.e (Tijdsein-. r. N. T. Jaarg.Vlll, Dl. IV, bl. 373—381). Oniweïji rail «Uk uien ir siiikrr-knnl'ft/kt (Tijdsehr. v. M. 1. Jaarg. 1854, Dl. 11, bl. 124—135). H. J. LION, Suikerfabrikalie, ui/persing van suikerriet, toestel run 11. Bessemer {Tijdsehr. v. N. I. Jaarg. 1854, Dl. 11, bl. 124—135). F. s' JaCOB, Bedenkingen op dr aanmerkingen der redactie over de „Proeve van een siiiker kontrakt" {Tijdsehr. v. N. I. Jaarg. 1854, Dl. 11, bl. 187—194). H. J. LION, Benige bedenkingen, op hel „ Ont werp van een nieuw suikerknntrakt" {Tijdtcif, ,-. N. r. Jaarg. 1854, Dl. 11, bl. 195—206). Hel toestel van Bessemer {Tijdsehr. v. N. I. Jaarg. 1854, Dl. 11, bl. 267). l)e sinkerkii»!,rukten op Java {Tijdsehr. v. N I Jaarg. 1856, Dl. 11, bl. 315—320). KidUijh-stihet op Java. Smktrkuliuur {Tijdsein-. v. N. I. Jaarg. 1556, Dl. 11, bl. 375—385). V. V., De s/iike,-/,oi//,-u/,-/i/i en f/e ko»kun'tn/ie {Tijdsehr. v. N. I. Jaarg. 1857, Dl. I, bl 407—410). Tien siiil.r,--iiiihistne-ro»(/res oj> Java {Tijdsehr v. N. I. Jaarg. 1859, Dl. I, bl. 266—261). ■liet Gouvernement en de suiker-produktie van Java {Tijd.ic/tr. v. „V. ƒ. Jaarg. 1859 Dl II bl. 31—45). J)e vrije arbeid bij dr sv.ikerhdlmir in de resi dentie ('heribim. {Tijdsein; v. N. I. Jaarg. 1859 Dl. 11, bl. 352—360). G. H. VAN Soest, Be suikerregelim/ nader toe gelicht {Tijdsehr. b. N. I. Jaarg. 1860, Dl. II bl. 186—202). G. H. van Soest, Benige denkbeelden over eene rtgeling iet tuiker-iuUvur (Tijdsehr. r. V I Jaarg. 1861, Dl. I, bl. 19—32). E. A. van Vloten, Be Mededinging van de bt'ettrcirlel- en, ri.e/snil:r,--p,-od//e/ie met betrek king lot het eiland Java. Utrecht. 1853. B°. (Kritiek hiervan in het Tijdsehr. v. N I Jaarg. 1852, Dl. IJ, bl. 227—249.) E. VAN YOOBSHI ïnkn 11z.v., Ittt orer de rncl, dtiKjiiUj Inssc/u'n 'Ir koloniale en heeUcwtekuiker {Tijdsehr. v. Nijverheid in N.L V ittreksels uit Ned. en Buiten]. Tijdschr. Dl. 11, b 1.83—74). J. D. Krijseman, Nota over de siakerkuUimr op Java. 's Gravenhage. 1852. B°. (Kritiek hiervan in het Tijdsehr. v N ƒ Jaarg. 1552, Dl. I, bl. 289—293.) ' JA. 711
F. s' Jacob, Gedwongen en vrije suikerkuit uur op Java. Rotterdam. 1859. B°. (Kritiek hiervan in het Tijdschr. /-. N. I. Jaarg. 1859, Dl. 1, bl. 129—132, 204—208.) H. F. Morbotter, De regeling der Gouverneiunit.i smitrkuUumr, 's Hage. ISGO. B°. (Kritiek hiervan in het Tijdschr. <-. N. I. .laan*. 1861, Dl. 1, bl. 50—00.) J. D. Fransen VAN DE PUTTE, De regeling e/i uitbesteding ei/u de tuüur-coHtrucitm op Java. Goes. IS6O. B°. Jhr. Mr. F. J. van Hemert, ,De uitbesteding van de suikercontracten op Java" door den lieer Fra H xiii van de Putte, beschouwd. Am sterdam. 1860. B°. Suiker!, idl uur in Pasoeroean en Soerabaja (Na tuurt. Tijdschr. ,;. X. l. Dl. 11, bl. 365-467 . P. F. H. Fromberg, Versla// van de KÜkomëten der Melsenxproeoen gedaan in de tuiierfabriek Oedjong Roesd, residentie Tut/al [Nattmrk. 'HjdMhr. r. X. I. Dl. 111, bl. 783—794). P. i. 11. Fkombkki;, (>€'•,■ ili'/i inrioeil run het suikerrietsup op ilr hnrdihiiijhcid iet Mtiktr (Natuurk. Tijdschr. v. N. /.Dl. IV, bl. 179—192). P. F. 11. Fhomberg, De methode eau <!<■,! He» Mehem ter bereiding van suiker {NatinirL Tijdsein: r. X. I. Dl. IV, bl. 193—197). P. F. H. Fko.ylüjckg, Bijzonderliedi'ii <„,itrr,il de suikerkulluur op Jarti, uuur ttatitUtck» o-p -yaven (Xatimrk. Tijd.sclir. f. N. I. Dl. V, bl. 97—152). P. F. H. Fromberg, Verslag eau dr vütotuien der kultuur ean suikerriet uil het oostelijk ge deelte van Java, hoofdzakelijk gttchied in den proeftuin te Gentoiy in 1852—1553 {Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. VII, bl. 167—205). P. F. H. Fkomberg, Verslag over de proeven niet kuil uur MM xuiirrrirt (Xutuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. XII, bl. 1—85). P. F. H. Fromberg, Verslay eioi <lr uiihmitto hel chtmitek onderzoek, hoofdzakelijk op hit suiki'rycliulte run MnfUlhné» suil,;,-rirf soorlen tun Jura, altmtd f^moutttn zoogeiiiuii.iir anput [Natuurt. Tijdtchr. v.N.I. Dl. XIII, bl. 135—188). P. F. H. Frombekg, Beantwoording der vraag, of hit mij) dat in de ampas tcruglilij/t, meer mikcrliou'li'iiil i», tbm In iffeen men ihmr prnmug reeds heeft oermjierd {Natuttrk, Tgdiete. p. X. I. Dl. XIII, bl. 189—219). I. F. EL In"MBERG, Verslag van hrl ondtrzoek van een aan/al me» w van miijniet • lutirk. Tijdschr. v. N. I. Dl. XIII, bl. -'-'o— iU). P. F. H. Fromberg, Verslag van de uitkom steii mm «enige Imümirpnevm mei suikerriet (Naémeri, Tydteir. v. N. I. Dl. XV, bl. 267—324). P. F. 11. Fiiomberg, Verslag over de hoedanig heid tan liet sap van ee/iige soorten van suiker riet, gekweekt in den UtèoraionuM-tuin {Natuurt, Tijdschr. v. N. I. Dl. XVII, bl. 1—12). P. F. H. Fkomberg, Verslag km MM reeks van proeven met siiikerrielsap in verblind met de Jnbrikaudje (Nitliairk. Tijdschr. V. A. 1. Dl. XVII, bl. 176—242). P. F. 11. Fkomberg, Verslag van een bemestiiigs proef van suikerriet in den laboratorium-tuin (Natmtrk. Tijdschr. v. N. I. Dl. XVII, bl. 259—261. P. ï. 11. Fkomkerg, Verslay mm itmUiamtten van een vergtlijlcend ckemièch omiertoet van twee suikerrii'li/ruiulen (Natuurk. Tijihi:lir. V, N. I. Dl. XVIJ, hl. 388—102). D. W. Kost van Tohningen, Ltvetubtrifit van ])r. ïromherg (Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. XVI, bl. 393—402). D. W. Kost van Tonningen, J'Aysisc/i en ehf i.ikch to&Ênttk fier ijriuiilru van de miter fttbfïrl,- Wonopri»go ia Pelcalengen (An/i/nr/r. Tijdschr. v. iV. ƒ. Dl. XII, bl. 145—190). D. W. Rost van Tonningen, < iemitei en plii/ mei onderzoek van een rijflir/tal tuUcerritt gronden van de miientit PatMroean (Aii/imt-k. Tijdschr. v. N. I. Dl. XVII, bl. 13—72). D. W. Rost van Tontnrass, Seheümaiigi proeven in betrekking lul de iiiiier/iibriinui/je op Jncn {Sahutrk. ï'ij<l,tchr. v. N. I. Dl. XXI, bl. 89—134). Invloed van gvano-bemeslini/ m de suikerriet velden der fabriek Wonopringo (Nalnurk. 7, r h,h,-. v. A. /. Dl. XVIII, bl. 11-2—151). A. Baron Slokt tot Oldeuitenbobgii, (h-er eme rei-biterdc wijze van uitjiersüiij van tmktf' nel, (Tijdse/ir. v. Nijverheid in N. I. Dl. IL Oorspronkelijke Bijdragen, bl. 273—28]). Mrs. G. M. van tier Linden, F. O. Doxkb» Cuktius en J. Fabkk van KiKM.srn.iK, Pleit reib'iH-ii, ijeliuuden voor den, Boogen Raad de f '■;■!„n'drn, Op 15, 20 tieplemiier, 11, 18 '" 31 Odober 18.". I, m ie taai van 11. P. Ho*> midiir, uilniinittriiteur van de suikerfaliriek Punt/ka, tegen ie rtgeri\ derlandsc* Indie i/ei,iln,ieerde. '/,i\\\ -Üonimel. 1854. B°. Conclusie m ie teregzitting run den Hoogen Iliim' der NedêrUmém run 8 Dacemtm 1 185 1-, dooi' den Procureur-Generaal genomen in ie taal >'<" 1 F. Hoevenaar, en:, 's Gravenhage. 1855. B*. JA. 712
C. Koffij. huooetimg der koffijknlluur op .//int. 1700—1750 {Tijdschr. v. h. Delftsch Instituut. Xieuwe Volgreeks. Dl. 11, bl. 53—71). * W. Ij. de SruBXER, Jliji',,l' rkingen betreffende de teelt tn behandeling d«r koffij in i 'mui' (Overdruk uit bet Tijd '■■fi ilff Maatschappij ler bevordering van Nijverheid, Dl. XXIII, St. I ). 1 1 BHrl. 1 860. B°. tets over de eerste kulttiur der Javasche koffij, voornamelijk in de vroeger onder dien fUUim bekende Jacatra- en Preanger-landen {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. VI, Dl. 11, bl. 86—94). J. A. Caspehsz, lets over den atkUnmtfang der kiffijl'ro'luliiii' lip Ja ra (l iidisth Archief, Dl. 11, bl. -Hl—-Ml; Dl. IV, bl. SS). J- A. Casi'Kksz, Nadeelen rener al te zorgvul diije beperking der kofjijluinen, {Indisch Ar <-hieJ\ 1)1. 111, 1.1. 69 w.). C. W. A. Nacel, Opmerking omtrent de koffij kullmir in hooggelegen streken (Indisch Ma gaziJH.. 1« Twaalftal, Dl. 11, bl. 177—179). K., Verhooi/in;/ t<m den prija der koffij aan de /ddnlers h. bel uien (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1858, Dl. I, bl. 293—298). De beste tijd en wijze om dm hoffijboom Ie jen en te zuiveren [Indisch Magazijn, tal, 1)1. IV, bl. 107—110). Keffijkmltttur op Ji/ca {Indisch Magazijn. 2' Twaalftal, Dl. IV, bl. 111—114). 'Ie ko//ij/,-i'/l//t/r op .lara (lu'nit/e heschou ii-idi/eji orer Jaat, Arnhem. 1851. bl. 65—82). ï. H. F&OUJiKKG, Uittreksel uil een rerslag over de oorzaken der iiitslcrr'mij van koffij l'oomen in de, residentie Kadoe {Natvvrk. t ïijdsehr. ,-. N. I. Dl. 111, bl. 195—225). *■ P. 11. F&okbsbq, Om hel watergehaUe in torscAUUade Ittchttfrooge koffij soorten {Natuur/e. tijdschr. v. A. /. Dl. 111, UL 497—&35). * Koffijthae {Natuurk. Tijdschr. n. y. l. 1)1. VI, bl. 121._1?r, . Qeer hei gebruik der k&fjSjbladen op Sumatra (Na '»«rk. ï'\jdschr. r. N. I. Dl. VI, bl. 370—375). D. Thee. in JSrilsch-hidir en „pjava (Tijdsehr. '• N. I. Jaar-, l, 1)1. IJ, bl. \l\\—\\<i). * A. BtrDDIMQH, Theri-n/ln/'r in Tddok [Tijd) f Ar. v - y. 1. Jaar-. 11, DL I, bl. 866—36 P). "■andeliag in de thre-inrii/Hny ni'liij Ba taoia | Tijdsehr. v. N. I. Jaar-." 1 11, 1)1. 1, bl 86—68, vrurrl. Dl. 11, bl. 709), rerr/e/ijiim/ van de I heek uit uur V» (hnin ""•' Ut op Java (Tijdschr. v. iV. I. Jaarg. VI, W. 11, 1,1. 268). * J. J. L. Jacobson, Bijdrage tot de (heelcullutir, aanhangsel tot zijne beide, bl. 504, 1« kol., vermelde handboeken i Tijdschr v N I Jaar-. V, Dl, I, bl. 191—217). A. Chatin, Over de Java-thee, vertaald en met aaateekeningen voorzien door A.J. D. Steen stra TmssAiNT {Xaluurk. Tijdschr. v.N.I. 1)1. VII, bl. 289—308 en Tijdsehr. p. Nijver heii \n .X. I. 1)1. I. Uittreksels uit Ned. en Buiten]. Tijdschr. bl. 290—310). (Het oorspronkelijk verscheen in Journal de I'hurmncie el de C/iimie, Juin 1853, p. 432.) E. Tabak. G. de Sükikre, Instructie voor de teelt r,i èe reÜÜMfi run Iliiruimli-ldbiil,- op Jaca {Indisch \l,t</<nij,i. ?• Twaalftal, 1)1. VI, bl. 177—185). C. Vbeede, lets over de tabah-kvliuur op Java {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. IX, Dl. I bl 213—224). C. VitEEDE, Tabakshtttuur op Java {Tijdsrhr. v. N. I. Jaarg. 1850, Dl. I, bl. 122—133)'. W. Bosch, De tahaktkuUma en it<- welvaart der becolk'niy (Tij<hclir. v. N. I. Jaarg, 1853, Dl. I, bl. 250—200). K., De labaJalculttmr en *l< x I',-ijc arbeid {Tijdscir. \. 1. Jaarg. 1855, Dl. 11, bl. 145—152). lets aotr <iv taiaiafatltuur in de residentie Kadoe ( Tijdschr. r. Nijverheid t/i N. I. Dl. I. Oor spronkelijke Bijdragen, bl. 71—73). T., De tabalcskulliat,- «n het fegeringtregleuent {Tijdschr. v. X. I. Jaarg. 1856, Dl. I, bl. 898—302). De ttilaikd-i'tliitii- e* de vrije arbeid {Tijdsrhr. r. N. I Jaarjr. 1857, Dl. I, bl. 337—344). De wije arbeid bij de iabakshdimr in Retnbcmg, volij' ' '■''■ '''" l'tnrick run Pubst en volgen* den Heer lloclucssen {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1800, Dl. I, bl. 92—106). Uuur op Java [Tydteir. .v X. ƒ. Jaarg. LB6O, Dl. I, bl. 289—298). (j ii \ \.\ Soest, De vrije arbeid in licmbam/ '{Tijrhchr. v. N. I. Jaarg. 1800, Dl. 11, bl. 62—09). J. de Mol van Ottekloo, De vrije arbeid te J!n,i/„i,it/ en Kediri getoetst aan de waarheid. Utrecht. 1859. B°. P. J. Vi:th, TH vrye tabukskulluur met den on dergattg bedreigd {Zondagsblad, maandelijksche .lullj 1860, bl. 1—19). P J. Veth, Nog iets over de vrije (aiattivl tuur 'ui licinlnini) (ZondagMad, maandelijksche uitgave, September 1800, bl. 0—23). JA. 713
F. Indigo. Indigohtltuvr, vooral in Pekakmgan (Indisch Ma gazijn. 2' Twaalftal, Dl. IV, bl. 115—125;. G. van Beest Holle, Verslag van een gehou den plaatselijk onderzoek omtrent de hulluur en bereiding van in'liyo door partikulieren in de retidenlie Djokjokaria (Tijdschr. v. h. Delftsch Instituut. Nieuwe Volgreeks. Dl. 111, bl. OS—116). De in&go-kvttmer van partihtlieren en de officiële kttUii.itr, hetzelfde verslag met vele aanteekeningen | Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1860, Dl. 11, bl. 1—20). J. K. W. QüAKLES VAN UfFOKD, De indigo teelt in de Vorslenlanden van Java en daar bui ten (Tijdschrift de Economist voor Mei 18(50). De indigo-planter in Vjokjokarta en in de Gou vernementtlanden (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1861, Dl. I, bl. 1—18). Taroem-okar (Indisch Magazijn, i°- Twaalftal, Dl. 111, bl. 166). Indigo /nl/riek np 'fjilrdoek (Indisch Magazijn. 2- Twaalftal, 1)1. V, bl. 103—115). J. E. de Stukt.er, Ittdigo-kiiltuur en vervaar diging (Indisch Mayazijn. 2' 1 Twaalftal, Dl. VI, bl. 55—60). C.M.BiUMitAUER, Indigo vanTa/rom-Kambangan (lndi.se/, Magazijn. % Twaalftal, DI.VI, bl. 122). P. D. J. van dek I'ant, Over den invloed der indigo-kuUttur op die der padi (Na' Tijdtekr. v. N. I. Dl. IX, bl. 37—48, en Tijdschr. v. Nijverheid in N. I. Dl. 11. Oor spronkelijke Bijdragen, bl. 107—118). ¥. D. J. van dek Pant, Bi/pporl over de indigo fabrüalie in Djokdjokurta (Tijdschr. v. Nij verheid in N. I. Dl. 11. Oorspronkelijke Bij dragen, bl. 291—297). G. Cochcnille. Handleiding voor het aankweken van nopal en konzenilje (Indiscli Mai/czijn. 2 1 ' Twaalftal, Dl. V, bl. 57—77). H. J. Domis, Entong-entong, lida-baduk (Indisch Magazijn. 2 Twaalftal, Dl. V, bl. 116—121). S. A. BuDDINGII, Nopal-knltiiur en coclienille teelt op Java (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. IV, Dl. 11, bl. 302—368). L. MONOD DE Feoidevili.e, Bijdragen tol de kennis van de nopal-hu Uuur en cochenille-teelt op Java (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. IX, Dl. 11, bl. 207—254). D. W. Kost van Tonningen, De zoogenaamde witte stuf, afgescheiden door /,,■( iockeniUe insek-t, scheikundig onderzocht (Natuur/e. Tijdschr. v. N. I. Dl. 111, bl. 39—50). H. Kin a. Kinn-knlhmr op Java (Natuurt. Tijrhchr. v. N. I. 1)1. 11, bl. 353 v.; Dl. 111, bl. 343—345; Dl. XIV, bl. 230 v.). F. Junghuhn, Toestand der aanffeheetiie kina hoornen »ji hef eiland Juin, lijilenx het bezoek rn,i den Qouttnteur-Qttmraal Pahwd in LSS7 {Naümrk. Tyéhchr. v. N. I. Dl. XV, bl. 23—138). F. Junghuiin, Voorloopige handleiding voor de proefkiun-kiilluur en (Kiiileekeningen daarmede in verband staande (Natuur k. Tijdschr. v. N. I. Dl. XVIII, bl. 97—141). ' Kunne uil, tic ki)ui.-ciaiipl((ii/'ni(/eii op Java i'Na t.ii,n-k. Tijitekr, v. N. I. DI.XVIII, b1.452v.). F. Jukghuhn en J. G. de Vbij, De kinakuilum ■op Java op hel riinl rn,i 1859 {Natuurk. Tijdschr. v. N. ƒ. Dl. XXI, bl. 177—283). W. 11. de Vriese, De kïnaboom vit Zuid-Amerika O9*rgebraft naar Java, onder de regering can Uillem 111. 's Gravculiage. 1855. imp. B°. (Kritiek hiervan in het Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1855, Dl. 11, bl. 207—272.) W. H. de Vbiese, De uitkomstm der kina kuituur in Nederlandsch ludië in 1856. Am sterdam. 1857. B°. I. Kakao. Kakaohulluur (Indisch Magazijn. Sa Twaalftal, Dl. IV, bl. 125—133). H. W. VAN Waeij, De kakaokultuur (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1861, Dl. 1, bl. 104—]10). De kaicaokultuur i.\ ahmrk. Tijdschr, v. N. /• Dl. XX, bl. 289—320). J. E. de Stdrleh, Kakaokultuur (Inüteh Ma gazijn. 2» Twaalltal, Dl. IV, Ijl. 157—162). K. Kassave. W. 11. DB Viuese, Stukken over d*overbrengt iln- II 'esi'-Indische cassave naar Java, enwcilc deelingen over dit meelgev'eud gewas, ook (# betrekking tol de voeding van den Jaiu/a" (Tuinbouw-Flora van .\ sdgrlamd tm zijne h» lii'zitlingen, 1855, bl. 223—201). J. E. Teïsmann, Over de wenschelijkheid m» de kuituur der zoele m l/iüere cattavt op Javff, vooral met het oog op misUkkim/ der rij liuuri. 'ïl'iihehr. v. N. I. Dl. 11, bl. 311—310). D. W. Kost van Tonningen, Schcikmiduj o»- Atrzoek van hel kassarr-mci'l(.\at«iirk. Tijdschr v. N. /.Dl. 111, hl. 1113—022). P. F. H. FrOMBEKG, SelieU/lil'lii/ van den wortel der kassave-planl van Jaf' in verbatul mei zijne voedselwaarde en kull< tt ' r JA. 714
(Natiiurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. V, bl. 285—31 C). D. W. Rost van Tonningen, Verslag over de Westindische kostave, gevolge door cM schei /,/ir/'//// onderzoek van drie kassave-soorten (Nalmirk. Tijdschr. v. N. I. Dl. Vil, 1)1. 271—283). L. Djatihout. Ljatibotochen op Java (Handel, en Geschriften iet Ind. Gen. Dl. VI, bl. 18— $$ . Janlcekeningen omtrent proeven welke in 1852 in den artillerie-conilructieioinkel (e Soerabaja Mft djatihout genomen werden (Tijdschr. v. Nijverheid in N. I. DL 11. Oursproukelijke Bijdragen, bl. 1—32). D. Ples, Onderzoek naar de zammdelling eener witte stof, die zich in kei hart en de tchttren van si,„iniii)C ,Ij<itilim>men afzet (Natuurk. Tijdtchr. r. A. /. Dl. XV, bl. 345—348; vergel. Dl. XVI, bl. ISS v.). M. Va ri a. A. L. Weddik, Proeve over de teelt van den l.funhiatjclbooin op Java, (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 111, Dl. I, bl. 413—418). J. E. Teysmann, Nog iets over de nageltcelt op Jaca (Tijdtchr. v. N. I. Jaarg. V, Dl. 11, . bl. 180—185). (A. L. Weddik,) De noteiii„iisl,;nil-l:ullintr op Java (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 11, Dl. 11, 1)1. 589—600). P. F. H. Feomberg, Berigl over een te&ei kuiidii/ (milcrzoek van muskaatnolensclnllrn, uu-t het oog op hart bruikbaarheid [Natuurt. Tijdschr. r. N. 1. Dl. XI, bl. 207—210). Adriaans, De katteeltouliuur n Krawang (Tijdschr. v. Nytêrhmd Ut N. I. Dl. 11, Oorspronkelijke Bijdragen, bl. 33—39). J. C. Heueh, Besehrijciiig der hcreidimj MM kaneelolie, op Java (Tijdschr. v. Nijverheid in N. 1. Dl. 11, bl. 40—42). l\ D. J. van dcc Pant, Kitiml'Matige bevruch tiiti) der vanille te Jlui/c/izorg (Natiiurk. Tydirtr. 'o. N. I. Dl. 111, bl. 484 v.). •*• E. Teysmann, Vamlle-kultuur U Bmtnaorg {Tijdschr. v. Nijverheid in N. I. Dl. 11. Oor spronkelijke Bijdragen, bl. 43 v.). •'!'■, oK-root (Indisch Magazijn. 2e Twaalftal, Dl. VI, bl. C—11). " \i:r raa kulliinr M liereid'nuj der arrow-root te Depok (TijdicAr. v. Nijver-heid ui. N. I. Dl. 1. Oorspruukdijke Bijdragen, bl. 77—79). "■■ J. Domis, KatOtnkuUmur (Indisch Magazijn. 2" Twaalftal, Dl. IV, bl. 145—150). D., Jarnsch popier (Induch Magazijn. 2.» Twaalf tal, Dl. VI, bl. 174—170). Be popicrpluiil en het bereiden van papier op Jan/ ( Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1858, Dl. 11, bl. 175—178). * J. E. de Stukler, Eenige verwsloffen op Java e/i Sumatra {Indisch Magazijn. 2« Twaalftal, Dl. IV, bl. 162—167). * H. W. van Waeij, Het teelen van aspertiên in Nederlaudseh Indii (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1860). ,1. llooïman en A.. Teisseire, Berigten over op Jatct gezaaide en geoogste tarwe (Verhandd. r. //. liaiuv. Gen. Dl. V). Handleiding tot de teelt en verdere behandeling den wijnstok (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. V, Dl. I, bl. 145 vv.). [Alleen de inleiding heeft betrekking tot den wijnbouw op Java.] Opium op Java geteeld {Indisch Magazijn. 2» Twaalftal, Dl. V, bl. 84—94). 11. J. Domis, Uennip op Java {Indisch Muga :iju. 2« Twaalftal, Dl. V, bl. 16—20). H. D. A. b.Miis, lets over de gamhier-kultmir op Java {Xaluurk. Tijdschr. v. N. 1. Dl. JU, bl. .JSü—4S7). Olijfkulluiir op Java {Imlhch Magazijn. 2e Twaalftal, Dl. VI, bl. 35—37). C. Swavino, Over hel slagen der kultuvr van de flolicfats imiftorus L. op Java (Natuurt Tijdschr. v. N. I. Dl. I, bl. 311 v.). J. E. Teysmann, Gelah-pertja en andere getah soor/eu in 's lands pUuiientvxn te BitUenzorg {Naluurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. I, bl. 476 v.). * J. E.Teysmann eu S. Binxendijk, Over eenige •planten uil den Indische* Archipel, welke ge zegd wo-rden ge/ah op te leveren {Nutuurk Tijdschr. v. N. I. Dl. VI, bl. 115—122). Produktie van gom-elastiek in tjiriengin, resi flmlit' Bantam [Natuurt. Tijdschr. v. N I Dl. 111, bl. 642). D. Pias, Hij tl rage tol dt kennis der kajoepoeti olie (Natuurt. Tijdschr. v. N. I. Dl. XV bl. 349—352). K. W. van (ioiiKUM, Over de wiedjien of se samumolie (Natuurt. Tijdschr. v. N. I. Dl XVIII, bl. 343—350). P. F. H. Fromberg, Verslag over een chemisch onderzoel. renbast (Natuurt. Tijdschr. v. N. I. Dl. XVII, bl. 317—346). ±\Jaikh, Bicintuolie uil do plantentui» van hel Groot Militair Hospita ui te Weltevreden (JVa tuurk. Tijdschr. v. N. I. 1)1. 11, bl. 352 v.). F. D. J. van der Pant, Onderzoek van den kaijang hidjoe (phaseolm radiatus ƒ;.) als een geschikt voedsel voor puurden, gevolgd van de JA. 715
analysen vandrie grassoorten (Natuur k. Tijthchï. r. N. I. Dl. IV, bl. 581—594). J. J. ALTirEER, lets over arachis hypogaea {Jca- Ijang tanali) (Natunrk. Tijdsehr, v. N. I. DL VIII, bl. 127—136). J). W. Kost van Tonningen, Scheikundig on ihrznek ran hel Guinee-gras, in verband tot zijne riicihiiirniirile voor het vee (Natmtrk, ■hrhchr. f.. N. I. Dl. XI, bl. 257—278). I>. W. Kost van Tonningen, Over de op Java aangekweekte sursapurilla (Nalvurk. Tijdsdhr. v. N. I. Dl. XV, bl. 1—22). * S. Bleekrode, De khippar-(l,-okoa-)(jlic on luist' verzending ui êm vond ran lulkzeep {Tijrhrhr. v. Volksvlijt, 1857). (Kritiek hiervan iü Int Vijdtehr. v. N. I. Jaarg. 1850, 1. I, bl. 112, 113.) XX. Laudbouw. J. HoOYMAN, Verhandeling over den tegenwoor digen staat van den landbouw in tle ommelan den van Batavia ( Vei-hundd.v.h.Bat. Genootsch. Dl. I, bl. 173—262; Dl. 11, bl. 102—212; Dl. 111, bl. 465—523). Be laiirlbninr op Juni- {l,nli\rh Mai/iizijn. 2o Twaalftal, Dl. Hl, bl. 51— 51. Bertté verrigtingen der e*:,. m landbouw. Nieuwe culturen op Jaca (IndUck Mm/azijn. 2» Twaalftal, Dl. 111, bl. 78—83). D>' koffij- 'ii i/uilen: kuUure,, i,p Java, in 1827 {Inditek 3« Twaalftal, Dl. 111, bl. 111—126). [Over koflij -, thee-, kaneel- en zijdewormen teelt.] * Culturen op Java. e,i Sêmatra. Tirmlf verilag iler iöoj&cotomisn» >urn landbouw [Inditch l/i' gazijn. 2- Twaalftal, DL 111, H. 1*6—164). Li'/ii/"- c/i rijxtki'lttm,-. Begten ran den Javaan (Indisch Magtuij». 2« Twaalftal, J)l. IV, hl. 133—148). Algemeen n > land bouw au' "l, van SI Maart 1828 {ImKtdl Mm/azijn. 2" Twaalftal, Dl. IV, bl. 168—218). ' [Handelt over rijst, kollij, suiker, indigo, peper, staartpoper, pimeot, tabak, katoen, kaneel,notenmuskaat, kruidnairelen, zijde, thee, kakao, wilde sallraan, druiven, kokus boonieii, kamfer, Ijeiizoiii, (Ijalilioiil bier, bennip, paat, vlas, tarwe en rogge] Aantekeningen Ihoutc op Java Mer J V -'S [/niliseli Magazijn. 8» Twaalftal, DL VI, bl. 127—140). Produktiu r,i„ den landbouw in <h Ke.liri (Tijdse/rr. r. .\. I. .laar-, 1850, Dl. 1, bl. 360—372). H. W. van Waeij, Ontginning van woeste boscli gronden lot bouwland (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1858, Dl. 11, bl. 26—30). [Bevat bijdragen tot de kennis der koflij - en kaneelkultuur.] H. W. van Waeij, Bijdrage tot de kennis der kv/timr van lenige handetsprodukten van Jinit (Tijdschr. v. iV. I. Jaarg. 1859, Dl. I, bl. 35—56). [Is een vervolg van liet vorige stuk en handelt over de kuituur van kakao, CO chenille, kokosnoten en vanille.] H. W.vak Waeij, Produklen van Java (Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1860, Dl. I, bl. 1—12). [ Ls een tweede vervolg en handelt over djati, bamboe, alaßg-alang en nip».] T/iiii Dn Bus (Indisch Magazijn. 2» Twaalftal, Dl. VI, bl. 38—40). Botanische luid Ie Weltevreden (Natuurk. Tijdschr. v. W. I. Dl. I, bl. 91). J. E. Teysmann, 's Lamh plantmtttin Ie Builen zorg in 1850 (Naluurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. I, bl. 431—440). * P. F. H. Fkomberg, Hel uut der droogna- Li in/ tii h. gronden ook in tropische landen (/»■ ditch Archief, Dl. IV, bl. 171 vv.). P. F. H. Fromberg, Over hel stelsel van on dergrondsdrooging (drainage) en zijne toepas selijkheid voor het eiland Juni (Xiilumi,. Tijdschr. v. N. I. Dl. IV, bl. 517—572). Vergaarbakken van regenwater op Jam leu Le hoeve der kultures (Natuurk. Tijdsein-, r. ff. /■ Dl. IV, bl. 511—Ü4Ö; Dl. VI, bl. 174 V.; Dl. Vil, bl. 338—342). P. F. 11. FkOMBBKO, Over de guanu, haar oor sprong, i licnthclic tammstelling m werkzaam hen/ als meststof, met hot oog op Java (Na ■/.-. Tijil«-hr. v. N. I. Dl. VI, bl. 03—84). D. W. Kost van Tonmngen, Scheikundig on <!' r:oek van eene meststof (gun/tri), afkomstig uit de ajtleelo/i/ Orissee (jVa/uurk. Ti/i/seln' v. N. I. Dl. IX, bl. 157—168). P. K. 11. J'kombekg, Verslag ore,- 4 i/e bruikbaarheid thf dierlijke meststof, min"' 1 " zig in dé grol Poetja tuurt- Tijdsein-, c. .\. /. UI. LX, bl. 169—190). W. I. :llUUl lijle zui.i i Imlihly. Jout, in betrekking tot den maattehappelijkf* lucslaiul . i'i/i/ ran, il ut ei I umi. GrO" ningen. IS!7. B*. * De landhuis/r renen Ie //"'' se/r. . i (rekking lul "''"'' kolonialen Umdbovte (Handd. en Qmchrifte* van hel h,d. den. Dl. Vil, bl. 120—l* 1 " >\ï—-m). JA. 716
XXI. Kennis der natuur van Java. A. In het algemeen. * F. A. W. Miquel, Natuurkundig onderzoek Van Si'i'iUiiidsi-li Imlië {de Qidt voor 1859, Dl. I, bl. 236—251; voor 1860, Dl. 11, bl. 345—353). G. ïuadescakt Lay, Sketch of the natura/ hit /"/// of Java etc, teilh &ome meteorolujieul noten {Chinese Repodlury, 1837, Vol. Vil, p. 449—400). Th. HoaairniD, Th» natoral history of Java, intlttding betides the Flora Javana, a dHailed account of the zo'ólogy and mneralogy of that trexfing island; London. 1817. Fit. JuNGiiuiiN, Reise dierch dié Insel Jam, «in I ersuitk dis Ph/siognomie der Natur Java's zu schüdern (Lüdde's Zeitschrift för vergl. Erd hinde. 1842. 1» Jaarg.). Pu. Wiktgen, Miltliiilinigen aus Java vo/i Fr. Jinii/liiilni, mis sfi/icu Briefen ntamnunffesiellt. 1837. B°. 11. '/.ou isi.n;, {els over de -natuurlijke geschie denis run Madoera [NatvwHc, Tijdschr. v. N. I. Dl. XVII, bl. 243—248). * H. D. A. Smits, Over de getijden, in Neder landtch Indiê {Natuurt, Tijdschr. v. N. I. Dl. 11, bl. 305—387). B. Astronomische plaatsbepaling. F. A. A. GregOKY, Leni/lelji'ptiliiig van den tijd bal te Bntavia | Tijdsein: v. N. I. Jaarg. VII, Dl. J, bl. 897—401). (Vertaald onder den titel: Dc/er„t> ile lii li,ui/ilude de F 'Uitkijk eto. iv den Monite/ir 4e» Index, 1846—47, p. 9 B.) IHieHMkm sur la lonyitude de Jiatariti ei de qtttlqut» ciulre.i poin/x j>riui-i//ii/i.r de li/e d> {Moui/eitr des Tndtt, 1868—69, p. 'J7—4o). H. D. A. S.miïn, Leut/te run den lijdhal te Ba tin ia, afgeleid van die cnn den tijdbal te Cal ent/i, [Ntttmtri, 'lijd*,/,,-, v. N. I. Dl. 11, bl. 56&—387; vergl. Aldaar, bl. 665). 8. 11. uk LansEj Waarnemingen voor de as/ro nomisilie p/ini/s/,e/,ii/i„i/ van Bi mri, Tijdtchr. e. j\. 1. 1)1. 111, bl. 310—315). S. H. in: l.w.i; en (i. ,\. ])K LAHGB, Axlru aling de,- geografische ligging fh mirk. Tijihehr. e. N. L Dl. VI, 1)1. 255— >7C>). S. H. Be Lange en (i. A. m, Lamü;, Waar neminif run luiiiiux-euilli-ii/'xtimdeu ter bep der geografisch* Imgtt van Batavia {Natmrk. Tijdsein; v. tf, 1. Dl. VI, bl. 277—300). C. De bodem. P. Baron Melvill van Carnbée, Oppervlakte van het eiland Java (Tijdschr. v N I Jaarg V, Dl. 11, bl. 156 v.). 6. A. de Lange, Verslag van de geodesisehe triangulatie M het geodemch nivellemenl der residentie Banjoemaas door G. A. de Lange en J)r. J. J. van Limburg Brouwer (Acta So cielaiis Scientiarum Indo-Neerlandicae, 1857, Dl. 11). G. A. de Lange, Verslag van de verriglingen der geografische Ingenieurs in de residentie Cheribon (Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. X, bl. 291—332). G. A. de Lange, Oeodesisch nioellement van de residentie Cheribon (Natuur/k. Tijdschr. v. N. I. Dl. X, bl. 333—344). G. A. de Lange, Verslag eener dienstreis van de geographische Ingenieurs van 10 November tot 28 December 1855 door de Preanger Re gentschappen {Natuurk. Tijdschr. v. N. 1. Dl. XI, bl. 69—80). G. A. de Lange, Verbinding mm Bttkma met Chtribtm [Xatiuirk. Tijdsckr. v. N. I. BI.XI, bl. 439— 1 1>). * R. F. de Seytp, Overzigl der geographische eu tupiyi-ti/iliixche verrigtiiiyen gtiwend» onze hunókappü in dm Indischen Archipel [Nattturk 'lijdxehr. v. N. 1. Dl. XI, bl, 311—372). F. Junghuhn, Java. Zie bl. 511, 8" kol. (In het Tijdschr. v. N. I. verschenen vroe ger vau denzelfden Schrijver: Ooenocng Salak, Jaarg. I, Dl. 11, bl. 486—507; Ilijilrtige lul de geschiedenis der lul/amen in den Indischen Archijiel, Jaarg. V, DL I, bl. 92 vv., 185 vv., 257 vv., 614 vv., 745 vv. [vervolgd in het hulisrh Maga zijn. \' Twaalftal, Dl. 11, bl. 41 vv., 168 w., 287 vv.; Dl. 111, bl. 64 vv.] ; Chronologisch ocerzigl der aardbevingen en uilb/irstini/eu van rulkn/ieit i,i NtierUtodtch Indiè, Jaarg. Vil, Dl. I, bl. 30—68; Schetsen ontworpen op cc/ic nieuwe reis over Java voor topographische en natuur kundige nur.orsch'uujen in ik 14, Jaarg. VII, 1)1. 1, bl. 69 vv., 123 vv., 317 vv.; Dl. 11, bl. 1 vv., 205 vv., 371 vv. Voorts in hut 1/tdisch Magazijn. 1« Twaalftal, Dl. 1, bl. XVI vv.; Dl. 11, bl. M vv. zijne Voortgezette hronijk der ettliame*, cii in het Tijilsihi-. c. Natuurt. Geschied, en /V,y.i. Dl. VIII, Uitstapje „nar de. bos ,/ van de gebergten Mulabttr, H'ui/uiuj en Titu op Juca, uit des schrijvers aau JA. 717
teekeningen zamengesteld door "VV. H. de Vriese. Doch al deze en welligt nog andere stukken zijn, veel verbeterd en vermeerderd, opgenomen of verwerkt in Junghuhn's groot werk over Java, en zijn daarom, in den oorspronkclijken vorm, thans verouderd te achten.) De platen van den Atlas, bchoorende bij Junghuhn's Java, zijn ook afzon derlijk uitgegeven, onder den titel: Fr. Jdnghuun, Java-Album, Laad scJuifts-Ansichten von Java narh der Naiur aufgenommen. Leipz. 185 G. gr. fol. * (Kritiek van Junghuhn's Java door F. A. W. Miquel, onder den titel: Over de natuurlijke gesteldheid run het eiland Java en andere gewesten vua Neérluudxch liulïè, in de Gids voor 1853, Dl. 11, bl. 642—684.) C. E. Meinecke, Ueber den Gebirgsbau der Insel Jam. Prentzlau. 1814. B°. J. NÖGGERATH en J. P. PaULS, Bit! i'nlkunc auf Java, naar het werk van RaïïXES over Java (Sitmiultnty run Aïbeita, atulandischer Naturforscher iibcr Feuerberge uiid ttnoandie Phaenmnene, Bd. I, S. 41—60. Elberfeld. 1824. 8°). A. H. van der Boon Mesch, De incendüs uwiitiiiiii ii/iii arihiitium uisttlite. Java£ eonwtque lujiidibus. Lugdunuui Batavorum. 1826. B°. 11. Zollingeu, Bijdragen 10l de kennis van de gcbcrgte-xystriiien in het oostelijk Java(l'ijd.*rhr. v. U. I. Jaarg. VIII, Dl. I, bl. 125—190). L. Hoiiner, Verxhtg van eene mineralogucht reit in di v rctiJt'iitic Bantam [Verhandd. r. //. Bal. Genootseh. Dl. XVII, bl. 31—57). [L. Ho ENER, Notices of the geological for mat ion of the Wetten part of Java (in Chinese Repositoiy, 1840, Vol. VIII, p. 99 fl'.) is waarschijnlijk eene vertaling of uittreksel van bovengenoemd stuk.] C. M. Schwanek, Geologische uitttapjet in de omstreken van Bvitenzorg, inzonderheid op den Salak {NaUmrlc. Tijdschr. t: iV. /. Dl. V, bl. 369—4.26). P. Bleeker, lets otcr de geologische verhouding l/isschen Java en Madura {Tijdschr. r. .V. 1. Jaars. IV, 1)1. 1, 1,1. lu7—110). J. Rigg, Sketch of the geologt/ of Jaringa (Verhandd. v. h. Bal. Genootseh. Dl. XV il, bl. 123—134). let* over de kalkbergen i/i Cheribon {Natuur- en Geneesk. Archief V.N. I. Jaarg. 11, bL332vv.). J. A. Kraijenbrink, lets over de» gi i kalksteen in hel oostelijk gedeelte der residentie Cheribon {Tijdschr. v. N, I. Jaarg. VIII, Dl. I, bl. 51—62). C. L. Blume, Over de gesteldheid van den berg Oedi {Verhandd. v. h. Bat. Genoolsch. Dl. X). L. Horner, Geologische gesteldheid van den vul lmtin Gedé op Java {Veriandd. v, h. Bat. Gemolsch. Dl. XV11). 11. Zollingjsr, Togt vaar den Salakh in Novem ber 1813, eeee monugraphie {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. VI, Dl. 11, bl. 141—176; Dl. 111, bl. 37—59; ook iv liet Nuluur- en Geneesk. Archief v. N. I. Jaarg. I, bl. 221 vv., 347 vv.). T. Arriens, Beklimming van den vulkaan Kloed i/t September 1854 {Natuurk. Tijdschr. v. N. I. 1)1. Vil, bl. 453—460). C. F. Clignett, Beklimming van den berg Smiroe op den 18» Oclober 1838 {Tijdschr. v. N. I. Jauri?. 1, Dl. 11, bl. 446—454). De berg Smiroe {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. VI, Dl. 111, bl. 158—165). Goenong Smeroe of Maha Meroe, de hoogste berg op Jata {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 1849, Dl. 1, bl. 112—138). IL, Beklimming van den Soembing {Indisch Ma gazijn. 2- Twaalftal, Dl. I, bl. 76—83). l;i.si iien.\.uj.t, De berg Idjtng iit llmijoeintugie, vertaald uit de Annales du Muséuvi d'Eitt. iiiilur. Vol. XVIII {Indisch Magazijn. 1* Twaalftal, Dl. 1, bl. 2—15). C. A. Bensen, Over eeae solfutara nabij Tjitrap in het Noorden der residentie Bantam (Natuurk. Tijdichr. v. N. I. Dl. VII, bl. 286—288). H. Zolunger, Eenige opmerkingen omtrent het Bruebue-gebergte [Nalmtrk. Tijdschr. v. N. I. Dl. X, bl. 455—457). 11. Zollinger, lets over den Goenong Baloeran in Ootl-Java {Natuurt. Tydichr. v. N. I. Dl. XIII, bl. 269—273). C. G. C. Reinwardt, Ocer de hoogte en na tuurlijke gesteldheid rn,i eenige bergen in de Preanger-regeu/.sihi/jipni op Java {Verhandd. v. h. Bal. Genoot.sc/i. Dl. IX). J. K. llasskarl, Upgnre der hoogte van on derscheidem punten nj> en i/im </<n groeten «eg van Halm-ia mat,- Bmdong en Soekaèoemi, naar barometer-metingen {Tydtchr. v. .\. I. Jaarg. 111, DL 11, bl. 3*0—342). Ïr. Junghui.n, Baronetruché liiihe,i),tes>ui>g< ] i< auf der Insel Java (I'oiiGENüüßrF's Annalen d.J'hys,/,; IMI, Bd. LH, S. 348 11. ui l( --lumiU. il. Gesellsch. fur Kalk. 1841, Bd. 11, s. 174 ir.). P. J. Maiek, Hoogte van eenige plaaUen in het A iiiwangsche boven de oppervlakte der zee {Aa tuurk. Tijdu-hr. v. N. 1. Dl. 1, bl. 303—305). JA. 718
S. H. de Lange en G. A. de Lange, Hoogte van den ben/ Tjermei, volgens baromeler-waar ne/ni,tt/en [Natuurt. Tijdsclir. V. N. /. Dl. VII, bl. 158). Multatuli (E. Douwes Dekkeu), Wijs mij de plaats waar ik gezaaid heb, uitgegeven ten bclwerc der noodlijdenden door de oventtvomittg in Nederlandsch Indiê. Rottend, LB6l. kl. B°. [Bevat hoofdzakelijk de beschrijving van een handjer of overstrooniing op Java.] J. C. M. Rabermachkr, Berigt wegen» de /re aardbeving van 22 Jam/arij 1780 (Ver hi/ndd. r. h. /ii//. Genootsch. Dl. II). * A. W. P. Wkitzki,, M. Th. Retche eu W. F. Versteeg, Berigien over aardbevingen en berguiibarttmge* run 1810 tot 1851, uit de koloniale Couranten verzameld {Natvurlc. Tijdtchr. v. JV. I. 1)1. XVIII, bl. 152—342^. [NB. Hierin zijn ook begrepen allé berigten over tórdbermgen en bergnitbarstingen uit de Javasche Couranten overgenomen in het Indisch Magazijn, waarom wij die niet afzonderlijk optrevcn.] Van der Capellen, Detcriptüm de Vérwption //// mout Qalomngoun, dun» File de Java, en 1822 (Bulletin de In Soeiété de Oéogrüphie, 1829, Vol. XII, p. 201 ss.). J. K. llaskaju., Uitbarsting va» de/t berg Gedeh, //'■d/irend/' dr maanden .\ 'ure,, il,er en December 1840 (Tijihchr. v. N. I. Jaaig. IV, Dl. I, bl. 241—261). Z(ollisgek), Werkzaamheid run den berg Se „lime in Ju/iitarij 1845 [Natuur- en Qeneesk. Archief v. N. I. Jaarg. 11, bl. 543). (Vertaald ouder den titel: Eruptiom of monnl Sentiroe w Janwrij 1845, in het Jn/trn. of the l//d. Jrchip. 1850, Vol. IV, p. 204.) P. Bleekek, Bezoek ritu den Tanioeban Prahoe, na de eruptie va* den 27» Mei 1846 {Tijdtchr, v. N. I. Jaarg. VIII, 1)1. 11, bl. 565—574). (Vertaald onder den titel: Fint to the, Tan koebun /'m/me m Jaba, in hel Joum. of the Ind. Jrchip. 1848, Vol. 11, p. 291 ff.) C. J. Bosch, Uitbanüngen der vtdkanen Idjiti en Ra/m in. Hiinjoetn/iii/i ( Tijdxelir. V. h. Bat. Gen. Dl. VII, bl 205—256). lUnleni/i irune i/i/.sluuting run dim,pen i/it den (lede/i (Natuur- en Irchief v. N. I. Jaarg. 11, bl. 180). ■Aardbeving Ie Mudjuk/'rtu (Sntuur- en Geneesk. Archief v. N. I. Jaarg. 11, bl. 162). Aard 1/irin.g te Kediri (AM. 1)1. 545). Bode.niiir hffflüg (,■ dmbanma (Aid. bl. 100). Instorting van een berg in de Preanger-regont xelwpjien {Natuur- en Geneeak. Archief v. N.I. Jaarg. I, bl. 485). gen Ie Builenzorg {Indisch Magazijn 2 ■ Twaalftal, Dl. VI, bl. 173); op Madoera {Nalnnrk. Tijdschr. v. N. I. Dl. XX, bl. W) ; te Soerabaja en, Proboünggo (Aid. bl. 103). J. Hm;i;m\n H'/.x,, Chronologisch overzigt der aardbevingen, berguitbarstingen enz. op Java (l„,!isrh Archief, Dl. IV, bl. 140 tv.). J. Hageman JCzn., Chronologitch overzigl der gebeurtenissen in de natuur van Java in 1850 (Natum-k. Tijrhehr. v. N. I. Dl. I, bl. 463 v.); in 1851 (Aid. Dl. 111, bl. 117); in 1852 (Aid. Dl. IV, bl. 198—201); in 1853 (Aid. D. V, bl. 543); m 1854 (Aid. Dl. VIII, bl. 338); in 1855 (Aid. Dl. XI, bl. 483 v.); in 1856 (Aid. Dl. XIV, bl. 210); in 1857 (Aid. Dl. XVII, bl. 269 v.). S. L. P. D. Niepce, Aunteekeningen van de aaééhehuidingen, waargenmé* m Ikdramajoe in 1847 {Natuur/e. Tijdtchr. v. N. I. Dl 111 bl. 482—484). J. Hageman JCzn., lets over de groote uitbar tüng van den Kloed, Lfl Mei 1848 (Natuur/,- Tijdtchr. v. iï. I. Dl. VII, bl. 486 v.). J. Hageman JCzn., Eenige stalixtisc/ir opgaten omtrent aardbevingen op Java, gevoeld van 1840—1857 (Natwurk. Tijdschr. v N I Dl. VII,- bl. 417—419). * D. W. Rost van Tosningen, Over de za memtelling van de ódkanitéhe wschcn, tdfye worpen door eenige ■mtnrberyen van den I/idi teken Archipel (Na/tun-fr. Tijduhr. v. N I Dl. XX, bl. 245—252). P. J. MaiEU, Chemische analyse der vulkanische, asrh iiitt/rirorpe/i, door den Ooenoetig Ooenlun t ilt'ii Ï8 Surrmber 1843 {Natuur- en Oenri-nl,, Archief, Jaarg. I, bl. 116 tv.). D. W. Rost van Tonningen, De vulkanische asch cu,i i/r/i berg Merujd tfiheikundig tmder zocht (Natuurt. Tijdschr. v. A r . I. Dl. H j y 401—MIS . Th. Horsheld, On the mineraloffy of Java (IW/umM. v. h. Bal. flennoUrli. Dl. VIII). F. C. 11. Liebert, [mincralogische] onderzoe kingen in de retidcntiën Stmanmg én Kadoe (Naluurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. IV, bl 435—444). Coknets de Gkoot, EUtnul Miiilura, uit een nriseralogisoh oogpunt (Naivurk. Tijdtehr r N. I. Dl. IV, bl. 445—150). Steenkolen in Bantam {Indisch Magazij,, gt Twaalftal, Dl. 111, bl. 107 v., 126—133). JA. 719
De voornaamste herpen van dit regentschap zijn: de Papandajang, de Soembong, de Ban dong, de Simpeng en de Solimbang. De rivier Tjitaroem ontspringt tusschen den Soembong en Papandajang. De Tjimanok ont springt in het distrikt Timuangauten, aan den voet van den Papandajang. De andere voor name rivieren zijn: de 'I'jikapocndang, de Tji saugkocï en de Tjimahi. De voornaamste meren in dit regentschap zijn: Bagendit, Basawahan, LMes en Tjikaboe joetan. In Oedjong Bron treft mcv den schoo nen waterval van Tjikapondong auk De voornaamste voortbrengselen van het land zijn: koilij, rijst en vogelnestjes. De zes vogel nestholen van dit regentschap leveren jaarlijks gemiddeld van vier plukken 13,520 stuks nes ten; 10,000 stuks zijn een pikol. De Chinezen betalen voor een pikol vogelnestjes 4 a 5,000 gulden of vijftig cents voor het stuk. Bandong, distrikt op Java,residentiePrean ger I!('geiitscliiippen, regentschap Bandong. De bevolking wordt gezegd nagenoeg 112,000 zielen sterk te zijn. Bandong of Bandoeng, hoofdplaats van de adaistent-residentie, van het regentschap en van het distrikt Bandong, op Java. Zij is ver deeld in Bandong Kolot of Negen Tocwah en Bandong Baroet Bandong Kolot ligt 2,213 En gelsche voeten boven de zee en Bandong Baroe 2,300 voeten. Deze plaats is 117 palen ten Zuid- Oosten van Batavia, 40 palen van Tjiandjor, 20 palen van Soeniadang ca 47 palen van Kra wang, aan de Oostzijde van den Solimbang ge legen, over welken berg zij langs den groot en postweg met Buitenzorg gemeenschap heeft. Men vindt te Bandong een aloen-aloen-plcin, de woning van den Adsistcnt-Rcsidcnt; dejraaije dahn van den Regent is een van de grootsten op Java. Voorts de wouingeu van ambtenaren, cene in 1 836 gebouwde en in 1840 verbeterde gevangenis, ecne goede herberg, eenc hoofd postenj en vooral het prachtige stecnen land huis van Oedjong Bron. Bandong is heerlijk gelegen, met een schoon gezigt op de omlig bergen, welke allen, tot op eenc aanmer kelijke hoogte, met koilijtuinen en rijstvelden bedekt zijn. Ketent schappen, in het Zuid-Westen van het regentschap Bandong. Hij verheft zich 4,oüü voeten hoven de zee. Bandong, dorp op Java, residentie Batavia, op de grens van het Zuider- en Noorder Kwartier. Bandong, rivier op Java, residentie Baze len, regentschap l'oerworedjo. Zij is 50 tot 00 voelen breed. Bandong, dorp op Java, residentie Basrelni, regentaohap Poerworedjo. Er is een poststation. Bandong, dorp op Java, residentie Djokjo karta. Bandong, eiland in den Molukschcn Ar cliipel, tot de Kei-eilanden bclioorende,residentie Banda. liet staat onder Klein Kei. Bandong is ongezond door de nabijheid der moerassen. Er is een regtbank van omgang en een land raad gevestigd. ])e geneeskundige dienst wordt waargenomen door een civiel Geneesheer. Bandong Kolot ligt 5 palen «tn bet eigenlijke Bandong en 34 palen van Boeiaadang. Bandong, berg op Java, residentie Preanger Bandong, dorp op Java, residentie Bagelcn, regentschap en distrikt Poerworedjo. Bandongan, dihtrikt op Java, residentie Kadoe, regentscliap Magekng, in het Noord- Westen, aan den berg gelegen, liet bevat 43U dorpen cii ruim 2'J,OUU inwoners. De hoofdplaats draagt denzelfden naam. Bandongan, dorp op Java, adsisieut-resi dentic Buitenzorg. Bandongan, dorp op Java, residentie Pc k;iloiifran, regentschap Pekalongaa, distrikt Ban dar Qoeuiwang. Bandongan, dorp op Java, residentie Ka doe, regentschap distrikt Minotah. Bandongan, dorp op Ja\a, residentie Samarang, regentschap Saktiga. liet is bewoond door 210 Javanen. Bandongan, post op Java, residentie l'asocrocwan, regentschap Bangil, aan den weg van BftSgil na;ir I'asofroewan. Niet ver van de*e plaste staat een suikcrmolen. Bandoong, zie: Bandoug, adsistent residentie, enz. Bandrong, dorp op Java, residentie Sama rang, l.'i palen van Salatiga, 25 palen van marang en 7G palen van Poenvodadi. Bancc, dorp op het eiland Bali, rijk Gianjar. Banei, heuvel in Bornéo's Znid- eu-üobter afdceling, rijk liamljennasin. Banenboeang, golf in de straat Bali, aan de üostkn>t van Java, adsiitent-residentie lia» joewaogi. Er komen wel eens seliopen, 0111 wa 'cr in te nemen. Baner, Ban ir of Zout wat er, rivier op Java, residentie RembaDg. Zij antlasi sich mrf (■enen noordwaartachen loop ia de tee van Jav*. Banor Pandjang, dorp op Bnmatra, inde Batta-Landen,landschap Mandaheling. liet bevat 15 huizen die in twee rijen staan. De bewonel* zijn armoedig; zij bouwen in den omtrek ranhttü BA. 72
* Over steenkolen op Siimatra en in Bantam {Bij drage tot de A'atuurk. Wetensch. IS2B, Dl. 111, bl. 144; vcrgl. Proriep's Notizen, Bd. XIX, p. 10). P. J. Maier, Ou'!' /■ ■:<•'■'■ mini- steenkolen in de nabijheid der Meemtenbcu i. Tijdtéhr. v. N. I. Dl. V, bl. 353—363, vcrgl. bl. 274). J. H. Cboockewit 11/.x., Schaitundig onder zoek van i van- de Westpunt mm Java nabij de Meeuweniaai [Natuurt. Tijdschr. v. N. I. Dl. VI, bl. 85—SS). \V. Mi Smit, Vervolg run het ondertoek naar steenkolen in de nabijheid der Meeuwenbaai (Natuurt. Tijdschr. t. N. I. Dl. VI, bl. 509—515). Aquasi Boachi, Onderzoek naar de kolen, ge vonden langs het strand der Meeuwenbaai (Na hmrk. Tijdschr. v. N. I. Dl. IX, bl. 40—52). G. J. Mulder, Rapport van een schcikundit/ onderzoek van kolen gevonden miii ie Steen wenliaiti (Xntuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. IX, bl. 343—348). Aquasi Boacui, Onderzoek naar hol aanwezen van steenkolen in het terrein aan de Tjiletoek baai, residentie Preanger-regcHfxi /ittpjjr,/, (j\«- r r*. Tijdschr. t. K. I. Dl. XI, bl. 461—464). ü. F. U. Huguenin, Onderzoek naar het aan wezen van steenkolen in hel terrein aan de Tjiletoekbaai (Natuurt. Tijdschr. v. N. I. Dl. XII, bl. 110—128). Cornets de Groot, Kolen en aardhars vit de Ommela/iflf// run Batavi» (Natuurt, Tijdschr. v. li. I. Dl. XVI, bl. 3SB v. . Steenkolen in Builenzorg (Natuurt. Tijthchr. v. .V. I. Dl. XVIII, bl. 449). Bruinkolen aan de grens van Batavia tn Bi (Natuurt. Tijdschr. v. N. I. Dl. IX, bl. 343). J. J. Altheek, Gedegen ijzer rtm Kutlne (Na tuurt. Tijdschr. v. N. I. Dl. XII, bl. 99—109). J. 11. Croocxewit Hzx., SehtUeundig onder zoek van ijzererts, voorkomende in de asdtlent residentie Kratcang (Natuurt. Tijthchr. V, N. I. Dl. V, bl. 219—224). A. J. I\ Jansen, Over het vooriovtM van kwik zilver in lieiiwk (Natuurt. Tijdschr. v. N. I. Dl. I, bl. 470—473). J. Hageman JCzn., Over goud op Java (Na tuurk. Tijdxchr. v . N. 1. Dl. 11, bl. 182 v.). P. J. MaIER, Bijdrage tot il, .in het goudbecallendf hut tand van Tjiluljap (Natuurt. Tijdschr. v. X. T. Dl. XVIII, bl. 370—409). J. H. CrOOCKEWIT HEN,, Scheikundig onrlrr zoek van zwavel van den Tangkoehan Prahae (Natuurk. Tijdschr. v. ff. I. Dl. V, bl. 472—474). C. F. E. Praetokius, Aardolie en aardwas op Jam [Indisch Magwij*. 2« Twaalftal, 1)1. 111, 1)1. 133—135). 11. J. 1)., Mica iiii'iiilji-iiiutccu- in Grissee (Inditch Magazijn. 2» Twaalftal, Dl. VI, bl. 166 v.). I). W. Rost van Tonkingen, Scheikundig on dertoet ww km aktintoert, gevondt solfatara van den Ooenong Wajang (Natuurt. Tijdtchr. v. N. I. Dl. I, bl. 137—155). P. J. Maier, Bergkristal van den Ooenong Pa rong Natuur!;. Tijdtekr. f. N. I. D1.1,b1.406). P. J. Maikk, Voorkomen van dubbehpauth in de Preonger-rggenlidufpen (Natuurk. Tijdtchr. v. N. I. Dl. 11, bl. 181). P. J. Maier, Scheikundig onderzoek xv», o/> Java voorkomc/u! obtidioan {Jtfaümrb. TydtcAr, v. If. I. Dl. VI, bl. 301—310). J. 11. Ceoockewii Hm, Scheikundig onderzoek vax Poit:zolanc-aarde, afkomstig van den berg Wcliran i/t Oost-Juva {Natuark. TijdscAr v. N. I. Dl. VIII, bl. 137—146). P. F. H. Frombehg, Kaoliu van den berg Broeboe (Naluurk. Tijr/nchr. v. N. I. Dl. XVI, bl. 63—67). J. Lastdrager, Analyse van de Arragoniel run Java (TijdscAr. v. N. I. Jaarg. 11, Dl. 11, bl. 226—228). G. J. Mulder, Sur la ccmpotidon de la lerre de la vallie empoaonmé» d<- Jura (liuüclin 4e* Sciences physiques et natur. en Neérlande, 1828, p. 175). * J. J. Altiieee, Eetbare aardsoorlen en geo phaqie (Natimrk. Tijdtchr. v. N. I. Dl. Xlll, bl. 83—100). Lesciienaui.t de la Touit, S/tr l'espice de lerre gif on mange a Java. Lettre a Mr. A. de lluui boldi (Humboldt's Tableaus de la Nature, traduit par J. B. B. Eïßiis. Paris. 1828. Vol. I, p. 200). Nota «iiitmit iii,i/io-xoo/-/ru in de residt'nlir Ban tam (Natuurt. Tijdtchr. v. N. f. Dl. XI, bl. 231—233). Over de jodium-fabriekatie op Java (Tijihchr. e. Mjri',-hrul iii N. 1. Dl. 11. Oorspronkelijke Bijdragen, 1)1. 898~.256). 11. DX liiiruN, Aanteekenimgtn om/re/i eenigt proeven met f/f WeUrantek» (rat ( Tifdsckr, r. Nijverheid in N. f. Dl. ]]. Oorspronkelijke Bijdragen, bl. 47—54). G. J. Mulder, Qebangant /ra ter, ttne joc boudtifdt waterêoort run V«detl<misch l ii<l>< • Rotterdam. 1845. B°. Th. Hoksfiki.d, Berifft uvn- rrue i/irt vaslr. lucht beziranyrrrle bfCMeel M ln'l regentschap Pi l ' rotan Tleentjan (VerhanM. r. h. Bat. Ge nootsch. Dl. VII). JA. 720
S. C. Kriel en J. Scott, Chymicale ontleding van het warme water, onder den naam van Tjipannus bekend (Ferhandd. v. h. Bat. Ge noottch. Dl. VIII). Sillemax, Ei/i Sec und Bach von Schwefel- Satire auf 'ler I mei Java (üilhehtii Annalen d. Plu/sik und d. physik. Chemie, IS2B, Bd. LXXÏII, S. 156). R. FjUUtmua, Chemische Untersnelnnig zireicr Mineraheatter dmr Tittel Java {Armalen d. C/tem, v.nd Pharmuc. 1843, Bd. XIV, S. 308—318). A. Waitz, Mine rule ir///,■re//- van Ja ca (Indisch Msgaiij*. 1« Twaalftal, Dl. 111, bl. 233—254, 323—329; 2 Twaalftal, Dl. I, bl. 211—2] 3). Esche, Ontdekking der minerale bronnen te Se lokaion (Indisch Magazijn, !■■ Twaalftal, Dl. IV, hl. 821—226). ('. Ij. Ui,i-mi;, Minerale weiwen van Tjipanmaê en TjiradJM {Indisch Magazijn. 2 Twaalftal, Dl. I, bl, 168—166). P. J. Maiee, (7/e/,i/.i,/ie analyse van het water vit de ar/e.sische put te Willetn I (Aviburawd) (Natuur- en Oeneeik. Archief v. N. I. Jaarg. I, bl. 290). P. Bleekee, lets over koolzmirhoudende bronnen op de landen Tjitat/am en Sawangan (Natuur en Cf/iees/,-. Archief v. N. I. Jaarg. I, bl. 145). Scheikundige xamenttéüing der minerale wateren te Selokatou (-\ ut mie- m Geneeik. Archief v. N. 1. Jaarg. I, bl. 149, 328, 617). Scheikundige zamendclling der Minerale valere,/ te Oebangan (Natuur- en Geneesk. Archief v. N. I. Jaarg. I, bl. 152, 333). Scheikundige zamcnxlellinij der Minerale Koteren te Patcong, Djattie Rongo en Singoriti (Na tuur- en Geneesk. Archief v. N. I. Jaarg. 1, bl. 336 v.). De mim,-ale itatereit te Tjipamias (Natuur-en Ge tuesi. Archief v. N. I. Jaarg. I, bl. 89, 165). Warme bronnen hij Tjiries (Natuur- en Geneesk. Archief v. N. I. Jaarg. 11, bl. 170). Minerale valeren op Madvra (Natuur- en Ge neesk. Archief v. N. I. Jaarg. 11, bl. 333). Jodi/im/iii/ti/e/id wnneraaUoater van Assinan (Na tuur- en Geneesk. Archief v. N. I. Jaarg. 11, bl. 656). Nog iets over het mineraalwater van Oebangan (Natuur- en Geneesk. Archief v. N: I. Jaarg. 11, bl. 694). P. J. Maier, Scheikundig onderzoek van mi /> Java voorkomende (Natuurt. Tijdtchr. v.N. /.D1.1,b1.33—01, 115—130, 282—289, 387—400; Dl. 11, bl. 41—50, 287—302, 524 v., 637—650; Dl. 111, bl. 33—38, 175—194, 461—476; Dl. IV, bl. 141—154, 399—414; Dl. V, bl. 481—480; Dl. VI, bl. 389—394; Dl. VII, bl. 150—157, 4GI—4GO ; Dl. IX, bl. 73—83, 123—130; Dl. XIV, bl. 87—9 G; Dl. XV, bl. 325—344; Dl. XXI, bl. 1—12; DL XXII, bl. 44—51, 12G—135). [NB. De twee of drie laatste analysen zijn gemaakt met medewerking van J. G. T. Bernelot Moens.] P. J. Maier, Orcr de joditunhoudende m bronnen van Java en de bereiding daaruit in het groot van jodium, (Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. V, bl. 2G4—209). Cornets de Groot en P. J. Maier, De mine rale bnnincii te Kedong- IFaroe, residentie Soe nilmja [Natuurk. Tijdschr. v. N. 1. Dl. I, bl. 473—475). J. J. Aliheer, Scheikundig onderzoek van mi nerrtlf wateren r.nn Jura [Natuurk. Tij. v. N. I. Dl. Vil, bl. 347—352; Dl. VIII, bl. 339—331; Dl. IX, bl. 457—490; Dl. X bl. 887—392; Dl. XI, bl. 217—220). D. W. Kost van Tonningen, Scheikundig on- Jrrzoek van minerale wateren van Java {Na fmrk. Tijdschr. v. N. I. Dl. VI, bl. 131—140- Dl. X, bl. 253—266). E. Kreyekberg, Sflieilcundig onderzoek vnn liet minerale icuter van Pudjil in de afdeeling Modjokerto {NaUaerk. Tijdschr. v. N I Dl 111, bl. 470). J. P. VAN itoUVEROY VAN NIEUWAAL, Schei kundig onderzoek van minerale wateren van het eiland Bawean (Nuluurk. Tijdschr v N. I. Dl. 111, bl. 609—612). Warme bron in hel dislrikl Sadjira, residentie Bantam {Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl X bl. 462). J. VAN VOLLENHOVEN Cll J. VAN Es, Over eeuige warme bronnen en over eetie solfatara op Java {Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl XIII, bl. 275—283). Jhr. H. C. van der Wijck, Opgutc der wanne en zoute brpnM* in ds residentie Preanger regentsekappen {Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. XIV, bl. 220—2^7). A. G. Veltman, Scheüamdig onderzoek eener heetê toslwtisrbron in lul. distri&t Tjongean, (//'(hu-lint/ Soemadang [Naiuvrk. Tijdschr. v. N. I. Dl. XV, bl. 172—176). D. EEKMA, Scheikundig onderzoek run In-/ wat» uit den put nnhij hel garnizoenshospitaal te Bjokjokarta {Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. XV, bl. 181—187). J. G. T. Bernelot Moenh, Minerale bron hij Krio in Bantam {Natuurk. Tijdschr. v. N I Dl. XVI, bl. 351). Jhr. 11. U. van der Wijck, Minerale bro JA. 46 721
ia de tendentie Sotrabaja {Satuurk. Ti/dschr. v. N. I. Dl. XVI, bl. S 5&-356). Minerale bron van 5i ia Patjilan {JSa tuurt Tijdtekr. e. ,\'. /. Dl. \VI, hl. 430 t.). A. ü. Vki.tm 1 . n, Scheikundig onderzoek vcm (toet ln'diiiraliif/i en ttu bronaftettel run /in weu,i {Natuur/e. JSjdtehr r. X. I. DL XVIII, 1)1. 417—422). Minerale ttaieten ia dé retideniie Omhang (Na tuiat. Tijdtchr. r. X. I. Dl. XX, bl. ( Jlv.); in Bi/iijitciiuix, Sotrakarta, Btdtenzorg, Tagal en. Patjilan (Aid. 1)1. 104—115); in Kediri en Djokjokarta (Aid. bl. 146, ll(i); in Pro iolimjo (Aid. bl. 166 v.); in. Satuavmg (Aid. bl. 173—177); i>> Madioen (Aid. bl. 193). D. liet, klimaat. P. L. Ox.ni:>*, lets over meteorologie (Tijdtfhr. v. N. I. Jaarg. IV, Dl. 1, bl. 866—288). J. Tromt, Segtndagen m het i'li'nlir Jlatavia (ƒ»• ditch Magazijn. 1 Twaalftal, DL 11, bl. 254). A. W.mz, Ptj/cArometer-iet Shma i en Ir 1/ | 1 idiseh Ma gazijn. 8« Twaalftal, 1)1. UI, bl. 209—211; Dl. IV, hl. 219—231). Buitengewoiu 'e Baiavia «h ><• Samarang i L 826 [Bijdragen tot ie Naüairk. Wetetueh. 1827. Dl. IJ, 1)1. X, rT. en Tndüeh Magazijn, -2 Twaalftal, Dl. 01, bl. 44—46). M hit, ici'ilir U U'uiiosobo 'itcA Magazijn. 2> Twaalftal, Dl. 111, bl. «). e, Vergelijking teaUMn allen U JU<; . r. .\. i. Jaatg. IX, Dl. 111, tabel). >el der hoeveelheid gtvalUn regen ojj • het eiland Java en te ])' Tapan (Tijdtchr. v. .\. I. Jaarg. X, bl. 87fi v. . '. gedurende fen October, November en December 1844 i-i Qeueetk. Jrchief t. .X. l. -.11, bl. L 79). Z., I: .!: .liica (Natuur- en <:■■• \. /. Jaarg. 11, bl, G l6). Regen het ',i v IM.J (Xuluur le. Ai-eliieJ v. N. I. J«u ■ I ti U. 698). 'in. 2" Twaalftal, Dl. M, bl. 95). ■ il verschillende 'm, 2e Twaalftal, Dl. 11. U. 58, 94, '.T,; Dl. m, hl. 74j DL VI, 1.1. 10S, 168—172, 17G). P. J. Maieu, I 'ükómtteh der mtarnemringen met den thermometer, pxi/ehromeler e» liarometer, gedaan te Weltevreden in 1846 (Natuurt. Tijdsein: 0. N. I. Dl. I, bl. 73—75); in 1847 (Aid. Dl. I, bl. 279—281); in. 1848 (Aid. Dl. 11, bl. 880—286). Waargenomen regendagen te Ba/aria van 1829 tol en mei 185Ü (iXa/u/iri: Tijihdir. v. N. I. Dl. 1, bl. 467—409). ll'ii'rk/'/nlii/e iniiir/ii),iiiii/<'ii ir Banjoeieangi ver rifft {Natmrk, Tijdsohr. v. N. I. Dl. 11, bl. 841— 846). I. I. (i. kuKvuNßEitG, Uitkomsten der icaarne miinjcii. uu t ilni thermometer, ptychronsfer m hytiui'tti- in LBs] gedaan te Simpang bij Sue rabaja (Natuuri. Tijtkchr, v. N. I. Dl. 111, bl. 340). 'ooit luchtïerxrhijiixrl, waargenomen te Tim bcnujanien {Natuwk. TifdtcAr. v. N. I. Dl. XI II, bl. 208). H. Zoi.LIXGEK, Over liet aantal oinrerlrr- en regeintaiji ii op Java (Natiutrk. Tijdschr. v. .\. I. Dl. Xlli, bl. L»is—L'li4). 11. /,oi. i.i.nc.kk, Meleoroloi/ixrlie iraaniemi'ngen ge (/i/au te Rogodjaajri in Buajoeteangi { VtUuurk- V. I. DL XVi.ll, bL427—435)- K. ï. 1 1 < > i . i . i .. üeteoroloffitche icaarntmiitgeit ver rigi te Tjikadjang, regentichap Bandotuf, »/> ■■ hoogte rihi 3,845 lli'iiihiiiilsrlic roeten Loven de zee (Naiuwrk. Tijdsckr. v. N. I. Dl. X\ UI, bl i:«>). T. Arkik.ns, Opgave van gevallen regen te /'"■ taakaitan, residentie \fadura, volgen* zelf „ii"le,- i NaUmrk, Tydtehr, v. .\. I. Dl. X \ 111, 1)1. 487—440). * M, 11. .lanm s. Over meteorologücte teaer tingen in NederlandtcA Imiie (Natuurk, Ti/i/.sr/,,: v. N. I. Dl. XIII, bl. 101—131). E. De planten. Mi. .1. ('. M. EUSSBICAGHBB, Snaiiüijst der ten dir gevonden worden op het eiland Jam, met (Ir bruhrijriiii/ leniger iiieiurr i/r -doekt** en norten. Bataria. 1780—1782. '■*, Stukken. I. ï. Nobohha, Relatio Javanen»»* l iterfaetion» utqut in Bandong recognitam* {VerkanM. v. //. Bat. OenooUck. 1)1. V). \\'imii'.i:kc, Flontla Javanica. Upaal. 1825. 4- Til. lliiKM 111.11, J. J. BXKITEII (Ml 11', ülintt 1 -, Plantae Javanieat rariore» descriplae el btu iUuttratat. Lond. 1888—18*0. 8 Vol. f 'l'n. Iloii.srn.i.n, Au *"tiii on the Oopi VoUon-tree of Javë {Ferkandd. r. h. Bt» Gcnoolsch. Dl. Vlij. JA. 722
Th. lliihskii.i.n, Beschrijving run den Qdtipboom (Ferhandd. >\ /,. Bat. Oenobtsch. 1)1. VII). Th. Horsfield, Short account oj the medicinal plant) of -luru (Vrrhihiiltl. v. h. Bat. 6e ch. Dl. VIII). J. K. Hasskarl, Catalogus oto. Zie bl. 511, 1 kol. * (Kritiek biervan door 11. Zolldtöbb in hei Natuur- m ffenmsk. Archief v. N. I. Jaaxg. I, bl. 303 vt.) J. K. Hasskakl, AdminislratioHCs de plan lis qtdbusdatn Jasanicis HonmulUsque ■lu imnii■■/.«, koud rit* cepüli», e < 'dialogo WorH Bogoriensu txcerptae \ Tijdtchr.v.Nahmrl. GeschUd. en Phyêiol. Dl. XI). J. K. Eabskakl, Aanteekeninge* over kei uut door de bewoner» run Java aan eenigt planten run. dat eiland toegeschreven. Amsi. 1845. B°. J. K. Hasskabl, Waarnemingen uit 't Ifindt plaa ttntvin te Btdtemorg (Tijdsehr. r. .Y. I. Jaarg. 111, Dl. 11, bl. .110—153; vergel, bl. 2G3 v.). J, K. 1 1 as.sk \ui., ïïeliia, i. observationes bota mam wi lliui'i Botanico Bogm isibv» Vebr. uil Julizm L 856, Pugillus 1. (Naiwrk, Tyitchr. v. Jf. I. Dl. X," bl. 1—252); Pu gülug 11. (Acta Societatii Scientianm Indo rlandicae, Vol. I). •I. K. llasskahi., Plantarum genera et species novae aut reformaUu Javeiuet I Flora oder All geiaeine Botanisch* Zeiiung, LB4B. Beiblatter, 8. 1— ■>(>). •'• K. llasmcaiu., Leffuminamnm juammdum ■I urrusi hm descriptiones novae out unendatae [Flora oder dllgeneine Botanücher Zeit/ung, L 843. BfibKtter, bl. 57—114). •'. K. li\,,i Lm, de Tüicibvs (Acta Socieiatis ScUntiamm Tndo-Neerlandieae, Vol. 1). '■ K. Bassxasl, Papilionarearvm quarundum ■luruiticiiruin descripliones accuratioret tuur- m Oeneetk. Archief v. N. l. Jaarg. 11, bl. 58, LBB, 341). •'■ K. llannkuu,, Kort berigt run «enige waar tingen aangaande ie verhoogde warmte der ideën, gedaan n/i Java (Tijdiehr, v. Natimrl. Geschied, en Phyêiol. Dl. V, bl. 250). •'■ K. EUssKABL, Paiot Kidang {Tijdschr. r. *■- /• Jaarg. IV, DL I, bl. 127); Püat (Aid. bl. 816). **■ Ij- J'i.l'Mk, Haamlijst run Oost-Indische en bepaaldelijk Javaamche gewassen, welke len behoeve van de Koninklijke Nederlandêehe Maatschappij tot aanmoediging run den tuin | '"'m" aangekweekt worde». 1844. B°. ■ •"• Bli ■ , Smw plantarum Java- Vova Acta Acad. Nat. Ouriot. Vol. XVII, l. I, 1883, p. OU). C. L. Blume, Miquitia, hemm genus planton* Jamtnicanm [Bulletin des Sciences physiques et naturelles en Neérlaude, 1838, p. 93). C. L. Bv KB, Bijdrage tot de kennis onzer Ja wuuuch» eiken [Verhandel, v. //. Jj,it. Ge nootsch. Dl. IX.) C. L. Blume, Beschrijving van eenige gewassen waargenomen op een logt naar den Bal.ii/,- la. 1822 [Ferhandd, r. h. Bal. Genootsch. Dl. IX). C. L. Blume, De Paima op Noesa Kambangan [Indiich Magazijn. '■>■ Twaalftal, Dl. 11, bl 179—214). ('. L. Hu mk en ï. L. F. Nees ab Eskhbück, Fungi Javaniei [Nova Aela Aeai. Nat. Curios Dl. XIII, St. 1, p. 9). C. G. et ï. L. F. Nees ab Esenbeck, De Polypero Pitaeiapani, singvlari Fungorum Javanicorum specie {Nova Aria Acud Vut Curio*. Vol. -XIII, I. I, p. 1). C. G. Nees ab Esenmok, Pügiütu planiana» (ogamicarum Javat [Nota Acta Acad. Nat. Curios. Vol. KI). C. G. Nees ab Esbhbïcx, lh, mieae (Nova Acht Acad. Nat. '>,■», Vol. Ml, P. I, p. LB] ei Supplement, p. 109).. Fa, .11 \<;m'. ii v, Physiognomie run ilr Vlorader toppen van Javasche bergen, benevens planten beschrijvingen [Naheur- en Qeneesk. Archief v. N. I. Jaarg. 11, bl. 20 w.). Ku. .li \(,nrn\, Diagnoses etadtmbrationesslir pittm nonnullar m vel i«m satis cogni tarum Flora» Javanieae (Natuur- en Geneesi. Archief v. S. T. Jaarg. 11, bl. 84 vv.). Ik. .1 i m.iii iij., Praemssa in Floram cryptoga micfii.i Javae intmlae • I 'erhandd, r.' h. Bat. Qenootsc». Dl. XVII). Kit. ,li st.in iin, I 'In-r i/ii' Javanuche lia/miopho na deta Acad, Vat Gwww. VoL XI). Kil Ji m.ihiin, Nova genera ei ilanta riim Florae Javae i Tijdschr. v. Natuurt. Ge tchied. en Phydol. Dl. VII). Dr. 11. If. Göphbkt, /)/'■ Tertiarflora r/n- Intel Jota noch den "Bnidechungen des Hem Jung huhn. 's ll a-c "1854. B°. 11. Zollihgee, Benige bijdragen lui dr natuur lijk ■ tuur \. /. Jaarg. 11, bl. 553). 11. Zoixikgeb, Over dr Bottlera-soorten vanden boiattuichen imn Ir Buitemorg {Acta Societatis Scieniianm tndo-Neerlandieae, Vol. 1). Qottsche, üusconm ffepafieor* fatanetues {Natuurt. Tijdschr. r. N. I. Dl. !\. 1,1. 673—676 . 11 kit, Specie* ttehe»im Jananenaium m.me col leetionit EoMngerianoe (Natuurk. Tijdtchr. v Y. /. Dl. V!,' hl. 111—144). JA. 40* 723
C. M. van dek Sande Lacoste, Novae species hepaticarvm ex insvla Java {Natuurt. Tijdtckr. v. N. I. Dl. X, bl. 393—396). F. A. W. Miqdei., Voorloopig bcrigt van eene nittaM Wolffia (Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. X, bl. 399—402). W. 11. de Vriese, De Waringing van Java {TuMouw-Flora van Nederland en zijne over teeschs bezittingen, 1852, bl. 143—150). AV r . H. DE Yisikm:, Serifft aangaande een on langs uit Java ontvangen (j/n/s ( ircinalit, gekweekt en thans bloeijende in den kruidt/tin te Am-sterdam. Amsterdam. 1842. B°. J. E. Tkysmann, Eenige aanleekeningen omtrent de Cycas Cireinali* L. {Natuurt. Tijdschr. v. N. I. Dl. I, bl. 109—114). J. E. Teïsmakn, Nadere bijdrage lot de kennis vnn de voorlteling van Bqffleiia Arnoldii (Na tuur/.-. Tijdschr. v. N. I. Dl. XII, bl. 277—281). * J. E. Teysmakn, Nieuwe plantensoorten in 's limds jiliintriiluin ie JSuitcnzorg (Natmirk. Tijdtckr. v. N. I. Dl. 11, bl. 303—310; Dl. 111, bl. 326—332; Dl. IV, bl. 487—494 [orchidcën]). J. E. Teysmann, leU over de Wïdjqjo Koesoemo, Puonia St/lvestris (Natvurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. IX, bl. 349—356). J. E. Tkysmann en S. BixjsKxdijk, Over nut ■nee soort van Bqfietia [Rafflesia Rochus senii] {Natuurt. Tijdschr. v. N. I. Dl. I, bl. 425—439; Dl. 11, bl. 651—655). VüiretteU uit brieven van Dr. Kkkyenberg op Java [Tuinbouw-Flora van Nedcrluml tn tijnt rzeesehe bezitt. 1855, bl. 62—64, 98—100;. * Het vmeiimandje van Juni qf VeriaaeUMg van df voornaamste vruckten der Inditehe genetten, naar de natuur geteekcnd door .1. Schnell. 1« Aflev. (3 platen in piano) 's Gravenbage. 1848. B°. [Meer is niet verschenen.] * Korte beschrijving van eenige in Oottlndiëvoor tomende vrucUe» {Mededeelingen van icei/r hei /. /, ndriinggenoolsc/i. Dl. I, bl. 366—376). * Natur- ttnd Kuiturgetchiehilichet Ober den Pi lUhitAmUmd, 1861, N°. 12, S. 282—286). lets over het nul der Pisang-Alas (Tijdtehr. v. N. I. Jaarg. IX, Dl. UU, bl. 375—377). Leschesaui.t de la Tour, MémoiresurUSiryeh nns Til-,' l - 1 et l'.tnlinris Toxicaria, plantte ma {AnnaUi du Mutée ,!'//: veile, Vol. Ml, ~. 469). Ma 1 !ik, Ueber da» Upai-Giïft (Wamhkb nnd Gx&nfê Journal, Th. IX, B. 488). G. J. .Mrun.K. Jnaljfte de Püjpat Anüar{Bul letin de* Science» phgtiqnet et naturelles en lande, 1838, p. 49). E. A. Forsten, De cedrela febrifuga. Lugdu num Batavorum. 1836. 4°. Kin ra Lawmiff, reusachtige boom op Noesa Kambangan (Inditch Magazijn. 2« Twaalftal, Dl. VI, bl. 160—164). D., De papierhoorn, Javaansrh Oloegoe en Gon dong (Indisch Magazijn. % Twaalftal, Dl. VI, bl. ] 74—176). Vanieljevanden Snlak [wilde] {Natuurk. Tijdschr. v. N. I. 1)1. XVI, bl. 34<J). D. W. Eost van Tonningen, Over het schei kundig onderzoeken van Javaansche planten (Naluurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. 111, bl. 851—859). F. De Dieren. • Th. lloesiiei.i), Zoölogical rtsearehes in Java and the neighbavriug ix/ands. Loiidon. 1826. \\'. von Rapp, Anatomische Uniersvchungen iïber dax Javaitiichen MouAutttür (Ekicjison's Ar rliir für Nuturgesch. 184-3, N°. 1, S. 49—54). Til. IIoKSFIELD, Syati'matical arrangement of hirds from Java {Liinmeini Tra*sactio*t, Vol. XIII, p. 133; vergel. Férussac's Bulletin, 1824, p. 378 en Oken's his, 1825, p. 1053). A. Bemstein, Bijdrage lot de nadere henuis run het geslacht Colloealia {Aeta Socielatis Scientiarum Jndo-Xerrlandicae, Vol. II). De eetbare vogelnes/n/ ra/t Java (de Qlobe voor 1842, Dl. V, bl. 232). E. Home, Somt account of the nests of the Jara si>-tt//(,ic aiid of the glands /hal secrele the „me/lx af vhich tlicij are con/posed (PAiloso phical Trantactiotu, 1817, p. 332). J. J. AI.THEER, Oier den oorsprong der eetbare vogelnes/jex {Natuurk, Tijdschr. v. iV. /. Dl. VII, bl. 490—493). 13oie, Lettre a M. Wagler sur quelguu oiseaux el replilcs de l'ile de Java (/sis, Torn. XX, 1827, p. 724). UitfrekuU uit brieven van Kuiii, en van Has selt over de Javaaiisehr rcptiliïn (Algemeeiie Konst- en Letterbode voor 1822). ]'. Hlkkker, Opsomming der bekende reptilio Java (Naluurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. XIV, bl. 235—244;. Reptiliën van Jmiarawa Natuurk. Tijdtekr. v. N. I. Dl. XVI, bl. 230 v.); van. Wonosobo Aid. Dl. XVI, bl. 301 v., 814); mm Oost- Jura (Aid. DL XVI, bl. 310—314); 90* Ngairi (Aid. Dl, Wl, bl. 358 v.); van Anjer (Aid. Dl. XVI, bl. 423 en Dl. XX, bl. JIOv.). A. Sebashan, Benige iniiirnemiiiyeii bij het ont leden ran den Oecio van Java ( Bydragen tot de Naluurk. Wetcnseh. DL IV, 1829, bl. 167). JA. 724
P. Bleeker, Visschen van Java en Madur (Ferhandd. v. h. Bat. Oeiwotsch. Dl. XXI, 1« Gedeelte, XXII, XXIII; Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. I, bl. 93 tt., 98 vv.; Dl. 11, bl. 71 v.; Dl. IV, bl. 155 vv., 426 v., 451 vv.; Dl. V, bl. 543 v.; Dl. VI, bl. 191 vv., 375, 542; Dl. VII, bl. 309 vv., 415 vv.; Dl. VIII, bl. 344; Dl. IX, bl. 391 vv.; Dl. XI, bl. 81 vv.; Dl. XIII, bl. 323 vv., 475 vv.; Dl. XIV, bl. 244 v.; DL XV, bl. 159 vv., 169 vv.; Dl. XVI, bl. 357, 406 vv., 424 v.; Dl. XVIII, bl. 351 vv.; Dl. XX, bl. 93, 203 v., 241). P. Bleeker, Enumeratio specierum piscium Ja vanensium hucusque cognitarum [1,039 soorten] {Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. XV, bl. 359—456). Uittreksel uit een brief van van Hasselt aan Temminck over de visschen van Java {Alge meene Kmist- en Letterbode voor 1823). J. A. Soulosser, Au account of a fsh frmn Balavia called Jaculator {P/dlosophical Tram actions, Vol. LI, p. 89; Vol. LVI, p. 186). Uittreksels uil brieven van van Hasselt wet </■■ Javaansche Mollusken {Algemeene Konsl- en Letterbode voor 1824). Opsomming der bekende land- en zoehoater weekdieren van Java {Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. I, bl. 141—150). H. Zolliïjger, Over eenige nieuwe land- en zoet wuter-molluxkeii van Java {Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. XVIII, bl. 423—426). A. Mousson, Die Land- und Süiswaster-Molltu ken von Java, nach den Sendtmgen iet Hem Seminardirektori Zollinger. Zürich. 1849. P. Blekkkm, récherches sur les cnstacês de Pinde Archipélagique (Acta Societatis Scie/i -lutruin Indo-Neerlandicae, Vol. II). W. S. Macleay, Annvlosa Javanica, or an at tempt io illuslrate the natural affiniües and analogies of the insects, collecled in Java by Th. Uorsfield. London. 1825. I- S. van dek Linden, Essai sur les insect/w de Java et des iles voièine», l" Munioirc. Ci cindélites. Bruxelles. 1829. •• Lastdjiager, De Andolin [een Javaansche kever] {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. 11, Dl. 11, bl. 224 v.). C. L. Doleschall, Bijdragen tot de kennis der diplerologis/hc Fauna van Nederlandsch Indïé {Natuurk. Tydtchr. v. N. I. Dl. X, bl. 403—414; Dl. XIV, bl. 377—418; Dl. XVII, bl. 73—128). C- L. Doleschall, lets over Mygalc Javanica [eene soort v;m spin] {Natuurk. Tijdschr. v. #■ I. Dl. XII, bl. 507). * C. L. Doleschall, Bijdrage tot de hennü der Arachniden van den huUsehen Archipel (Natuur/e. Tijdschr. v. N. I. Dl. XIII bl 399—434). C. L. Doleschall, lets over de aan den indigo homo schadelijke dieren {Natuurt. Tijdtchr v N. I. Dl. XII, bl. 282—290). Pualwormen uit het drooge dok te Soerabaja {Na tuurt. Tijdschr. v. N. I. Dl. XVI, bl. 13—15). C. Scheltema, Stoeterijen in het regentschap Puti {Indisch Magazijn. 2« Twaalftal, Dl. 111, bl. 164—100). Ziekte der karbouicc/i {Indisch Archief, Dl. IV, bl. 71 vv.). F. Jungiiuhn, Ocer de fossiele zoogdierbeenderen te Patihajam, residentie Djapara {Natuurt Tijdschr. v. N. I. Dl. XIV, bl. 215—219).' Fossiele zoogdierbeenderen van Ketoegeoen, resi dentie Madioen {Natuurk. Tijdschr v N I Dl. XVI, bl. 70 v.). G. De men se hen. * P. Bleeker, Afmetingen van schedels van in boorlingen van Java, Sumalra, Nias, Borneo, enz. {Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. II bl 498—520). * J. W. E. Arndt, Afmetingen van schedels ■run inboorlingen van Java, Celelies en Am /mina {Natmtrk. Tijdschr. . v. N. I Dl VI bl. 215—222). Javanen met staarten {Tijdschr. v. N. I Jaanc IV, Dl. I, bl. 409—411). Sterfte onder de menschen op Java {Indisch Ma gozijn. 2" Twaalftal, Dl. J, bl. 51—56). * Geri/ir/i' sterfte onder Europeanen van rijper leeftijd in heete gewesten {Indisch Magazijn 2» Twaalftal, Dl. VI, bl. 123—125). EI. J. DoMIs, Zes en veertig dagen levend in een, graf! {Indisch Magazijn. 2" Twaalftal, Dl VI, bl. 142—147). H. Geneeskunde. Fr. Jukghvhn, De gematigde en koude streken van Java, met de aldaar voorkoincnde warme bronnen, wit een natuur-, aardrijks- en genees kundig oogpunt beschouwd, als stellende een middel daar ter voorkoming en genezing van ziekten, waaraan Europeanen, ten gevolge van hun lang verblijf in heete luchtttreken, gewoon lijk lijden {Tijdsch v. N. I. Jaars. IV, Dl. 11, bl. 81—122). liadim-igling voor reconvalescenten [Sclokaton] {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. IV, Dl. 11, bl. 123—127). JA. 725
M. Mandt, Tojiographisch-Geneeskundig verslag over de vallei van Platoengan, derieleer rale wateren en badclablissemeut [Sclokaton] {Natuur- en Geneesk. Archief v. JV. /. Jaiirir. 11, bl. 277, 326 en 034). Berigim betreffende het had-établissement te Se lokalon {Natuur- en Gcneeslc. Archief v. N. I. .laarg. I, bl. 487, 632; Jaarg. 11, bl. 174, 336, 555, 706). A. J. D. Steenstra Toüssaint, Het reconvales centen-gesticht te Oenarang (Tijdtckr. il. I <v eeniging tot bevord. d. Geneest. Wetensch. in N. I. Jaarg. 1851, bl. 47—60, 132—111). De minerale bron te Gadok (Tijdtchr. il. Ver eeniging lot bevord. d. Genees!:. Wetensch, in N. I. Jaarg. 1861, bl. 63—69). M. J. E. Muller, Elcctro-mugnetismvs ah ge neesmiddel aangewend in liet ijroot militair hos pitaal te Butiiriii {Natuur- M Ocneesk. Ar chief v. N. I. Jaarg. 11, bl. 826). J. van der Steege, Bericht nvjifiis den aart der Mndtrtiekte te Batavia en hoe ven* met de inenting dcrzelve alhin- gnorderd is {Verhandd. v. h. Bat. Genootsch. 1)1. 1, bl. 71—82). lets over de Batuviasche koorls (Ned. Hermes, Jaarg. 1527, N". 1, bl. 52—69). J. d'Engelbkonner, Proeve eener beschrijving der te Batavia voorkomende moeratkoortun, ge woonlijk Bataviascke koortsen genaamd {Na tuur- en Geneex/r. Archief v. j\'. 1. Jaarg. 11, bl. 391 vv., 648 vv.). P. Bljjeker, Bijdrage lof de medische topogra phie van Batavia {Tijdschr. v. N. I. Jaarg. V, 1)1. 11, bl. 281—332, 640, 658; Jaarg. VI, Dl. I, bl. 451 — 178; Dl. 11, bl. 97—140; Dl. IV, bl. 272—311; Jaarg. yil, Dl. 111, bl. 381—418; Jaarg. VIII, Dl. 11, bl. 445_506). (Deze medische topograplne komt ook voor in de beide eerste Jaarg; (1844 en 1845) van bet Natuur- m Qe neesk. Archief en in Fransche rertaling in den Momteur des Inde*, 1846—47, p. 11—17,103—111; 1847—48, p. 97—110, 166—174, 205—216, 259—305.) M. J. E. .Mi li.l u, Geneeskundige topographie va» [Tydschr. v. N. I. Jaar!:. \ 'II, Dl. 111, bl. 314—380; Jaarg. VIII, Dl. I, bl. 327—347; Dl. 11, bl. 507—533). lets over de ongezondheid van hel eiland Onrust (Natuur-en Geneesk. Archief v. N. 1. Jaarg. I, bl. 486 vv. . F. A. C. Waitz, Praktische waarnemingen over eenige Javaansche geneesmiddelen. Amsterdam. 1829. B°. ï\ Bleeker, Bijdrage tot tic kennis der genees en artsenijmengkunde onder de Chinezen inliet algemeen en ouder die te Balaria in het bij zonder {Natuur- en Oeneesk. Archief v. N. I. Jaarg. 1, bl. 257 w.). P. Kit, lets over de verloskunde, onder de ~ deri {Natuur- en Oeneesk. Archief v. N. I. Jaarsc. IJ, bl. 317 vt.). W. Bosch, Militaire summier ziekenrapporten over Java <•,/. Mm/urn van In I jaar 1816. Ba tavia. ISSO. — Item mm L 847. 2 Stukken, llatavia. ISSI. * P. Bleeker, Fragmenten voor eene genees kundige ttuüstiek van hel leger in .' landsch Oost Indü [Natuur- en Oeneesk. Ar chief r. ,V. /. Jaarg. 1, bl. 140 vv., 274 w.). C. Swaving, De invlued van Java't klimaat o/i i/e,/ gezonden Europeaan < „ gezondheidsregeün voor den meute aangekomene i Indisch Archief, 1)1. 1, bl. 161—180). Gezondheid of ongezondheid van Batavia {Indiid Magazijn. \< Twaalftal, Dl. IV, bl. 314—321). C. L. Bll'.mi:, ïnlandiche geneesmiddelen legen diarrheên {Indisch Magazijn. %■■ Twaalftal, Dl. 11, bl. 116—118). I). W. Kost van Tonningen, lets over den teleöen- e,< soerenbaèt {Natuurk. Tijdschr. v. N. I. Dl. 1, bl. 290—894). P. ï. H. F-ROMBEKG, Verslag over een chemisch onderzoek van den loerenbast {Natttürk. Tijdschr. v. X. I. Dl. Wil, bl. :U7—347). G. Wassink, Enumeratio plantanm in horto ho la uva notocomiali Bataviensi cultarvm {\a- In/irk. Tijdschr. v. N. I. Dl. 11, bl. 656— (JGI). XXII. Kaart,:,.. T. S. Huti.ks, Curie de Mede Jam. Bruzelles. 1832. Et&bliwsemeni Géographique. (Kopy van do kaart in dvn Alias van II \lll M, Hisiory of Java, i C. W. M. VAN DE VehjE, Kaart eau hel eiland Java, Ie tomen gesteld uit officiële brom Bladen. 1815; benevens Toelichtende at kenini/in l/e/itujrendt hij de kaart run dart. Leydcn. 1847. kl. B°. J. Hageman JCzn., Tereglwijzend» aanmer kingen op de kaart run C. ll'. .1/. nin de' l'eide {Induch Archief, 1)1. 1, bl. 227—255). A. B. Cohen Stuart, lets over de «<'/'■ 'hingen van den Weer J, ïïagemart &&■ {Indisch Archief, Dl. I, bl. (i:2ü—o32). I. Ml.]. \ 11 . 1 . UK ('\i;mii:k, Carle de l'i'le * Java. 1817 (Ook opgenomen in den Moltf te/tr des Tndes). Li Clercq, Kaart van Java en Madura, °P JA. 726
steen gebragt door A. J. Bogacrls. Breda, 1850. 2 Bladen. Pb. Ji n<. 11 in N, Kaart van Jura <>p de schaal van 1 : 350,000. 1856. Kaart van het eiland Java uit de nieuwste hm,i iici tamengetteld. Amsterdam. 1855. Verdei kaarten van Java in de Attesten ■Cllll FjIIJLINK, KUÏI'ER, JiiGEK, ill deil ./-'/- hrlandwh India van Pijn- ArrEL enz., en vun tedere residentie van Java afzonderlijk in Mki.viu, van Caun- Me's .Ilias rail .\ederlandsrli. Indië, J. DE Hosa, Kaar/, voorstellende dr hui:eu, pu blieke gebouwen-, citadel, het militaire lompe ment, Walerlooplein, de Vrijmetxclaarsloge, lo gementen, enz. staande op Rijswijk, Noordurijk, Weltevreden, hel KomAgtplein, Molenclüi e. a. bij Batavia. (Zonder jaartal.) J. dk Rosa, Kaart raii /la/aria en omstreken, met inbegrip van de reede en omliggende eilan den, schaal 1:12,500. 9 Bladen. 'sGmv.. ISGO. Java (Eigenlijk-), naam van het ooste lijk gedeelte van het eiland Java, palende ten Noorden aan de zee van Java en de straat van Madura, ten Westen aan de Soenda-landen, ten Zuiden aan de Indische zee en ten Oosten aan de straal, van Bali. Java (G-root-), naam, welken men wel eens geeft aan het eiland Java, ter onder scheiding van het eiland Bali, dat ook Klein Java heet. Java (Klein-), naam, welken men wel eens geeft aan bet eiland Bali. Zie: Bali. Java (Moewara-), cene der mondingen van de rivier Mahakkam, aan Borneo's Oost kust. De geul, waarmede men haar binnen komt, is ondiep, daar er bij eb slechts 1 vadem staat en bij vloed l 5 Java Westelijk), naam, dien het westelijke gedeelte van Java draagt, namelijk de reeiden tié'n Bantam, Batavia, Preanger Regentschap pen, Cheribon, Buitenzorg en Krawang. De inboorlingen noemen het de Soenda-landen of -distrikten, daar dit gedeelte door Soendanezen bewoond is. Met de nabijgelegen eilanden be slaat het eenc oppervlakte van v ii vierkante geographische mijlen. Java (Zee van-) of Java-zee, ook wel eens Soenda-7.ec genoemd. Dit is het wa ter dat ten Zuiden van Celebes en Bonieo en ten Noorden van Java ligt. Zij Btaat zuid waarts door de straal Bali en de Btraat Soenda, door welke laatste /.ij zeer sterk stroomt, in verband niet de Indische zee; noord-westwaarts door de straat Banka met de straat van Ma lakka, noordwaarts door do straten Gaspar en Karimata met de zee vau Karimata en oost waarts onmiddellijk met de zee vau Florcs. Het water uit de Java-zec, op de hoogte van Clieribon, ver van de kust, is door den lieer J. P. Maieb, scheikundig onderzocht. Volgens dien lieer is het zonder reuk, van walgelijk biiUT-zoutaclitigeü smaak, volkomen helder en kleurloos, wanneer het in een drink glas gezien wordt, liet resultaat zijner analyse is, dat : 100 grni. zeewater bevatten grm.: cliloorsodium 2,44087 , magnium 0,48869 zwavelzure potassa 0,00388 , soda 0,20338 , kalkaarde. . . . 0,21392 broommagnium sporen organische zelfstandigheid. . „ phosphorzure kalkaarde. . . ? Javaansch Gelukseiland , zie: Am sterdam. Java-Hoofd, hoek op Java, aan de West kust der residentie Bantam, op 6° 46' 40" Z. Br. Eu 105° 13' 15" O. L., volgens Mcl- VILL VAN ('Mf.NI'.KK. Java's Heil, zie: Ontong Djawa,kaap. Java's Westhoek, zie: Java-Hoofd. Java's Zuidhoek, Zuid-Oostpunt van Java op 8° 46' 30" Z. Br. Jawaï, rivier iv Borneo's Westerafdeeling, distrikt Melawi, op den regteroever der Melawi. Jawar, riviertje op Sumatra, residentie Palembang, aan den linkeroever der Moesi. Jawie Jawie, eiland bij Sumatra's West kust, in de Indische zee, tot de Banjak-eilanden behooremlc. Het is bet eenige eiland der groep, dat niet aan het Gouvernement behoort. Het staat onder Taroemon. Jawie Jawie, dorp op Sumatra, residentie Tapanoeli, aan het Westerstrand van de afflee ling Naial. Jawoesoe, dorp op het Zuid-Wester-ciland Kisscr, residentie Bauda, met 350 inwoners (1852). Jebo, dorp op het eiland Banka, in het Noord-Westen van het distrikt Jebocs. Jebo, dorp op Java, residentie Samanintr, regentschap Cendal, distrikt Troeko. Jeboes of Djeboes, distrikt op het eiland Bank», op de Noord-Westkust. Het grenst ten Noorden en Westen aan de zee, ten Oosten aan da Klabat-baai, terwijl de rivier Kampa zijne zuidelijke grensscheiding van Muntok \ print, Het bestaat uit 3 afdeelingen, namelijk JA—JE. 727
Jeboes, Klabat en Soengei Boeloe, en bevat 25 dorpen met 28 tinmijnen, diejaarlijksp. m. 5,000 ii 0,000 pikols tin opleveren. Er zijn 3,382 in woners, als: 1,182 Bankanezen, 686 Malcijers en 1,514 Chinezen. Het bestuur is in handen van eenen Administrateur, die belast is met het beheer der tinmijuen en het civiel gezag uit oefent. Aan het hoofd der Chinezen van dit distrikt staat een Luitenant-Chinecs, terwijl voor het inlandsche bestuur een inlandsen Hoofd is aangesteld. Het is zeer boschrijk en bevat veel hout, geschikt voor meubelen. De afdeeling Jeboes telt 15 dorpen, bewoond door 1,941 zielen, als: 657 Bankanezen, 452 Maleijers en 805 Chinezen. De hoofdplaats van het distrikt draagt den zelfden naam en is gelegen in zijn weste lijk gedeelte, aan eenen arm der rivier Kampa, op 12 palen van Muntok. Hier woont de Europesche Administrateur. Er is eene redoute, bezet met 30 man infanterie. Er wonen voorts 167 Maleijers en 156 Chinezen. Jeboes wordt voor de gezondste plaats van het eiland ge houden. De weg, die van Muntok naar deze plaats leidt, is zeer mocijelijk, daar men eene bergketen, de westelijke helling van den berg Pandjang en ecnige ravijnen moet passeren. De bodem van de baai van Jeboes bestaat hoofdzakelijk uit slijk; de diepte is afwisselend van 8 tot 3 vademen. In de Oostmoeson lig gen de schepen hier veilig. Jedan, een der Aroe-eilanden, residentie Banda, bezuiden Warialaöe, op 5" 30' Z. Br. Het is onbewoond. Jedang, dorp op Java, residentie en regent schap Samarang, distrikt Scroudol. Jedong, dorp op Java, residentie Soerabaja, regentschap Modjo Kerto. Je-ef, eiland bij de Oostkust van Gilolo, in den Molukschcn Archipel. Het staat onder den Sultan van Tidore. Jegin, vier eilanden in den Wagcoc-Misool- Arcliipel, ten "Westen van Nieuw-Guinca. Zij staan onder Salwati. Jehoe, eiland in den Molukschcn Archipel, bij de Westkust van het oostelijke schiereiland van Gilolo. Het staat onder den Sultan van Tidore. Jejawie, dorp op Java, residentie Pasoe roewan, regentschap en distrikt Bangil. Men vindt er eenige oudheden, waaronder een ver vallen tempel. Jekatan, dorp in Borneo's Zuid- en Oos terafdeeling, distrikt Kahajan Oeloc, met 50 inwonen (1853). Joklak, dorp op Java, residentie Bantam, op do noordelijke grens van het regentschap Pandeglang. Jekoeloe, rivier en dorp op Java, resi dentie Japara, regentschap Koedoes. De rivier is 30 voeten breed. In het dorp Jekoeloe is een poststation. Jelak, kreek op Java, residentie Pasoeroe wan, regentschap Bangil. Jelangata, vlek op Celebes' Noordkust, residentie Manado, rijkje Limbotto. Er ligt eene goudmijn van dien naam. Jelay, rivier in Borneo's Westerafdecling, rijk Matan. Hier woont het grootste aantal Dajaks bij elkander, namelijk 2,000. Zij zoe ken vooral eetbare vogelnestjes en bewerken veel ijzer, dat, onder den naam van staal van Matan, naar de noord-westelijke landstreken van Borneo, en inzonderheid naar Pontianak wordt uitgevoerd. Jelegong, dorp op Java, residentie Prcan ger Regentschappen, afdeeling Bandong, distrikt Timbanganten. Jelegong, dorp op Java, residentie Djok djokarta, afdeeling Mataram Koeion, distrikt Sentoio. Jelinitti, dorp op het Zuid-Wester-eiland Wetter, residentie Banda, met 250 inwoners (1852). Jeloe, rivier en dorp op het Sandelhout eiland. De rivier neemt haren oorsprong in het Tafelland en vloeit in zee. Jeloetong, dorp op het eiland Bauka, dist rikt Soengci Slan. Jelok, dorp op Java, residentie Djokdjo karta, afdeeling Ooenong Kidool, in het Oos ten van hel distriki Semanoe. Jelompang, berg iv Borneo's Wester afdeeling, rijkje Mampawa. Jelwakki, hoofdplaats van het Zuid- Wester-eilaud Wetter, residentie Banda, met 300 zielen (1852). Jen, eilandje inden Wagcoe-Misool-Arehipel, N. W. ten W. van het Papocsche eiland Wa geoe, op 0° 10' Z. Br. en 130° 23' O. L. Het staal onder het gezag van den Sultan van Tidorc. Jenella, dorp op Java, adsistent-residentie Buitcnzorg, in het Westen van het distrikt Parong. Jenny's straat, straat bewcsten Sumatra, tusschen de eilanden Noord- en Middel-Pora. Zij ontleent haren naam aan het schip Jenttjf, dat in Januari] 1709 door haar stevende. In dit. vaarwater moet gedurig gelood worden, want het heeft aan weerskanten rotsen, zoodat hei veel zeemanschap vordert. JE. 728
Jonoo, dorp op Java, residentie Djokdjo karta, afdceling Mataram Koeion, distrikt Ka lasan, aan den grooten postweg. Jepitoe, dorp op Java, residentie Djokdjo karta, afdeeling Goenong K idool, in liet Zuiden ■van het distrikt Sernanoe. Jeramba, rivier op het eiland Banka, in het Westen van liet distrikt, Muntok. Jering, dorp op Java, residentie Djokdjo karta, afdeeling Mataram Koeion, distrikt Nan goelau, op den berg Koekoesan. Jeroeroe, eiland in den Moluischen Ar chipel, tot de Tenimber-eilanden behoorende, tusschen de eilanden Seloc on Scjrah. Jeroesa of Djeroesa, hoofdplaats v;m het Zuid-Wester-eiJaud Roma, residentie Banda, aan de helling van eenen berg, op de 'Zuid- Westzijde van het eiland, 400 voeten boven de oppervlakte der zee. liet is door ecnon klipsteenen muur omgeven; de huizen zijn van bamboe en omringd van wel aangelegde tuintjes. Do bevolking bedraagt 775 zielen (1852). Er is eeue Christengemeente, welke eene kerk en een schoolgebouw heeft, waarin door eenen Christen Ambonees onderwijs ge geven wordt. De Oppei-Ornii///,;iju houdt te Jeroesa zijn verblijf. Men vindt hier ook een ruim steeven blokhuis, omgeven door eenen klipsteeneuimiur. Bewesten deze plaats strekt zich eene groote sehoouc vallei uit, die beplant is met muis, rijst en aardvruchten. Op de bergen, die deze vallei bepalen, grazen vele schapen, geiten en buffels. Jerpe, berg op Java, residentie Djokdjo karta, afdeeling Mataram Koeion, distrikt Nan goelan, op de grens van Bagelen. Jesojimoeweng, berg op Celebes' Zuid kust, rijk Loewoe. Jewana, zie: Bjawana. Jijawie, zie: Jejawie, dorp. Jilatan, dorp op liet eiland Banka, distrikt Koba. Jintan, rivier in Bomeo's Westerafdeeling, rijk Sambas. Jlinitte, dorp op het Zuid-Westcr-eiland Wetter, residentie Banda. Het bevat 25Ü in woners (1852). Jnim, zie: Ini m , rivier. Joauna, zie: Djawana. Jobe, dorp op de Noordzijde van het eiland Soela Besi, een der Soela-eilanden. Jobi of Jappens, eiland aan de Noordkust v &n Nieuw-Guinea, in de Groote Geclvink-baai, 'net de Oostpunt of Jacquinot op 1° 47' 30" z - Br. en 136" 50' 19" O. L. en de Westpunt op 1" 33' 30" Z. Br. en 135° 21' 14" O. L. Het is lang en smal en strekt ziob, van het Oosten naar liet Westen, 22 Duitsche mijlen uit. Het land is hoog en de inwoners zijn Papoea's. ïusschcn dit en het Willem Schou tcn's eiland is een wijde doortogt. Er is ge vogelte, overvloed van ob?s en allerlei soorten van tropische vrachten te verkrijgen. Het eiland Jobi staat onder het gezag van den Sultan van Tidore. In 1850 werd er op Jobi een grenspaal, voorzien van het Nederlandsche wapen, opgerigt, op aanwijzing en onder toe zigt van een daartoe in commissie gestelden Ambtenaar. Joboan, dorp op Java, residentie Probo linggo, afdeeling en dist rikt Probolinggo. Jodoe, baai en dorp aan de Koordkust van het eiland Battain, residentie Riouw op 104° O. L. Joechy, dorp in Borneo's Zuid- en Ooster afdeeling, rijkje Kota Waringin, aan don linker oever der Lamandow, bewoond door 90 Da jaks (1853). Joega, dorp op Java, adsistent-residentie Bnitenzorg, distrikt Djasinga, op liet land Bol lang. Ten Noorden van deze plaats ligt eene znul water-bron. Joegmanik, rivier op Java, residentie Banjoeinaas, afdeeliug en distrikt ïjilatjap. Zij valt in de baai Segara Anakau. Joeloek, dorp op het eiland Madura, in het Zuiden van do afdeeling Soemanap. Joemaran, dorp op Java, residentie Djok djokarta, afdeclin;.' Mataram Wètan, distrikt Sleman, aan de rivier Bcdoek. Joembeng, dorp op Java, adsistent-resi dentie Patjitan. Joemening, dorp op Java, residentie Djokdjokarta, afdeeling Mataram Wètan, dis trikt Sleman, aan de rivier Njopo. Joengoe, dorp op den Westhoek van het eiland Poeteian, residentie Madura. Joentie, ouderdistrikt op Java, residentie Preauger Regentschappen, afdeeling Baudong, distrikt Bandjaran, met de warme bron Tjibeu rem en de zoute Tjisangkoei. Joentoeng Dalam, beek in Borneo's Zuid- en Oostcrafdeeling, landschap Tanah Laut, die ijzererts en terpentijngcest bevat. Joeran, rivier in Borneo's Zuid- en Ooster afdeeling, op den regtcrocver der rivier Sampa. Joerang, dorp op Java, residentie en dis trikt Bamarang, aan den grooteu postweg. Joeroemoedi, dorp op de Zuid-Oostkust van het eiland Tandjong Pinang, residentie Riouv. JE—JO. 729
dorp Turkselic tarwe, patat en, yams en suikerriet, naauwelijks toereikend voor hun eigen gebruik. Baneteh, eiland in de Moluksehe zee, bij ''t' "ostkust, van ('elebes. Het sta.it onder het g»Wed van den Sultan van Ternate. Banga, zijtak der rivier Kapocas, in Bornéo's Westerafdeeling, rijk Pontianak. Banga, bogt aan de Noordkust van het eiland Soembawa, m de baai van Soembawa, WB de Westzijde. Bangaai, zie: Banggaai. Bangak, dorp op Java, residentie Kediri, "Wsistent-residentie Ngrowo, regentschap Ngro- W( >, distrikt Wadjak. Bangalan, dorp op Java, residentie Kadoe, tegentseaap Magriang, distrikt Probolingge. Bangalore's klip of .1 agers-rif, rif ten Westen van het eiland Flores, in de zee van pva, o p 7° 40' Z. Br. Den 8 April 1802 stootte llc t< schip Bangalore, gaande van Amboina naar Straat Alias, op dit rif. Het strekt zieli van net Moorden n;mr het /uiden ongeveer !i mijlen ''■*■» en in de breedte 2 mijlen. Het is aan de "''M zijde, bij laag water droog. ■öangan, rivier iv liornéo's Zuid- cn-Ooster- Mdeeling, distrikt, Kahaijan Tengah, op den linker oever der Kahaijaii. Hare oevers zijn bewoond. Bangar, distrikt op .lava, residentie Prean- KW Kegentsehappen, regmittonap Soèkapoera, ltlrt eene bevolking van ongeveer 1,460 zielen. Bangar, dorp op Java, residentie Prcan f' or Regentschappen, regentschap Soèkapoera, 11 «et gelijknamige distrikt. Bangaran, ( | ()1 -p „p j ;ivn) residentie Peka """an, rcgentscliap Pak&longan, distrikt Ba **Bgaß, op de Noordelijke grens. Bangas Tjondjong, dorp op Java, adsis <l 'i'-residentie Krawang, distrikt Krawang. Bangawang, rivier op Java, zie: Bolo r 'vier. t( ,~ an Sboelan, een der toppen van het Oos j, 'J k -Kcnilang-gebergte op Java, residentie Unger Ücgentschappen, op de scheiding van 8 öwtriktén Mafcmbong en Tjiawi. zi i:: Próbolinggo, rivier. anger, dorp op .lava, residentie J'ekalon- r egentschap en distrikt Karang Anjar. dr., f aïagOraen ' ''"'l' Op Jiivii, adsistenl-ivM Ptl(! B en dist rikt Banjoewangi. Ztifl ngeran ' l ' or P n P truVil > icsidentic Bc ' BeroeW. !s oc.^ n^ er An S er . tl()r P °P Jav a. residentie 1 ,,,. 1i ;7'J; 1 !; «■•Wi.tM.l.a,, KdajO. Jlicr i, het ui)j,jt voor OTM la||( | [eiïendemilitairen. afdeeli S6 b ''"'T °P J;lva ' residentie Madioen, wuiag fjgawi. Banggaai, rijk op Celebes' Oostkust, Het bestaat uit eenige landschappen op de Oostkust van Celebes, waarvan zich de vroegere Vorsten van de Banggaai-ei landen hebben meester ge maakt en uit het Veertigtal eilanden van dien naam. Het staat onder het gebied van den Sul tan van Ternatc en wordt door cenen Vorst en cenige Grooten bestuurd. Banggaai, landschap op Celebes' Oostkust, residentie Ternate, rijk Banggaai Men legt er zich op den landbouw toe. De voortbrengselen van het plantenrijk zijn: rijst, katoen, aard vruckten, sago en Turkselic tarwe. De gezond heidstoestand is er slecht. De strandbewoners zijn oorspronkelijk van Ternate en meest Mo hammedanen, terwijl de bergbewoaeH lot do oorspronkelijke bevolking van Celebet behooren. Banggaai, een der Banggaai-cilandcn in de Moloksche zee op 2° Z. Br. en 124° O. L. Het is de verblijfplaats van den Railja. De bevolking bedraagi 690 zielen. De handelaren, die dit, eiland bezoeken, zijn Boegt&ezen en Chi nezen, welke jaarlijks van Makassar vertrekken en er Boeginesobfl ehit/.en en kleedjes, parangx, boslenimeniiesscii, ('hinceseh grof aardewerk, Chinesche koperen kommen, koperdraad, zilve ren en gouden ringen, arak en anijsdrank in voeren en weder van Banggaai Iripmir/, Bcbild pad, was en een weinig muskus uil voeren. Het hichtgestel is er niet zeer gezond, want dit eiland is zeer moerassig, waardoor er het ge heele jaar koortsen liecrsclien. De grond is tame lijk vruchtbaar en levert, uitgezonderd rijst, die aangevoerd moei worden, de overige levensbe hoeften. De bevolking is lui en verslaafd aan het dobbelspel en aan het amfiocnsehuiven. Dit eiland is lijk aan bosschen; de zee levert veel visch. Men kan er op eene kwart mijl van den wal, in 17 vadeinen diepte, zandgrond met geholpen, ankeren. De reede is veilig. De vijf dorpen van dit eiland zijn: Soasio, Tanan Bonoa, Gonggong, Doedong enßontonge. Banggaai, Bangaai, ook wel Bongay eiland e n genaamd, eilandengroep in de Mo lukscl.e zee, tussehen 1° en 2" Z. Jtr. en LB»* W en 124° W O. L. Zij bestaat uit een veertig tal groote en kleine eilanden, die naar een der zelvi'ii den naam van Baßggaai dragen. Deze eilanden maken met cenige laudschappen van ( i■!ebcs' Oostkust het rijk van Banggaai uit. Deze groep is slecht bevolkt ; slechts vier eilanden: Peling, Banggaai, Labobo en Ban koeloe, zijn bewoond. De Banggaai-eUanden le veren veel timmerbout, fripang, karet, was, vo geliicstjcs. Zij zijn omringd \:m eene menigte 1 ritfen en het vaarwater is mei blinde klippen BA. 73
Joerong, dorp ia Borneo's Westêrafilee lintr, rijk Meliouw. Het is bewoond door 60 .Maleijers. Joerong Siang, dorp op het Aroe-eilaud Watelai, behooreude tot de Achter wals-eilanden, residentie Banda, Joey, eilandje bij de Noordzijde van het Papoesehc eiland Gebeh, in den Moluk Archipel. Op dit eiland heeft do bevolking van Uebeh hare tuinen aangelegd, en een ge deelte woont er. Jofongo, naam van <\é Oostkust van liet noordelijke schiereiland van Gilolo. Jofongo staat onder het gezag van den Sultan van Tidore. Er ligt een dorp van gelijken naam. JogO, dorp op Java, residentie Djokdjokarta, afdeeliug Goeutfng Kidool, distrikt Semanoe. Johanna Elisabeth, eiland aan de H est kust van JBorneo, in de baai van Soekadana. John Hennekes, zie: Jan Ilennekes. John's eiland (St.), /.ie: Maratoewa. Joho, dorp op Java, residentie Bagelen, ntschap en distrikt Karang Anjar. Jokanga, eilandje ten Zuiden van het eiland Gilolo, in den Molukschen Archipel, residentie Ternate, op 0° 32' Z. Br. Jokerto, dorp op Java, residentie Probo afdeeling en distrikt Kraksan. Jokie, eilandje ten Zuid-Westen van het eiland Timor. Jolanan, dorp op Java, residentie Soera kaïta, SS 1 paal van Suerakarta. Jollo Toendo, zie: Dj oio Toendo. Joman, dorp op Java, adsisteut-residenüe Buitenzorg, in het Oosten van bet distrikt Tjibaroesa. Jombang, zie: Djombang. Jombang Prigi, zie: Djombang Prigi- l.lM'i, V \N HET ÜEHS'II Jompong, rivier (lic tinerts bevat, op liet eiland Bauka. Jonga, stad op Sumatra's Noordkust, op de Oostzijde van het koningrijk Aehin, alwaar veel handel wordt gedreven. Jonglobo, dorp op de Zuidkust van het Zuid-Wester-eiland Lakor, residentie JBanda. Jono, zie: IJ jou o. Jonoslower, zie: Settro, rivier, Jonpionang, rivier op Java, residentie en rcircuiM-hap Pasoeroewan. Zij ontspringt op den Ardjoeno. Jopa, meer op Celebes 1 Oostkust, rijk Laiwoei. Joso, poststation en meer (rdnoe) op Java, residentie Probolinggo, afdeeling La djang, distrikt Itanoe Lamougan. Joso, rivier op Java, residentie Bczoeki, afdeeling Bondowosso, distrikt I'oeger. Joso Rati, dorp op Java, residentie Bczoeki, afdeeling Bondowosso, distrikt Poeger. Joso Wilangoon, zie: Yoso Wilangoon. Jower, dorp op de Noordkust van Nieuw- Guinea, aan den westelijken oever der Groote Geelviuk-baai. Jubina, gehucht op de Westkust van Nieuw-Guinea, tegenover het eiland Dramaai. Julia-Droogte, ondiepte bij de Noord- Westkuit van Borneo, op 2° 10' X. Br. Julia Hermina, steenkolenmijn ia Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, 'A uren Noord-Oost van Martapoera, te Baajoe [rang. Den 1" Mei L&59 zijn hier, dooreene bende opstandelingen, al de Europeanen vermoord. Julien (St.), eiland in de Chinesche zee, tot de Tambilan-eilanden behoorende, Tolgena Mii.viM. VAN CaHNBÉB, op 0" 51' N. Br. en ioo° ■!;>' :;o" o. L. Jyoi, zie: Jocy. JO—JY. 730
en banken bezet, die liet gevaarlijk maken. De bevolking dezer eilanden wordt op 9,000 inwo ners berekend. De Banggaai-eilandeu worden in 15S0 door Baboe, Koning van Tcrnate, veroverd, doch in 1055 door deu Landvoogd de Vlaming hernomen. Zij staan onder eenen Radjn, die ze in achterleen bezit, zijnde hij ondergeschikt aan den Sultan van Ternate. Bangganggoan, dorp op Celebes, residentie Manado, in de MbntuttM, afdeeling Belang, dist rikt Ponosakan. Het is bewoond door 24 Christenen en 77 Heidenen (1555). Banggi, zie: Bangu-ey, eiland. Bangi, dorp op Qelebes 1 Westkust, in het Zuid-Westen van .Makassar. Bangies (Ajer), zie Ajer Bangies. Bangil, regentschap op Java, op den Noord- UC-thoek der residentie l'asoeroewau. liet erciist ten Noorden aan Xucrabaja en aan de zee, ten Zuiden aan den berg Ardjoena fin HUI M&lang en tea Westen aan Soerabaja. Het bestaat uil 111: vier <ÜMrikten: Bangil, Gempid, J.'euilakau en demping, liet wordt be st uu nl dooreenen Regent, een ('ontroleill- voor de landelijke inkomst en en de Hoofden der dist rikt en. Dit landschap maakte van ouds een gedeelte van Mataram uit, en werd in 17<"1, tijdens den oorlog tegen den afgezetten Keizer van Socrakarta, Mangkoerat Mas, door onze troepen, onder de bevelen van Knol, de Be- VfiM en DE "VVn.DE, veroverd. Eene lange en hooge brug over de Kali Anjar verbindt den weg uit dit regentschap met dien van BocMbaja, De grond is zeer vrucht.baai en voornamelijk bebouwd met kollij, suikerriet en rijst. De reede is voor de schepen te open, om er op alle tijden des jaars te kunnen an keren, ook wordt zij weinig bezocht, omdat de produkten naar het regentschap Pasocroewan vervoerd worden. Ofschoon klein van bestek is Bangi] goed bevolkt, het bevat 606 dorpen niet in wonen, waaronder vele Madure/.en. Kr worden eenige oudheden gevonden, die bij de afzonder» lijkfi plaatsen zijn aaugetcekcuil. Bangil, dorp op Java, residentie Paaoeroe wan, regentschap l'.angil, distrikt Kota, op 0 pa lfin West van l'asocroeuan en V-\ palen van Ma lang. Hst is de hoofdplaats van liet regentschap en "-an liet distrikt, heeft een poststation, is wel bevolkt en doorsneden VM» doqr wille maren af te strat. 'ii, heeft eene regentswoning, die zeer oud is, eene moskee, eene groote dwk bezochte marktplaats, eenige Baropewshe ra vele fraaije Chinesehe huizen. De civiele bezetting bestaat uit een twintigtal pradjocrits. Er woont te BaftgU een i'akhui.sincester. Deze plaats wordt door de rivier \uil dien naam doorstroomd, 4ie hier eene breedte van S 0 voet heeft. De om trek is sterk bebouwd niet suikerriet en rijst. Bij deze stad ligt Bene suikerfabrijk. Onder de inwoners heeft ineu eenige leerlooijers. Niet PB» \ au Bangil treft men de overblijfselen van eenen tempel aan, door de inlanders Kaboo ïjandi genaamd. Bangilsche rivier of lïangil-rivier, rivier op Java, residentie I'asoeroewan, regent schap Bangil. Zij ontspringt luj Tjcdono, is bijna 80 voeten breed en is alleen in den regen» mocson van eenige beteckenis. Zij ontlast zich bij Kal Anjar in de straat van Madont. Bangir, rivier op Java, residentie Hagelen, op du grens van .lianjoemaas. Bangisari, dorp op Java, residentie J'eka longiiii, recent.schuil I'ekalongan, dist rikt Baar dar Qbéaiwaog. Bangit, dorp op Java, residentie Samarang, regentschap Samarang, distrikt Grogol. Bangi Wangi, zie: Baojoewangi. Bangjokan, dorp op Java;residentie kadoe, regentschap Magelang, distrikt, Baadongul, ten Zuid-West en \au dit tempelruïne Sclo Urio. Bangka, /.ie: Jiaiika. Bangka Kota, zie: Bauka Kota. Bangkal of liankal, dorp in Boraéo'a landsohap Xanofa Laut, Bangkala, siei Bangkela, eüanden. Bangkalam, distrikt in Bornéo'sZuid-cn- Ooster-afdeelingj landschap Tanah Boembott. Bangkalam, dorp in Bornéo's Zuid- en- Ooster-afdeeliog, hmdseliap Tasah Boemboe, in liet gelijknamige distrikt. Bangkalang, distrikt op bet eiland \la dura, ailsist ent-residentie Miwlura. llei bevat 660 dotpen. Kr wordt rijst verbouwd en er groeijen eenige veldvrucliten. Bangkalang, stad op het eiland Madura, ailsislenl-resiilentie Madura, distrikt Bsngka lang, op 7° 2' Z. Br. en 112° 4'J' 30" ü.' L., 18 palen van Maduïa, IOBV4 pwJ van Soc niaiuip. Zij is de. hoofdplaats en zetel des be stuurs, die gevestigd was te Blega en Saoipang. De Kraton, het verblijf \;m den Ifll 'sten Sultan van iladuia, tliiius van den Panoeuihiiluid Tjok.ro Di-Nixgrat, die oniler den titel van Regettt over het :ijk van .\la düra tresteld is, ligt aan een grod phtin, en is omgeren door eene pracht. Het. paleis in den Krttton is verguld, doch eenigzins in ver val en hug van verdieping. De stad, die groot van omvung is en cern BA. 74
sterke bevolking heeft, is ook het verblijf van den Adsistent-Resident. Men vindt er ook eOM Protestantschc kerk, ecne (ïouverucments lagere seliool en eeoen laudraad, terwijl ook hier door den ommdgfttodbn regte* in de, vierde afdeeling Zi| tiiiu r wordt gehouden. Ook is te liaugkalang een Officier van (Jcz. gevestigd. De kwartieren, waar de Kuropcanen en Chi tiezrn zich ophouden, zijn van weinig belang. Hi'l fort, waarin crue kleine Kuropesche be- Mtting ligt, is in 17:17 door ons gebouwd. l)é moskee te dezer plaats beeft niets merkwaar digs dan een rand, die van binnen hel. gcheele tui» omgeeft en versierd is door een fraai ge- SchiMeid afschrift der drie eerste hoofdstukken v an den Koran. Er is hier eene kleine haven en er wordt aanzieulijke handel gedreven. Bangkalang, zie: 15auj;kalain, disi rikt. Bangkalang, meer in Börnétfa Zuid-en- OoßtCrafdeeling, dislrikt. Kahaijan üeloe, op den cegtax oerer der rivier Etoeogan. Bangkalang, rivier op het eiland Madam, '"'sistent-residentic Madunv. Zij ontspringt te *otjong en unilast zich bij Bangkalang. Zij ls niet kleine praauwen bevaarbaar tot 'A palen **n monding, terwijl 700 bouw* rijstvelden Hoor liaar licvDclitiird Mordi'n. Bangkalang, baai aan Sumatra's Oostkust, "' de straal, van Malakka. Bangkalang, eilandje bij Sumatra's Oost *Qsti in de straat van Malakka. Bangkalang, eiland in de Molukscbe zee, aH I Celebes' Oostkust, tot de Banggaai-eilaiiden behoorende, residentie Tcniatc. Bangkalang, dorp op Java, residentie ' u avia ) in het oostelijk gedeelte van het Zuidcr Kwartier. Bangkalang Djati, dorp op Java, resi "'ic Balavia, Ooster Kwartier, 'S palen beoos t( '" den grooteu weg. Bangkalang Waringin, dorp op Java, ri ' sl dciitie Batttvia, Zuider Kwartier, ojidegrens. Bangkalis, baai aan Sunialra'.i Ooslkust, '" ' 1( 't /uiden der straal van Malakka, rijk 1° üo' N. Br. en 102° 10' O. L. . Bangkalis, eilandje bij Suinatra's Oostkust, ln HÄ« si iaat van Malakka, ten Zuid-Oosten van Jlct eiland Roepa. ..Bangkalis, dorp op Efamatra'a Oostkust, J» Eatupar, aan de baiü Bangkalis, niet ecne aUittóre bezetting. ■Bangkaoek, dorp op Java, residentie Ba -1Ul; l. West er Kwartier, 2 palen van Buiten «»g s grens. Bangkaroo of Zuid Banjak, een derPanjak- Uulcn in de Indische zt e. Het is onbewoond. Bangkawang, eilandje aan den Koord- Oosthoek van Bornco, in den Soeloe-Archipel. Bangkcla, of Ea nkala, griep win onderscheidene klcim: eilandjes in do Mo- UÜsdhe zee, aan deOoslkust, van (Vlebes, vóór de Tomiui-baai. Zij zijn door klippen en rillen omgeven eu zijn rijk aan fraai meubel- en tim merhout. Zij behooreu onder het gebied van ileu Sultiui van Bocton. Bangkela, Baugkala of Bankaln, het grootste der Banirkcla-eilanden, in de Moluksehe zee, op 2° 30' Z. Br. en LSB? Bl' O. L. Baugkiug, landschap op ('elebes' Westkust, koniiifrrijk Boni, aan de golf van Boni. Bangko, rivier op Java, residentie ('heribon. Zij valt met cencu Koordelijken loop in de zee van Java. Bangkoang, Ihmiijn op het eiland Banka, distrikt J'aiiirkal I'inang. Bangkodang, eiland in de Java-zee, Un Oosten van Kitnixelang, op 5° 12' Z. Br. Bangkoe Bangkoe, kaap aan de Westkust van het eiland Lombok. Bangkoejang, dorp op Java, residentie Bantam, regentschap ïjirinsrin. Bangkoelo, zie: Ben koelen. Bangkoewan, een der Karimon Djava-ci- Isndlßn, benoorden Java, en belioorende tot de residentie Japara. Bangkol, dorp op Java, residentie Bagelen, recent schap Kaianj. r -Anjar. Bangkongong zie: Bakontrang. Bangkongriong of B a n g k o n p r i a n, op Java, op de irreiis \an Krawang en de I'reaiifrer l<eirentsehappen. Bangkoning, dorp op bet eiland Madnni, op de Westelijke grens van de afdceling boc manaj). Bangkoul, dorp op Sumatra's Wevtknst, ailsi.stent-rcsidcntie I ndrapocra. Kr is ecne haven. Bangleu, land op Java, residentie, Batavia, aan het strand, bij Balavia. Bangli of Taman Bali, rijkje op het eiland Bali, grenzende ten Koorden aan de zee, leu Oosten aan Karang Asam, ten /uiden aau Klongkonu', (iianjar en Mengoei, en leu W cs ten aan Tabanau en Boleliug. liet is nog wei nig bekend; de bevolking wordt op 30,000 zie len geschat. J)e voortbrengselen van den grond zijn rijst, en' katoen. Banglio, dorp op Java, residentie Batavia, in het Oostei kwartier, beweaten de rivier Maroenda, 3 palen Oost van Tandjong Priok. Bangngar, zie: Bangar, distrikt. Bangno, zie: Ba ugo, ïivier. Bangocassing, zie: Banjoe Abbiag. BA. 75
Bango, eilandje in de Molnksehc zee, aan de Zuid-Oostzijde der residentie Mcnado op Celebes, 0" 25' X. Br. Bango, rivier op Java, residentie Pnsoc roewan, regentschap Malaug. Zij valt in de lïranias. Bango, dorp op Java, residentie Pasoe rocwan, regentschap Malang, aan de rivier Sari. Bango, dorp op het eiland Soembawa, ko ninkrijk Dompo. Bangooren, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Temanggong, distrikt I'rapak, in lid '/uiden. Bangoes, dorp op Java, residentie Kcdiri, adsistoni -resident ie en regentschap IS'growo, tlist 1 ïkt Wadjak. Bangokh (Si-), eiland ten Noord-Oosten van Bornéo, in de zee van Celelies. Bangon, landsohap op Buinatia'a Westkust, KhigteM-roßJdaßtJfi Ajet Hangics. Bangon, dorp op Java, residentie Peka lniiL'an, regontaohtp Rgtwg, distrikt Soeba, aan de ii\ ii-r Bobaa. Bangouwi, zie: liangucy, cilaml. Bangowan, dorp op Java, residentie K<> diri, adsistent-reeideatie Ngwnro } regentschap en distrikt Toeknig Agoag. Bang Pinsang of Jijend- Semata, heu vel in liorm'o's Westerafdeeling, rijk PontüAutk, mijiulistrikt Maador. Bangsa, rivier op Suniaf nis Xoordkust, in hef Oosten VU liet koningrijk Achin. Bangsal, rivier op JaY»j residentie Bezoeki, «fderliu'_r Jiondowossn, ilistiikt I'oeu'er. Bangsir, dorp op Java, residentie Ta<,'ul, regentschap Biebes. Bangsri, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling Kertosono, distrikf Kertosono. Bangsri, h\;\\> aan Siimatru's üoslkuat, op 2° W N. Ür. Bangsri, dorp op Jaiva, residentw Söeruboja, reirentselmp Modjo Kerto, 16 palen van ilodjo Kerto ; 80 palm van Soerabaja en 41'/j paiil van (iri-scr. Banhie, dorp op Java, residentie Samarantr, afdeeling Qrobogao, 25 palen van Eocrwodadi, C 7 palen van Sunamng en 98 pakn raaSalatigs. Banhoag, eiland bij de Ooatkuif van Bor néo, bij de monding èa Koeran-rivieß Door de stcilte 'van hef strand kan men er niet ankeren. Banioro, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap Keboemen. Ei Kgf eene wfermebroH. Boniti, eüaödje m de Moluksche eens, bij Celebeß' Oostkust. Het behoort ouder Tom boekoe en is onbewoond. De riffen van lioiiiti leveren »ccl trijiung op. Banjak, berg op Java, residentie Pasoe roewan, regentschap Malaug. Banjak (Poeloe-), Veei Eilanden, groep van 53 eilandjes benevens een 30tal geenen naam dragende klippen in de Indische zee, bij Siimatra's Westkust, tegenover den mond der rivier Singkel, 10 of 11 mijlen Oost-Zuid-Oost van de Zuidzijde van het eiland Babi, tussehen 1° 30' en 2° 25' N. Br. en 9fi Q 40' en 07° 30' 0. L. De gezamenlijke oppervlakte dezereilandcn is ongeveer 105 vierk. palen, waarvan het grootste, Poeloe Toewankoc (op de kaarten meestal Groot Banjak gcnoenid), 57'/ 4 vierk. paal beslaat. Van de gehecle groep zijn 18 eilandjes bewoond, 1. w. Toewankoe, Sicnioh, Lamoen, Tailana, Lomga, Aroengan, Mata Karie, liahloug, iSikan dang, Meyla Laoerat en Boesoek door de eigen lijke Ban jak-eilanden ; en Oedjong Batoe (Klein lïanjak), Ballch,Bagoe, Pandjang, Raogit (iedang, Kangit Ketjil en lïalainliak (iedang of Midden eiland door Aeliinczen. Ondel de onbewoonde eilanden behooreu Bangkaroc of Zuid-lïanjak, het tweede in grootte en 24 vierk. palen be slaande, en Jawie-Jawie, het cenige dezer eilanden, da! niet aan het Gouvernement, maar aan Tarocnion behoort. Op de beide grootste en sommige der kleinere eilanden bestaat do grond uit ecne vette en hoogst, vrucht hare aarde, met weclilcriL'eu plantengroei overdekt. De overige zijn koiaaleilandeu, met de gewone daaraan eigene vegetatie. Kokos- en sagopalmcn zijn hier verbazend menigvuldig. Aan de Noordzijde van Poeloe Toewankoe ió Bene baai met koraalriffen en eilandjes. Be oosten deze baai ligt de GrOenong Trocsa, die zich in de verte als een liehtblaauwe stompe kegel vertoont en ongeveer 400 voeten hoog is. Verder doorsnijden eeuige lage heuvelreeksen het eiland, liet vaarwater tussclien deze eilanden is hoogsi gevaarlijk door de tallooze reven en banken en de sterke stroomingen. De bevolking van al deze eilanden te zamen bedraagt nog geene 400 zielen. De eigenlijke Hanjak-eilandcrs komen in zeden en gewoonten deels met de bevolking van iSingkel, deels met die van Nias overeen, hebben een eigen dialckt en leven incest van de visehvaugst. liet Aehinesche deel der bevolking behoudt ook hier zijn eigen ter <'n legt, zich toe o]> peper- en rijst - k uil iiur. Heiden belijden den Islam. Het in landsehc hoofd dezer eilanden resid ert op het eiland Toeuaukoc, maar de Achiuezen etkennen zijn gezag niet. De tegenwoordige Toewankoe beroemt zich een afstammeling te rijn van bei Vorstenhuis VU Mi n Kaiiai;. Vlet de Ter oyenng van Bipgke] zijn deze eilanden aau BA. 76
liet Ncd. Gouvernement gekomen en zij maken thans een deel der afdeeliug Singkel uit. Zij zijn zeer naauwkcurig beschreven door den lieer H. von Hosenhekg, in hel Tijihrlirift v. h. Betten, Gen., D. 111, bl. 419— 43(>. Banjakan, berg op Java, residentie Kodiri, : "lsist ent-residentie NgTOWO, regentschap ïren- P'lck, distrikt Soembreng. Banjang, tokteanbank in Boméo's WesÉer afdeeling, distrikt Mel&wi, in de rivier Melawi, B»en beweetes het dor]) Piuug. Banjar, zie: Bandjar, dorp. Banjarang, zie: Jiandjarau. Banjar Jawa, zie: Baudjar Djawa, dorp. Banjar Liat, dorp op den oostclijksten uit uock van Java, adsUteut-resideutießuijoewangi. Banjawakan, rivier op Java, residentie Bfttavia, Weßter Kwartier, tussclicn de rivieren Pasilian eu TjilMes. Banjawakan, dorp op Java, residentie, Batavia, Wester Kwartier, aan de gelijknamige rivier. Banjer Asin, dorp op het eiland Baü, a; »i liet Koorder strand van het rijk Boleliutr. Banjermassing, zie: Zuid-en-Ooster a fdeeling van Bornéo, residentie. Banjermassing, zie: Bandjermasin, r ijk, hoofdplaats en rivier. Banjer Poetih, dorp op Java, residentie Wmaraag, regentschap ISaniaraiiL', ten Zuiden v ='u de hoofdstad. Banjer Waroe, dorp op Java, adsisteut rt 'sidentic Buitenzorg, distrikt Bnitenzorg, ti'U Paal van de hoofdplaats. Het ligt 1,776 Eng. v oeten boven de oppervlakte der zee. Banjoan of Banjoar, eilandje in de zee Va i Timor, tot de Savor-cilandcn behooi-cndc, ' Cl i Zuid-Westen van Saroe. liet is laag en "iet boomeu bedekt. Tusschen Banjoan en öavoo is een doortogt. Banjoe Adim, dorp op Java, residentie Kadoe, cegeatgehap Magekng.diatriki Bemi Banjoe Aü, dorp op het eiland Bali, rijk öoleling, aan het iVocirdcr-strand. Banjoe Alit, doi ]> op Ja\a, adsisteui-resi. '"'"tic B&ajoewfuigi, dutrikt Elogo Djampi, tan *l Oitwatering der rivier lilibis, 1(1 pafeo n« 180 palen vau Bezoeki en 148 \au J'robolingg.i. Banjoe Angat, dorp op J*va, residentie jiobolinggo, afdeeling Kraksan, dist rikt J'ahilon. is een postgebouw, G palen van Bezoeki, ?* palen van I'robolin-go en 99 palen vau "ftojoevnngL Banjoe Anget, hoofdplaatsvan het distrikt Binor, op Java, residentie Bezocki, regentschap Bczoeki. Banjoe Angkat, dorp op Java, adsisteut residentie Patjitan. Banjoo Anjar, dorp op Java, residentie Probolinggo, afdeeling Kraksan, distrikt Uen ding. Banjoe Anjar, dnrp op Java, residentie Samarang, afdeeling Salatiga, distrikt 'iVngarou. Het is bewoond door 330 Javanen. Banjoe Anjar, dorp op Java, residentie Kcdiri, regentschap Kcdiri, distrikt Soekoredjo. Banjoe Asie, dorp op .lava, adsistriit-resi dentie Eanjocwangi, distrikt Kogo Djanipi. Banjoe Asin (Zoutrivier) of Bangoeas sing, lamlschap op .Suniatia's Oostkust, resi dentie Palembang, langs de rivier van dien naam. Er houden ziek vele olif'anteu op. De gimid is er TiTUOhtbaM. In LS34 is dit land schap voor liet eerst door eeuen Europeaan 1k7.0( ht; de Commissaris TAB Skvkkiiovüx heeft toen de geheole residentie doorkru ;^t. Banjoe Asin (Zoutrivier), rivier op Su matra's Oostkust, residentie Palembang. Zij ontspringt in het gelijknamige landschap, is zeer breed en ontlast zich niet eenen ooMdijken loop in zee. Zij is voor grootc schepen geschikt. De monding ligt op 2° 14' Z. lir. Banjoe Asin, dorp op .lava, residentie li.i-rlcii, regentschap i'oenvoraljo, 8 palen Noord-Oostwiarta vm I'oerwomljo. Er ligt cene /.outbrou. Banjoe Ates, dorp op het eiland Madura, u]i de Noordkust \au do iladtua. Banjoe Biroe, zie: lilaauw Water, meer. Banjoe Biroe, dorp op Java, residentie Paaosroevan, regentschap BangiL Er is ecu buskruid-el abbssemciit. Banjoe Biroe, eiland op Java, residentie iSiiiiiaianL', in BOnea zijtak der rivier Detnak. Bel li.L't tap Zuiden der lioofdplaats !Saiiiaraii<r, heef) i uur in omtrek, en is door eeiie brug met liet vaatfl land verbonden. Banjoe Biroe, baai aan Java's Oostkust, adsislcnt-ifsiilentie BfeltjoewßDgi, ]U mijlen zuidelijke! dan de J'aiupanu-lKiai. Banjoe Biroe, durp op hei eiland Lali, rijk Djeiiibrana. Ban joebiroe Koeion, dorp op Java. re ■identie BanniMig', rsgenteehap Saint itra, «listrikt Ambarawa. Het is bewoond door 95 Javanen. Banjoebiroe Tengah, dorp op Java, re siilcntir Samarang, regentschap Salatiga, distrikt Ambarawa. liet is bewoond doof 42S Javanen. Banjoebiroo Wetan, dorp op Java, resi- BA. 77
dcniie Samarang, regentschap Sölatfga, distrikt Ambarawa, Banjoe Gaga, dorp op liet eiland Siili, rijk Bangli. Banjoo Ganti, dorp op Java, residentie Kadoc, regentschap Mageisng, èistrikt BnUafc. Banjoo Ilungct, pust op Java, residentie lic/.oi'ki, rcirciilschap Bezöeki. Er liggen beete hnniin'u. BitMJoe betrrkimt //Water" en lwni/el „liect." Banjoe Irang, dorp in Rornéo's Zuid- en- Oostcrafdcclhiir, rijk Bandjennaeis, 'A uur gaans vau Jlailiipocni. Er is teaa siccnkiilcnmijn, die den naam Jtflia llciiniiia draagt. De con eeane tot hare on%i»nin& ia verleend aiiu de ïnaatschappij tot bevordering van mijnonti;iii ninjrpu in Xed. Indië. Banjoe Irang, dorp op Java, residentie Kediri, adsistent-residentie Ngrowo, distrikt Wadjaki Banjoe Koening, dorp op Java, residentie Samarang, regentschap Balatiga, distrikt Am baraua. Er wonen Javanen. Nabij deze plaats, ter hoogte van ongeveer 3,000 Rijnl. voeten boven de oppervlakte der zee, ligt eene koude staalbron, en op 3 palen boven deze plaats ligt eene laauwe zwavelbron. Banjoe Koening, dorp op Java, residentie Saraarang, regënteohap Salatiga, distrikt Oe- HL'araii, op den Zuider-rug van den berg ()(■ -HL'aian, ter hoogte van ruim 3,080 Rijnl. voelen boven de zee. Er is eene pasangu'rahan. Vele Surópeschfl voortbrengselen grocijen hicr;arti sjokkeu schijnen er niet, 1e willen tieren, daar zij slechts bloemen geven. Banjoemaas, Banj oemas, eigenLßAi n joemaas (üoudwaterj, ïcsidcntii' op Java, gwnaende ten Noordon aan Pekalonga», Tagal en Cheribon, ten Westen aan de I'reanger He gentseliap|nMi, ten Oosten ;ian üagelcu en ten Zuiden aan de Indische zee. Zij Ügi van 108* ;i.V tol lO'J J W O. li. en van 7° 17' tot 7° W 'L. Br. Ha»e aitgettrektheid wordt opgegeven door sommigen op 999 geognpltisehe mijlen, en door anderen (»e: Tijdschrift vuur N. 1., ()« Jaarg., 1" deel, |). S 64 — M 7) op 8,806 vier kante palen. Het aan de Zuidkust gelegen eiland fütmbsngan behoort tot deze residentie. ll,i Noordelijk en .Noord-Oostelijk gededtë ran Banjoemaas is zeer bergachtig: men vindt daar het, DiciiLT-gebergte, den berg I'angongan en de Zuidelijke helling van den Slamal. lid Oostelijk L'edcelic behoort tot het stroemgebied van de rivier Secajo. Nabij lul Zniderstraad, jteoral langs de baai Segara Auakan, is de grond lajg en moerassig. Meer binnenwaarls is de landstreek gezond. De voornaamste rivferën zijn, behalve de Scrajo, de Koelawing, die zicli in de Serajo nabij do hoofdplaats ontlast, de Djerik, de Tambak on de Haugsaoai Banjoemaas, vroeger ecu der schoonste ge d<;elten van de Vor.stenlandcii, docli sedert I >, Hn het einde van den Javasehen oorlog, onder het onmiddellijk gezag van bel Nederlandsen (iouvernement gekomen, is verdeeld in vijfaf deelingen of regentachappeh,te weten Banjoemafte, Poenvokerto, PoerbolingfO, Handjar Negara en Tjilatjap, 1n voren slcehts een ondetregent schap. Deze vijf regentschappen Of afdëelingen zijn verdeeld in 80 dist rikten. Over de drie laatste afdeelingen zijn levens Adsist ent-Residen ten gesteld, terwijl bovendien de Resident in zijn gewestelijk bestuur, ongerekend het bureau pcrsoneel, Wbrdt bijgestaan door een Secretaris, die bij oiistcnicüisvau den Resident tijdelijk voor hem optreedt, voorts, onder liet oppertoezigt van den Resident, belast is met het helieer van 's lamls kus en van het vendu-dcpartciucnt en ook het notariaat waarneemt voor die gedeelten der residentie, waar geen Adsistent-Kesideni is; voorts door een vijftal Controleurs bij de lan delijke inkomsten en kultures; terwijl nog in de/.e residentie geplaatst zijn, voor de kaneel kiiliuur drie Opzieners en voor de indigoteelt drie Adsistenten en ze\en Opzieners. Met op/.igt tot l»'t krijgswezén béhooH deze residentie tot de tweede, militaire afdeeling op Java, voor de dienst, van <\nx waterstaat tot de tweede watersliiatsafdcciiiig of inspectie, waarvan de Chef gevestigd is te Tftgal, voor de inspectie der koltures tot den werkkring van den Imgpectetll iler kultures in de tweede atUeeling, die te Samarang zijn verblijf houdl, en voor het rcgtswe/.cn tot hol regtsgebied rui den Kaad van Justitie te SamaraiiL', terwijl de ommegaande regter in de tweede afdeeling, die tnede te Samarang verblijf houdt, in deze resi dentie zitting houdt te lianjcieinaas, J'oerbo linggo, Baïidjar Negara en Tjilatjap, op welke plaatsen ook zijn de verschillende landraden, de gevangenissen en dé vier agentschappen der Weeskamer te Samarang. De Hervormden en de Roomsoh-Katholieken alhier worden bezocht, door de, Predikanten en den PastOOT te Samarang. Ter hoofdplaats is eene üonvernements lagere School en eeue selmol voor liiLunlers. De be l.niL'cn fan hel onderwijs worden behartigd door eene sub-kommissic van onderwijs, waar van de tijdelijke Etesidenl votttzüiter is. Met de itrandvonderij in deze residentie zijn belas! de Pakhuismeßsfoi te Tjilatjap voor de BA. 78
berging en de Eerste loods op het ciknd Kam bangau voor de redding der goederen. De groote zout verkoop-pakhuizen ziju te Ban joemaas, liandjar Negara en I'jilatjap. Over het eerste is ecu lnlander gesteld, de twee anderen worden beheerd door Europeanen. Ju 1555 was ie bevolking sterk 419,208 Z| elcu, onder welke 3£9 Europeanen ofdaan&ede "°iijkgeslelden, 2,331 Chiue/.eu en ( .)S andere vreemde Oosterlingen. kampongs en pagars, te samen 14,814,133. Gemiddeld heeft dus ieder huisgezin ruim 550 boomen te onderhouden. Boschkoffij schijnt men in deze resideute niet te hebben. Vaaderige heelen aan])lant waien 8,032,152 vruchtdragende booineu, waarvan men geoogst had 2ö,ö:55 tS / 10 0 pikols, dat is één pikol van 338 boomen eu iets minder dan één pikol per huisgezin. Voor de geleverde kotüj had de bevolking genoten / 210,860 of nagenoeg f 7,86 per huisgezin. Het getal inkoops-kollijpakhuizen in deze resi dentie bedraagt 18. Ten behoeve van de cenige in deze residentie bestaande suikerfabriek, genaamd Kali Bagor, werden voor de suikertecß afgezonderd 400 bouws met 1,450 huisgezinnen. De produktie dier fabiijk, welke geheel aan het Gouvernement wordt afgeleverd, bedroeg 12,87ö'/io pikols suiker, dat is 32-"/ioo pikols per bouw, en BS4/ioo8 S4 /ioo pikols per huisgezin. Daarvoor had de suikerriet planteude bevolking genoten ƒ 37,352.37 of gemiddeld per huisgezin bijna ƒ25,80. In 1556 heeft do produktie der fabrijk Kali Bagor be dragen slechts 8,5öö f /i pikols. Ken getal van ]01 fabrijken was bestemd voor de bereiding van indigo. Daarvoor waren ingedeeld 22,443 huisgezinnen niet eenen aan plant van 4,799 bouws, die opgebragt heeft 105,084 oude ponden indigo, dat is ruim 81*4 ponden per bouw en nagenoeg 4 7 /io pond per huisgezin. Voor de geleverde indigo had de bevolking ontvangen ƒ 157,626,50, dat is ou gei eer ƒ 1 '/j per pond eu iets meer dau f 7 per huisgezin. Voor de kaneelteelt waren ingedeeld 4,270 huis gezinnen met eenen aanplant van 416'/ s bouws. Van 847,889 sehilbare kaneelboomen had meu verkregen Iü.MH) oude ponden kaneel (3,200 ff 3 verkoopbare afval daaronder begrepen) en daar voor had de bevolking ontvangen / 8,593.66 Uit die cijfers blijkt dus, dat door elkander een huisgezin nagenoeg 200 boomen voor zijne rekening beeft, dal. de opbrengst is geweest 112 ft per bouw en 11 ft? per huisgezin, dat 1 gg kaneel verkregen is van ruim 18 boomen en betaald is geworden met ruim 18 cents, ZOodat gemiddeld een huisgezin f 2, ongeveer 1 cent per boom, heeft genoten. De afdeeling Tjilatjap schijnt voor de kaneelteelt zeer gun stige uitzigten te geven, weshalve daar verdere uitbreiding aan de teelt was en zou worden \ en. De verwerking van de kaneel ge schiedde in IS daarvoor bestaande inrigtingen. De aanslag der bevolking in de laudreuteii bedroeg / 62,715.88 van de relden voor het Gouvernement, en ƒ 384,751.88 vau de velden De inlaadsche bevolking) verspreid in 1,355 'lessas en kaniponys, waarvan '11 zonder velden, lelde in 1866 60,018 landboiiwende huisgezinnen, met !)7,51Ü bouws ontgonnen gronden, zoodat ge middeld een huisgezin ongeveer JVi bouw heeft. V*o die uitgestrektheid waren 70,2C'J bouws Xtviai't en en 21,250 bouws, waar- v '"i de bebouwing geheel wisselvallig is. \'au ™* door de bevolking ontgonnen gronden waren "«186 bouws voor de Ciouvernements kultuns Mgezonderd eeworden, terwijl zij voor eigen ku ltm,r beplant had 70,222 bouws, zoodat 10,11 L J " l| «s onbeplant waren gebleven. Eenc hoc- Vt elheid van 1,043,897 pikols (van 125 oude P°üdcu) padi of rijst in den bolster, had zij ge 9°gst van hare voor eigen kuituur beplante Standen, hetgeen gemiddeld is nagenoeg 13 7 /io I'ikol pgj bquw. Deze produktie schijnt, voor Q c consuratic der bevolking voldoende te zijn, '""■'r ook niet meer of minder, aangezien van Reenen invoer en slechts van eenen zeer onbe ! '"denden uitvoer van rijst uit de residentie ' Jll .ikeu zijn. Voorts had de bevolking in 1855 een getal v "> 808,981 klapperboomen, waarvan :'.71,055 Uu|l htdruu r eudc Overigens schijnt uit het bc- I '''"iten met rijst van dezelfde velden, meer dan (lens in het jaar, dat ook hier veel plaats grijpt, n » gelijk elders, als schadelijk voor de gronden ordt tegengegaan, te moeten worden opge laa kt, (l;it. de teelt van tweede gewassen in ez e residentie niel zeer belangrijk is. Ondel 0 artikelen, die de bevolking voor eigen kul ],'.""' '.'.''bouwt, behooren, behalve katoen, voor- peper en tabak, daar er jaarlijks ou n'tT 1 80(J l >ikols staartpeper eu ongeveer 3,600 |)lk "' s tabak worden uitgevoerd. kiiir' : <JO U ( ' nir "i rllt -- kiillurcs bepalen zich tot ,™.) i suiker, indigo en kaneel, zijnde de thec trokV M W< '~ ( '" s (1( ' OUgUnstige resultaten ingc ].-_"• '" ds offioiële mededeelingen over v c J v ' n( lt men dienaangaande het volgende , yoor de kollijteelt werden afgezonderd2C.7U7 7 yu' Mmvi - " H - rt:!l bedroeg 1)913 ai geregelde tuinen en 6,982,220 in BA. 79
liet is cenc onderhoorighcid van do residentie Tiniur, heeft cene oppervlakte van 111 vierk. geographische mijlen, is lioojr, bergachtig en boschrijk; de grond is vruchtbaar eu hit eiland is talrijk bevolkt door Malerjers, die deels Chris tenen i-]i deels Mohammedanen rijn en onder liet oppergezag van eenen onafhankelijken Radja Maan. De bevolking bedroeg in 1S50: 3G.250 zielen, en op ultimo 1868: 30,000 zielen. De handel is er van weinig belang en wordt meest met Koepaag gedreven. Vroeger waren de Portugezen meester van dit eiland, en zij bèta* ten er later nog een klein gedeelte van, Woeri genaamd; sedert, fi Augustus 1851 behoort Adanara echter geheel aan het Kcderlandsche Gouvernement. Adanara, Andanara, Adcnara, Adi nara of Udonaro, hoofdplaats van het ei land van dien naam, op deszelfs Noord-West kast. Het is de verblijfplaats van den Radja. De inwoners generen ach niet de visehvangst. Er is eene haven, waarop handel gedreven wordt. Adang, baai aan de Oostkust van .Bornéo, koningrijk Pasir. Adat, dorp op het eiland Goram, residentie Bands, distrikt Ainikke. Adaut, cm der Teiiimber-eilandcn in den Molukschen Archipel, residentie Bande, bij de Zuid-westkost van het eiland Timor. Aan de \\ estzijde is eene zeer veilige reede in cene baai. Hel eiland wordt door Makassareo <'n Boegi nezeu bezocht. Do bevolking is zacht van aard en geneert zich met de tripangvangst. Addington, klip ten Westen van Celebes, in de straat, van Makassar. Den 12 November raakte hel Engelsche schip llem-y Ad dington op deze klip aan den grond. Ado, vorstendom op de Noord-Westkust van het eiland Timor, in hetwelk de zooge naamde Koperberg gelegen is. Ade, dorp in liet gelijknamige landschap, 3i(i J 8' O. 1.. Eo B" ■;; \- Br. -Bij hetzelve worden kopermijnen gevonden. Adce, dorp op bet Ifoluksche eiland Groot Kei, residentie, lïanda, <listrikt WaaijeT. Adeijlar, dorp op het Moluksehe-eiland Groot Kei, residentie Banda. 11 <-i staat ouder vier Hoofden, Oreaig Kujn genaamd. Van L 624 :if, hebben de Nederlanden met dil dorp handel gedreven. Adenaro, de: Adanara, eiland en dorp. Adian Nagoengang, berg op de Noord :m Bumatra, b de Baita Landen, tussehen lang Lawas, digt baj I'itjar Kol ling. Hij ia geheel Indekt met groot geboomte en slingerplanten, behalve de kruin, die alleen op enkele plaatsen begroeid is. Men vindt in den omtrek veel olifanten, rhatoceroseenj tijgers, apen en vogels, die zich aan de Awrw»-vrncht, waarmede de weg tomwijksi als bezaaid is, komen vergasten. Adiarsa, distrikt op Java, adsist out -resi dentie Knrwang. liet grauÜ aan liet Buiten zorgsehe eu bevat ruim 10(10 inwoners. Het is een eigendom van liet (iuuveniomcnt. Adiarsa, dorp op Java, adsistent-residentie KiaWßßg, distrikt Kin-wang. Adi of \Y eifels, eiland in den Molnkaehen Arcliipcl, bij Kieuw-(iuinca, ten Zuid-Oosten van de landstreek Havik, tusseheh 133" 28' en 188" JS' O. L. en tussohen 4° 11' en 4° 22' Z. ür. Het is bewoond. Adibala, dor]) op Java, residentie Panjoc maas, in het Zuiden van het regent schap Uan joemaw, aan bel strand. Adiboijo, dorp op Java, residentie Probo linggO, afdceling Kraksnn, dislrikl (iending. Adiboijo, dorp op .lava, residentie Soera baja, regentschap Bidajoe. Adihono, dorp op .lava, residentie I'asoe roewan, regentschap en distrikt Pasoeroewan, tussehen de Tenger-bergen. Adikiro, dorp op Java, residentie en re gentschap Pekalongan, dist rikt Pekadjangan. Adilango, dorp op Java, residentie I'jokjo karta, afdeeling Mataram, ten Zuiden van de rivier Panara. Adilango, rivier op Java, residentie Djok jokarta, afdceling Mataram. Adi LoGweh, post op Java, residentie Kediri, regentßcbip Berbek, distrikt l'erbek. Adimanjoo, berg op .lava, residentie KV diri, adsistcut i \ltowo, regentschap TrengsMt, distrikt Ngasinan. Adinoesa, dorp op Java, residentie Bama rang, regent schap Keiulal. De luchtslrcck is er zacht en gematigd. Dit dorpligl als venehokn onder kokos- en vruehlboumen. Adipala, zie: A il ire dj o, dorp. Adipooro, dorp op Java, residentie Sama rang, regentschap Kendal. Adipolo, zie: Adiredjo, dorp. Adiradja, zie: Adiredjo, distrikt. Adiredjo of Kali Redjo, dtstrild op Java, residentie Banjoeinaas, regentschap Banjoemaas. Hert beval (i.57!i Inwoners. De grond i.s hoog en bergachtig, doch In het Zuidelijk gedeelte vlak en dr: Adirodjo of Adiradja, distrOd op Java, residentie Banjoemaas, adsistent-residentie en regentschap Tjilatjap. In liet Koorden is do grond bcrgaclit iq, doch in het Zuiden zeer moe- AD. 8
voor eigen kuituur beplant, derhalve te zamen / 437,467-70; In 1854 had de totale aanslag ƒ 482,498.33 bedragen. Het getal eu uitgestrektheid derbooofam wordt niet opgegeven, maar bel bestaande ge brek aan djatiliout iv deze raridentie lieeft aanleiding gegeven tot aanzienlijke ganplantin gen v;m djatiboomen, zoodat het getal in 1855 bedroeg 1,364,211, «raartao in geregelde en 752,133 in mindei geregelde i>lantsoeneu of in de bossohen zelve. In dat zelfde jaar bedroeg <!(• veestapel van Banjoemiuis 02,104 buü'els, 10,430 stuks rundvee eu 11,153 paarden. Mijnbouw vindt men hier niet. Van parti knliere ondernemingen is hekend, dat in deze residentie 1,200 bouws woeste gronden ter ont ginning zijn uitgegeven, tegen opbrengst aan bet Gouvernement van ééa tiende der prodnktie; Aan wie die uitgifte is geschied eu vat daarop geteeld wordt, blijkt niet. De vogehiestklippen in deze residentie zijn de moeite en kosten cener exploitatie niet waard. De binnenlandsche handel bepaalt zich voor namelijk tot de dagelijksohe tevenflbehoeften, die op de bazars worden gebragt, eu daaronder vooral het zout, dat door Chinesehe en iulaud sche handelaren te Tjilatjap in liet groot wordt opgekocht. Naar buiten wordt handel gedreven vooral in buffels, die naar Hagelen en verder naar Djokjokarta worden uitgevoerd, voorts in rijst, tabak, staart peper, mongkoedoe (eene soort van verfwoilcl I, art'nij-xtuki'r, kittljinig-\\v,\\\v\\ voor de Tagalsehe .suikerfabrijken, terwijl van Tagal en Pekalongan gedroogde visch en van Bagelen en Soérakuta ved klapperolie en ge batikte kleedjes worden ingevoerd. Verder wordt er ingevoerd: gamhir, eijereu, lijnwaden, wollen Stoffen, zijde, Javaanseh linnen, koper, tin en fijn aardewerk. Ook hier heeft do afschaffing van de hazar pachl bijgedragen tot verlevendiging van het handelsverkeer. visch\ang>t is toemniende, VOOral in de straat tussehen de kust en het eiland Kambangan, waar ook parelinosseleu en schildpad worden gevischt. Met opziet tot het verbruik van opium kan hier 1102 medegedeeld worden, dat de hoeveel heid, volgens de pacht, voor Banjoemaaa be draagt 840 kuti in liet jaar, dat is 1 bati (l/4 oude ponden) per 500 zielen. Indien dit VOO* den waren maatstaf der consumtie in deze. residentie kon worden gehouden, hetgeen echter zeer onzeker is, dewijl het niet blijkt, of en hoeveel boven de verpachte hoeveelheid aan den opnnnpadrter als tiram wordt verstrikt, zou de bevolking van Banjocniaas nog ver blij ven beneden het gemiddelde der eonsunitic over geheel Java. Ban joemaas, regent schap op Java, resident ie Banjoeniaas, aan den linker oever der Scrajo. liet is verdeeld in vier distrikten: Bairjoemaas, Adi redjo of Kaliredjo, SoekaKadja en Poerworedjo, te zinnen met 09,316 zielen, onder welke 00 Europeanen, .'iï Arabieren, Maleijcrs, enz., 68,720 Javanen en 398 Chinezen. Bet wordt, bestuurd door cenen Kegent, een Hoofttngkaal, een Hoofdpriester en een Luitenant, der Chi nezen. Wijders is er een zont verkoop, een agentschap der Weeekaner van Bamanmg, eene divisie infanterie en eene aideeling inlaßdsche schutterij. Er groeft rijst, indigo en suiker. Banjoemaas, dist rikt op Jam, residentie Banjoemaas, regentschap Banjoemaas. Het bevat 15,326 inwoners. Banjoemaas, hoofdplaats der residentie, mul hel regentschap en het distrikt van dien naam, op Java (7° 33' 45" Z. Br. en 10'J° IV 80" O. L.) Zij is in eene vallei gelegen aan den linker oever der Scrajo, die zich bij deze stad niet Bene sterke bogt van de Oost om de AYest, Noordwaarts wendt, L 0 palen \an l'oerwokeito, 11 van I'oerbolinggo, 32 van Tjilatjap en 32 van Bandjar Negara. Deze stad is regelmatig gebouwd. De Euro pesohe ingezetenen wonen in eene wijk die aan de inlandsehe grenst, liet prachtige residentie huis met fraaije bijgebouwen en kantoren is buiten de stad in eene met rijstvelden bedekte vlakte gelegen, eu hierbij het iteenen blokhnis mei eene bezetting van 80 man. Tussehea de Europesche en inlandsehe wijk ziet men de pascilian, liet regentsliuis, een in IS3IS gcliouwd sternen gevangenhan, de woning van den mi litairen (Commandant, de kazernen endeEuro pesohe begraafplaats. Br n te Banjoamaas eene (iouvenicinenls lagere school eu Bene school voor Inlanders, welke den 1 ,\m emlier LB6O geopend werd. Ook is er een zoutverkoop, eene regtb&nk van omgang én een tandraad ge vestigd. Y.ï is ecu gesticht van liefdadigheid, door de inlanilselie bevolking opgerigt. De Officier van Ges. neemt hier tevens de civiele geneeskundige dienst «aar. Uit Banjoemaas loopen vijf groote wegen, als: één om de Noord-Oost naar Bandjar Ne gara eu l.edok; één om de. Zuid-Oost naar Bagelen; één om de Zuid-West naar Tjilatjnp; één om de Noord-AVesl naar Tagal en één OM de Noord, beoosten den berg ÊQamat, over Poer bolinggo en Kandoe Dongkal, naar PunalaOeT- n.\. 80
Banjoomanik, poststatlon op Java, resi dentie Samarang, regentschap Samarang, aan den grooten weg, 9-palen van Samarang, 33 pa le n van Salatiga <:n 51 puien van Poerwodadi. Banjoemanik Koslon, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling Salatiga, distrikt °engaran. Hel teil 66 inwoners. Banjoemanik Wotan, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling Salatiga, distrikt Oengaran, Het bevat 97 inwoners. Banjoemanis, dorp op Java, residentie oMnarang, afdeeling Salatiga, distrikt Oenga tan. Banjoo Meneng, dorp op Java, residentie afdeeling Mataram. Banjoo Moneng, dorp op Java, residentie B wnarang regentschap Samarang, distrikt Sin eon Lo r . Banjoo Mooda, dorp op Java, residentie a gden, regentschap Karang Anjar, distrikt «ombong. ■oanjoenjapa, sclians op Java, residentie ail Joc]iia; ls , aan het Zuidcr-strand, niet ver va » Karang Bollong. ■tianjoe Oorip, berg op Java, residentie c 'ml>.ïuj,', in het Noorden van het regentschap B( s° Nejroro. g ( an JOO Oorip, dorp op Java, residentie Q^ ta oaja, adsbtent-residentie en regentschap i? sp e, distrikt Gocnong Kendang. j, anjoo Oerip, dorp op Java, residentie «wen, regentschap en distrikt Poerworedjo. de t an> ' oo Paitf beek o[> Java, adsistent-resi te! an i oeWM >gi- Zij ontspringt op het Idjeng ° Jïgte en heeft nabij den zuid-westelijken v an den berg Widodaren eenen waterval de oUBeveel 5,330 Ilijnlandsche voeten boven r(l siil - 00 rivier en dorj) op Java, trikt' s' "* c ' s;i '"". L >' :l "> regentschap Batang, dis to6 "' an esij dorp <i]i Java, adsutent- B CUI - U ' Ji:ui J lu '""».- r i, dist rikt Rogo Djampi. g Ull , n J°o Poetih, dorp op Java, resid r( ' : -" ( " lsi ' lK1 P distrfltt Sala- Bn ■' ' S ' H:Wln)lu ' | l°" r 85 Javanen. ï-esid -°° ■ Pootih Kidool, dorp op Java, "Wrik' 1 "' I r " l u l i "--°> afdeeling Lamadjang, Aanoe Lamongan, op de Weater-grens. d eiiti c n i?° Lor, dorp op Java, reu trikt T) afdeeling Lamadjang, dis s tenl-, i° erani? ' (lur l ) °P Bomeo, in de Vor -SJS« v™ liandj,-r,„asin. (!u dorp ° OriP ' *' Bn "Joc Ocrip, berg Ban j 00 Biti, dorp op het eiland Bali, rijk Tabanan. Banjoo Roto, dorp op Java, residentie Ka doe, regentschap Magelang, distrïktProbolinggo. Banjoe Sanka, dorp op het eiland Madura, op de Noordkust van de nfdofiling Madura. Banjoo Teroes, zoetwaterwcl op Java., re sidentie Bagelen, afdeeling Am bal, te Karang Bolloug, in den ingaug van het vogelnesthol üoewa ])ahoe. Banjoe dorp op Java, residentie en regentschap Bczoeki. Banjoowan, dorp op Sumatra, residentie Falembang, distrikt Ampat Lawang. Het be staat uit slechts ééne woning. Banjoewangi of Banjowangi (Wel riekend Water), adsistent-residentie en regent schap in Jara'l Oosthoek, grenst ten Westen aan de residentie Bezocki, waarvan zij geschei den is door de rivieren Badjoelmati, Kendang, Kokosan, Rawoen en Majang, ten Zuiden aan de Indische ccc, ten Oosten aan straat Bali, vn ten Noorden aan de, tot de residentie Be i behoorende afdeelingen Panaroekan en Bondowosso. De uitgestrektheid dezeradsistent residentie, welke in twee distriktou is verdeeld, namelijk Banjoewangi het noordelijke en l Djampi het zuidelrjke, wordt berekend op 2,017 vierkante palen. liet bestuur van dit gewest, vroeger eenc afdeeling van de residentie Bezocki, doch later daarvan afgescheiden, berust bij eenenAdaistent- Etesident, die, voor de belangen der inlandsche bevolking, nevens zich heeft cenen Regent, ter wijl de Chinezen, gelijk ook de Bocginezen en Mandharezen, en de Arabieren onder afzonder lijke Hoofden staan. Behalve den Adsistent-Kesident, die tevens de functiën van Notaris uitoefent en Ciecom mitteerde is voor de zaken van Bali en Lom bok, waarvoor hij ren p<iar Ambtenaren ter zijner beschikking heeft, vindt men hier een Pakhuismeester voor hel beheer der produkten en civile magazijnen, oen Havenmeester, tevens belast met de straudvonderij, een Koniinies-Ont r, wiens kantoor ressorteert onderdederde financiële afdeeling te Soerabaja, voor de inning der inkomende en uitgaande regten, een agent van de Weeskamer te Soerabaja, een drie tal Opzieners voor de nopal- en coehenDleteelt, en twee onder iulaudsehe U ' r <"it verkooppakhuizen, waarvan het eene te Banjoe . hel andere te Bogo Djampi. Ter hoofdplaatce, waar de landraad gehouden wordt en ook eene gevangenis is, wordt door den ommegaanden regter in de vijfde afdee- BA. Ti 81
line, die te rroholinggo verblijft, zitting ge houden. Overigens behoort Banjoewangi voor het regtswezen tot liet gebied van den Itaad van Justitie te Soerabaja, voor het militaire-wezen tot <le derde militaire afdeeling op Java, voor de inspectie der kultures tot den werkkring van c'cn Inspecteur in de derde afdeeting, en voor de dienst van den Waterstaat lot de vierde waterstaatsafdeeling (.f inspectie, waarvan de Chef gevestigd is te Soerabaja. Voor de belangen van het onderwijs beslaat in dit gewest eene gub-kommissie van onder wijs, waarvan de tijdelijke Adsistent-Resident voorzitter is. Eene Gouverneinenis lagere school is ter hoofdplaatse aanwezig. Aan den Predikant te Pasoeroewan is opgedragen de Hervormde gemeente twee maal 's jaars te bezoeken. De voornaamste bergen zijn-, de Bawoen,de Keml. de Rauteh, de Idji i rapi en de Pendil. De rivieren zi de I'anjoe wangi, do Fampang, de Kogo Djamjii, de lioiao, de EUwoen, de K-li Baroe en anderen. Hoofdzakelijk uit hoofde van de niet zeer ■talrijke bevolking is Banjoewangi maar voor een klein gedeelte bebouwd, namelijk de vallei tusschen het gebergte en de zee. Aldaar is de aarde zwart, zandig en vruchtbaar. Zuidwaarts op, voorbij de Pampang-baai, stijgt de kust opwaarts uit de zee, en is zij met digt geboomte begroeid, onbewoond en omzoomd door riffen. GS de Zuidkust is het land zeer chtig. Banjoewangi heeft vele moerassen, die: schadelijk rijn voor de gezondheid, doch uier invloed meer binnenwaai is ophoudt. Door de hoogte en menigte van bergen heeft Banjoewanj cd van water, hetgeen niet weinig bijdraagt lot de vruchtbaarheid. Pc bos schen leveren verscheiden soorten van hout op, ook groeit hier de befaamde giftboom pohon oepus. Overigens zijn de produkten vanden grond: koffij, rijst, suiker, tabak, kokosnoten, voor de cochenille-teelt, en indigo. Ban nu'i is rijk aan goede koffij gronden, eu de koffij teelt zou hier aanzienlijk uitgebreid kun n, indien er maar eene talrijkere be volking ware. De bevolking, die zeer vermengd is met J!a -■ sterk 35,035 zielen. Onder deze varen 102 Europeanen of daarmede gelijk ■ Ihinezen en 1,778 andere vreem de Oosterlingen. bouws, waarvan 7,008 bouws sairak's en /cgnl ï elden, dio jaarlijks beplant kunnen worden, en 1,171 bouws, welker beplanting zeer wissel \:'ll r ;. : is. Ken huisgezin neefl dus gemiddeld l n /(j bouw arm velden. Van de géheele uitge strektheid ontgonnen gronden waven 1,893 bouws oulieplaiil gebleven en dom- de bevolking voor eigen kultuur beplant geworden 6,786 bouwt, die opgebragt hadden 225,384 pikols van 125 oude gg pad* of rijst in den bolster, dal ia kola per bouw. Het getal klapperboomen bedroeg in lSfiS 100,010 en daarvan waren 14,403 vruchtdra gi nde. Omtrent tweede gewassen vindt, men aan le Banjoewangi in de ofßciële mededeelin end. De Qoiw 9 knltures bepalen zich tot koilij- en nopal-i ;en voor het cocbenille insekt. Zij was verspreid in "l r>r ' des-a's en kam pongs, waarvan 10 zonder velden, en verdeeld in 4,449 landbouwende huisgezinnen met 8,179 deeld. In 1856 bedroeg de veestapel 9,252 buffel*' I " 1 L.859 paarden. Van partütuliere ondernemingen is aU '' c bekend, dat in 1855 aan den Heer H. I.ixcr.u eene concessie is verleend tot ontg"' i !■ • nu woeste gronden voor aanplantinê \ oor de koffij waren ingedeeld 3,521 huis len. liet getal hoornen bedroeg 2,730,720 eregelde tuinen, en 175,01 'J in paggan en kampongs, dus te zamen 2,911,739 of gemid deld per huisgezin 827 boomen. Van den ge ii aanplant hadden 2,J.'i1,753 vrueMdra omen afgeworpen eeuen oogst van waarvoor de bevolking genoten had ƒ 87,805.91. Deze cijfers wijzen aan, dat gemiddeld is verkregen ruim ~> pikols per huis gezin, en 1 pikol van nagenoeg 13S hoornen, aiddeld een huisgezin in betaling heeft ontvangen nagenoeg ƒ 25, of ƒ 5 per pikol- De levering .'er koffij iegen dezen geringe» prijs is waarschijnlijk in verrekening van land* ■i, dewijl er van geenen aanslag van land renten in de officï !e mededeelingen blijkt. 11e* getal inkoops-koffijpakhuizen bedraagt twee. Ten behoeve der nopal- en OOohenille-teelt bestond eene inrigting, met eenen aanplant vao bouws en 270,280 planten, waarvan '.'(j;i,2 1 22 planten in staat wurcu om met het cocheniUc iiiM'kt bevolkt te kunnen worden. De opbrengst had bedrai i oude ponden, dal is & pond van mini 9 nopalplantea. De verkreg* hoeveelheid had :>;m het Gouvernement gekol* / 87,184.90 of ongeveer/1.32 per pond. Vo« r teelt, die met boedjang't en banneling ll " 1 bevolking i n S c ' BA. 82
het groot van klapperboomen ter bereiding van Wapperolie. Handel en vertier zijn in dit gewest toenc jnende, gelijk blijkt uit het drukke bezoek der twee bestaande ba/.ars. De uitvoerartikelen Zl jn rijst, kokosolie, rotan-, kamri-ólie, 'p<ibi 'it, ol tabak en welke tegen 'jnwaden, koebeesten, Balinesche ossen, paarden, "■arden potten en pannen, matten, gambir, enz. v wuild worden. " a n de visscherij begint de bevolking meer r k te maken, en met den aanleg van viach- Vl ]vers i b een aanvang gemaakt. Op de kusten <*den paarlen gevischt, die evenwel klein en Va 'l Weinig waarde, zijn. *r zijn ouder de inwoners vele ambachts .> l| ' ( ' (( waaronder nok gzersineden, goud- en Ve Wßieden, koperslagers, wevers, verwers en 'm. rs '" ivoor en horen. pßohelwerken en kalibranderijen verschaffen eenig werk. • Vc "'- r ens worden de wegen in Banjoewangi Rel' •[ u " i ' )iu ' en staat gehouden en zoo veel mo k voor voertuig toegankelijk gemaakt. bel CUS V( ' l 'l' a( '' ll ' n '* va " opium op Java rail "t, d,. hoeveelheid, die jaarlijks in Banjoe an S' verbruiki wordt, 42 katte of 52v, oude J en nüei n dat is 1 kati of l«/ 4 fp per 834 zie tam Cc i' 1C V( ' r '" lll( '' n "' nA de residentie Ban °mt' f-rllllr,t ■ ■ -:-11■ is i>v(;r Java, dooh waar eeiip*- " ( ' ( ' ni ' zekerheid beslaat, aangezien voor v ee j ■'J. lls 'e bepaling van het cijfer der consiunlie tira ' , ■''' v:iu '' ( ' vraa;r, b£ en line \. O pj ' )o ven de verpachte hoeveelheid aan den ] feni j 1 "l' ll '' lll ' i r wordt verstrekt, hetgeen ni«t be blij f . * or dt gesteld; terwijl dan nog altijd over ha). , ! Ol unogelijkheid eener constatering van dit art'! "l '" sl;Kl " van Kmokkelarij, waartoe aa n i me voordeden daar biedt ° en > eenen zoo sterken jirikkel aan- Balj i' r / s '"' 1 ' llili (1( ' nabijheid van het eiland Oo g'zi''(| Vllk V:l " ' ll! J:ivasclu! kust vour '"'' f luur i«, en waarvan de bevolking alge 2 'ja vc" i '"•' ls :i ' l " ne * J-' r ' }ru i v:lu opium te ten v . ba " ' zn " :l ' s maar in weinige gedeel- n Indischen Archipel het geval is, Vl) lki n ,!'° (ic Olllsta '"lii;lieid, dat onder de be lin eZfc ". v au Banjoewangi zich een aantal Ba- Ve " in- , >t:v """' fedenen zijn, om den aan &c mc a slechts met omzigtigheid aan' te tesi(i e^ Oewai igi, distrikt op Java, adsiatent- waarvan het het noor * s (^ier ° bedaat - Het bevat 17,300 in- Banjoewangi, rivier op Java, adsistcnt rcsideutic Banjoewangi. Zij ontspringt bij de rustplaats Scdong, op den berg Merapi, en loopt noordelijk van het fort Utrecht in straat Bali. De breedte is bij de monding 80 voeten, i de diepte slechts van 7 tot 3 voeten; op eenige plaatsen is zij 20 voeten diop. Banjoewangi, hoofdplaats van de adsistent residentic en hot regentschap Banjoewangi, op Java, arm sira.it Bali, 93 palen van Bezoeki en 133 palen van Probolinggo. Banjoewangi is Praatje plaats, bevat brcedc met bamboezen hekken afgezette straten, goede huizen, eene paseibi'ii, waar de woningen van deu Regent en andere inlandsche Ambtenaren en de moskee zich bevinden. De Chinesche wijk ligt zuidelijker aan zes en afgescheiden van de rivier, wier mond tot .cnhoofd ligt op 8° 12' 40" 'L Br. en 11.4" 2<>' O. L. Over de rivier lipt eene brug. De schepen doen deze plaats aan om water en eenige behoeften in te nemen; zij kunnen in 12 h 13 vademen lachten grond an keren. Er zijn twee Ainblenarcn voor het ha departement. De haven van Banjoewangi is in ISSS voor den iilgcmccueu handel openge steld. Het fortje Utrecht staat aan liet slimikl op een groot plein, aan welks kanten het fraaijc huis van den Adsistent-Resident, de woningen der Europeanen en een logement staan. fort li uwen van steeu tot huisvi \au liet garnizoen. Verder is er eene in 1840 s en eene Gouvernement» lagere school De genccskund'gc dienst wordt eiiunien door den Oliieicr van Ge», van het garnizoen. Te Banjoewangi behoort kruishout te huis. Er zijn rui in 7,000 inwonen en er is een landraad geve i deze plaats liirt aan deu voet ian den Wjeng eene minerale bron. Banjoo Waroo, dorp op Java, residentie Bamarang, regentschap Kendal. Banjoo Wodan, baai of inham aan de Noordkiir-t. van het eiland Bali, in het zuid elte van de St. Ntcolaas-baaL Zij is alleen va bevaarbaar, daar zij door een rif wordt afgeslo ten. Er worden wanne In m, die liij eb rigtbaar zijn en waarvan biel water zeer heilzaam 'a tegen jicht en rheuinatismus. Zij behooren lot het rijk Bolding. Banjoe Wonning,dorp op Javtjadsisteat rc.-iiii ewangi, dislrikt 15;mjoewaugi. Banjoe Wiro, dorp op Java, residentie en regentsch;: BA. 6« 83
Banjoo Wooloo, dorp op Java, residentie Bezoeki, clistrikt Waringm. Banjor Pondo, of -Pandé, dorp op de Oostkust van bet eiliind lïali, rijk Klongkong. Bank (Groote), naam van vijf bij elkander liggende riffen in de [ndische zee, ten Westen van Suraatra, bewesten den lior-k Rakil. Er staat tusselicn deze rilfen 7 en 8 vademen BÜjkgrond. Banka, eigenlijk Bangka, residentie waartoe behooren het eiland Banka, liet eiland Billiton, lic! welk onlangs tot eene adsistent-residentie is verheven, de Lepar-eilanden, waarover slechts een inlandsch hoofd gesteld is, en de eilanden langs de kusten. De bevolking dezer residentie bedroeg op ultimo I i zielen, waarvan ■; Europeanen, 14,391 Chinezen en 336 Ara bieren of andere vreemde Oosterlingen. ISO° tot 190° Fahii. Do andere bron moet in het dist rikt Pangkal Pinang gelegen zijn, aan don voet van den berg Mangkoe, l)ij het dorp Klassah. Banka, eigenlijk Bangka, ook China Batta genoemd, eiland in den Soenda-Archipel, ten Oosten ran Bumatra, gelegen tus chen I en 3' 5' Z. Br. en tussehen 106° ld' en Lo6° 53' O. 1,. liet wordt ten Noorden en Noord-Oosten bespoeld door de Chinesche zee, ten (tosten door straat Gaspar, ten Westen en Zuid-Westen dooi straat Banka, die het van Sumatra scheidt, ten Noord-Westen door de straal fan Malakka en ten Zuiden door de Java ;••■■•. I 1 eiland heeft van liet Noord-Westen naar het Zuid-Oosten en heefl volgens H.M. Lange eene oppervlakte van 823 vierkante geograpbische of 18,240 vierkante Nederlandsohe mijlen. Banka beval vele heuvelen en meestal op zich zelf staande bergen, als: de Manoembing, de Mar ras, de Pading, de Parmassa jong, de Kekoeakoes, de Mangkoe, de Mapor, de Helm, enz., eenige vlakten die grootendeels moerassig zijn en vele aan zien lij!; e rivieren, zoo als: de Kampak, de Djering, de Jeboes, de An ten, de Lajang, de Boengei Leat, de Marawang, de Koba, de Mindo, de Banka Kot::, enz. De belangrijkste baaijen zijn die van Klabat, .Muu tok, Jeboes, Djering en Leal of Soengei Leat. De < tostkust plaatsen klipachtig. Ëet eiland heefl vele voor uitstekende hoeken, die ruime baaijen vormen. De voornaamste bergen bestaan hoofdzakelijk uit graniet, terwijl di die zich op som mige plaatsen tot eene aanmerkelijke hoogte Verheffen, voornamelijk uit veld.-palli, kwarts en glimmer, hier en daar mei turmalin ver „„.,,., Men heefi nog geene andere vulkanische verschijnselen op het eiland B ontdekt, dan twee wanne bronnen, wa de eene. gelegen is aan den voet van bel Par massang-gebergte op 2 h 3 uren afstand van de zee; deze bron heefl eene temperatuur van De hitte is op Banlia, ofschoon Int nabij de li nie ligt, niet buitengewoon;de gewonegraad van warm te is van 80° tol B7 q Fahe.,ui de bovenlanden is de lucht knel en de thermometer kan er tot onder de 40" Fahb. dalen. Daar hel eiland aan alle zijden door do zee omgeven is en vele ber* i:cn beeft, is de dampkring er aan gedurige verandering blootgesteld. De nachten /.ijn er zeer koel en de dagen aan de stranden zeer heet. Het loohtgestel wordt over hei algemeen als nadeelig voor de gezondheid beschouwd, ten minste in de nabijheid der stranden, waaruit bij ch vele slechte dampen opstijgen, die zich, wanneer er zeewinden waaijen, over d<' in de nabijheid der kusten gelegene landen versprei den en veler slagtoffere vragen. De moesoni minlijk in Mei <il' \o\ cinlicr in. t>n weders en regens zijn hier menigvuldig enzwaati de laatsten kunnen vooral zeer hevig zijn. Banlca heeft over het. algemeen eencn hoogefl en vruchtbaren grond; de voortbrengselen vad het plantenrijk zijn echter voor den uitvoi geen groot belang. Ofschoon bel eiland vele bosschen bevat, vindt, men er weinig goed tin*' merhout, zoodal dil van Palembang moei v» r ' den aangebragt. Er wordt in de bosschen ve*j was en honig ingezameld. Kokos- en pimmp hoornen vindt men hij alle dorpen; indigo ''" gamhir treft men er ook aan, doch in geeD* groote hoeveelheid. Bamboe is er zeer zei* z.aam en wordt alleen gebruikt, Om in liet z» l ' r te Leggen. De verdere voortbrengselen vau de» grond zijn-, peper, notenmuskaat, sago, sap*" hout, nditn, //i/u/, hars, drakenbloed, sassefr* en \ ele geneei kruiden. ~. Vruchten zijn er in overvloed, voornameM) de nangka, fitting, doerian, ananas en //'/«/'"" De fijnere soorten, zoo als: de maiigixt"*' ... ramboetan en de doekoe, alsmede de mant/ff"' '''•., er Beer SChaan, en moeten van l'alenihan den I t. Te Toboali treft men soori van lekkeren en saprijken oranje i im" 'J' „ die men te vergeefs beproefd beeft, naar ai" |ila::tsen \an het eiland over te brengen, jj Groenten zijn op dil eiland schaarsch, Ml minste soorten worden er eenige door Clnu c ' gekweekt. Bi ika heefl geenc olifanten, tapirs of tijgers, en ook geene buffels; |ii:i: " |nr . schillende worten van herten en apen, TVtl *!yljfai den, zwarte beeren, reebokken, jakhalzen, civetkatten, wilde geiten, wilde zwijneni •* BA. 84
varkens, tamme varkens, miereneters, otters, bnn- Sln gs, eekhorens, ratten, muizen en vledermuizen. Jjullels, kocijen, geiten eu schapen zijn erin «ein getal aanwezig en alleen op de hoofd- Pteatg, waar zij van elders zijn overgebragt en voornamelijk dienen om de Europcsclie ingeze wii'n van melk te voorzien. ])c weinige paar l '"> die van Java en elders zijn ovei *reücen in het algemeen eenen zeer lioogen ? u "«dom. Men treft ze op de hoofdplaatsen tl « distrikten aan. Omlor ile amphibiën verdient op Banka de «Okodil cene eerste plaats, hij houdt zich aan e kusten en in de meeste rivieren op. Verder ?f) " n 't nu en dan op de kusten een water ziel"'' 101 ' -'' v " uill ' n . '/'":i<'/ir/ genaamd, hetwelk gen ""■'' ".'/"''"'"/'"■ voedt. Zijn vleescl wordt pon i ' men llce '' t ( ' r llil ' BOOAmst Hen we R en> Voorts zijn er op Banka legua • verscheidene hagedissoorten en slangen. vi,",,,!" ! "' I l' 1 'T Baaka eene ontelbare menigte Rh"' xv; ' ; "' l ""' lT vrll ' u ''"" r kleuren veder s 'X)i't " ilmu " lril - heeft men er dertig Krijd'" ViLU lllliv( '"> waaronder de pergam de doch . k 1)( ' i ' ilisimt '"■'■ |l fl;i;:l gevederte, Vel.""' ■''''" l: " lp '" Btaart »di6n Inj elders heeft. piiiii l | r '"' lf ' ""■" '■'' adelwon, kiekendieven, <J °'Ju\ W "' "'''''' Cl:ni ' cn > ïwea, cene soort van '"'fki'i'i 1 '" ' rc 'S ers > snippen, loeries, kakatoewa's, 2 *iil,u!'"' mu *»ohen, rgstvogeltjes, spreeuwen, j M ,°"' bosch- en waterhoenï '"nvei ,''" z '-'" " v '"' Terscai U e nde soorten en "nero,// 1 "' I ( ""' < ' r "' ( ' lkc v<H,rnamclijk de witte v.'u, , (i ''■"./"/') en eene groote versoheidenhetd *^euf e " lirrc "> Z0() too&a als zwarte, onder va u B *tste men er in de bosschen aantreft 0 L ( " 1 '" duim lengte. lalo,, ~, ?* ten w " nl1 Vlrl vi - srl '. groote gar- eeften Revangenj de tripaag- va l hlx Uil, i Vi "'" st ' verschaft aan vele bewonen 'ijk i,,' ' ' l '"'' onderhoud, en heeft voorname- 'i»aan,lcn April en Mei plaats in ,lc H-,| V( ,';" ni in den omtrek van Koerouw. eila I 1 Broote '"■■"■'■ forten vindi men op 6( %t v. ' i '""'"' tl( ' wee kdieren eene groote 6tl °P Ho oorstl " l 'l'. welker vleesoh gedroogd v llidt w markten verkocht wordt, v,, 6o '' e i<lt'!,r ' (l ' '''' whoonste schelpen in »et h,. ™ «Jorten. ï e ïundi"" 1 " 11 -/^ 11 "" 1 m Bania Ls zeer f- rroi>t ' v "'lj-»,/! 'f Al l te Ajcr Merrah en te vi üdt vi,„|, men ~.„;,,. Ouk "■"\<- llln ' '■'■ Usierert», zilver, koper, lood, ar > u U " Muberj ,„aar het is rooral wi In 1710 werd door zekeren Batix Axgor in het distrikt Marawang tin ontdekt. Onder zoekingen, toen bewerkstelligd, deden zien, dat liet geheele eiland rijk was aan tinerts. De be werking der tinmijnen door Chinezen leverde reeds ia 1710 ecu produkt op van 25,000 pikols en omstreeks dien tijd waden er op Basta drie Chincsche hoofd-etablissementen voor bet beheer der tinmijnen gevestigd, als: te Belo, te Pandji, op 1 uur gaans van liliiijoe, en te Tantpikng aan de straat Bauka, tussehen de rivieren Djering en Kota Waringin gelegen. De Oost-Indische Compagnie, die de Vonten van Palembang, tot wier gebied bet eiland Banka behoorde, eqnsbaar aan ach gemaakt had, sloot met hen overeenkomsten wegens het tin-monopolie, die telkens wanneer het bestuur in andere banden kwam, werden vernieuwd, gelijk dit onder anderen in 1777 plaats had, toen de Compagnie eene jaarlijksche levering van 30,000 pikols tin bedong. Tot 1755 bleef alles rustig. In dat jaar echter deden de Vorsten van lliouw ingga, met welke de Hollanders in onmin waren, gedurige aanvallen en werden daarin bijgestaan door de tseroovers van .Mairindaiuio, Uanons genaamd, alsmede dooi eenen anderen, doorgaans van zceroof levenden stam, Aaßajati. Twintig jaren lang duurden deze aanvallen en strooptogten, die de bevolking door menschen roof, hongersnood en emigratie, waarbij nog in LBO 4 eene hevige kinderziekte kwam, tot de helft deden wegsmelten. De llunons en Rajats verwijderden zich in ISOt uit deze streken, maar de bevolking bleef; boewei vrede en nut op het eiland terugkeer den, toch Bteeds blootgesteld aan de \ele kne velarijen van de Sultans ran Palembang en hunne Hoofden, totdat het eiland in ISI2 door de Bngelschen werd in bezit genomen. J; : j de teruggaaf in 1816 aan het Nedar :he (iouverncinent vau on/.c vroegere be zittingen in Indie, kwam ook Baaka in onze handen, liet was c. liter ent in 1822, naden igen afloop der tweede Palembangsche ex peditie en de gevangenneming van den Sultan Basab Oma, dal Banka langzamerhand tot rust BD orde terugkeerde, en de arbeid aan de DUjnen, die door de onlusten bijna geheel ge staakt was geworden, «dier geregeld werd VOOrtgexet. Wel hebben sedert, nu en dan, oproerige bewegingen plaats gehad, zoo als in L 839 en vooral in L 842, onder de Chineache mijnwerkers, en in 1851 onder de inlandsche bevolking, en telksn reize moest de kracht der wapenen worden aangewend tol herstelling der gestoorde orde, maar niettegenstaande dü BA. 85
bleef dn tin-produktie van liet eiland jaarlijks ■,ilr. De eigenlijke bewoners van Banka behooren tot liet Maleische ras. Zij zijn in liet binnen rerspreid, leven als in den natuurstaat, en zijn onderdanig en schuw. (Zie over hen rtikel: Bankanezen.) De kustbewoners, bekend onder den naam van Orang sel.ah of Orang luut, dat is: bewoners der iee, zijn meest bedorven en trouweloos. Zij houden hun ver blijf in praauwcn, overdekt niet /«v//V/«y-matten; e jimauw bevat een huisgezin, en pcwoon lijk blijven een S of 10f;d preanwen een tijd hij elkander, ulzoo een dorp uitmakende. Deze zeebewoners zijn Heidenen, die hun be staan voornamelijk vinden in de visohvangst en het verzamelen van agar-agar. Hun hoofd i i> \ isch en rijst. Zij zijn stoute zee vaarders en Hinken ziih v.cl eens seliulili; «f, o&choon dit in de laatste tijden mer kelijk is verminderd door de maatregelen, die luvernement, zoovel plaat ab in het algemeen, tol tegengang van • f in de Indisohe wateren lieei' 1 Deze Orang Umi worden gezegd ruim 2UO praau wen te bezitten. Onder de bewoners van Banka beklccdcn de Chinezen, als degenen, door wie de beu i der mijnen geschiedt, cenc voorname plaats. onderscheidt ze door de benaming van ■■■, die i:i China, en van PfnuiaifS, die tanka of elders in den Indischen Archipel ■,i zijn. i I - es of echte 11, maar kan gemiddeld op 'ï ■ 7,000 man ■>. In de laatste jaren over te klagen ie hebben, dat nd getal jai komt. He sterkte der Pemakaii ie zijn e der Sinkees. In de la:. heeft 1 K een i L6tal ('hinezen tot het I;. K. voor wier Godsdienstoefe i hij in 1854 een houten bedehuis had Meld en ingewijd. 11< ! door de ( : jnwcrl<ers geleverde hun betaald tegen ƒ Ki..v> zilver ikoL Zij i Inkten t, zout, olie, ijzer en : door het Gouvernement voorzien, tegen Terwijl de inlandsche bevolking onder dis boofden b< d iler Chi- I e ler dislrikl onder zii-h heeft een Luitenant der Chinezen. Het bestuur over het eiland is in handen van den Resident, die, behalve het bureauper soneel, nevens ach lieefl eenen Secretaris, te itraat, en aan wien nog zijn opge dragen de funciiëu van Ontvanger der divene belastingen, van Officier van den burgerlijken stand, van Notaris en liet beheer van 's Landfl kas. De ontvangst der inkomende es uitgaande regten gesohiedt door eenen Kommies-Ontvangeri tevens Havenmeester en belast met de strand vonderij. Ook is er een algemeen en zout verkoop* Pakhnismeeater, die tevens Administrateur van de houtstapelplaats is. De Weeskamer te Batavia heeft ter hoofd plaats Muntok een agentschap. lïanka behoort mei opzigt tot de dienst van den waterstaat, tot de zesde afdeeling, waarvan de Chef, Ingenieur der tweede klasse, ter \ plaats van dit eiland ia gevestigd, en voor h*l wezen tol hel gebied van den raad van Justitie te Batavia. Te Muntok is een lan«' raad gevestigd, waarvan de Resident voorQ** ter is. Hervormden in dit gevest worden be zocht, door den reizenden Predikant V* Kiouw. In LB6B is crue school voor Inlanders tc f plaats tot stand gekomen. Overigens is Banka verdeeld in acgen mij*" distrikten, te weten: Muntok, Jeboes, Blinjo* Soengei Leat.Marawang, PangkalPinang, ll1 '."' ilan, Koba enToboali, met eenen Aduiio 1 ? trateur aan het hoofd van elk distiïkt, i ten dienste van bei mijnwezen op hel ■ nog geplaatsi /.ijn een paar élè\ cs-ingcnieuf* Bet is, gelijk bierboven reeds is opgen de tin-produktie, waardoor Banka eene ki> 5 bare bezitting is. Van bel jaar ISSI toch 10l en met de !e\ criiiL'ei] in ' eene boev< elheid van ruim 399,047 . middeld 1i I pikols 'sj waarvoor, blijkens de Lndi clic bcgrooi nkoop en ko: ten zijn bctaah) f 6,3 ' - Ifdo lijilviik /.i_ : 00 pikols (of gemiddeld oi 's jaars), die opsobn 087; zoodat, terwijl voor inko ; gemidde 1 jj taald ia slechts ƒ 15.87 per pikol, ' lr opbreng i daarentegen gemiddeld is n L ' x f 66.33 per pikoL . Uit bei officieel n I der huilen•!"• gen iilijkt, dal ds baten van Bank» " l gen: BA. 86
in 1851 / 2,550,535 * 1852 , 3,315,913 , 1858 , 8,05 5,703 , 1854 „ 8,944,488 te zamcii. . / 18,239,639 terwijl (karentogen de lasien waren: in 185] / 683,788 , 1852 , 582, i , 1853 „ 679,706 , 1864 » 558,492 te zamea. . / 2,414,044 D.111,b1z.795. J. 11. Croockewit, Geer de wijze van uitsnielling van den tinerts op het eiland Bankn, u IV, h 213. J. 11. CitoocKEWiT, Scheikundig onderzoek van line ris tan het eiland lia, , I, , 159, 111, bl. 443, 715, IV, bl. 206, V, bl. 175, VIII, bl. 192, XI, bl. 41.-) en XII, hl. 273. Dr. J. BIBKKKB., Ichtht/ologische Fauna vun het eiland Banka. . I, , SG, 89, UI, bl. 348, XIV, bl. 233, XVI, bi. 54. Verschillende aan ii bet rullende do na tuuilijke historie vau Banka. Indisch Archief. D. 111, bl. 391. Dr. P. BUEBXZB, Bijdrage tot de kënni» van de statistiek der bevolking van Jitt,,, 1 .,' i,i, BH Journal of the India i Jrciifn 1848, p. 292, 3/ I, 705, 779. Tiiom. ILuusfielu, /.'>•//. ri o.i the inlaad of Banca. 1851, |>. 355. Thé itland uj Banca (naar bet Tijdtchr. r. .\. /,'/.. Jaarg. \ 111, eu Dr. Ew). Afzonderlijk» werken. 11. M. CoUET, BxpotiiioM of ik» relations of the Brit. Gocmtm. irilh Palemliang, with desorip lir. -ps ofPaUmbang and Banca. Lond. 1891. I. l'.ri'. Se ■'■ fius Oslindicns Archipel. Beidelbeig, 18 H. bl. 125—213. 'i Ostindien. Heidelberg, LB5l. bL I 13—228. 11. M ' 'i en zijne aaii geUffenhe&e*. 's Eértogeaboaoh, ISSO. ', Vialakka en BiIUU m Dr. .1. 11. Ceoch k.e\vit aan het bestuur van Wed. I- I L 852. . 'I. 1,]).17 —60. Ti.v ï. 11, p. 114. ('üwi!■( kp, DescripliM Dieiionary, ;irt. Banca. I. I. I{mhi;h\ 'rijktbaekrg* 10 —47. Banka, eiland in , aan ttoord-oo: V . na ( • en L° i i' en l J 51' N. Br. Eu op 125" Hl O. L. Hei is hi nuddel matige ied bevolkt. De bewoners zijn van Boegineschen ooi en hun ,u in de i , /ij zijn bqsondi schikt voor de en zeedienst. -Men vindt lit eiland kokosnoten, limoenen, brood vrucht, r '> en sekildpadden. Hel 1 ;iaii-cduan, ilie er piir. iand innemen. Buuku, !:u: z oodat er gedurende die A jaren (de resultaten 1855 waren nng niet bekend) eeno over winst ia geweest van / 15,815,505 of gemid deld ƒ 8,953,899 's jaars. J' l ' handel van bet eiland is onbeduidend. invoel v;ui zout, anders dam voor rekening T «n bet Gouvernement) is verboden, Hei artikel *°rdt aan de Chinesone mijnwerker» verstreki v ° or / l, aan anderen voor/ IJI.1 JI . i>„ de pikol. Literatuur ovft Bank». Tijdschrift o. Nederl Tndiê. JiUlr t,'. V, D.11,bk.892. B.raABSK»T,, Beschrij ving ' der ' "p hel eiland Banla. ' VI, „ 11, „ 49. S. Im;u:v u. Bijdrage :,/ Il 'I llilhlll 'llilill.il. ' VIJI,„ IV, „ 125. Korte tcheli eiland Bamka. | Hierop e ai'.nme ' deur Dr. I . ËFJ ,J \\, I). I, 1)1. * XII, , 11, » 348. Dr. I. Bmixbb, Bij drage tot il.' l:r, de statistiek d< r l 'iii/'i/ en Bil il! ml. ' Xll, , I. \ V. .1. \ Jll, / J iiiiiii/ii<i,i'f<- h' 1 ! . f inntLtt, door 'I * XllJ, ,1. l HOBS] ir, 1,1., \ uil ih'- Journal ■ ■ * XIV, „ n. / vele ■> ited j, ÏÏuiit'tii,-. 'f ' "'*■■ 7.i. Rapport ta» den Minister i lonL iOSept. lv.o. (Hoofdzakelijk denafstand der tinmijaei i | e iniliislric, f" in der lijd ook medegedeeld in üc Staatscourant en de Indiër.) BA. 87
en aan den invloed der hecrschcndc winden on derworpen. In December en Jana&rij, wanneer de noord-westelijke en noordelijke winden heersenen, loopt de eb of liever de stroom den zuidelijken ingang gedurende 12, 11, en zelfs 18 uren uit en in de overige uren van het etmaal heeft aldaar slechts eene zeer zwakke instrooming plaats. Ecu niet we] bezeild vaar tuig kan in dit sai/.oen onmogelijk in de straat om den Noord opwerken. Bankadano, dorp in Boruéo's Westeraf deeling, landschap SaHmbouw. Bankahoeloe, sic: Benkoe 1 en, adsistent utic. Manftdo, hetwelk behoort tot het rijk Bolang Mogondo. Banka of Bolnng Ban ka, hoofdplaatl van het landschap Banka op Celebes, waarover een hoofd is gesteld met den titel van Pang hoeloe, die staat onder het gezag van den Rad/a van Bolang-Mogondo, maar zich om zijne be velen weinig kreunt. Banka, dorp op Sumatra's Oostkust, rijk Sak, aan de rivier van dien naam. Banka, rivier op Stunatra's Oostkust, rijk SiaL Banka, bank in de straat van Malakka, bij Somatra's Oostkust, bij de monding der rivier Itakan. Banka-eilanden, groep eilanden aan den noord-oostelijkcn uithoek van Celebes en daar van gescheiden duur HÄ« straat Banka of Likoe '■ Van deze groep BJn de voornaamste eilanden: Banka, Biaroe en Talisse. Banka (Straat) of Likoepang, straat ten Noorden van Celebes, tuaschen den Noord- Oosthoek van dal eiland en de Banka-eilanden. Zij heeft eenen veiligen doorto Banka (Straat), see-engte in den Soenda- Arcliipcl, toawhen biel eiland Banka en Bumatra. Van het eiland Lueipara, dat in het midden van den zuid-oostelijken ingang ligt, heeft deze straat eerst in eene noord-westelijke, en van den 3deu hoek van Sumatra, in eenc westelijke rating eene gezamenlijke lengte van ."> 1 I mijlen. l)c breedte ii ras 7 tot 10 mijlen. De kust van Sumatra is aan den kant der straat zeer laag en moerassig; zij wordt bij hoog water troomd en is dan alleen aan de hoornen te onderkennen; zoodat men niet :. de kust moet komen, daar dr modderbanken zich hier en daar tot op 2 en .'! mijlen uit strekken en het veel moeite kost een schip, dat blijft steken, weder vlot te krijgen, Dooi iicdeu, liij het doorzeilen van straat Banka, wordt gewoonlijk liet \\ c Ut kanaal gekozen, ,rn het eiland 1 op de kust van Bumatra, Lucipara-pnnt ud. In dit vaarwater staat gemiddeld 4 tot, 5 vadem water. De Weatajjde van dit kanaal wordi begrensd dooi eene mod derbank, die zich bier en a .'i mijlen ie ku-t uitstrekt Aan de < kwtzijde van Banka sajn ondiepten, noord-noord aoordwaai i ■ mst B ronde gevaarlijke bank . Vb vadem water. Uit vaarwater Iqk en he.t Wester-kan:ial keur boren bet ka zeer onregelmatig Bankahoeloo, zie: Ankaliocloe, dorp. Bankaijang, zie L&rah, hoofdplaats. Bankaka, dorp op de Noord-Oostkust van 'o, distrikt Maloedoe, aan de baai Mb toedoe. Ten Ooiten ran ilii dorp liirt eene koraalbank, die de reede tegen opkopende leeën beschut; aan de Westzijde is eene pareloester* bank. Bunka ICota, onder-afdeeling van het dia i rikt Pangkal Pinang, op de Westkust van het eiland Banka. Banka Kota, rivier op de Westkust van het eiland Banka, distrikt Pangkal Pinang, onder-afdeeling Banka Kota, Bankal, zie: Baagkal, dorp. Bankalan,zie: Bangkalang, distrikt, en& Bankale Binamo, rijkje op < leleW Zuid landschap Toratea, residentie Makassar- Hol staal onder eenen Makassaarschen Vorst. J)e paarden, die men er heeft, zijn van ecu zeer edel Bankan, dorp in Bornéo's Zuid- en Ooster* afdeeling, distrikt BekompaL Het bevat 20 inwoners. Bankanan, dorp op Sumatra, op de West kust, adsistent-residentie Benkoelen. Bankanezon, eigenlijke bewoners v.in ' eiland Banka. Zij behooren tol bet Mali ras, zijn goed gebouwd en middelmatig vang ß " st;ilt(>. Hunne kleur is donker bruin, die && opperhoofden en van personen ran aaniien lS echter minder donker. De mannen hebben t Beden hoofdhaar, hei haar der <rrouweu i ? lang. Wrlal liehben zij levendi ■ ;I ',',"' der de mannen trefl men er aan, die een Ij n i hebben. De Bankanezen zü" hunnen Hoofden onderdanig, bijgeloovig, /al" . rreesachtig, eerlijk en matig. Hun l "'' tel bestaai uit de rijst diezijzelven rerbouweo en een iij , [egenhedß" gebruiken lij hertenvleescii en hoenders. Buno* kleeding is zeer eenvoudig; zij die meer " c BA. 88
schaafd zijn, dragen de klcedinp; der Maleijersj de bevolking uit het binnenland heeft geene andere kleeding dan eene korte broek niet baaitje zonder mouwen, vervaardigd uit boom schors. De Bankanezen honden zich bczi<» met de de vischvangst, hei vlechten van togmatjes en stoelenmatjes, het bewerken der r 'J st velden, het ver/.iiiiielen van was, honig en dummur en bovendien met Qouvernements dien ■', lr|l 200 als liet werken aan wegen en brng -6«), enz. Hunne godsdienst is de Ifohammedaansche, W J leven ile voorschriften van deze godsdienst Vr U getrouw na. ''ij leven in dorpen, bestaande uit 10 of 12 Cn bij groote dorpen uit 30 of 40 huizen. Deze 'wzen zijn op palen gebouwd, i tut 6 voeten ÜV|l n (Jen grond en zijn regelmatig in rijen Relaatst. De wanden zijn van houl of wel **0 boomschors en de daken van uijj.i, aiap of ra » boombast. In het midden van ieder dorp is een, ri( ' zijden open, gebouw, dat tot raadhuis en crblijf van reizigers dient. Moskeeën trefl r "'" slechts in enkele dorpen aan. ~fi&nka Oedjong, ilor]i op het eiland üanka, a ' s lrikt Toboali. ..B&nkey, kaap aan de Westkust van lïonn'o, \lainpa«a. I "ankola, Bankoeloe of Bankolo, eiland l" 1 '' (; Moluksche zee, 10l de Banggaai-eilanden identie Ternate, op 2 J B' Z. Br. '" 1 22° 30' O. li. Het is mei bossehen bedeld ]'" door menigvuldige rillen omringd. Hel is **<K)nd door 280 zielen en de grond is zeer Vr^htl,aar. ( -"inking of Poeloe Banking, landschap lebes' Zuidkust, aan de Zuidzijde van de v an Boni, residentie Makassar. j,j. a Hko, rivier op JaVJ ■ (.'hcribon. ■'""Mast, zich in de Java tee. l i( ar ikoang, eilandje ten Oosten van Cele- de Moluksche zee, opo° B 6' 38" X. Br. lm Banko, zuid-westelijkste hoek van j eil »nd Lombok. <) () ail ko Batoe, aotenmuskaat-perk op de 2'jde van bel Bandasche eiland Acira. 0( ~a il^o <i ang, eiland in de Jav» zee, ten zie: Mangkoedoe, boom. "file 1' oe^n » ''"'I 1 '" Bornéo'sZuid- en-( loster ii,.',' r I Bekompai, in I ebied i!(. u . n kooli Kanau, een der Banggaai eilan- Moluksche ccc, residentie Ternate. Bankoenat, dorp op Sumatni's Zuidkust, in de Lampongsche distriktcn. Bankoenat, rie: Bengkoenat, baai. Bankoewan, zie: Tjikoening, kaap. Bankoit, brre; in Bornéo's Zuid- en-Ooster afdeeling, distrikt Bekompai. Bankole, handelsplaats op Sumalra's West kust, iiiin ds Si Leaga-baai. Bankong, gehucht op Java, residentie Sa marang, regentschap eu disirikt Eendal. Bankooi, dorp op het eiland Cenun, onder Wahaai, ïTL'rntschap Hotti. Het is bewoond door ] 11 Alfoercn. Bannaran, dorp op Java, residentie Bama rang, afdeeling Balatiga, distrikt Balatiga. Er wonen 290 Jannen. Bannas Panton, dorp op Java, residentie Preanger Elegentschappen, regentschap Soema ilamr, 17 palen van Soemadang, 86 palen van Tjiiindjor en Ifi palen van Bandong. Bannoeaijoe, dorp op het eiland Madura, in het Oosten van het regentschap Boemanap. Banobe, dorp op het eiland Timor, rijk Ainalii. Banpang, zie: Bampang, rivier. Banroa, dorp in l'« : "'s Zuid-ea-Ooster afdeelisg, landschap Tanafa Laat. Bansarna, disiiikt op hel .Molukselic eiland Peling, dat tot de Banggaai-eilanden behoort, residentie Ternate. .liet bevat 110 inwonen, Bansawa, dist rikt op hei Zuid-Wester eiland Moa, een der Letti-groep, resideutic Banda. Er zijn circa 2,800 inwonen. Bansawa, hoofddorp van het gelijknamige distrikt, op het Zuid-Wester-eiland Moa, rebi dentie Banda, Bansecr, dorp op het eiland Banka, distrikt Koba. Bantal, rivier op Sumatra'i Westkust, ad sistent-residentie Benkoelen.rijkjeAnßk BoengeL Bantal, baai aan Bomatra's Westkust, ad ;i-residentie üenkoclen. I i:iker plaats is in s of '.) vudrinen Eandigen bodem, ilr monding der rivier X. O. Bantal, dorp op Sumatra'a Westkust, adsis tent-reaidentie Benkoelen, rijkje A.nak Soengei. Bantal, dorp op Jsra, residentie J'jokjo karia, afdeeUng Mataram. Bantal, dorp op Java, residentie Ehtmaraiig, regentschap Salatiga, distrikt Salatiga. Jlet is bewoond door 286 Javanen. Bantal Djati, liers op len, adsisteat residentie Buitenzorg. Bantal Karrang, dorp op Java, residentie Djokjokarta, afdeeling Mal i Bantam of 1! anten, (dat itcid:ick, i BA. 89
rassig. Er zijn kaneel-aanplnntingen. Het getal inwonen bedraagt 22,028 zielen. Adiredjo, eigenlijk Kali Redjo, ook Adi pala en Adipolo genaamd, dor]) op Java, residentie Banjoeaafts, regentschap Banjoemaas, distrikt Aja. L 8 palen van Banjoemaas, 28 . viin Poerwokerto, i."- 1 palen rail Poerbolinggo, 14 palen van Tjilatjap en s(i palen van Bandjar Negara. Het is de verblijfplaats van een der twee hoofden vau Aja. Hel, is door kaneel tuinen omgeven en ligi 2,780 Rijtü. voeten bo- Mii de zee. Bij dit dorp is eene kaneelfal>ri:k. Adiredjo, dorp óp Java, residentie Kadoe, regentschap Xemanggcmg, 22 palen van Ma gelang, aan den Noord-Oostelijken voel vanden SendorO, 2,780 Rijnl, voelen boven d<- zee. Adirodjo, dorp op Java, residentie Soera karta, regentschap Soekowati. Adiredjo, dorp op Java, residentie Ksdiri, regentschap Trengalek. Adirojo, rivier op .lava, resident ie Banjoe maas, regentschap Banjoemaa», distrikt Aja. /,ij heeft twee room&me Ukken, de eene Do plong, en de andere Kali Weddi jri'iiaaind, die m[,- beekjes ma de Noordelijke hemels van Aja opnemen, en niet weinig tot de bveystroó mingen van ilil distrikt bijdragen. Aan de oevers der idirojo rindt men geheela lagen ras zandsteen. (»vi-r deze rivier ligt eene lange vlottende bamboezen brug. Adirojo, dorp op Java, residentie Banjoe maas, regentschap Banjoemaas, distrikt Aja. H,i (cordi «el eens met, Adiredjo, liet nabij gelegen dorp, \envanl. Adisono, dorp op Java, residentie Hage len, afdeeling imbal. Adiwarna, suikerfabrijk op .lava, residentie Tagal. afdeeling Tagal. Adiwaro, dorp op Java, in de adsistent residenlie l'atjitan. Adiwongso, dorp op .Tava, resideni'o Ka doe, regentschap Magelang. Ad ja Tamparang, rijk op Celebes Weat- Icnst, grenzende tin Noorden aan Uasseuring Poeloe, ten Oosl<'ii aan Wadjo. ten Zuiden aan Bopeng en de stranddistiiklen en ten Westen aan de straal \an Makassar. liet slaat ondel' den Yurst van Sidenriug, die hdofdviirst i.s \au Adja-Tamparang. Adja Tamparang, zie: Tamparang La liaija, meer. Adji, distrikt op Snmatra, residentie Pa lembang. is toet bosschen bo&ektj en door de slechte wegen bijna ontoegankelijk. De heuvels in den omtrek ziin nii-1 lang grafl bedekt. Dit distrikt teli bijna 20,000 inwoners. Adjibarang, dorp op Java, residentie Ban joemi ehap Poerwokerto, distrikt Adji barangj "i-2 palen tob Banjoemaas, L 2 palen Van Poerwokerto, 25 palen van Poerbolinggo en 29 palen ni Tjilaljap. Adjibarang, dist rikt. op Java, residentie Banjoemaa hap Poerwokerto, aan de Zuid-Westelijke afhelling van den blamal. Het, Adjong, rivier op Javü, re eoekt, afdeeling l'.ondowosso, distrikt Soeko Kort o. Zij onspringt op den Rawoen en ontlast neb in do Majang. Op haren oever ligt het dorp \;in dien naam. Admiraals punt, bolwerk in hei Z. V. hel kasteel Nassau, op bei eiland Baßda-Neira. Adodo of Abobo, dorp op het Teaimber eiland Vordate, residentie Uaiida. liet bevat SS huizen. Adoear, dorp op het Aroc-ciland Wateley, residentie Banda. Adoei, eiland in den Molukschen Archipel, au de Westknsi ran he 4 Noordel eiland van Gëolo. Het slaat onder hel gebied van den Sultan van Teruate. Adoern-dawa, dorp op Java, adsistent resid. Krawiing, distrikl 'l'jiascm. Adoon. zijtak der Kapncas-rivier, in Boméo's We.-ier afdeeling, rijk Pontianak. Adoewajang of Tajabo, dorp op Celebes, residentie tóanado, in het buiden der baai van Toinini. ten Noorden vau Silinodin. Adoman, dorp op Java,residentieSamarang, adsistenl-i evident ie Salatiga. V:m de hoofd plaats Saktiga kan men di! dorp duidelijk met den \cnckijkcr zien. In zijn omtrek groeijen nbeziën. Adong, eiland in de si raat van Eari ten \\. hui Boméo, bewesten het rijk Mi Adong, dorp op dentie Zuid- en Ooster-afdeeliü :p Ti men, aan de Koeran-rivier. Adoor, dorp op de 0 kuai het Te nimber-eüand Timor Laut, ida. Aelope. i de Noord-Westzijde van hel eiland ('ei; in. Er groeijen \e —boo- nien. Aengan, dorp op Sumatra'i ', re sidentie Padangsche Bovenlanden, distriki touw, niet rer \an In-t tuit Baaff. Afangj dorp op den (>.. ('( ram, residentie Banda, ■ Afassi, dorp op eiland Lorang. liet is bev i>l d ■ sii ■ ArTa, eiland in de Banda-zee, tof de Aroe eilanden bchoorendc, residcutic Banda. AD—AT. 9
spannig bcteekent) residentie in Java's West hoek, grenzende ten Koorden aan de Java-zee, ten Oosten aan.de residentie» Batavia, Boiten zorg en Preanger Regentschappen, ten Zuiden en Westen aan de Indische zee en aan straat Soenda. Zij beslaat eeue oppervlakte van 150 vierkante mijlen. .\;m het Noorderstrand, dat moerassig is, is het klimaat ongezond; in de binnenlanden koeler en gezonder, en aan de Zuidkust door de hevige vinden schraal en venchroeyend. In de lage s ; i ! ermometer van SG tot 97°, in de hooge landen van 66 tot S0 11 en op de toppen dei van 40 tot 00°. Aan de Noordkust is de grond laag, vlak, moerassig en hier en daar zandach hij verheft zich langzamerhan wordt eerst heuvel- en daal te valleijen gevormd wor den. De Zuidkust is over hel I en rol .i den Wi jthoei \ Lndl men oi lijke wildernissen, v. i in vi 'ilt- Aan hel ! en in de bosschen zijn de sporen der stieren, de zoogenaamde bantina IS hunne ijk z'j'i, bijzonder i :. Op de Zuidkus' vindt men pirai rooie holen i zijn. De bodem is ovi vruchtbaar : lende prodnktea, vooral rijst en peper. D breidl zoo aanzienlijk, dal zij meer d [e is voor i ler bevolking en zelfs ge olijken uil vooral nai en de 1.. e dis trikt( leu van den grond zijn katoen, indigo, tabak, kolfij, suiker, peper, koko ember, kur kuma, boom- fi nboe. In Baatan n in me nigte worden geteeld, eenen vrij belangrijken tak van handel uit. Koeijen zijn 11 en hel en si nnen land ' den is oven ringen prijs te bekomen. Voor deviachvanj ddel van l> ile JaVI ilijl.i; ■ai praau- : Hen zijn er me terk. Metalen zijn in deze residentie niet gevon den. De ijzeraarde, welke men er aantreft, schijnt van geen bijzonder belang te zijn. Steen kolen hrei'i men er gevonden, vooral aan do Ifeeuwenbaai, maar hst deswege ingesteld on derzoek had in LBSS de mogelijkheid en het voordeel eener ontginning op eene eenigztns belangrijke Behaal nog niet nngetoond. E Lebak, op twaalf uren van het Noorderstrand, en nabij Pandeglang treft men warme en koude zwavelbronaen aan, die ter genezing van huid ziekten en andere kwalen dienstig zijn be vonden. Door het zi'i lelqk gedeelte van Bantam loopi bel Ce [te dal zich aan da in het E aansluit. O,nier de voornaamste bergen uoemi men de Ka Poeloe Sarie, G op •, Dadap, Pajong, Pannenjoan, lanoh Beorem, Liman, Lan Pis >i, K; repi i . I Anjer en andere. De bergen zijn tot aan ile. kruin en sommige er van gedeeltelijk md. tn bet Panimbangsche z'.jn vele i t. Het meer Dano i"l lm U i gten door den berg Parek; san en ten Zuiden door den berg Karai ' twee uren en is op in moeten heeft het bestuur va de droogmoking van dit meer ondernomen en I voor den rijbtbouw diensibaar ge maakt. o groote I is Bantam , er eea ai atal kleine, de Zaidkoi i van bel < los ten bel U e , iwarna, Tjimadoor, ' ,ih:ni, 'IjihiuOC '. Tjimentojang, Tjiletok, 'Ij" patoedja, Tjikali , Tjiboenar en Tjiko : k Ooi toer. Aan de i de Westr af vindi men de Tjimaping, TjijolADft Panimbang en Tjibangor. Aan de Westkun* van ! eelte af de Tjarita, i' :i ' de Tjiromo. De twee voornaamste rivier* Ijioedjong ei de Tjidoerian, die bevaarba»» zijn. de 'lava , ' Dezi rivieren, OO ' Ponthl Og en Tjib oigd door een kanaal dal dên W" De voornaamste baaijeii van Bantam />}"' aai, de U elkomatbaai, de baai "*" ■ s . N Ie baai van Bantam en de l c ' ai. De bevolking van Bantam staat bekend :1 • onrustig, hetgeen een naauvlettend toeoß* ü ' BA. 90
dikwijls ontrensfliijiilijk zeer onbeduidende om standigheden noodzakelijk maakt, ten einde ■ st(l|i ils ook de geringste aanleiding tot oproerige bewegingen te kunnen afsnijden. Geheel afge scheiden van haar wooni is het zuidelijk ge deelte der residentie een volksstam, bekend "'"ler den naam van Badoeïa of Badowtiiw, Waromtrenl verwezen wordt lm bet woord. en Vendameestar, alsmede een vijftal Contro leurs tooi tic landelijke inkomsten. Lang voor de komst- An- Nederlanden in in l.v.ii;, dreven de Portugezen luer 'oeds handel. Bantam, de voormalige hoofdstad V:i| > het rijk, was toen de Btapelplaati van de zw iirte peper en stond onder het gezag van Boltan AiioKi.Mor.uiiiii. MahxotdAÜdoïlKa -1)1 >=,11 ï i ■. den Nederlanden zijne bescherming ver kende, zoodat hunne schepen mat peper bela ""B konden leruuieeren. /es jaren latei kwa ook de Engelschen. Hunne vestiging gaf ■•Bleiding to* menigvuldige moeqelqkhi '"'"lat, op hun aanstoken en net hunne on- onze vesting Jakatra, nagi t !' r plaatse waar het tegenwoordige Batavia "%tj in L 81.9 dooi de Bantammen werd bele» l ' r <l, bij welke gelegenheid de bevelhebber van a iteel \\x ia * Bxoxcx óoh door zijn Goedig gedrag onderscheidde. In 1681, tydens ,'''■ U-stuur \an den (lom erm:ur-(inneraal van "<< v-, bral de oorlo in Bastan) weder uit ls "lieu den ouden Sultan ïnrr.w \s\, onder- door de lui'.'elselien, en den jongen ' "''iui || vl ,.j geholpen dooi de Nederlanders, ndigde mei de verbanning van 'ƒ" ouden Sultan Bn de verdrjji ing der En j" S(-l ieu. l.nsi in LBOB, onder den Gouverneur betaal Daïnbïls, werd hel rijk van Bantam, ' l; ' den op den [Sultan geplee-deu '"" ll|i 'l ; den Nederlaadsoheß Qeiani Doti r, I"' 1 ''erftanniug van den Sultan zelven, geheel " l " 1 '' 1 ' Nederlandsch geoag gebragt. ;i |.. '' Residentie Bantam i■ ai ferdö [d in \ ter ogen of regentschappen, te weten & i. "' Noorder-regentsobap, Pandeglangoi bel Tjiringin of hel Wt s.f 1 "' S|i||: 'i | , et Lebak of bel Zuider-regent- '''il waarbij ""'-■ ''" nil '"'' &&onderlijk( j, (i '■ ;i, hetwelk onder eenen Posthouder Ji* • terwijl de drie laatstgenoemde n il,.''!' 1 '"'" assistent-residentien zijn, en in Berang, j lo °fdplaats mul lui eerstgenoemde, de ;,' verblijf houdt. Wijders is Bantam verdeeld u distri |. (1| ' : "«ident heeft in y.iju bestuur, behalve de g gemelde ambtenaren, onder zich eenen V; M| '" : '" ■ lllr leien- ,lr lii i, neemt ;;il | ( '"' il ' den burgerlijken stand, 'riffler bij den landnad en van \ De landraden dser residentie rijn geve Ir Serang, Pandeglang, Tjiringin, Warong Goe nong en Anjer, on op diezelfde plaatsen lioudt dé ommegaande Etegter in de eerste afdeeling, die te Batavia verblijf houdt, zijne zittingen. Qevangenissen vindt men te Scrang, Tan.ua, Tjiringin, Warong Goenong en Pandeglang. Overigens behoort Bantam tot het regtxL VBD den Kaad van Justitie te Batavia. Vooi het krijgswezen ressorteert deze resi dentie onder de eerste militaire: ai'dccliutr op Java, voor de dienst van den waterstaat onder de eerete waterstaats-aideeling of inspectie, gevestigd te Batavia, terwijl de inspectie der kult ures behoort tot den werkkring van den Inspecteur der kulturcs in de eerste afdeeling, mede te Batan ia woonachtig. De Weeskamer te Batavia heeft voor Baai tam een agentschap ter hoofdplaatse. Ook vindt men in de residentie ecne Gouvernements lagere school en ecue school voor inlanders. De belangen van het onderwijs ■worden behar tigd door eene linofdkominissic van onderwijs, waarvan de Resident voorzitter is. Havenmeesters vindt, men te Tanara, Ban tam, welke plaats onlangs vooi den grooten han del is opengesteld, Anjer en Tjiringin. Dezen, gelijk mede de inlandsohe distriktshoofden van Panimbang, TjitaMong en Tjilangkahan, zijn ieder voor hun dist rikt belast met de strand ronderij. Ju de vier genoemde havens gescliiedt de ontvangst der in- en uitgaande regten door ilc Ontvangen of Kommiezen-Ontrangers. Uit de oüicicle mededeelittgen aangaande deze residentie neiucn wij nog liet volgende over: De bevolking was in 1855 sterk 498,419 zielen, waarvan J 7~> Europeanen of daarmede gelijkgi LSflfi ('hiiie/eii en 654 andere Oosterlingen. De inl&ndsehe bevolking, 19 dessa's en kampoi .'.onder velden, lelde 100,613 land bouwende buisgesinnen mei Si'),:( s - bouwsaan velden, te weten 58,681 bouws MM«fr en en 27,7") 1 bouws, waarvan de beplanting geheel wisselvallig is, zoodal middeld een huisgezin In het gemelde j. onbeplimi gebleven !436 bouws, en beplani geworden aardvruoW bouws en mei rijsi, 80,906 bi.uw j, die hebben pikols van LSS oudfc ponden padi of rijst in den bolster, l'e/.e hoeveelheid was vooi de uitie der lievolkiuu' meer dan Vüldl daar tegen i ener I 568 pikoJ I.A. 91
en 2,051 pikols rijst in dat jaar een uitvoer wordt bekend gesteld ran 196 pikols pa 88,387 pikols rij>t. Vooi- de Gouvernements kulturcs waren geene uromlen der bevolking iderd. Hei getal klapperboomen in den Tendentie bed» i . De reestapel watdi [ sterk te zijn 97,432 buffels, <W 7 runderen en 4,037 paarden. Omtrent djatibossclicu in deze residentie \ mdi men niets verniel. l. De iients-kiiltures bepalen zich tof kolfij en kaneel j de peper, ofeckoon aan bet Gouvernemeni geleverd wordeade, schijnt uit eigen beweging door de bevolking te worden geteeld, aangezien daarvoor gcene huisgezinnen ziju ingedeeld. Voor de koüijtcelt waren ingedeeld 28,591 huisgezinnen. Het getal koffijboomen bedroeg 10. 1 ï'.ij'T \, waarvan in geregelde i uitten 7.948,499 en 2.231,175 paggar- en kampoog-koffij. De had B%aworpen IM pikblsen - voor was aan die be\ olkinu' betaald f 245.207,80. Uit deze cijfers blijkt, dal gemiddeld één huis gezin heeft te onderhouden 35G boomen, dat. 1 pikol kollij : i n van 343 hoornen, en gemiddeld 1 4 /im pikol per huisgezin; terwijl voor 1 pikol is betaald ruim ƒ 1,86, en ge middeld een huisgezin lieeft ontvangen i wws, f 8,68. Da koflij teel! kan dus in Ban tam niet geacht worden, voor cle. bevolking bijzonder voordeelig te zijn. In liet eerste aal van IV)G bedroeg hel getal koffij boomen 9.780,875, waarvan 8.723,346 vrucht de. In div.e residentie, zijn negen iv- Lollijpakhni/.en. Voor de kaueelteelt, waarvoor waren dceld 270 S huisgezinnen, bestonden <i im gea ter verwerking van het produkt. De ka neellnineii had : i ireklheiil van ,mws, en telden 649,800 bnoinen, waar ■ 19,800 sebilbare, die hebben opgebragt 16,100 i..i'li- ponden kaneel. Hiervoor is be taald ƒ6,480, zoodat gemiddeld een hnis voor zijne rekening heeft nage ■" 800 ! pond is i : ran :.' s boomen, , per huisgezin; terwijl 1 pond kaneel heeft irekost ruim 35 cents en gemid deld i on beefl ontvangen f L.9S of , ent per boom. Van de peperteelt wordt vermeld, dat 175,840 pe 9in vruchtdragende. Gouvernement bverd 63 ■ pikol. Voor de landrente i de bevolking in 188 S aangeslagen geworden tot cru bediftg van /661,060. Aanmaak van zoui vuur rokenii bet Gwrvernemeni beeft ook in deze residentie en meet bepaaldelijk in bel dist rikt Tan&ra plaats. De hoeveelheden aldaar aangemaakt, heb ben bedragen in IV> 1 : 5810 van 150 pikols, ru in L 856: Zi'JS , , , De hoeveelheid opium, welke volgens de verpachte hoeveelheid in deze residentie zou woeden verbruikt, b W 3 JeaÜi. Naai dien maatstaf zon Bantam voor bel verbruik dil verderfelijk heulsap eeer gunstig afste ken bij al de andere resideutien op Java, Maai of de gemelde geringe hoeveelheid wel bet juiste l cijfer der consumtie aanwijatj is moeijo lijk te bepalen, vooral wanneer mi dat in l!aiii.-iiu, gelijk beweerd wordt, veel sinokkclarij plaats grijpi en hei buitendien nuk niet blijkt, welk aandeel de residentie heeft in de aanzienlijke hoeveelheid, die als liram Hit .len pachter wordt verstrekt, en die voor Java in 1.5.').") niet minder beefl bei in 200 pikuls of nagenoeg 50"/ 0 van de verpachte hoe veelheid. De uitgestrektheid der gronden, in deze re sidentie aan part ikulieren toebehoorende, uordl geschai op 43,360 bouws. Voor ds heffing van bel midden der verponding zijn die gronden i tui eeue waarde ran /' 1 .150,000, De bevolking óp dezelve bedn i zi» ten. Waarin de produktfe dier pariikuliere gronden bestaat, en hoe groot zij is, kan niet ekerheid worden opgegeven. Set binnenlandse!) handelsverkeer ia bi de afschaffing van de bazar-pachi toegenomen! blijkens bet drukke bezoek der mark ten. De handel naar huilen, vooral met Batft* vi:L on de Ommelanden en mei de Lam] M>he distrikten op Sumatra, is zeer Levendig in handen van Chinezen, v.'" l welke aan de stranden in de voornaamste to" vi'hn der residentie zoogenaamde kampoE kampen bestaan. De artikelen van uitroei zijn Baantam** aardewi t, tmng, suiker, uijen, kofflji peper, kurknma, gember, tamarinde, klapi"' 1 ' en 1.-HiijiiHi/ olii-, boomseepi kadjtwg, aardvruco* ten, oranjeappelen, ananassen, katoen, bami»"'' biezen matten, grove kleedjes en goinelastiefe rootendeela uil de Lampongs afkom*' 11 » is-, voorts , ''"'■ fels, ~ L-rilenvell''" --ganzen, eenden, eijeren, enz. De invoer bestaat in gamhir, tahak, op'" 1 "" BA. 92
Europeeoho ehitzen, lijnwaden, laken, passemen tcn, hoofddoeken, juweelen, fioud, zilver, koper Rn ijzerwerk, kapaê of katoen, ]>:i]iier, thee, wijnen en sterke dranken, huisraad, porcclein fin Europesche isien. Bantam, distrikt op Java, residentie Ban tam, Nooider Regentschap. Bet beval de drie onder-distrikten Bantam, Scnlani: en Njawana, "iet ongeveer 9,000 inwoners. Bantam, noordelijk onder-distrikt. van het distrikt, Bantam, op Java, residentie Bantam, Noordei Regentschap. Bantam, dorp op Java, residentie Bantam, Noorder Regentschap, in het. distrikt, Bantam, waarvan het het hoofddm-p is, a-in Je baai van dien naam, 7 palen van Berang, i\ palen van 47'/, paal van Tjiringin en 40'/i paal v -'i' Lebak. De vlaggestok staat op 6° 1' 89" ' L Br. en 100° 1" H" o. L Bantam, weleer '!'■ hoofdstad van hel magtige Koningrijk Ban -1:"u,: "u, verdient thans den naam van stad niet ■Beet. Hier in daar Liggen de ruïnen van vroe gen luister verspreid. Te midden dezer Pk&ts, aan den westelijken oever der rivier, *'8t een aanzienlijk plein, naar hetwelk drie \;in Bantam oitloopen. Aan de Noord z 'ide van dit, plein staal, de moskee, nabij twee groote wannginboomen, die de verwondering v ' 111 vermaarde reizigers hclilicn verwekt, en **arvan kunstteekenaars schetsen hebben ge "«men. Dit moskee of tempel zou, volgens de "'erlevering, reeds voor komst der Chriite "'" in deze gewesten gebouwd /.iju. Deze tem '"'' is door den stichter van het Mohamme •w&nsche geloof, Bjxch [bhox Moelajja, gehei '^'> f| en heefl vele rèliquiën. Hij is een vier .'. lllti gebouw met eenen turen. Aan de Noord* 'j'J 1 ' 1 ' der moskee liggen de graven der Vorsten, ~' c eenmaal over Bantam heerschten, en de hei .?e graven der Mohammedaansche Priesters. Zij ■'■!" &Uen eenvormig, trapsgewijze gebouwd in '" langwerpig vierkant. Op elk. derzelve leest !"' 11 '"> het Arabisch: »In den naam van God, " m Barmhartige, den Ontfermer, eere /ij God." t7 '' graven zijn afgesloten, worden door eenen tester bewaakt, en door ch', Inlanden met rv '* en eerbied genaderd. • ' rt Chinesche kamp, aan de Westzijde van 1 dorp, beefl ecu onaanzienlijk voorkomen. '' '"eeslc hui/en der lulanders zijn van bamboe ; P*leia des Sultan* is lul voornaamste ge """'. door eenen muur omgeven, doch zeer in l^ na '- Men heeft te Bantam eene Buropetche '/■ rrtl ' l l I l''iats, waarop men onder anderen twee riteenen , ll( ,| onleesbare opschriften ziet. Kr ''''ie in LB4B gebouwde gevangenis en eene inkndstlic school. Aan den zeekant wanen vis schers Laarmoedige hutten. Achter die hutten zijn eenige zoutpannen gelegen. Van de vermaarde forten Speelwijk en de Dia mant, zift men et nog de puiuhoopen. Tesen (ivcr de bouwvallen van het fort Speelwijk staat een Gouvernement! pakhuis. Uit hoofde van de menigvuldige in cle haai van Hautain lie gende modderbanken, is deze plaats ongezond. Niet ver van Bantam is in LB6O eeae nieawe haven aangelegd, aan «elke reeds eenige Gou vernementa pakhuizen gebouwd zijn. Onlangs is /.ij voor den algemeenen handel opengesteld. Jaarlijks is er bij Bantam eene papiermarkt (Paiar Kariai), waar witte en gekleurde papie ren lantarens en vlaggen door Chinezen ver kocht en gekocht worden, ten gebruike bij ple'_r tige feesten. Oostwaarts van Bantam ligt. ka tang Eantoe (de Duivelaklip). Te Bantam woont een Controleur. Bantam, rivier op Java, residentie Ban tam, '/ij komt uit. het binnenland, loopt noord waarts eu deelt zich bij Bantam in drie takken, waarvan twee om, en een door die plaats vloeijen, terwijl zich alle drie in de baai van Bantam storten. Aan de monding is de rivier smal en on diep en voor groote vaartuigen ongeschikt, doch bij hoog «ater voor inlaudsohr praauwen bevaarbaar, dewijl er alsdan ■"> voeten water op de bank staat, die hij laag water bijna droog is. ()|> deze bank ajn immer cene menigte kro kodiilen. Bantam, b;uii aan Java's Noordkuat, resi dentie Bantam, in do straat Soenda. Zij is 0 mijlen breed en I rademen diep. /.ij isreilig, rij dooi eene menigte eilanden ak bel ware ingesloten en beschui wordt. Diepgaande pen kunnen er, wegens de modderbanken bq de M.-ul, niet ankeren. De baai beval de eilandjes Pandjang, bel Jagen eiland, lift Bollandache •:, Qrool en Klein Madi i !i ii Poeloe Pandjang biedt deze ba;ii, liij ruw weder, eene goede wijkplaata aan. Bantam, dorp op liet eiland Bonka, inliet Oosten van hel disiriki Toboali. Bantam, dorp in Bornéo'* WesteraJieeKiig, rijk Bangoaw, aan de rivier Sekajam. Btó is j Dajaks. Bantam (Kaapt, kaap aan de Oostkust mui hei eiland Banka, distrild Toboali Bantam (Kaap) of r.antains punt, zie: Nikolaaa p oal (8 Bantam (Kaap), aau Sumatra's ()o>t ten Noorden van liet eiland Etoepat BA. 93
Bantam Girang, dorp op Java, residentie I'ai.tam, een half UUI :i Scrantr. ger de verblijfplaats van een der drie Eoofden, die, in naam van den Vorst van Padjadjaran, het landschap Bantam bestuurden, toen dit nog geen onafhankelijk rijk was. Bantammere, inboorlingen van dr. resi dentie lianlam op Java. Zij zijn welgemaakt, doch nu es tal klein ras | esi dte, Belden vijf voet bereikende, [b de binnenlanden, vooral in de afdeeling I is de In-volk ng j-, biaal', getrouw aan de oude i en gewoonten. Aan hetNoorderstrand isdelnlan der slechier en geneigd tol moord, diefstalenan dere misdaden. De Grooten slaan inhi ongunstig bekendenleideneenloileven. Vele Ban tanunen verdienen den naam van wederspannig. De Bantammer* spreken Javaansch en in hel Euid-oostelijke gedeelte van Bantam Soeni ])e iloo'leu spreken hier doch n gebrekkig. De Ban lammiTs lijn Dl of Badoeï imedanen en zei ig. Zij ge neren zich mei den landbouw, de vischvangst, hei vervaardigen van buil oor paarden, ien, kleedi , r\jstnandjes, aarde werk, Buikerpotten, • Bantanan, landschap in Boraéo's Wester afdccliiij:, rijk Saml Bantanan, rivier in Boméo's \\ ■ - Zicll i iIT. Bantang Noendok, vat en al in Por Zuid- en-Oosterafdeeliug, disirill K; poeas Moe- Bantar, Ikusl der r. Bantar, rh 1 . ie Bagelen. Zij ii i bieed, Bantar, dorp op Javi, • won. Bantar, rivier op Jai itie Kadoc. Over (1./.v,, brug. Bantar, dorp en lentie Bonjoi lemaas, diatriki ij o. Bantarago, riboii, de boofdpl&ats, i.-r [ndran Bantar Barang, dorp op Java, reeidi Bantar Bollong, dorp op Java, Tagal, SO'/, paal van Taf^L Bantar Dawa, dorp op JftTa, reaid Cheribon, b Joe. Bantar Djati, Jnrp op Java, residentie ('liciibon, liij de stad Cheribon, op den linker oever der [ndramajoe. Bantaren, dorp en poststatiou op Java, atie Probolinggo, atdeeUng en distrikt Probolinggo, !'.) palen rao Betoeld, 9 palen \,in Probolinggo en 1 12 palen \an Banjoewangi. Bantar Gebang, dorp op Java, adaistent rcsideot'e Buitenzorg, dittrikt Tjibaroesa, aan de ïivicr 'I' ; lin Bantar Gebang, dorp op Java, residentie [li gentechappen, 8 men boven dé diri. Bantar Goegoer, dorp op Imlio Madioen, distriJi ogo. Bantar Kadoc.i, dorp op Java, residi Preanger Regentschappen, afdee dang. Bantar Kambing, dorp op Java,adgiBtent atie Baitenzorg, b ta i ( losten can het Bantar Kawoeng, dorp op Java,residentie ap LJrebes, distrikt Sali -. ;m Tagal. Bantar Loewak, dorp op Java, residentie !'n.l. entschappea, regentschap Soeka poi ra. Bantar Pandjang, dor]) op Java, op de jke grens der re identie Chori,bon. Bantar Pandjang.doip op Java, residentie Preaa ppen, afdeeling Tjiandjor, Bantar Pandjang, dorp op Jan ppe i, afdeeling Tjiandjor, Djaiupang K» Bantar Pandjang, dorp in Bomóo'a Zuidr en-Oosterafdeeliug, njk Coetei, aan de rivieï eL Bantar Peten, dorp op .lava, adsistent ■ rikt Baitenzorg, bq Dtdplaats. tóen treft er ruinen van Icei en \ ier putten aan. Bantar Poendoi, dorp op Java, residi I'i'ca I np Soeka* poera. Bantar Sarie, dorp op i lentie nikt Lebaksioe. Bantar Sendio, dorp op Java, residentie p ICeboemen, 10 palen ran Keboen m, 39 palen van Ajnbal, SS palen rtü Wonosobo en 86 palen ran Poerworedjo. Bantar Soro, dorp op Java, adsist) il resi dentie Iv. ir 1 Bantar Waroo, bosch op Java, residentie Bantolan, dorp op bel eiland Uadora, "i 1 iir iXoonl/.ijdc van b» • Ji:ij> Si-imaiiap. BA. 94
Banten, zir-. Bantam. Banton, op Java, residentie Remban<r, afdeeling Toeban. Banten-eilanden, jroep eilandjes aau Cc li'bes' Ooctktut, in de baai \au Tómini. Bantong, dorp op Java, residentie Tagal, Agentschap Brebes. Bantongan, dorp op Java, re 'dent-'e Xe- adsisteirl residentie en regentschap Ngrowo. dwtrikt Tanggoel. Banteng Mati, poststation pp Java, resi ( ti« u ' f ' Banjoemaas, afdeeling Tj'latjap 15 palen v «a ïjL'atjap, 57 palen van Banjoemaas, fi7 }''' llen Tan | pglen van Poer- Dohnggo, 89 palen van Baudjai Bauteng Mati,dorp i,|i Ja\: t-reri 'euii c Banjoetrangi, distrikt Banjoewangi, aan l ' l ' ll grooten weg, en op !f> palen van de hoofd -Banteng Mati, dorp op de Zuidzijde yan t l' 11 N "»> n hel 6oenda-i Ai:il ' ll:i iiLaii. Er is een militaire po i, bezei ''"' ' .Malen. l)igt bij t dorp ligt eene kalksteenen grot. -Bantaoo, land treel op Timor, op hei Zui ■|>' ,' jl " cd \an £( e uren nut "«enawie. ba ntei>an ' r ' v ' rl ' o| ' ava ' re »identie Rem- regentschap Bodjo Negoio. panter Potoh, zie • Ba o i e r Peteh, dorp. a nthio J naam dien ile I iila.ni ! ers van ('ele ■ '"in (| (; |i;, a j v:(n Bontham geven. odsi ail^en ' '' ( "l' °P Jsn, abaja, 'j*' l ' || i-n-.ii| ( ui Grissee, aan de 8010-rii rpr, ail tiori, dorp op .1; v , t ''' ( '" ls Temi nggong, in het Noord-Oi ' l " ll(i ' distriki Boemowouo. „ a i an tik, distriki op Celebes, residentie Ma* Cv,* * * "'"'"■ llr ' teug, ?, 6S ' «i l, ( ,| (i U-855). De Bantïkken beweren van een fj„ te zijn das de bewoni '■'"J"'" in de Minahassa, op welke zij met Zij zijn, volgens hunne '■ au een domi ; ■• (I;it Ik - ( ■X Ji!i "iil< . bben. telt a, dorp. adsi? ntlman ' kaap a»n J»va'i Zaid-Oostkust, Ban *esl*rv °. er °eag,gebergte opCelebes 1 reid- J k Bchiereiknd, residentii r ad- Mar, dorp op Ce 1,!,,-: zuid- h n „\ eiland, bij het gelijto 'eidinß ,' ' s iv A »S l istu» 1868 eeno w Banting, disirikt in Bornto's Wcstcrafdec ln:pr, rijk 6intang. Banting, rivier op Java, residentie Soera kaiia, afdeeling Soekowati. Bantingen, dorp op Java, residentie l!a -gelen, afdi 'uk. Bantjak, dorp op Java, residentie Sama rang, ..;, dwtriki Salatiga. Er wonen '?<• Javanen. Bantjar, of Bsndjar, distrikt op Java, re sidentie Bemb&i tecbap Toeban. Het iü \.m 1' doi pen "•! Bantjar, hoofddorp \u:i hel gelijknamige distriki op Java, residentie Rembai en. Kr is een poststation ;." pi a, 10 palen \:mi Etembang i i a van Boi Bantjar is t&ne rolkrijke en levendige plaats door ro ili ved bande] ge dréves. l' i drfjo ataat op ■ i-i cel op ace uit. Bantjoe Bajor, dorp op Sa icten !t I' c valt de ri\icr La- Bantoel of Ha i tooi, regentschap op Java, entie Djokjokai ti . I lier di 01 raroa 700 bonwß fan le m'hJ water vrerden i Bantoel, dorp in Bornéo's Westerafdeeling, ii Sawnit. Bantoelan, dorp op Java, Pro iwaksan, ('tsivikt ICruVaan Bantoolan, dorp op Jb leatie okaita, 1 palen van de hoofdplaata ver • il. Bantoelan, kaap op Java, aan de kust dei residentie Bezoi Bantoeman, kaap op Java, aan den Xoord iara. Banloeng, dorp op bel eUand BaH, rijk Bantoor, dorp op Java, residentie i ng, 27 palen ran Pa ■ Bantool, lic: Ba hap. Bantool Karang, d dentie Djokjokarta, afdeeling Mataram. Ebt beral . r )'!,-' sll ü Bantoong, rivier op Bamaira, residentie bang. Bantoor, zie: Bantoer, dorp. Banto Roosso, dorp op Celel i i' W, rijk Wadjo, aan het meer Tas Banzar, dei Lintouw, landschap. BA. 95
Baoo, eiland in Bornéo's Westerafdeeling, «listrikt Melawi, in de rivier Melawi. Baoea, eilandje in den Anambaa Archipel, tot de Zuid-Anambas-eilaudcn bchooreude, resi dontic lliouw. Baok Kidool, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling Salatiga, distrikt Salatiga. Er wonen Ï2C> Javanen. Baok Lor, dorp op Java, residentie Sama rang, afdeeling Salatiga, dist rikt Salatiga. Er wonen 123 Javanen. Baoot, partikulier land op Java, residentie Soerabaja, adsistent-residentie m regentschap ürissee. Er wonen 7?> delen, Baossa, dorp op liet eiland Bali, rijk Bangli, op den berg Bator. Bapalanan, versterking van Dajak Men tangay, in bet riviertje Poentik, in de kluinc Dajak, op Boméo. Bapang, dorp op Javn, residentie Sama rang, afdeeling Salatiga, dutrikt Ambaraw*. jlei is door )>ï-\ Javanen bewoond. Bapangan, dorp op Java, residentie Bage len, regentschap Poerworedjo, distrikt Djenar. Bara, berg op de Noord-Westkust van hel eiland Boero. De omtrek beslaat, het grondge bied van het voormalige staatje Bara. Br groeit veel uitmuntend ebbenhout. Bei geheele ter rein is met hooge steile bergen en rotsen be dekt, waarop een Onafgebroken zwaar bosch voortloopt. gestrektheid van nagenoeg 217 vierkante palen, waarin 104 dorpen of dessa's zijn. Barak Daija, distrikt op het eiland Mtt dura, regentschap Pamakaas&n. Het heeft eene uitgestrektheid van mini 39 vierkante palen, en 19 deua'a of dorpen. Barak Laut, distrikt op het eiland Ma* dura, regentschap Soemanap. Barak Ohong, dorp op Bonn knsl, distrikt Biang kfoeroeng, aan de rivier Topo. Baralo, rivier in Bornéo's Weaterafdeeling, rijk Sambas. /.ij ontlast, zich na, eenrn nourd iLen loop in de Clunesehe zee. Baralo, dorp in Bornéo's Weaterafdeeling, rijk Sambas, aan de gelijknamige rivier. Baram, rivier op de Westkust van liet Riouv-eüand Groot Earimon. In hare bedding vindt men tinerts. Baram, berg op Bornéo'a Noordkust, ko ningrijk Boruéo. Baram, dutriki op de Noordkust van Bor toningrijk Bornóo. Bara, baai aan den Westhoek van hei ei land Boero. Er is ankergroud, die op sommige tijden geschikt is voor groote vaartuigen. Bara, rivier op de Noord-Westzijde van bet eiland Boero. Zij heeft eeaen noord-wes telijken loop en ontlast zich in tic straal der Molukken. Barabo, dorp op Celebes* Westkust, in het Oosten van bei koningrijk Boni. Bara Gohong, dorp in Bornéo's Zuid- en- Oosterafdeeling, distrikt Kahaijan Oeloe, aan Uc rivier Roengan. Barahan, dorp op Java, residentie Sama rang, regentschap Demak, distriki Wedoong. Barajok, rivier op het eiland Lombok, rijk Pagarawang. Barak, <!"rp op Java, residentie Bataria, afdeeling Tangerang. Barakan, dorp op Java, adsistent-retiden tie Buitenzorg, diatrikt Parong, aan de rivier Angki Barakan, eiland in de Banda-ssee, tot de Aroe-eSanden b Btel 'a onbewoond. Barak Daija, diatriki op het eiland Ma dura, regentschap Soemanflp. U.d heefl eeueuit- Baram, rivier op de Noordknsi van Bornéo, koningrijk Bornéo. De monding ligi op 11:> J 50' O. L. en i' 30' N. Br. De ingang is bezet door ccnc zandbank, op welke de diepte oiei meer dun één viidi-m bedraagt, doch i.s men deze bank over, dan wordi de rii ier l, t en zilfs l (| vademei! diep, welke diepte zij tot LOO mijlen opwaart* behoudt. De bteedte de* rivier, die aas de monding ongeveer een balve paal bedraagt, i.s booger op 1 >ï j afwisseling van 200 tol 800 vademen. Baran, dorp op Java, residentie Soenkarta, afdeeling Padjaug; Baran Djoerang I, dorp op Java, resi dentie Bamaran(f, afdeeling Salatiga, diitrikt Ambarawa. Er «(men sj Javanen. Baran Djoerang 11, dorp op Java, resi dentie Samarang, afdeeling Balatiga, distrüct irawa. Hel bewoond door 224 Javanen. Baran Dookooh, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling Salatiga, distriki Ajnbaraw»' Er wonen LBO Javanen. Barang, dorp op Java, residentie Samaranjfi tschap Bamarang, distrikt Singen Lor. Barang-Barang, dorpopdeZuid-Westtn»* win hel eiland Saleijer. Barang Goonong, dorp op Java, resi dentie Samarang, afdeeling Salatiga, distrik* A.mbarawa. Hei wordi bewoond door ~-' . i ■ 11. Barangkanok, eiland in den Molul Archipel, liij de Oostkusl van bei noordelijk* schiereiland van Gilolo. BA. 96
Barangkas, zijrivier der Kahaijan, In Bor aèVs Zuid- en-Oosteraidceliüg.distriktKaluijan llir. Barang Koerang, dorp op Java, resi dentie Batavia, Wester Kwartier, B/3 paal be mesten Batavia. Barang Tawan, dorp op Java, residentie Rembang, aan den grooten weg, 91 palen vau Soerabaja. Baranta, dorp op het eiland Madura, land schap Balega. Baraon, kaap aan de Noord-Westkust van in het rijk van Brocnai of Boruéo noper. Barari, dorp op de Westkust van Nieuw uiiica, tegenovei bet Papoesche eiland Adi. Barat, dorj) op Java, residentie Madiocn, re Bentaehap Poerwodadi. Barat, dorp op Java, residentie Probolinggo, «aeeling Kraksan, dislrikt Kraksan. farat Daija, zie: Barak I) aija, dislrikt, Barat Laut, zie: Barak Laut, distnkt. Barattan, berg in het westelijk gedeelte eiland Bali. Barattan, meer op het eiland Bali, rijk '■«auian. Bof r rattan ' orp op bet cilan(l Bal! ' ri J k '''"'?, teu Zuiden van de hoofdplaats. B ,| ar attan, dorp op Java, residentie Bczocki, BondowoMO, distrikt Djeinbcr. arau, dorp op Java, residentie Pekalongan, ■«Jjtachap Pakalongaa. afi rau « 'nier in Bornéo's Zuid- en-Oostcr g":-. dl dislrikt Katingan. ara u, dorp in Bornéo'a Zuid- en-Ooster jj '"■-', dislrikt Katingan, aan de rivier Baraa. ill K Ol "''''' s( 'l u 'i(lt. ziek vau de andere dorpen nan "j 1 ( ' lslr '''t door zijne bouworde, daar het •toch L .' )L ' sl;ult u ' l vele afu'eziindrnle, sierlijke tuit . '" e f' || »iliowoniiii.'eii, die dooi groote OeM' U 0 """f zijn. Men vindt hier vogel- J <!s . Wm, triptutg en schildpad. "arbaboe, zie: Merbaboe, berg. *W • a (St " ) ' riknden u '" We«tea van Ba°' ' U ''' Mn ' ll ' va " Karimat». i ü i *•*» eiland ten Zuid-Oosten van Sumatra, Ba r St '' Ult ■ Sorl - 1;t " -c., r Oll g, dorp op Java, residentie Kediri, Bar ap BerWt « (listnkf Siwalan. dejjt: n Skok, rdtea (moeras) op Java, resi- Ba r iltlui ' l> ()<)MIT Kwartier,op 6' B/ ,. j; r . Bidentism*' ' iv '' T °P Sl 'i" ;lll:i ' s Westkust, ro °'itla■!'' l laiHH '''. afdeeling Mftudaheling. Zij B a V' 1 "' 1 '" ' ll ' r ' virl ' <;:ülis ' Bari ?' a " ker l» 1;^t s "p het eiland Engano. l ' dorp op j e Kuonlkust van liet eiland Horcs, aan do Oostzijde der baai Bari. Het is do verblijfplaats van ecncn liadja, die den Sultan van Bima onderworpen is. Er is een houten fort, door dien Sultan aangelegd, ten ciudc de zeerooverij tegen te gaan; het ligt op 8° 19' Z. Br. en 120° 10' O. L. en is tegen woordig in zoo slechten toestand, dat het niet tot togen weer kan dienen. In den omtrek wordt Turkschc tarwe verbouwd. Bari, baai aan de Noordknst van het eiland Florcs. Zij is zeer veilig en hare oevers zijn botlek t met steile kalkhcuvels, die niet bosschen begroeid zijn. Bariao, dorp op Sumatra's Westkust, ad* sistent-residentie Benkoelen, dist rikt Kroö. Baribarek, dorp op het eiland Bali, rijk Boleling. Barida, zijtak der Lampoejang-rivicr, op Simiiiira, residentie Palembang. Bariesan, zie: Barisan-gebergtc. Bariko, rivier op Celebes' Westkust, rijk Wadjo, in het Noord-Ootten. Bariko, rivier op Celebes' Zuidkust, rijk Loewoe. Zij ontlast zich in de baai van Boui. Barimbi, gehucht op de Westkust van Nieuw-Guinee, dist rikt Lokahia. Baring, baai aan do Noordkust van het Sandelhout-eiland. Baring, berg op Celebes' zuid-westelijko landtong, in liet Noordcu vau de aideeling Maros. Baring, dorp op Java, residentie en regent schap Soerabaja. Baring- of Lili-eilanden, eilandengroep bij Celebes' Westkust. Zij dekken de roede Makassar en worden in Noordelijke en Z lijke Baring-eilanden verdeeld. Zij zijn talrijk bevolkt. Baringang, dorp op CeleW Westkust, residentie Makassar, staat Bopèng. liet is goed bevolkt. Baringin, zie: Bi ing In, koeria. Barings baai, zie: Padewawy. Barisam, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Mageï&ng, distrikt Ballak. Barisan-gebergto, bergketan, welke zich over de ireheele lengte van bet eiland Suinatra uitstrekt. Zij is van den voet tot den top met d '-lien bedekt; bij deu Znidhoek dor Lampongi ttijgt dil gebefte tot 1,500 voet; in het midden bedraagt de hoo;to 4,000 en op enkele plaatsen zelfs 5 .\ fi.ouo voet. Maar ver boven deze gemiddelde ho verheffen zich enkele, toppen of kegelt van bij zonderen vorm. liet zijn de vulkanen van Su tnatr», waarvan er oiigevctr 20 bekend zijn. BA. 97
Waar het gebergte het laagst is, verheffen zich deze tot cene hoogte van 6,000 voet, en waar het zijne grootste hoogte bereikt, stijgen zij tot 9,000 a 10,000 voet omhoog. Barito, rivier op Bornéo, een der namen van de rivier van Bandjennasin. Zie op dat woord. Barlou, branding in de Indische zee, ten Westen van Sumatra, liewesicn liet eiland Nias, op 1° 45' N. B. en 97° 1' O. L. Barn, eiland ten Oosten vau Banka, in straat Gaspar. Barnaran, dorp op Javn, residehtießagelen, regentschap Karang Anjar, distrikt Karang Anjar. Barneveld, fortje op het eiland Baljan, residentie Ternate. Het heeft eene kleine be zetting en dekt de recde. Het is een vijf hoek mei eenen onderaardscheu gang. Barneveld (Baai van), baai in den Mo lukselien Archipel, tusschen de twee schier eilanden, waaruit het eiland Batjan l)cstaat. Barnjok, rivier op de Westkust van het eiland Lombok. Baro, kamponcr of wijk, bchoorcnde tot dn hoofdnegorij van Bandjermasing, aan de rivier van dien naam, op Bornéo. Baro, ook Ba roe, staat op de "Westkust van Celebes. Baro Baro, rivier op Celebes' zuid-wes ielijke landtong, landschap Boelekomba, rcgeiit- Bchap Bontetangan. Barobo, rivier op Celebes' Oostkust. Zij ontlast zich in de straat, der .Uolukko's. Baroe, dit woord is Maleisch en bctec kent nieuw; het komt menigmaal voor niet bijvoeging van htmpong, dat dorp beteekent, met kota (schans), of wel met kali (rivier). Zie: Kampong Baroe, Kota Baroe en Kali JSaroe. Baroe, borc op Java, residentie Rcmbang, regentschap Bodjo Negoro. Baroe, dorp op Bnmatra, in de Lampong sehe dist rikten, aan de rivier Besai. Baroe, rivier op de Noord-Oostkust van Bornóo, in het, landschap Tidoeng, Baroe (Poeloe-), zie: Monnikken dam, eiland. Baroo (Poeloe-), eilandjes nabij Sumatra's Ooatkuit, vóór do baai van Siak, residentie Riouw. Baroo Sahir, dorp op de Oostkust van hei eiland li.-tli, rijk Klongkong. Baroe (Tandjong-), zie: Datoe, kaap. Baroeang, dorp iv Bornóo's 'Westcraf deeliug, rijk Tajang, aan do rivier Tajang. Baroedjoo, dorp op het Batoe-eiland Si fikn. Het. is door 50 Niassers bewoond. Baroedjoo Lasana, dorp op het Batoe eiland Tanah Massa. Het is de verblijfplaats van den Panglioeloe, die eene fraaijc woning hccfl, gebouwd vau de sclioonste houtsoorten. Baroeja, dorp op het Batoe-ciland Simo. Het is door 20 Niassers bewoond. Baroeka, dorp op het eiland Madura, in het binnenland van het regentschap Soemanap. Barookan, dorp op .Java, residentie Sama ranir, regentsohap Salatdga, dist rikt Tengaron. ]lrl is bewoond door 422 Javanen. Baroe Laaara, dorp op het Batoc-eiland Tcllo. Er wonen IGO Niassers. Baroelo, rivier op Bornco's Noordkust, koningrijk Broenai of Bnrnóo. Zij ontlast zich in de Cliincsche zee. Baroeng, dorp op Java, adsistent-residentio Patjitan. Baroong, een der Karimata-eilanden, ten Wetten van Boruéo, ten Zuiden van Panoein bangan. Baroeng Maloento, landsehap.belioorendo tot het rijk Trocssan, op de Westkust van Snmatra. Baroos, zie: Bar os. Baroetjoran, dorp op Java, residentie Sa marainr, regentschap Qrobogaa. Baron, zie: Noe»a Baron, eiland. Baron, bogt aan de Zuidkust van Java, niet ver van de baai van Patjitan, Baron, dorp op Java, adsistent-residenti" Patjitan. Baros, Buhros of Barocs, -weleer een koningrijk, thans eene afdeeling op Bumatr»' Westkust, residentie Tapanoeli, ten Zuiden vW ïapocs. Zij is groot Qa&r gissing IOS vierkant" palen en bevat de distrikten Kampong Ordik en Kampong Ilir, welke weder in 8 onderafde*" linden verdeeld zijn. liet gebied van Baros, i' :lt (niLevcer 6,000 oorspronkelijk Uakische be*°* ners telt, wordt door twee Totmmko'i ■'(■lid, die ouder den Adsistent-Resident Bta»* BD «aarvan HÄ(; een iv liet dorp Baroa aft! (Kampong Dit), en de andere in het dorp '' :l ' ros (Kampong Oedik), een half uur hii l " 1 '" 's landa woont Het dorp aan zee. is volk".! 1 " de huizen zijn dipt bij elkander gebouwd ; ' wordt een aanzienlijke handel gedreven, wB *j too men twee markten heeft, eene groote *T eet 100 huizen en eene klciucrc. • Behepen kunnen in de haven goed wrsrh **J ter bekomen, maar het is gevaarlijk voor schuitje om de rivier binnen te komen, i" ■ men geen inwoner tot geleider heeft. & : BA. 98
een fort, voorzien van twee bastions, met eene «ederlandsche bezetting, ecu hospitaal en ma gazijn, eene gevangenis, benevens de woning v an den Adsistent-ltesident. Men heeft te Baros cene inlandsche school. Het dorp binnen 's lamls is door eeneu aar den wal omgeven en door eene digtc bamboezen hegge ingesloten. De huizen staan op palen, zijn van hout, hamhoe en boomschors; zij zijn duister en vuil in den hoogsten graad; zelfs het hui s van i ic t Opperhoofd ziet er smerig Ult . ofschoon het van goed hout gebouwd en Wet snijwerk voorzien is en door kleine ka nonnen verdedigd wordt. Te Baros is een Commies-Ontvanger der in- Komende en uitgaande regten, tevens Haven meester, gevestigd. Van Baros loopt langs het Gestrand een weg naai Singkel, die echter op 6 °mmigc plaatsen zeer mocijclijk te begaan is, Xfai Weer de rivieren door den vloed ondoor **>dhaar zijn. " ïlll den ingang der haven bevindt zich een onuincut ter ccre van den aldaar gesneuvelden Roïps, hetwelk uitaeeógt b aar i s . Het, geheele land van Baros bestaat uit een k Oo S vlak weiland, hier en daar door groepen ■ u kokos-, p'ummj- en sagopalmen, vrueht j, Oltl en en cenige woningen afgebroken. Dit 'usehap levert veel paarden en buffels op, Tr , u 'tgevoenl worden. Het land is uiterst ia U :' U) aar. ]) e peperkultuur gelukt er best j 9Go • e '' lst<i llolft vau 1S Ikul men !ll(laar (j. T peper uitgevoerd en men berekende, «on l ""' u drie j«ea Baros 8,000 ])ikols 'sjaars ' kinnen leveren. Verder levert dit land |Jl' ; beste kamfer en benzoïn. t-'ost'i | en ' s vo(ir d™ grooten handel open liun' •'' )l ' ' lill "' c l ;iri ' 11 vvv ils brengen in v . (l |/ s ' n jst, aardappelen, boonen en gevogelte, kat ' Ilr t'kelen zij inruilen tegen ijzer, Staal, ir " stoffen, koralen en tabak. Oostj \" 1 1668 heeft dit gewest zich aan de streel "_'''"' Compagnie onderworpen. Om- ] 1;il .s. ' (| ' zochten de Engelsohen vooral den f,,, n ( '" kamfer van Karos in handen te krij- C Cn - '■'! bouwden ten Noorden en ten /.uiden t e ni" leiui: fortjes. De bandel liep daardoor fort tCn < ' R Hollanders verlieten toen het g e , ' ll 1839 weid BaTOS van de zich aldaar *Uivi. ] k c ou eu( h3 Achincschc zeeroovers ge- K Oo^f° S ' distrikt op Java, residentie Bantam, No o 'j e ' jNsentachap. |) r grenzen zijn ten de ( -K "- ten Oosten Kolèlèt, Pan o4 "B en ïjimanok, (en Zuiden Koletót en ten Westen Tjiomaa. liet bevat twee onder distrikteu, te weten: Baros ca Tjipetek, met ongeveer 21,700 zielen. Baros, onderdistrikt op Java, resiilentie Bantam, Noorder Regentschap, distrikt Baros. Baros, hoofdplaats van het gelrjkns distrikt, op Java, residentie Bantam, Noorder Regentschap. Zij is het tweede poststation van Scrang naar Tjiringin, 7 palen bezuiden Seraug, paal van Tjiringin, 28/2 paal van Anjer en 26'/., paal van Lebak. Tusschen deze plaats en den post Tjilientjing bepaalt ziek de kuituur laugs den weg tot rijst. Baros, rivier op Java, residentie Ta'jal, af deeling Brebes. Zij neemt haren oorsprong i i het Kocuibang-gcbergtc, loopt noord-wesi traarts tot aan het dorp Pemcdaran, vervolgeus noord waarts na.ir het dorp Baros (in Tagal), vaar zij zich in de moerassen verliest. Baros, dorp op Java, residentie Pekalongan, regentschap B&tang, distrikt Batang. Baros, dorp op Java, residentie Prcanger Ilegentschajipcn, regentschap Baudoiig. Baros, dorp op Java, residentie Djokjokarta, regcntseliap .Mataraiu. Baros, k;iap aan Celebes' Westkust, in de si raat van .Makassar, op 1° 30' Z. Br. Baros, dorp op Celebes' Westkust, in het Westen van liet rijk Kajeli. Barou, zie: Bcrou, landstreek. Barou, zie: Koeran, rivier. Barra, eilandje ten Westen van Bornéo, in de straat van Karimata. Barra Barra, zie: Bara. Barrar, laudsdiap op de Westkust van Sumatra, adsist ent-residentie Bcnkoelen, bchoo rende tot Kroé'. Barring, een der Rpcrmonde-cilandeu in de straat van JMakassar, ten Westen van ('elebes. Barro, dorp op. Java, residentie Kediri, af deeling Blitar, dist rikt Wlingie, Barro, zie: Batoc Baroe, kaap. Bartambakan, dorp op Somatra, land schap Bimpang Kauan. Barton, eiland bewesten de kaap Sarapan mangio, aan de Noordkust van Bornéo. Basa, dorp op Sumatra'a Westkust, re sidentie Fadangsche liovculauden, afdeeling Airam. Basa, ka&p nan Sumatra's Oostkust, in de straat van Malakka. Basa, berg in Bornéo's Zuid- cu-Oosteraf dcelini.', dist rikt Katingan. Basay, zie: Bcsai, rivier. Basalalé, gehucht op het eiland Boero, regentschap Kajeli, feuua Kofun, achter de BA. 7* 99
A. Aadjor, dorp in Bornéo's Zuid- en-Oostcr afdeeling, rijk Bandjermasin, Bande rivierßarito. Aala, eiland in den Molukgchen Archipel, "tot de Soela-eilanden behoorende. Het staat onder liet gebied van den Sultan van Temate. Aanganjar, dorp op de Noord-Westkust van bet eiland (üli Genting, onder Soemanap. Aanvangbank, zandbank in de Java-zce, ten Zuiden van het eiland Bülitan, op 117° 44' O. L. en 3" 23' Z. Br. Aardia, dorp op do Westkust van het Pa pocselic eiland JobL Aart Gijzenshoek of Kaneeoengang, kaap aan de Oostkusi van Bornéo, in de straat van Makassar, op J° 8' N. Br. en 118° 30' O.L. De piek van Aart (üj/.cushuck kan ver uit zee gezien worden. Aauw, distrikt np Sumatra'i "Westkust, in liet Noordelijke gedeelte van de residentie Pa dang, langs de rivier Bampoer. Aauw, dor]) op Sumatra's Westkust, resi dentie Padang, disirikt Aauw. Abab, rivier op Sumatra, residentie Palem> bang. Zij ontlast zich een paai mijl boven de Lakiton in de MoesL Hare oevers z\jn vrucht baar en rijk bevolkt. Abang, rivier op Java, risidentie Bagelen, tlie zich in het nnjcias l'elanahau verliest. Abang, zie: Asoiiu'. berg. Abang, straat ten Oosten van Sumatra, in den Lingga-Archipel, tusschen liet eiland Abang Ketjil en de eilanden Dedap en Panggalap, 0° 31' N. Br. 104° 0' O. L. Abang Abang, zie: Abong Abong, lier^. Abang Besar, eiland in den Lingga-Ar fliipel, residentie Riouw, 011 104° 13' O. L. en 0° 88' N. Bt. Abang Ketjil, eiland in den Lingga-Ar ohipel, residentie Riouw, 104° ir o J, en 0° 32' N. Br. Abat, dorp op het Tenimber-eiland Mocnoc froean, residentie Banda» Abay, Ambai, Abei of Abej, rivier op de Noord-Oostkust van Bornéo,landschapPapal. Bare oevers worden door Maleijera bewoond. Abay, Ambai, Abei of Abej, dorp op de Noord-Oostkust van Boniéo, landschap Papal aan de gelijknamige rivier. De omstreken le veren rijst, pepei en gember <>p. De laven van dien naam Ugi op 5" 21' N. Br. en 114° 3' O. L. en biedt eene veilige ligpiwtfl aan voor schepen, die niet boven de 12 voet diepgang hebben. Abbeen, dorp op het Moluksche eiland Klein Kei, residentie Banda, distrikt Danner. Abbo, zie: Kajcli, rivier. Abian, dorp op de Westkust van het eiland l?ali, aan de rivier Baratan. Abiün, eiland ten Westen van Nieuw-Gainea, in den Wageoe Miaool-ArchipeL Het behoort onder liet gebied van den Solti Cidore. Abla, dorp op .lava, residentie Samarang, regentschap Demak, <>j• den berg Merbaboe. Ablet, dorp op de Zuidkust van bel eiland Groot-lianda, residentie, Banda, aan de baai van Tcloeii. Abletta, dorp op het eiland Ceram, onder Saparoea, tnsachen Laimoe en Atiahoc. Abo, zie: Aboe, vuurspuwende berg. Abobo of Aboeboe, dorp op de Zuidkust van het Ambonsohe eiland Noesa Laut. De bevolking, die 538 zielen bedraagt, si nat onder eenen Patih. De Hervormden hebben er eene kerk en cene school. De grond levert kruiil- DAgelen, sago, bananen, kanarie- en kokosnoten oj). Jn 1854 lelde men er SK -Vi nagelboomen en 4680 kokospalmen. Het Mater is er zeer slecht, hetgeen wordt toegeschreven aan de zeepaohtige aaide waarover het vloeit. De «reg van dit dorp naar Titawav, een kwartier aura van hetzelve gelegen, loopt langs het strand, door ecu lommerrijk bosch, waarin zich vele kakat oewai ophouden. Abobo, zie: Ad o do, dorp. Aboe, Abo of Awoe, in de Sangirsche taal Baboedoe Am r, ruurspuwendeberg in het N. W. gedeelte van het eiland Sangir, residen tie Manado, waarvan het de hoogste berg is. Van den lOdeu tot den lOden December des jaars 1711 heeft, deze berg door zijne uitbar stingen eene verschrikkelijke verwoesting a.-ui gerigt, waar duizenden niensclien ellendiglijk liet leven bij verloren. In ISI2 had er ook eene uitbarsting plaats, waardoor de schoonste klap perbossehen uil den grond gerukt en door de larastroomen weggespoeld werden. Ofschoon hij steeds rookte, liad men sedert geene zware uitbarstingen gehad, tot die van Maart 1556", waarvan de fehengenis nog levendig is in Nederland, alwaar de liefdadigheid niet achter- 1
c (Woorden tldert met C. geschreden, welke hier viel voorkomt», geUerr „ieu /<• toeten <>/> <!>■ KO Calamata, benaming eener voonn Hollandsche sterkte op hel eiland Teniate, en Gamma i Oranje. Calla Bocca [houdt de» bei), voorn ■e op het eiland Teniate. (Valemtijn, I). 1.. si. 2, pag. L 3). Canningsrots, rots in de straal Gaspar, beoosten hei eiland Gaspar, op 2' 20' /,. Br. en l ( i7 J 17' O. li. Zij is vuur schepen wer : ] Idcii April 1 826 stootte het i, op deze rots. Canton Packet's Bank, ontdeki door Kapitein Kim;, in bel Lmenkaansche schip op zijne ■ win China in 1818. Zij Archipel, niei rei van Gilolo, op 0* 35' N. Br., '. L. Canvey, een der Tonin-eilanden, ten Zuiden leijer. Capellen (Van der), fori op Sumatra'a ':.■ Borenlanden, D i:rt dorp Batoe Sangkar, tusschen Pi Ijang en I ~.-. Het ligl L,33S Rijnl. voeten hoven do zee, ;um de belling van den Bffltgalawg. Aan i : i dit fort staal de woning at. Er i ■ Capellen ("Van der 1 ), fort op liet eiland eiland II ,i kruin van eenen berg. liet is il , • fori \ iotoria benerens ~,.,, pgjuf ) 1: , reide te bestrijken. Capellen iVan der), eilandje in Boi Werti ' ' hel oe. 71 ili-elen saadkorrels op 29 dcelen pcullmi'-''"' welke laatste smakeloos zijn. De rardi is in Kuni| uk reeds bekend, alwaar snj : "~ , ij en al iddel gebruikt w° r< In A/.ié wordi zij met den bete! gekaauwd ' ook tut sorbet getrokken. Cardamom ■ doch eigenlijk I . wor . te] «ijl l L'elllllikl V. i vorm, l kleur . i n zijn In den handel kinnen vier soorten ••■<<' ' '.^ damoro voor; de lange alleen is pedeelte'fl nl \ederlainlscli Indii' afkomstig. /\ in^irit' 1 '" [ Kouden en Hamburg zijn de voorna»" 181 markten van dit artikel. . j Men betaali voor den invoer van LOO W ( /' 8.00, VOOr den uitvoer / ' den doorvoer / 2.00. Te Amsterdam n 1 men den prijs in sluhers, per 'ƒ._, ,\cd. (f- '^ rere tarra, Ia l ','_• r l ' l - korting en Il' couii: Carma, dorp op de Oostkust IUI Kleine Soenda eiland Adauani. ..-i. Carolina, fori op Celebes' zuid-westeW schiereiland, landschap Boelekomba. "'' I de haven rai Boelekomba. j € Carterots, eilandje-, eu banken, bchoore» tot de Balabalegs eilanden, in de straft' Mak» . jp Castolla, dor]) met leprozen gesti<** het eiland 'I'ernate. . Castlo, klippen in den Anambas ■ Castorklip, blinde klip bij de Zuid-' kust. lan .l;na, in de Zandliaai, een ( hammen na de V. ijnkoopersbaai. IA , haren nai de Nedei landsche _' y^ r, welke haar in \ ugui tus ' ""■" het bevel van den Kapitein Luitcnani ontdekte. Bij laag vraterstaan erslei' Castricom, baai aan de Oostkusi i . Noord Oosi van bel eiland Curre ° '%»■ Cathnrina, in de straat vj" Oo ten \an het eiland I''' l ' ' '■ lj - , G Catii nd Banka, I' 30' Z. Br. in Oathar Güolo, van welker nooi« Q j,. I, 128 || c :t " lir ' IV "'n,d^ bij eilander gele| Bil eilandeng" . | Gilolo, in de O»»a-baai.
D. -Daai of Daai n, eiland in de zee vanßanda, [pogende tot de Zuid-Wester-eilandcn, resi '.!''," "' Banda. Bet is hol noordelijkste van de 50, < '"""" I' Ml Ügt op T 35' Z. Br. en LB9' ■ -L. Het is zeer boog, weinig begroeid , ' ""-'U'cr l mijl lang. Aon de Noordzijde (| . Ll| ' ( ' l ii.i goede ankerplaats voor kleine vaar w-of''"' '" '''''"'" i"l iani - ' )( ' bevolking is nèw en or h' S ''" ' v:l " ( ' r V(J|ll ' l '' t ' "tMffTMI /.ij de dj, r<^"''-' s l' tegen vastgestelde prijzen Levert aan '"'".'/ Kaja mui HÄ- Westkust van JSiibber, *ien zij ondergesohikt is. Zij bedi u ' ri ' 111 LOO rielen. t) de. Djati, landgoed. f . au w, Dao of Diouw, eilandje behoo< Tin ' *' ( ' '' v ''' i|ir Boenda-eib dentie lgo» 0 *: '''" Westen ran lid eiland Kolt i, op (Wc °' ''■ '■" lo ' l(i ' ' A - V "'- Het is ll i' |j i '" 1s gelegen, heeft eene gezonde luol '•eer 'li.i ■''"' ) Zlrlr " (1650) bevolkt, waaronder Sjevo/'i' W: " i;r gondimeden enjutrelien worden te,, '"/.'"' ' iu ' Xl ""' de omliggende eUaaden wvt \ areu '' Zei ' z in 'I' 1 bewonen van Dasaw er- Vf Tuuf'-" ;Z Ü /J i" schoon ras gestalte, •V-u () ' u ' ''" " 1)( ''1 nsa karakter, /.ij staan onder '■«'lv,,,. 1 '!"'' 1 "'" 1 '' 1 - V;m lfllll ' worden kat» ««smiddalea ingevoerd, welkt de be , ""' li'iiin,.,, ;u .|„. ,| betalen. Het !. iit,, ,- '' bevolking beslaat, in niaï.s en boo öaa'v"'' -" I(>i J""' Dab 1 : l):i:ii ' BÜani ''"-. rit ?,*' ' ih "" 1 '" l "'""'"' s Wl : '" ;ik ' '" ' !r liv "' r K l" r ' v ' | -r v . ?! "" '' rl ' " dingen, waardoor de " ( ' ( >, in Pont 'M»k, "1' dl Westkust van "'•ur', °' do ««« ■ dorp op hei eiland Bu ■bied ran Palembang. i; vic ''' <h„ s "■"'" K '" 11 ""-. ' tuunige ii t dJ"'"'^ 1 ' lnl «ene dn- bronnen, bekend 'egte, li ; ii ; nai!l ™ Matawaloe, en valt 0] ) "' '''' '' : ' lll l""'iaiiLr. tNl l-' llti( : " lr l'"|, i„, MolukscneeikndGonun ï> acla 7"" l;i ' distriki Kemali. •■ l Ui I( | (;,',; ", r l op dr Noord-Oostkust van liet "'" l '" tr ' r( ' Mlil ' illi( ' Madura. K r< ' i;i - n ' ''"'l' "i' I Bali, rijk 1 M «B«lMig, o llak. Dadap, ilorp op Java, residentie Praagn lvc-j-i-iiiscliappru, regentschap Tjumdjor, dibtrikt Dj&mpang Koclon. In de nabijheid van dit dorp ligt eene warme bron. Dadap, dorp op Java, residentie Batavia, Wcster Kwartier, bewesteo do Tjidani. Dadap, berg op Juvn, rendeatk Bantam, Zuidrr licLrcntM'hap, dist rikt Tjilanprkahau, tot het Kendang-gebergte liclioorcnde. De pasuig grahan op de kruin ran dezen berg gelegen, is L,030 Kijulandsehü voeten hoog boven de zee rerheven. Dadap, dorp op Java, residentie Chenlxni, afdeeling Indromajoe, diatriki AmpeL Dadap Ajam, vullci op Java, residentie ■SaniiiiiiiiL', regentschap en dist rikt KendaL Dadap Ajam, dorp op Java, raódenekie Sain.uaiiL', kfdeeling eu distrikt SalatL'*. Kr wonen 950 .lawinen. Dadapan, dorp op Java, residentie Pro bolinggo, afdeeling Lamadjang, distrikt Kan ui. Dadapan, dorp op Java, adsistent-residentie Patjitan. Dadapan, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magel&ng, dütrikt Probcdinggo. Dadap Bong, dorji op Java, Samatang, afdecling en distrikt Balatiga. Het is bewoond duur 21 Javanen. Dadap Gedé, dorp op Java, residentie chap en distrilrl Koeto Ardjo. Dadap LangO, dorp op Java, residentie . afdeding liliiai, distrikt Sringat. Dadap Toelak, dorp op Java, i ohap Kelioemen, di-strikt I Dadjor, dorp op Java, adnstent-residentie distrikt Tjibinong. Dadongan, dorp op Ji de .lawiansilie bevolking telt men BCUge Christenen. Dadongan, dorp op Javai reaidentie 8 baja, distriki Djabakota, <>m de Zuid dn Boerafaaja, op een partikulier land. li. Dafa, stam of fenna op lut rüand Boero, ii Kajeli. Dagan, oud dorp op Ja\a. residentie Che ribon, afdeeling Indramaji
E. landschap Maloedoe, aan de St. Anna-bai 60* N. Br. Egenetiso, eilandje 'm den Soenda-Ajrchi pel, Ui mijlen icii Noord-Oosten yan Sumatra, op 0" 27' Z. Er. Uct heef) 7 mijlen in omtrek. Egmond, kli|> ten Wetten nu Stunatra, 4,000 ellen ten Westen van kaap SingkeL Eho, dorp opliet Batoe-eUand Lorang. Het is bewoond door SI Niasscrs. Eho, dorp op het Batoe-eiland Simo. Er wonen GO '. Eik Gootoh, rivier op Suniatm, iii de Batta Lamlen. Eik Malakoot, rivier o[> Siunatra, in de Batta Liiuiirn. Eiland (Nieuw-), zie: Rota-eiland. Eilara, dorp op i!e Zuid-Oostzijde vau hei Ambonaehe eiland Amblaauw. Ejow, zie: Radja B;isi.a, l Ekiniinda, gehucht op liet i eiland iËajoe Merah. Ekocla, dorp op \u I I Eet i> bewoond door •"' |l > Niassera. Ekoo, zie: Echo, rivier. Ekpoto, dorp op het eiland Boero, regent schap Massaretch, itam of fenna Banj op ili'ii berg Ekpoto. Ela, Doivels-eiland of Noesa Ni toe, een der Ambonsche eilanden ten Koord- Westen van Anahoedt, op heil eiland Cenun. Bel ii 1 niijl lang en aan de bnitensqde met ilei is onbewoond. Voorheen lag (. r eene verting, Nahi on s zijtak der rivier Indragiri, Oostkust', rijk [ndragirl ï»rK ' Damar Besar of (Iroot ij, ten Noorden van Java, 53 ,°e Java-zee, op 5° 57' 2(1" Z. Br. en LO6" ■ u. gelegen. Hit. eiland ontleent zijn Vr ' l ' 1" eenen jrrooteu harsboom, die hier BWonden werd. Weleer had men hier to Uw '-l"' 1 ' 1 ;!]!, waarin verbannen miadadi l'iikln ■, 1 "" l;s ' 1 '" Slaan, een zaa.L'inolen, groote v Ull "f n en een vlaggestok tot het geven Gou v Ülen :mt de aankomende selie|.eu. De li; l ,| ( | ( '" ll ' l "' ; '- ( ieiieraal | \1 [OOXB iu,,| ''' " ! i Japanach lusthnis en een hof j.^ (T ""l'' gewassen. '''"«■ui ■i '' "'' •' ilv:l ' fesidentie Ni■inhanï, ■•H '~., ' a l' Rcrabang, 10 palen van de stad, :; r " '«n Toeban en 83 palen van Bodjo ïlon'n Zie: '' : "' l ' il{UllL gelegen in straat Uadura. bij ,| ( , ' e üand \u den Öolukschen Archipel, het .r,,!'";' 1 '' 1 '' 1 :i " öilolo. Bet staat onder ■£"' den Snltan van Tidure. _ '^ uut, kaap op Java, aan de W Eerst "" ;u "> "l 1 '' |O l! ' 30" Z. Br. S "iiia ll ' °. kaap aan .!(• Ooatkosi van 58' qJ 'ttdo : , B « ■/,. Br., Lo6' ''t , m .'.' '''S ii begroeid. st rclit | llia die zich VOOr deze kaap uit i,' i : " 1 "'''t onder de h» of 19 vai Efbo "" Jor P. iu'i ll '' u "'J'' ""'' '' av '" ca geljjknainig " l| Mk, K , " Molukacheu Archipel, iiij de Zuid i|J ' ;iv ( V ;' U 1 bet P»poeache eiland Misool, op ü 'hl ( .,. |i(( V) - L. en -r \y z. Br. Bel behoori . Ï!fini a """'" x:u ' (l '" Nlllt:i11 van Tidore. !" 'Ifn mY'' 1 '"" 1 ] 'Ü de Oostknal van Qilolo, *«t» <ffl Archipel. Hel b, „«f Mi/ U " den Sllll:i » van Tidore. ol °. in i B ' dli ""' b i dc l cr liet . ''" Mt >lukschen Archipel (, f falTT 1 ? van ' ln ' Bulta "■'• n ïi ( |, Archipel, behoorende t Sa > ei , "" ll J'" b den Molul lipel, 1 '' °P Noord-Oostkust, w »*«™ ™» - ~~ ■ i i Ela of Bolopai, rivier op het eiland Am boint, -cliiereiland Ilitoe. Zij ontspril westwaarti en ver ~ Doord-westwaarta naai Elara, dorp op het Ambonache i blaanw. \\\ LBSS lelde het 177 inwoners onder i Eletang, dorp op het Zuid-Wester-eüand Letti, residentie Banda. Eli, dorp op ter Hila, in bel doch Eli, rh
F. (lj , am » ren der Tianda-groep, tot de Kci ,^'j 1 "' u behooreade, in den Molukschen Ai dor n ' s "' l ' u| ii' Banda, nul een gelijknamig d Cn a . artl -cilandon, groep van vijftien eilan rtraat" 1 ''''" 'au-eoe-Misool-Arehipel, in de Van j 1);illl l'i<:r. Zij staan onder het gezag p (lw ' Sultan van Tidore. Tiin aUI1 ' '' v ' cr °'' c c ' /jU ' l " cusl ' vftn eiland ■p > ri jk Ajnanoebang. tptr, . ot 'i *tam of fenna op het eiland Boero, r( 'M'l "' '' ;u '" u '• een der Kei-eilanden, Banda, ten rVesten van klein Kei, in ' <J ' Z. Br. liet heeft nni:v\cer "> mijlen , an gi is tamelijk hoog en lint lnHinien ia vi 'i bevolking is er ichaarsoh; zij leeft 5, a o™'0 ™' en is zachtaardig. Dg /^? r °' dijkje op bet Boenda-eiland ]„.. { ','"J" beeft in L 857 gehoonaamheid aan B- a IJ beloofd. '" dn, I '|. 1: ""' u '" besten van Nieuw-Guinea, ioI Lrchipel. Eet staat J a ' : van den Sultan van Tiilurc. HooreQj 48 ' dorp " !> lu <;l '"" 1 Sorl;l I!( ' si> 'sra&te '"'' '' |: Soela-eüanden, ''i'ntiy 0( '" der Kei Tenimber-eilanden, resi '">iii|,. u a - De bewoners van dit eiland S '-V u A ' ( ', ( '." der Kei-eilanden, in den Mnlnk ""'iiTVi''" 1 " 1 ' res identie Banda. Het beh W„'!' K ''i. distrikt Toeallah. '";m u | ri Qgo, een dor Kokos- of Keeling- W? p - 97 ° "' °- '- '■" '-' 9 ' ''■■ te ~.,'' i". 111 »» kokosnoten ca er lri;i ' | nii,' ,~''" ;i -\ waarvan mandjes en matten 'V 'i' 3 7 ,' •'■'» de W ..i Boraeo, ïaj a w. ! 'Hu'inel in den K wLk \ is (;;■,, ", J , ''''" in| a,,- van 'r a Ja, ■['•'"'" (i-t p °e O e f ttd J° a B Faja, bij den inlander af «ii ,[; , ' ( '""- cll "l' op Celebes" Onsiknst, " ''niz,.,, '7 Tomboekoe. Het bestaat „,: '"'•■'' 126 inwoners (18J Boero, I Of fenna Maas- Fakoka, gehucht op het eiland Bocro, re gentschap Foggi, stam of fcnna llkoekoe. Er wonen slechts 8 delen. Fakwerre of Faoquerre, dorp op het Ternataansche eiland Soela Bcsi. Falantea, dorp op het eiland Mauoci. liet staat onder het, op Celebes 1 Oostkui rijk Tomboekoe, distrikt Bulioe Solo, en bevat 80 huizen en fiO inwoners (1852). Falauw of Faloc, dorp op liet eiland Socla Beai, dut. tol da Soela-eilanden behoort. Famajo, gebergte in Borneo's West deeling, op de grensen van Sambas en Landuk. Fan, zie: Aijoe-eilanden. Fanaboe, stam of fenna op het eiland Boero, regentschap Licclla. Fannabel, dorp op het Aroe-eüand Wo luun, residentie r>anda. Faro, dorp op Celebes' Oostkust, rijk en distrikt Tomboekoe. Het telt IJ huizen en 7t inwonen (isói). Faston, rivier op het eiland Eoero. Zij ontlast zich mei eenen westelijken '■ Fataaran, dorp op Celebes, nailo, in de Mtinhnnmt Van dit dorp is ia een nieuwe weg naai Bembokken gemaakt. Fataga, dorp op Nïeuw-Gninea, land Onin. Bet behoort onder Ifisool. De Ni lander Keijts landde er het eerst aan op Jen 20 Augustus 1670. Fataharispo, kaap aan de Zuidkust van Fateloan, berg op het eiland Tünor, rijk Amabi. Fatiaman, berg op hei eiland ohap Massareteh. Op dezen berg ligl het gehucht van gelijken naam. Fatkipan, dorp op het eiland Timor, rijk itang. Fatoo Bakang, gehucht op hel e Boero, regentschap L \, stam of I Fatoo Leooo, ■ imor, rijk I. Fatoepa, kaap ;uu de Zuid-Westkust ran hel eiland Bi Fatoo Pali, dorp op Cel Lkust, rijk Tomboekoe, distrikt Het telt 50 hui/en en IM iawoaers (\W). ',
<;. Ga, Mohammedaansoh dorp op do Noord u het eiland Ceram, Gaa, zie: (i oa. Gabadengan,poBtstationopJava,residi Probolinggo, afdeeling Kraksan.disi rikt Pahiton. Gabah Lakar, dorp op Java, residentie Pasoeroew&n, afdeeling Malang. Gabang, dorp en poststation op Java, re sidentie en regentschap Cheribon, 15 palen beoostcn Cheribon en r> palen bewesten Losari. ilkrijke jilaiiis met veel ma ndel. Gabang, dorp op Java, residentie Remi afdeeling Toeban. Gabangan, dorp op Java, residentie Sa manuii;', af aan de rivier Toentang. Gabatok, dorp op .lava, residentie Sama rang, regentschap Kend&l. Gabek. land Banka, distriki Fangkal Pii Gabeloe, dorp op Java, residentie Rem iling Toeban. Gabi, de: Oebeh, eiland. Gaboe, dorp op - 1 lentie en regent schap Banj ekaradja. Gaboogan, ntie Boera* Gaboo l -: a, residentie K Gabook, b Zuidkuit van Java, !-.i. Gaboor Kajoo Pootih, rif aan Snmatra's : idisohe /.<■>■, bij Priaman, erwij] er 8 . u de lichte GaboorKandoo Poeloe, rif aan Snmatra's -i, in de : '\ bij Pri Gaboer Kenali, rif aan Sumatra'i West bij Priaman. Er ia elder vankleur. Gaboer Sipakkal, rif aan Sumi Westkust, bij Priaman, in de Indische zee. Gaboes, bei '. ri: len, op de ii het landschap Alaban. Hij loopi , Alaban naar Pangkalan Saii. Gaboc-. Gaboos, dorp op Java, residentie e» chap Samarang, distriki Singen Koelon- Gaboes, dorp c>|i Java, residentie eU gentschap Pekalongan, distriki Seragi. Gaboes, dorp op Java, residentie afdeeling Berang, partikulierlandTjikandiOej»^ Gaboes, dorp op Java, residentie Chen afdeeling Madja Lengka, distriki ''■ lli •":""',|c Gaboes Doekoe, dorp op Java, T( ' sl .'";,, r Batavia, Ooster Kwartier, beoosten de IIX ! palen N. ten O. van Bekassi. Gaboes Koolon en Wètan,twee d ° op Java, residentie Cheribon, partikulic' en distriki Kandang Hawor. Gaboes Singkel, dorp op Java, resw , Batavia, O. Kwartier, bezuiden de ram Gaby, zie: Qebeh, eiland. Gadang, distriki in hel landschap o]) Sumatra'a W estkust. Gado, distriki op Sumatra's Westkusti Ie tot hel landi chap i IX Kol r „. Gadoan, zie: Godean, distriki en #^ Gadoe, handelsplaats op Suuiatr», "' van hel ko .^ Gadel, dorp op Jo itic ( '"' gjj. afdeeling ie, op «ie:, wc] tnadang naar l adramajoe, 52 palen %i " nlion en L 7 palen van Indramajoo. Gadel, twee dorpen op Jn Cheril i ulier land [nd Oedjong. , .t.i» Gading, i \.,n' lc de bogi win P Op- ,-jIl Gading, rivier op de Zuid-Westk» hel eiland Lepar, dal bi Gading, rivier op Bumati landschap I Gading, versterki dorp i, in hel i pinden is. Gading of ' erg op ■ Gading, berg op Java, resident»' Gading. bal. Gadi | p op Java, rei
IL ~ aa i mier op bet eiland Amboina, op hel land Leitimor. zie: Doewa (Gosong.) O f a Q-oilandon, drie eilandjes bij Celebes' ■"«««t, o ■ o. Len :; J 28' Z.Br. ** a ar, zie; Hahr. gaar-oiiand, zie: Middelburg, eiland. aarlorn, eilandje: bij de Noordknsi van e in hel Znid-Oosten deifGroote B^ Vl nk-baai, op L3s° 27' O. L Foeloe Ajer Ketjil (Klein eil* j' eUailll ) "'' Poeloe '" M ' sl (lÜvier tOnd eiland te \'-<>i ra-zee, op 106" i.> 20" O. L. O j£ •■■'' 30" Z. Br. 0,, I arl °m, vesting die b lBßsgebomvdwerd iboina, schiereiland ffitoe,land g 1 N »u Binau. ; ;' s ' dorp op In-! eiknd en in hei rijkje i: " ul ' l "K, i ado, mei o,^ dorp in Zuid- ea datrikt Kapoeaa jj a ',.\ l (|,„ ir ~,.,.,. sohans. op ,| ( , Jl ' berg i n i eiing, ll a J'.'! Ml '' i .'^ 1 " " i( 'n ■ ' ' Jl ' dorp op hei eiland Sollok, aan liet zi,.|, | "" :il ''n cener rivier. De bevolking houdt wei In i bereiden \au goni en hei awen van ■•I 1,,. ,i;',''.,'" :ir ■' op Sumatra, in de Lamponor in de Koeran-rivier. op I Su- I(| U, | P^ dorp op Java, n nor P op Ld \,•hier... eiland '■'Ju ;„ ' "; onder , ïtag a Hagedis, eilandje in den Molnkschen \r cliipel, ten Zui Boeton, op L2S O. L. en <i J 6' Z. J!r. Haget, kaap aan de Zuidkust van liet eiland Bocro, regentschi reteh. Hahoetoena, dorp op hel eiland Amboina, landschap Ala. Hahr, voorname handelplaats op de Oost kusi van hel eiland Grooi Kei, residentießanda, dist rikt Wattelaar. De ankerplaats is alleen in de '«'» eatmoi Hal, eiland tot de Soek-eilonden liclioo • onder h< \au den Sultan Ternate. Hainam, eilandje in den lliouw-Arcliipcl, bij hel eiland |: Haïng, stam of l'emia op hei eiland 1' eü. Haitodapa, kaap bij Kaidipan, op Ce ui. Haja, bogt en dorp op de I van teil i Ilakau (Toembang-ï, dorp i Zuid- , Tcu- Hakoo, dorp op het eiland ! ~,, ,| 0 'mor. Halab: . ian. Halalak, eilandje jken mon- Halalak, dorp in Borueo'a Zuid- en-Oi afdeeling, ;. Aan h en, die wegens lm u 1 zijn. Zij ( , het kweeken van Halalioo, di onder . !n 1 si 7 werd 'lit di .id. Halamaheru, gie: Gili Halap Ilcrimg, dorp op - 1 dentie Halolet, rivier in Ha lom, I aan den
I. Ibi, rivier op hei eiland Bocro, aan dfl Noordknst. Zij loopt mei eeue noord-oostelijke rigting in <!<■ bogi na Eajeli. Iboo Kota, dorp op Java, Bdaiatcnt-reai dentie Bnitenzorg, benoorden Huilen/ Iboel, eilandje ten Zttid-Ooeten van liet eiland Bank», benoorden Lepar. Ibocl, dorp <>\' lut eiland Baaka, distrikt Mnntok. Ibocl, rivier op Sumutra, residentie Palem* baiiL'. Ibor, dor]) op Java, residentie Banu en distrikt Demak. Idjen of Tasseni, gebergte op Java'a Oost hoek, adsilteni cri, L 8 mij len /.nid-/iiid-\V'est van HÄ« 'I'elaua \\ amen:.'. Merapi is de noordelijkste en hoogste top, waarvan de hoogte bedraagt, volgens Biiits v .--; i-, Mi i.\m.i. vai 8,919, (ü /<>i,- LINCKR 9,72 S voeten. De H'idodarin i andere top, die vol-ens ,llM.m;ilN 7,517, r,468 \ neten hoog LS, en I krater heeft van 800 roeten midilcllijn 160 roeten diepte. Van hier ontspring! de Kali I'oetili uit het meer dat in den kra nr ig. Ken andere top heet Ranteh, boog l tab Caj IBS, en rot len. Viiu uit dit gebl i takken, zuid- en west waai ts, van 600 Het taaiste ooemi men Etanoe en liet zuidelijk van dit gi (e en zei diepste van allen, welke men op Java aantreft. ■ ie bedekt en rol i hetzelve moet, volgens de in uidelhonl i. De ttit ■,au den Idjeu hebben plaats en 1817. lotak, dorp remdentie Banu Demak, dütrflrt Mangar. Igah, ilorp in B afdeeling, land i!| Boamboe, rjjkje Igar, een der Zn eilanden, tol de lic Banda, Ig'. ' Ignesb. i lui noord-westelijk schiereiland van Nienw-Goin**» ten Oosten \;ui de Kleine Gcelvinkbau. Iha, dorp op het eiland Ceram, afdi Hila. Du inwoners zijn Mohammedanen, ' s ' in getaL i Iha, rivier op do Noordkust van heteil» 11 Ceram. Zij valt met eene noordelijke strek!" 1 * ia zee. _ , Iha, dorp op de Noordzijde van bet il " l Saparoeft. I ie inwoners zijn goi iliii'h zeer bedriegelijk. b K"i i- telde '"•' ?' MnhaniTnfldaaiTtrhfl inwoners. Lndal BelfwJ* had men CT S 7 n:i'_;elhooiiien. Ihalboön, gehucht op hel eiland ! tschap TagalUa, stam of fenna W ;l Ihainahoo, dorp op de Noordzij Ie i:l " " eiland Baparoea, residentie Ai berg gelegen. 11. -\ bevatte in is.n aers, allen < 'hristenen, die eene cl bezaten. Men telde er is dat jaar fl "-'• " ;l '' boomen on 6, 11 i kokospalmen. Ihil, gehucht op hel eiland R Bohap Waaisama, itam of fenna Waluuno»* Ihoeway Inan, ri\ ier op hel e laai ; \ lc boina, schiereiland Leitimor. Zij valt 1U \V;iï lliil.a. Ijal, zie: K cl ;i Og, eilam!. .■(.[. Ijon, eiland in den Molukschen Tenimber-eilanden behooj i lïiimlii. ~| lSi . IJzor-eüand, n mui <& nus tu-t eiland Billiton, op de reed* v:l " i.i, tji IJzor-kaap,/.ie: Ploi ( v ;u' IJzor-rivior, rivier op de '"'"^/ij'■" bel eiland Flores, bij bd dorp I 1 da rooraaunste yan de Noo 'I'S ror opwaatti roor praauweo Miert ree] ijaer en i ;oud »'■ , op IJzor-rivior of Pendjele» de Wertkuil x;■ 11 bel eiland Billiton- . Ikan (Goonong-i, Vi i,,-^ I "'' boeloen ailsisteni ir identie Bai Djampi, las Tkan Gabi (Karang), twei di [nd hi - M o.\.(i. v:.n bel HM eiland. Ti
B Baii, zie: Balia, dorp. Baa, rivier op de Zuidkust van het eiland Boero. Baai, eiland in do 1 ndisclic zee, U-u Westen **B buiu.it ia, tol (Ir Kalur -eilanden brhoo «nde. Op hflteehe ajn tijdelijk een vijftigtal Maleijers gevestigd. Baai (De diepe), baai aan de Noordknst Va 'i Bumatra, tuMchien kaap Batoe es kaap Batoe Poetih. Zij beefl op l of i-'l., mijl ran ™ kust -'() vademen water. Baai (De groote), baai aan de Noord- Oostkust van bet kleine eiland Bali. Zij is in "•n Weetmoeson /.eer reiüg en voor groote Bohepen geschikt Baaik, landstreek op Nieuw-Gaiaea, in het Zuiden van de w*fl—l'"g Wonin di Atas. Zij w zeer bergachtig. Baaik, kaap op de Westkust van Nieuw «uinea, aan de Noord-Westzijde der landstreek «•ik, op i° 48' Z. Br. en L 32° W O. L Baaik, eiland in i\r Moluksche zee, hij de Oostkust van Celebes. Bet staal onder oei gebied van den Sultan vso lernate. Baaikonka, rijkje op Celebes' Zuidkust, golf ran Boni, residentie Makassar. Baano, eiland ia den Molukschen Archipel, bij het eiland Ceram. De bewoners hebbe verbond van broederschap met de genoeg onafhankelijke Alfoeren van de binnenlanden van Ceram aangegaan. Baba, eilandje in den Soenda-Arohipel, aan 'le. Oostkust ran het eiland Timor, v66l eene, baai, ten Zuiden van PontiL Baba, eiland in den Molukschen Archipel, tot de ajjoe eilanden behoorende, ten Noord «oord-Westen van Nieuw-Guinea. Bei is vrij hoog en hel glOOi te mui de \iji,e groep. Baba, dorp in Bornéo's Zuid- sn-0 afdeeling, distrikt Kahaijan Ilir. Babaan, rivier op Java, residentie Probo- afdeeling Lamadjang, distrikt [jamadjang. Babaan, ne; Babadan, «landje. Babadan of Babaan, eilandje in de tn , ' :l:r i Java's Zuidkost, ten Zi a " residentie K. Babadan, dorp op Java, residentie Kediri, t( '"'-" ■ rowo. «ustnkt Pakoentjen. Babadan, dorp op Java, resident ie Kadoe, regentschap MWgtdmig, \ n h e t Oosten van het distriki Bamloniran. Eabadan, dorp op Java, residentie Kader, regent schap Ifagelang, distrikt BaSaL Babadan, dorp en poetstation op Java, re- Bidentie Samarang, regentschap Samarang, dis trikt Grogol. Babadan, dorp en poststation op Java, re sidentie Bamarang, adsistenl-residentie en rc gentaohap Bal&tiga, distrikt Oengaran. Het beval Sis inwoners. Babadan, partiknlier land op Java, reri dentie Bamaraog, regentschap en distrikt Sa* niaramr. Het berst lls liui/.en. Babadh, dorp op Java, residentie Soerabaja, regentsc p [d 101 , aan den grooten weg. Het maaki nel Ui lalian één dorp uit, waarvan het gedeelte, dal tot Rembang behoort, dezen Laatsten naam draagt. Er vas vroeger eene tal rijke vestiging van Chinezen, die in JSS-' is op geruimd, omdat zij /.ieh selinldii: hadden ge: aan eene. uitgebreide siuokkelarij in ainlioen. Babagan, hoek na de residentie Fekalon gan, op de Noordlcust \»n Java. Babahan, d«n p op Java, residentie Bantam, Wester Regentschap, distrikt Tjibiliong, onder dist rikt Tjibiliong. Babahoijo, moeras op Java, residentie Ba gelen, regentschap Karaug Anjar, distriki Gom bong. Bet is omliep en met kreupelhout be wassen. Babai, dorp in Bornéo'a Zuid- en-Ooeter afiierfing, ilistrikt- Bekompai J)o int in ircial, zijn Mohammedanen en houden zich. nut den rijetbottw tx Babai, eilandje m Bornéo's Zuid- rn-O. afdeeling, rijk Bandjermaain, in de rivier Barito. l',r woidi veel daemar ingezameld, die hier door hül water vordi ield. Babaijan, dorp op Jara, adsistcnt-residentie Patjiti Babaijo, dorp in i Zuid-en-Ooster- Hng, rijk Bandjermasin, distrikt Petak. Babak, rivier op de Westkust van bel eiland Lombok. Zij ontspringi uit den berg Kin > eenen Zmd-Westelijken loop in de Lombok. Babakan, dorp op J;ivn, residentie Bal in hel Vfester Kwartier, 7 paal bezuiden de L9de paal op den »r. r naar Bantam.
J. {Woorden, welk» hier onder dc~c letter niet voorkomen, zoeke men op Dj.) Ja (Waf), rivier op de Zuidkust van het eiland Ceram. Jacoba Ulisaboth, bank tcri Oosten van Madura, tusscheu de eilanden Gilian Pondi en Bapoedi. Jacobs, eilandje bij de Westkust van Nieuw- Guiuea. Jacquinot, knap aan de Oostkust van het Papoesehe eiland JoW, op 1° 47' 30" Z. Br., 130° 50' 19" O. L. Jaea, dorp op Sumatra, residentie Padang, i, Locboc Kilangan. Jaekok, dorp in Borneo's Westerafdeeling, rijk Sambi ag Montrado. Jagabaja, dorp op Java, a.Nistent-resi dentie Buitenzorg, in liet, Noorden van bei diste ■ rivier 'i'jiiiiauuek. Jagal, rivier op Sumatra'a Oostkust, rijk Indragiri. Jagernaik Poeram, dorp op Java, adsis tent-residentie Erawang, distriki Jagers eiland, eilandje in de Java-zee, an Java. Jagers rif, zie: Bangalore. Jahan, dorp op Java, residentie Kediri, af ap lierbek, distrikt Leng . Jajarn, dorp in Borneo's Zuid- cn-Ooster afdeeli chap Tanah Laut, 4 palen van den heuvel Pamatta Jajook, zijrivier der Mataram, in Borneo's Zuid- en-< ' ling, distrikt DocsouOcloe. .Jakatra, voormalig koningrijk op Java, pa- Ie Java-zee, ten \\ e tam, ten Zuiden aan de Indi en ten Oosten aan de residentie Cheri te zich alzoo van de rivier i i\ ier van Tan| erang uit. Dit magtige rijk is in 1» 9 door de N overd en het grondgebied, ■•'. dit rijk behoorende, ia thans aan federlandsi Q ■ orpen i in de rei ile itiën Bantam, Buiten zorg, Krawang i chappen. Jakatra, vo hoofdplaats van het rijk op Java, waar thans Jakatra, cc !fi wijken, waarin de la, op Java, verdeeld is. Jakoonan, dorp op Java, n Bage len, regentschap Kcbocnicn, distrikt i'icmbor"- Jakti, dorp in Boraeo's Zuid- en Oostcr- BÜng, rijk Bandjennasin. Jalangan, dorp op Java, residentie Djok' djokarta, afdeeling Mataram Wètan, distrikt Kalasan, aan de rivier Opak. Jalogong, dorp op Java, resident ie Kadoft regentschap Temanggong, distrikt Boemoi Jalingaloh, ion op Java, resident^ en regentschap Bamarang, distrikt Serondol. Jalong, dorp op Java, adsistent-residenw 8 Krawang, distrikt Soebang. Jamajah, eiland in de Chincsche zee, zij" l ' 1 ' i mitste der Ananibas-eilanden, in het l ten van de groep, residentie Riouw. Jamba, . ier op Sumatra, resid Padangsche Bovenlanden, die dikwijls orerstroomingen veroorzaakt. JJij haren m" 1 " ligi een gehucht van gelijken naam op 9 pal*" van Padang, van hetwelk een weg, d» kreupelbosch, naar de rivier loopt. Men li c ' in Jamba eene sterkte. Jamba, twee dorpen op Sumatra, resideo* 1 ' aden, afdeeling Agai West van Fort de Koek en een liij de i lijkc grens. Jambikobak, dorp op . residentie Buitenzorg, distriki Tjibinong, 3 ' [l de Tjitrap. Jambil Ajer, dorp op Java, adsiste" residentie Erawang, distrikt Kaü Djati. Jamblar, dorp op Ji it djokarta, afdeeling Mataram Wètan, dist* 1 Bantoel Karang. .., e Jambooa, dorp op ('elebe.-,' zuidwesten landtong, mei L5O '- K ' , ( Jamboeaai, een der A roe-eilanden, '" , zee van Banda, op 6' 24' Z. Br., Hei levert vele parelen, Iripang eu sr : ' '„ op. Er zijn op dit eiland twi • \ c . boeaai en Selaoe, in LB5O mi a ' [/ woond door 236 Alfoeren, waarvan Llï huizen in hel dorp Jamboeaai woona Jampa, dorp in Borneo's Zuid afdeeling, rijk Tanah Boemboe, lai I :i '- , , ijmd- Jampaga, HÄ( i i eos Zuid schap Sampit. Jampang, dorp in Borneo's Zuid- cll ' terafdi 'rikt Kahajau JHr.
AARDRIJKSKUNDIG EN STATISTISCH WOORDENBOEK VAN NEDERLANDSCH INDIË, BEWERKT NAAR DE JONGSTE EN BESTE BERIGTEN. (Sttste ÏDccl. A-J. AMSTERDAM, P. N. VAN KAMPEN. 1861.



Bij den Uitgever dezes is mede verschenen: Dr. F. JüNGHunN, Java, zijne gedaante, zijn plantengroei en inwendige bouw. Tweede verbeterde uitgave. 4 Dcelen compleet, met een Atlas met Platen, f 52.15 Hetzelfde Werk, met de Platen gekleurd en op groot papier. . . « 65.35 Dr. C. A. L. M. Sciiwaneh, Bornco. Beschrijving van het iSfconigebied van den Barito en Reizen langs eenige voorname rivieren van het Z.O. gedeelte van dat Eiland. 2 Deelen compleet, met Pluten en Kaarten, gebonden in linnen , // 12.30 Dr. W. E. van Hocvell, Reis over Java, Madura en Bali. Met Platen on Kaarten. Eerste en Tweede Deel . // 915 Jlir. E. G. B. de Vaynes van Brakell, De Verdediging van Nederlandsch Indië, gevolgd door cenc Proeve van een Stelsel van Verdediging voor onze Bezittingen in den Indischen Archipel. Eerste en Tweede stuk „ 430 J. F. G. Brumund, Indiana. Verzameling van Stukken van onderscheiden aard over Landen, Volken, Oudheden en Geschiedenis van den Indischen Archipel. Eerste en Tweede stuk, met Platen en Kaarten " 7.20 Fragment mijner lleizc door de Molukko's, Matjan en Baljan. » 1.25 — — Borigtcu omtrent de Evangelisatie van Java «1.60 Jlir. 11. J. J. L. ItiDDEK de Stueus, De Vestiging en Uitbreiding der Nederlanders ter Westkust van Sumatra. Uitgegeven en met eenc Inleiding voorzien door Prof. P. J. Vetii. Twee Doelen compleet, met Kaarten en Platen * 5.
N. C. Siebuegh , De Krjjgsverrigtingen tegen den Pangliraa Besaar van Reteh. Met eenc Schetskaart ƒ —.50 P. J. Veth, Bijdragen tot de kennis van den Politieleen Toestand van Ncdcr landscL Indië. 2 Stukjes 1.35 Dr. Eduabd Selberg, Reis naar Java en Bezoek op het Eiland Mailura. Vrij vertaald uit liet Hoogduitsch door W. L. oe Stürler. Met cene Kaart van Java » 1.90 Mr. W. C. Mees , Het Muntwezen van Nederlandsen Indië « 125 J. J. A. Santhagens, Versnelde Gemeenschap tussohen Javn on Nederland; behandeld in de Afdeeling Koophandel der Maatschappij Felix Meritis, naar aanleiding eener Voorlezing over het Britsche Stoomschip de Leviathan. Met eenc uitslaande Plaat // —.80 J. A. Wilkexs, Het Inlandsen Kind in O. Jndië en Tets over den Javaan. » —.CO Bijdrage tot de Kennis van den Voormaligen en Tegenwoardigen Staat onzer Oost-Indische Bezittingen » 1.60 Eene Epidemie op Java, en de Cholera in Nederland, door Jeronimus. . . . « —.25

AARDRIJKSKUNDIG EN STATISTISCH WOORDENBOEK VAN NEI)ERLANDSCU I N 1)1 Ë. I.